دؤنرگه

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="azb">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکی‌پدیا</sitename>
    <dbname>azbwiki</dbname>
    <base>https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%A7_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">مدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">اؤزل</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">دانیشیق</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ایشلدن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ایشلدن دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکی‌پدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویکی‌پدیا دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فایل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فایل دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">مدیاویکی دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">شابلون</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">شابلون دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">کؤمک</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">کؤمک دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">بؤلمه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">بؤلمه دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">پوْرتال</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">پوْرتال دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماژول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماژول دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>دؤنرگه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1269</id>
    <revision>
      <id>1591089</id>
      <parentid>545350</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T19:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>H.Ganjeli، [[اوربیت]] صفحه‌سینی [[دؤنرگه]]-ه آپاردی: سهو یازیلیش: آد لاتین نن تۆرکجه چویرلندی.</comment>
      <origin>545350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="801" sha1="gw27rlxeg677gjso39wr2z86dhd5n49" xml:space="preserve">[[File:orbit2.gif|left|thumb|200px|دایره وی اوربیت – [[پلوتون|پلوتون و قمری]]]]
'''اوربیت''' {{لاتینجه|Orbit}} (یول، جیغیر)، [[سما جیسمی]] نین حرکت یولو. بؤیوک [[اوبیئکت]] لرین [[گراویتاسی یا]] تاثیری آلتیندا اوربیت فرق لی فورمالاردا اولا بیلر ([[دایره وی]]، [[بیضی]]، [[هذلولی]]، [[سهمی]]). بوندان علاوه بیر نئچه اوبیئکتین گراویتاسی یا تاثیری نتیجه سینده مرکب فورمالی اوربیت لردا مؤوجودور.
دایره وی اوربیت، [[پلوتون|پلوتون]] و قمری

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:فضا]]</text>
      <sha1>gw27rlxeg677gjso39wr2z86dhd5n49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باکی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1838</id>
    <revision>
      <id>1590957</id>
      <parentid>1587480</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T13:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1590957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87196" sha1="nuc3x84yuaseu1wpoakyamrknarfemk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سینده اڭ بیوك تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرین ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-دیر. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آداسی‌نین گونئی ساحلین‌ده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضی‌سینین بؤیوکلویونه و اهالی‌سینین سایینا گؤره [[شرق]]ین ان ایری شهرلرین‌دن بیریدیر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلونوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نون [[عوموم‌دونیا ارثی]] سیاهی‌سینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانین]] علمی، مدنی و صنایع مرکزی‌دیر. [[آذربایجان|آذربایجانین]] بیر چوْخ ایری شیرکت‌لرینین باکی‌دا باش دفترلری وار. اونلارین آراسین‌دا [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکت‌لرین‌دن بیری‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری]]نین باشلانغیج نقطه‌سی باکی‌دا یئرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریال‌لار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلو اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مین‌ایللیکلره عایید آرخئولوژی عابده‌لر تاپیلمیش‌دیر.

باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییل‌دیر. بعضی تدقیقات‌چیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینی‌لشدیریرلر. باکی‌دا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگه‌سی اوْلدوغون‌دان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفوی‌لر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق]]ین ایری شهرلرین‌دن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتینا گؤره، باکی‌داکی ایکی نفت یاتاغین‌دان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین [[دیرهم]] گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبت‌لرین، آل وئرین و صنعت‌کارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمه‌سینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یول‌آیریجین‌دا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسین‌داکی تیجارت علاقه‌لرین‌ده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، [[سلاویان]]، [[بیزانس ایمپیراتورلوغو]]، [[چین]]، [[عراق]]، [[سوریا]]، [[گئنویا]]، [[ونسیا]]، [[ایران]]، [[هیندیستان]] تاجیرلری گلیب. باکی‌دان ایران، عراق و س. اؤلکه‌لره [[نفت]] ایخراج اوْلونوب.

I[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا [[عباسی‌لر خیلافتی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزی حاکمیت‌دن اوزاقلاشماق میل‌لرینین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>nuc3x84yuaseu1wpoakyamrknarfemk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590958</id>
      <parentid>1590957</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T13:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1590958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87206" sha1="o0jayrupe9wyw4libozdaivmvmmji2r" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریال‌لار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلو اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مین‌ایللیکلره عایید آرخئولوژی عابده‌لر تاپیلمیش‌دیر.

باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییل‌دیر. بعضی تدقیقات‌چیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینی‌لشدیریرلر. باکی‌دا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگه‌سی اوْلدوغون‌دان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفوی‌لر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق]]ین ایری شهرلرین‌دن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتینا گؤره، باکی‌داکی ایکی نفت یاتاغین‌دان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین [[دیرهم]] گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبت‌لرین، آل وئرین و صنعت‌کارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمه‌سینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یول‌آیریجین‌دا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسین‌داکی تیجارت علاقه‌لرین‌ده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، [[سلاویان]]، [[بیزانس ایمپیراتورلوغو]]، [[چین]]، [[عراق]]، [[سوریا]]، [[گئنویا]]، [[ونسیا]]، [[ایران]]، [[هیندیستان]] تاجیرلری گلیب. باکی‌دان ایران، عراق و س. اؤلکه‌لره [[نفت]] ایخراج اوْلونوب.

I[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا [[عباسی‌لر خیلافتی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزی حاکمیت‌دن اوزاقلاشماق میل‌لرینین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>o0jayrupe9wyw4libozdaivmvmmji2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590959</id>
      <parentid>1590958</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T14:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* اؤتک (تاریخ) */</comment>
      <origin>1590959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86792" sha1="1o9v1bohn0qdapfo2d7d8xoc79pqk23" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>1o9v1bohn0qdapfo2d7d8xoc79pqk23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590960</id>
      <parentid>1590959</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T14:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1590960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86790" sha1="nrzb9cz9c8qrvwu2dxiys9e0kif9qns" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>nrzb9cz9c8qrvwu2dxiys9e0kif9qns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590961</id>
      <parentid>1590960</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T15:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* تحصیل */</comment>
      <origin>1590961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86785" sha1="azpq6unrqq6aonwtxqbq1zlonxm60o0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>azpq6unrqq6aonwtxqbq1zlonxm60o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590962</id>
      <parentid>1590961</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T15:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* ایدمان */</comment>
      <origin>1590962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86759" sha1="2x4o1yyxca6c8fbli4ylyia2j1unsrv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی کلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>2x4o1yyxca6c8fbli4ylyia2j1unsrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590963</id>
      <parentid>1590962</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T15:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* ادمان */</comment>
      <origin>1590963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86759" sha1="op4k9hayow0ypqit19v4z4rxmlkgpcj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>op4k9hayow0ypqit19v4z4rxmlkgpcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590964</id>
      <parentid>1590963</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T15:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* اهالی‌سی */</comment>
      <origin>1590964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86680" sha1="7zsyflz0intf0bsh8g679cyprowj326" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>7zsyflz0intf0bsh8g679cyprowj326</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590965</id>
      <parentid>1590964</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T15:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* باکی خانلارینین ائولری */</comment>
      <origin>1590965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83908" sha1="pja1b4d9wq0219ecl6ocft1ivxwruyz" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>pja1b4d9wq0219ecl6ocft1ivxwruyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590966</id>
      <parentid>1590965</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T15:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* تانینمیش باکی‌لی‌لار */</comment>
      <origin>1590966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83898" sha1="bq00x87kspzqg4xa11e7imwzr7huyko" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>bq00x87kspzqg4xa11e7imwzr7huyko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590967</id>
      <parentid>1590966</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T16:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* نفت داشلاری */</comment>
      <origin>1590967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83721" sha1="77swa3gtb02wh54pey7tc8113tb9d51" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>77swa3gtb02wh54pey7tc8113tb9d51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590970</id>
      <parentid>1590967</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T17:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* قایناقلار */</comment>
      <origin>1590970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83719" sha1="rjknlszm0pr5m3wyz6fhza6dt0bqsg8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>rjknlszm0pr5m3wyz6fhza6dt0bqsg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590971</id>
      <parentid>1590970</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T17:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* آیریجا باخ */</comment>
      <origin>1590971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83810" sha1="6jpys0tbld4pegns94r55hc3tphzkgd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>6jpys0tbld4pegns94r55hc3tphzkgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590972</id>
      <parentid>1590971</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T17:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* شهر رایون‌لاری */</comment>
      <origin>1590972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83597" sha1="b5jzr292dyjv0f91xur5x4yc34xf76c" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>b5jzr292dyjv0f91xur5x4yc34xf76c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590973</id>
      <parentid>1590972</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T18:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* ایچری‌شهر */</comment>
      <origin>1590973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83495" sha1="hjn2z4px76r540zqzwtg6m0lmjocz37" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرین بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>hjn2z4px76r540zqzwtg6m0lmjocz37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590974</id>
      <parentid>1590973</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T18:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* ایچری‌شهر */</comment>
      <origin>1590974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82991" sha1="mdoypw0wsag85v2994psq97x299yahc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرین بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرست‌لك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. آتشپرستلك

ایرڭشهرلر بیرنؤ نعی ارقانیزمغدیر. وون اؤزڭه‌مخیوص تالئیی واردیر. اورتا عصرلرده یعضی شهرلرڭربی، سیاسی حادی ثە‌لردن کانارد الساەدا، بەر ەیسط تاەخی حدثهەلرین گوج‌لەڭوروغنیندا یرپییرەی. بعی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودا ەکیشمه‌لرینه طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلەوردو. باکی شهیی ایسه الوئریش‌لی طبیعی-یقلیم شرایینه، گوج‌ل ایقتیصدیاتنا تیجار ە صنتکارلیغینین اینیاڭناگؤه چچەلنرک شؤهرت قەازانیش‌دی.

ایر‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>mdoypw0wsag85v2994psq97x299yahc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590976</id>
      <parentid>1590974</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T18:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* ایچری‌شهر */</comment>
      <origin>1590976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82751" sha1="hi1wbkua84qwej1fydsbxhc1wuaodhy" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش اولدیغی شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرڭ بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرستلك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. 

ایچری شهرلر بر نوع  اورغانیزمدر. اونلرڭ اؤزینه‌مخصوص تالئیی واردر. بعضی شهرلر تالان و یانغینلرە، فئودال چکشمه‌لرینه طبیعی فلاکتلره تاب گتیرمیەرک محو اؤلوردی. باکی شهری ایسه الویریشلی طبیعی-اقلیم شرایطنه، گوجلو اقتصدیاتنە تجارت و صنعتکارلغنڭ انكشافنە گوره چیچكلنەرک شهرت قازانمشدی.

ایر‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>hi1wbkua84qwej1fydsbxhc1wuaodhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590977</id>
      <parentid>1590976</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T19:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* ایچری‌شهر */</comment>
      <origin>1590977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82261" sha1="sc7bptblj571nkftjzbz1aw1g4jnpbo" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش اولدیغی شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرڭ بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرستلك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. 

ایچری شهرلر بر نوع  اورغانیزمدر. اونلرڭ اؤزینه‌مخصوص تالئیی واردر. بعضی شهرلر تالان و یانغینلرە، فئودال چکشمه‌لرینه طبیعی فلاکتلره تاب گتیرمیەرک محو اؤلوردی. باکی شهری ایسه الویریشلی طبیعی-اقلیم شرایطنه، گوجلو اقتصدیاتنە تجارت و صنعتکارلغنڭ انكشافنە گوره چیچكلنەرک شهرت قازانمشدی.

ایچر‌ی شهر ماهر معمارلرڭ، صنعتکارلرڭ پیشه‌کارلغندن صحبت آچیر، بزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دورمزه گلوب چاتمش بۇ شهرڭ طار، اگری-اوگری کوچەلرینی، میدانچەلرینی گؤز اؤڭنه گتیردکجه اؤتن یوزایللکلرده حکیم اوْلمش شهر حیاتنڭ زمان کچدکجه نیجه دگیشدیگنی گؤرورك. اونڭ دیوارلری آراسندە صانکە کچمشه قایدارق، او دورڭ سسنی طویورق. «مدنی قاتلردە» شهرصالمە عنعنه‌لرینی ایزله‌دکده بورادە صنعت عشقیله یاشایوب-یارادان انسانلرڭ اورک چیرپنتیلرینی ایشیدیرک.

ایچری‌شهرده ازدحاملی تجارت میدانلری، کوچه‌لر و بیوك محله‌لر میدانە گلمشدی. او، سؤزڭ اصل معناسندە داخلی محلی ایستروقتورلرە مالک اوْلوب هر شئیدن اول اقتصادی مرکز کیمی فورمالاشمشدی. یعنی اونڭ اؤزنی اداره‌سی داخلی و اطراف یاشایش منطقه‌لری ساکنلرنڭ میشت و تصرفات حیاتیدە آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یرلرله سیخ اقتصادی-مدنی علاقه‌ده صاخلاییردی. باکینڭ توسعه ایتمش شهر سویه‌سنه یوکسلمه‌سی ایچون مهم عامیللردن بری ده اونڭ اؤلکه‌نڭ صنعتکارلق مرکزلرندن برینه چویرلمه‌سی ایدی. بورادە مختلف صنعت ساحه‌لری فورمالاشمش، امتعه استحصالی گنیشلنمش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یرلی اهالی لازم اوْلان چوخ‌ مختلف ماللرلە تامین ایدلمشدی. شهر تصرفاتنڭ اڭ مهم عامیللرندن بری ده اونڭ زنگین امتعه استحصال ایتمه‌سنده‌در. صو تجهیزاتی، سانیتاریا و قانالیزاسیا سیستملرنڭ قۇرلمەسی، سانیتاریا قاعدەلرینە عمل ایتمه، همچینین یاشیللاشدرمە ایشی شهر حیاتندە اؤنملی یر طۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسن‌دە بتون بۇ پروبلیملر حل ایدلمشدی.

یوکسک تپه اوزرنده آمفیتیاتر فورماسندە صالنان شهر آشاغیدن دڭزه باخیر، یوخاری حصه‌دن ایسه قافقاز طاغلری ایله احاطه اوْلنمشدی. اوچ‌قات قالا دیوارلری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیقاسیا قورغیلری ایله برابر شهر صانکە بوتؤولکده محتشم مدافعه استحکامنی خاطرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچنده اوْلان بتون بنالر (شهریستان) دە تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدن مدافعه کاراکتری طاشیییردی. شهرڭ پلان قۇرلشی حربی اوستونلك و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونله‌رک صانکە اصل لابیرینتی خاطرلادیردی. ایری میدان و اینلی کوچه‌لرڭ شهرڭ ایچریلرینه طوغری گیتدکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالیسنڭ ده بتون گوجی ایله مدافعه ایشنه جلب اوْلنمەسندن خبر ویریر. بیله کە، دوشمندن مدافعه‌یه قالا دیوارلری و یا عسكرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلنوردی. اولا سواریلر طار کوچه و طالانلرە گیره بیلمیردیلر. چونکە بۇ طالانلردە آتلرڭ گرییه دؤنمه‌سی و یا اداره اوْلنمەسی غیری ممکن ایدی. دوشمن عسكرلری ایسه بۇ طالانلردە آزیر، صانکە طاش تله‌یه دوشوردیلر. ایکی‌مرتبه‌لی ایولرڭ دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنڭ باشنە یا قتران، یا قاینار صو تؤکور و یا طاش یاغدریردی. بیله‌لکله شهر اهالیسی طار گونده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلردن قورومق ایچون غیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>sc7bptblj571nkftjzbz1aw1g4jnpbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590978</id>
      <parentid>1590977</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T19:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* ایچری‌شهر */</comment>
      <origin>1590978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82256" sha1="m3xfj0jhrraxzh8td4vglin3h9kipv9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش اولدیغی شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرڭ بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرستلك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. 

ایچری شهرلر بر نوع  اورغانیزمدر. اونلرڭ اؤزینه‌مخصوص تالئیی واردر. بعضی شهرلر تالان و یانغینلرە، فئودال چکشمه‌لرینه طبیعی فلاکتلره تاب گتیرمیەرک محو اؤلوردی. باکی شهری ایسه الویریشلی طبیعی-اقلیم شرایطنه، گوجلو اقتصدیاتنە تجارت و صنعتکارلغنڭ انكشافنە گوره چیچكلنەرک شهرت قازانمشدی.

ایچر‌ی شهر ماهر معمارلرڭ، صنعتکارلرڭ پیشه‌کارلغندن صحبت آچیر، بزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دورمزه گلوب چاتمش بۇ شهرڭ طار، اگری-اوگری کوچەلرینی، میدانچەلرینی گؤز اؤڭنه گتیردکجه اؤتن یوزایللکلرده حکیم اوْلمش شهر حیاتنڭ زمان کچدکجه نیجه دگیشدیگنی گؤرورك. اونڭ دیوارلری آراسندە صانکە کچمشه قایدارق، او دورڭ سسنی طویورق. «مدنی قاتلردە» شهرصالمە عنعنه‌لرینی ایزله‌دکده بورادە صنعت عشقیله یاشایوب-یارادان انسانلرڭ اورک چیرپنتیلرینی ایشیدیرک.

ایچری‌شهرده ازدحاملی تجارت میدانلری، کوچه‌لر و بیوك محله‌لر میدانە گلمشدی. او، سؤزڭ اصل معناسندە داخلی محلی ایستروقتورلرە مالک اوْلوب هر شئیدن اول اقتصادی مرکز کیمی فورمالاشمشدی. یعنی اونڭ اؤزنی اداره‌سی داخلی و اطراف یاشایش منطقه‌لری ساکنلرنڭ میشت و تصرفات حیاتیدە آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یرلرله سیخ اقتصادی-مدنی علاقه‌ده صاخلاییردی. باکینڭ توسعه ایتمش شهر سویه‌سنه یوکسلمه‌سی ایچون مهم عامیللردن بری ده اونڭ اؤلکه‌نڭ صنعتکارلق مرکزلرندن برینه چویرلمه‌سی ایدی. بورادە مختلف صنعت ساحه‌لری فورمالاشمش، امتعه استحصالی گنیشلنمش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یرلی اهالی لازم اوْلان چوخ‌ مختلف ماللرلە تامین ایدلمشدی. شهر تصرفاتنڭ اڭ مهم عامیللرندن بری ده اونڭ زنگین امتعه استحصال ایتمه‌سنده‌در. صو تجهیزاتی، سانیتاریا و قانالیزاسیا سیستملرنڭ قۇرلمەسی، سانیتاریا قاعدەلرینە عمل ایتمه، همچینین یاشیللاشدرمە ایشی شهر حیاتندە اؤنملی یر طۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسن‌دە بتون بۇ پروبلیملر حل ایدلمشدی.

یوکسک تپه اوزرنده آمفیتیاتر فورماسندە صالنان شهر آشاغیدن دڭزه باخیر، یوخاری حصه‌دن ایسه قافقاز طاغلری ایله احاطه اوْلنمشدی. اوچ‌قات قالا دیوارلری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیقاسیا قورغیلری ایله برابر شهر صانکە بوتؤولکده محتشم مدافعه استحکامنی خاطرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچنده اوْلان بتون بنالر (شهریستان) دە تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدن مدافعه کاراکتری طاشیییردی. شهرڭ پلان قۇرلشی حربی اوستونلك و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونله‌رک صانکە اصل لابیرینتی خاطرلادیردی. ایری میدان و اینلی کوچه‌لرڭ شهرڭ ایچریلرینه طوغری گیتدکجه گئومتریک پلاندە کچیلوب سیخلاشمەسی شهر اهالیسنڭ ده بتون گوجی ایله مدافعه ایشنه جلب اوْلنمەسندن خبر ویریر. بیله کە، دوشمندن مدافعه‌یه قالا دیوارلری و یا عسكرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلنوردی. اولا سواریلر طار کوچه و طالانلرە گیره بیلمیردیلر. چونکە بۇ طالانلردە آتلرڭ گرییه دؤنمه‌سی و یا اداره اوْلنمەسی غیری ممکن ایدی. دوشمن عسكرلری ایسه بۇ طالانلردە آزیر، صانکە طاش تله‌یه دوشوردیلر. ایکی‌مرتبه‌لی ایولرڭ دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنڭ باشنە یا قتران، یا قاینار صو تؤکور و یا طاش یاغدریردی. بیله‌لکله شهر اهالیسی طار گونده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلردن قورومق ایچون غیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>m3xfj0jhrraxzh8td4vglin3h9kipv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590979</id>
      <parentid>1590978</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T19:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* باکیدە یر آلتی تیکنتیلر */</comment>
      <origin>1590979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81912" sha1="m57t2k9xg7el8e7gsvmaw0xg5p6ihnl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش اولدیغی شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرڭ بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرستلك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. 

ایچری شهرلر بر نوع  اورغانیزمدر. اونلرڭ اؤزینه‌مخصوص تالئیی واردر. بعضی شهرلر تالان و یانغینلرە، فئودال چکشمه‌لرینه طبیعی فلاکتلره تاب گتیرمیەرک محو اؤلوردی. باکی شهری ایسه الویریشلی طبیعی-اقلیم شرایطنه، گوجلو اقتصدیاتنە تجارت و صنعتکارلغنڭ انكشافنە گوره چیچكلنەرک شهرت قازانمشدی.

ایچر‌ی شهر ماهر معمارلرڭ، صنعتکارلرڭ پیشه‌کارلغندن صحبت آچیر، بزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دورمزه گلوب چاتمش بۇ شهرڭ طار، اگری-اوگری کوچەلرینی، میدانچەلرینی گؤز اؤڭنه گتیردکجه اؤتن یوزایللکلرده حکیم اوْلمش شهر حیاتنڭ زمان کچدکجه نیجه دگیشدیگنی گؤرورك. اونڭ دیوارلری آراسندە صانکە کچمشه قایدارق، او دورڭ سسنی طویورق. «مدنی قاتلردە» شهرصالمە عنعنه‌لرینی ایزله‌دکده بورادە صنعت عشقیله یاشایوب-یارادان انسانلرڭ اورک چیرپنتیلرینی ایشیدیرک.

ایچری‌شهرده ازدحاملی تجارت میدانلری، کوچه‌لر و بیوك محله‌لر میدانە گلمشدی. او، سؤزڭ اصل معناسندە داخلی محلی ایستروقتورلرە مالک اوْلوب هر شئیدن اول اقتصادی مرکز کیمی فورمالاشمشدی. یعنی اونڭ اؤزنی اداره‌سی داخلی و اطراف یاشایش منطقه‌لری ساکنلرنڭ میشت و تصرفات حیاتیدە آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یرلرله سیخ اقتصادی-مدنی علاقه‌ده صاخلاییردی. باکینڭ توسعه ایتمش شهر سویه‌سنه یوکسلمه‌سی ایچون مهم عامیللردن بری ده اونڭ اؤلکه‌نڭ صنعتکارلق مرکزلرندن برینه چویرلمه‌سی ایدی. بورادە مختلف صنعت ساحه‌لری فورمالاشمش، امتعه استحصالی گنیشلنمش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یرلی اهالی لازم اوْلان چوخ‌ مختلف ماللرلە تامین ایدلمشدی. شهر تصرفاتنڭ اڭ مهم عامیللرندن بری ده اونڭ زنگین امتعه استحصال ایتمه‌سنده‌در. صو تجهیزاتی، سانیتاریا و قانالیزاسیا سیستملرنڭ قۇرلمەسی، سانیتاریا قاعدەلرینە عمل ایتمه، همچینین یاشیللاشدرمە ایشی شهر حیاتندە اؤنملی یر طۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسن‌دە بتون بۇ پروبلیملر حل ایدلمشدی.

یوکسک تپه اوزرنده آمفیتیاتر فورماسندە صالنان شهر آشاغیدن دڭزه باخیر، یوخاری حصه‌دن ایسه قافقاز طاغلری ایله احاطه اوْلنمشدی. اوچ‌قات قالا دیوارلری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیقاسیا قورغیلری ایله برابر شهر صانکە بوتؤولکده محتشم مدافعه استحکامنی خاطرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچنده اوْلان بتون بنالر (شهریستان) دە تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدن مدافعه کاراکتری طاشیییردی. شهرڭ پلان قۇرلشی حربی اوستونلك و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونله‌رک صانکە اصل لابیرینتی خاطرلادیردی. ایری میدان و اینلی کوچه‌لرڭ شهرڭ ایچریلرینه طوغری گیتدکجه گئومتریک پلاندە کچیلوب سیخلاشمەسی شهر اهالیسنڭ ده بتون گوجی ایله مدافعه ایشنه جلب اوْلنمەسندن خبر ویریر. بیله کە، دوشمندن مدافعه‌یه قالا دیوارلری و یا عسكرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلنوردی. اولا سواریلر طار کوچه و طالانلرە گیره بیلمیردیلر. چونکە بۇ طالانلردە آتلرڭ گرییه دؤنمه‌سی و یا اداره اوْلنمەسی غیری ممکن ایدی. دوشمن عسكرلری ایسه بۇ طالانلردە آزیر، صانکە طاش تله‌یه دوشوردیلر. ایکی‌مرتبه‌لی ایولرڭ دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنڭ باشنە یا قتران، یا قاینار صو تؤکور و یا طاش یاغدریردی. بیله‌لکله شهر اهالیسی طار گونده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلردن قورومق ایچون غیرت گؤستریردی.

== باکیدە یر آلتی تیکنتیلر ==
آذربایجانڭ اوْرتا عصر شهر و قالالرندە احتیاط ایچون تیکلمش یر آلتی گیزلی یوللرڭ اولمەسی حقندە چوخلو معلوماتلرە تصادف ایتمك اولور. خالق یارادیجیلغندە یرآلتی گیزلی یوللر حقندە چوْخ دانیشیلیر. تصادفی دگل کە، شهر و قالالرڭ یرآلتی یوللری، خصوصی مراغە سبب اوْلمقلە یاناشی، اونلرڭ تصادفدن یارانمادیغی و رئال حیاتە باغلی اوْلدیغی آیدینلاشیر. باکی شهرنده مدافعه استحکاملری تیکیلرکن، قالا دیوارلرینڭ عظمتنی، محکملگنی قورویوب صاخلامق و مدافعه سیستمنی آسانلاشدرمق ایچون محتشم بورجلر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حصه‌سی کیمی انشا اوْلنمشدر.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلرینڭ داخلی حصه‌سنده عسكرلرڭ راحت حرکتی ایچون نظرده طۇتلمش و قوشا قالا قاپیلرینەدک اوزانان یرآلتی یول انشا ایدلمشدر. یرآلتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانە و یا دونژون) باتی و شرق طرفدن برلشیردی. قالا-بورجڭ بۇ جور یرلشمه‌سی عسكرلرڭ سلاح و سورسات گؤتورمك ایچون یرآلتی یوللە جبه‌خانەیە راحت گیروب چیخە بیلمك مقصدی طاشیییردی.
بو یرآلتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتنی قورویوب صاخلاییر. قالا دیواری بوینجە «ایچری‌شهر» مترو ایستانسیاسنڭ ایچریشهره گیریش قاپیسندن قوشا قالا قاپیلرینە قدر اوزانان یرآلتی یول، مختلف ایللرده و بعضی یرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمشدر. قید ایدەك کە، شرق استقامتنده اوزانان بۇ یولڭ دیوارلری یاخشی یونلمش همار طاشلردن قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یرآلتی تیکیلینڭ ایچریسنده یرلَشن بر نیچه اوتاقدن عبارت صو آنباری حال حاضردە قالمقدەدر. بۇ صو آنباری، یاخینلقدە یرلَشن اودان ایله علاقه‌لیدر. ایندی ده صو آخان بۇ یرآلتی یول وقتیله فعالیتده اوْلان بیوك صو کمرنڭ قالیغیدر. قایادە اوولمش صو یوللرندن هم ده یرآلتی گیزلی یول کیمی استفاده ایدلمه‌سی چوْخ مراقلیدر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==
شیروانشاهلر دولتینڭ سوقوطوندن صوڭ

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>m57t2k9xg7el8e7gsvmaw0xg5p6ihnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590980</id>
      <parentid>1590979</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T19:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* باکی خانلرینڭ ایولری */</comment>
      <origin>1590980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81848" sha1="k0d0znzgwrtf67vot8k4dvhhybiwhv1" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش اولدیغی شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرڭ بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرستلك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. 

ایچری شهرلر بر نوع  اورغانیزمدر. اونلرڭ اؤزینه‌مخصوص تالئیی واردر. بعضی شهرلر تالان و یانغینلرە، فئودال چکشمه‌لرینه طبیعی فلاکتلره تاب گتیرمیەرک محو اؤلوردی. باکی شهری ایسه الویریشلی طبیعی-اقلیم شرایطنه، گوجلو اقتصدیاتنە تجارت و صنعتکارلغنڭ انكشافنە گوره چیچكلنەرک شهرت قازانمشدی.

ایچر‌ی شهر ماهر معمارلرڭ، صنعتکارلرڭ پیشه‌کارلغندن صحبت آچیر، بزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دورمزه گلوب چاتمش بۇ شهرڭ طار، اگری-اوگری کوچەلرینی، میدانچەلرینی گؤز اؤڭنه گتیردکجه اؤتن یوزایللکلرده حکیم اوْلمش شهر حیاتنڭ زمان کچدکجه نیجه دگیشدیگنی گؤرورك. اونڭ دیوارلری آراسندە صانکە کچمشه قایدارق، او دورڭ سسنی طویورق. «مدنی قاتلردە» شهرصالمە عنعنه‌لرینی ایزله‌دکده بورادە صنعت عشقیله یاشایوب-یارادان انسانلرڭ اورک چیرپنتیلرینی ایشیدیرک.

ایچری‌شهرده ازدحاملی تجارت میدانلری، کوچه‌لر و بیوك محله‌لر میدانە گلمشدی. او، سؤزڭ اصل معناسندە داخلی محلی ایستروقتورلرە مالک اوْلوب هر شئیدن اول اقتصادی مرکز کیمی فورمالاشمشدی. یعنی اونڭ اؤزنی اداره‌سی داخلی و اطراف یاشایش منطقه‌لری ساکنلرنڭ میشت و تصرفات حیاتیدە آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یرلرله سیخ اقتصادی-مدنی علاقه‌ده صاخلاییردی. باکینڭ توسعه ایتمش شهر سویه‌سنه یوکسلمه‌سی ایچون مهم عامیللردن بری ده اونڭ اؤلکه‌نڭ صنعتکارلق مرکزلرندن برینه چویرلمه‌سی ایدی. بورادە مختلف صنعت ساحه‌لری فورمالاشمش، امتعه استحصالی گنیشلنمش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یرلی اهالی لازم اوْلان چوخ‌ مختلف ماللرلە تامین ایدلمشدی. شهر تصرفاتنڭ اڭ مهم عامیللرندن بری ده اونڭ زنگین امتعه استحصال ایتمه‌سنده‌در. صو تجهیزاتی، سانیتاریا و قانالیزاسیا سیستملرنڭ قۇرلمەسی، سانیتاریا قاعدەلرینە عمل ایتمه، همچینین یاشیللاشدرمە ایشی شهر حیاتندە اؤنملی یر طۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسن‌دە بتون بۇ پروبلیملر حل ایدلمشدی.

یوکسک تپه اوزرنده آمفیتیاتر فورماسندە صالنان شهر آشاغیدن دڭزه باخیر، یوخاری حصه‌دن ایسه قافقاز طاغلری ایله احاطه اوْلنمشدی. اوچ‌قات قالا دیوارلری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیقاسیا قورغیلری ایله برابر شهر صانکە بوتؤولکده محتشم مدافعه استحکامنی خاطرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچنده اوْلان بتون بنالر (شهریستان) دە تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدن مدافعه کاراکتری طاشیییردی. شهرڭ پلان قۇرلشی حربی اوستونلك و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونله‌رک صانکە اصل لابیرینتی خاطرلادیردی. ایری میدان و اینلی کوچه‌لرڭ شهرڭ ایچریلرینه طوغری گیتدکجه گئومتریک پلاندە کچیلوب سیخلاشمەسی شهر اهالیسنڭ ده بتون گوجی ایله مدافعه ایشنه جلب اوْلنمەسندن خبر ویریر. بیله کە، دوشمندن مدافعه‌یه قالا دیوارلری و یا عسكرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلنوردی. اولا سواریلر طار کوچه و طالانلرە گیره بیلمیردیلر. چونکە بۇ طالانلردە آتلرڭ گرییه دؤنمه‌سی و یا اداره اوْلنمەسی غیری ممکن ایدی. دوشمن عسكرلری ایسه بۇ طالانلردە آزیر، صانکە طاش تله‌یه دوشوردیلر. ایکی‌مرتبه‌لی ایولرڭ دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنڭ باشنە یا قتران، یا قاینار صو تؤکور و یا طاش یاغدریردی. بیله‌لکله شهر اهالیسی طار گونده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلردن قورومق ایچون غیرت گؤستریردی.

== باکیدە یر آلتی تیکنتیلر ==
آذربایجانڭ اوْرتا عصر شهر و قالالرندە احتیاط ایچون تیکلمش یر آلتی گیزلی یوللرڭ اولمەسی حقندە چوخلو معلوماتلرە تصادف ایتمك اولور. خالق یارادیجیلغندە یرآلتی گیزلی یوللر حقندە چوْخ دانیشیلیر. تصادفی دگل کە، شهر و قالالرڭ یرآلتی یوللری، خصوصی مراغە سبب اوْلمقلە یاناشی، اونلرڭ تصادفدن یارانمادیغی و رئال حیاتە باغلی اوْلدیغی آیدینلاشیر. باکی شهرنده مدافعه استحکاملری تیکیلرکن، قالا دیوارلرینڭ عظمتنی، محکملگنی قورویوب صاخلامق و مدافعه سیستمنی آسانلاشدرمق ایچون محتشم بورجلر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حصه‌سی کیمی انشا اوْلنمشدر.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلرینڭ داخلی حصه‌سنده عسكرلرڭ راحت حرکتی ایچون نظرده طۇتلمش و قوشا قالا قاپیلرینەدک اوزانان یرآلتی یول انشا ایدلمشدر. یرآلتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانە و یا دونژون) باتی و شرق طرفدن برلشیردی. قالا-بورجڭ بۇ جور یرلشمه‌سی عسكرلرڭ سلاح و سورسات گؤتورمك ایچون یرآلتی یوللە جبه‌خانەیە راحت گیروب چیخە بیلمك مقصدی طاشیییردی.
بو یرآلتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتنی قورویوب صاخلاییر. قالا دیواری بوینجە «ایچری‌شهر» مترو ایستانسیاسنڭ ایچریشهره گیریش قاپیسندن قوشا قالا قاپیلرینە قدر اوزانان یرآلتی یول، مختلف ایللرده و بعضی یرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمشدر. قید ایدەك کە، شرق استقامتنده اوزانان بۇ یولڭ دیوارلری یاخشی یونلمش همار طاشلردن قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یرآلتی تیکیلینڭ ایچریسنده یرلَشن بر نیچه اوتاقدن عبارت صو آنباری حال حاضردە قالمقدەدر. بۇ صو آنباری، یاخینلقدە یرلَشن اودان ایله علاقه‌لیدر. ایندی ده صو آخان بۇ یرآلتی یول وقتیله فعالیتده اوْلان بیوك صو کمرنڭ قالیغیدر. قایادە اوولمش صو یوللرندن هم ده یرآلتی گیزلی یول کیمی استفاده ایدلمه‌سی چوْخ مراقلیدر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>k0d0znzgwrtf67vot8k4dvhhybiwhv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590981</id>
      <parentid>1590980</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T19:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* دولت بیراغی میدانی */</comment>
      <origin>1590981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81685" sha1="bux1erk0tfgo6ovzsub3vgld9qusetx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش اولدیغی شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرڭ بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرستلك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. 

ایچری شهرلر بر نوع  اورغانیزمدر. اونلرڭ اؤزینه‌مخصوص تالئیی واردر. بعضی شهرلر تالان و یانغینلرە، فئودال چکشمه‌لرینه طبیعی فلاکتلره تاب گتیرمیەرک محو اؤلوردی. باکی شهری ایسه الویریشلی طبیعی-اقلیم شرایطنه، گوجلو اقتصدیاتنە تجارت و صنعتکارلغنڭ انكشافنە گوره چیچكلنەرک شهرت قازانمشدی.

ایچر‌ی شهر ماهر معمارلرڭ، صنعتکارلرڭ پیشه‌کارلغندن صحبت آچیر، بزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دورمزه گلوب چاتمش بۇ شهرڭ طار، اگری-اوگری کوچەلرینی، میدانچەلرینی گؤز اؤڭنه گتیردکجه اؤتن یوزایللکلرده حکیم اوْلمش شهر حیاتنڭ زمان کچدکجه نیجه دگیشدیگنی گؤرورك. اونڭ دیوارلری آراسندە صانکە کچمشه قایدارق، او دورڭ سسنی طویورق. «مدنی قاتلردە» شهرصالمە عنعنه‌لرینی ایزله‌دکده بورادە صنعت عشقیله یاشایوب-یارادان انسانلرڭ اورک چیرپنتیلرینی ایشیدیرک.

ایچری‌شهرده ازدحاملی تجارت میدانلری، کوچه‌لر و بیوك محله‌لر میدانە گلمشدی. او، سؤزڭ اصل معناسندە داخلی محلی ایستروقتورلرە مالک اوْلوب هر شئیدن اول اقتصادی مرکز کیمی فورمالاشمشدی. یعنی اونڭ اؤزنی اداره‌سی داخلی و اطراف یاشایش منطقه‌لری ساکنلرنڭ میشت و تصرفات حیاتیدە آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یرلرله سیخ اقتصادی-مدنی علاقه‌ده صاخلاییردی. باکینڭ توسعه ایتمش شهر سویه‌سنه یوکسلمه‌سی ایچون مهم عامیللردن بری ده اونڭ اؤلکه‌نڭ صنعتکارلق مرکزلرندن برینه چویرلمه‌سی ایدی. بورادە مختلف صنعت ساحه‌لری فورمالاشمش، امتعه استحصالی گنیشلنمش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یرلی اهالی لازم اوْلان چوخ‌ مختلف ماللرلە تامین ایدلمشدی. شهر تصرفاتنڭ اڭ مهم عامیللرندن بری ده اونڭ زنگین امتعه استحصال ایتمه‌سنده‌در. صو تجهیزاتی، سانیتاریا و قانالیزاسیا سیستملرنڭ قۇرلمەسی، سانیتاریا قاعدەلرینە عمل ایتمه، همچینین یاشیللاشدرمە ایشی شهر حیاتندە اؤنملی یر طۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسن‌دە بتون بۇ پروبلیملر حل ایدلمشدی.

یوکسک تپه اوزرنده آمفیتیاتر فورماسندە صالنان شهر آشاغیدن دڭزه باخیر، یوخاری حصه‌دن ایسه قافقاز طاغلری ایله احاطه اوْلنمشدی. اوچ‌قات قالا دیوارلری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیقاسیا قورغیلری ایله برابر شهر صانکە بوتؤولکده محتشم مدافعه استحکامنی خاطرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچنده اوْلان بتون بنالر (شهریستان) دە تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدن مدافعه کاراکتری طاشیییردی. شهرڭ پلان قۇرلشی حربی اوستونلك و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونله‌رک صانکە اصل لابیرینتی خاطرلادیردی. ایری میدان و اینلی کوچه‌لرڭ شهرڭ ایچریلرینه طوغری گیتدکجه گئومتریک پلاندە کچیلوب سیخلاشمەسی شهر اهالیسنڭ ده بتون گوجی ایله مدافعه ایشنه جلب اوْلنمەسندن خبر ویریر. بیله کە، دوشمندن مدافعه‌یه قالا دیوارلری و یا عسكرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلنوردی. اولا سواریلر طار کوچه و طالانلرە گیره بیلمیردیلر. چونکە بۇ طالانلردە آتلرڭ گرییه دؤنمه‌سی و یا اداره اوْلنمەسی غیری ممکن ایدی. دوشمن عسكرلری ایسه بۇ طالانلردە آزیر، صانکە طاش تله‌یه دوشوردیلر. ایکی‌مرتبه‌لی ایولرڭ دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنڭ باشنە یا قتران، یا قاینار صو تؤکور و یا طاش یاغدریردی. بیله‌لکله شهر اهالیسی طار گونده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلردن قورومق ایچون غیرت گؤستریردی.

== باکیدە یر آلتی تیکنتیلر ==
آذربایجانڭ اوْرتا عصر شهر و قالالرندە احتیاط ایچون تیکلمش یر آلتی گیزلی یوللرڭ اولمەسی حقندە چوخلو معلوماتلرە تصادف ایتمك اولور. خالق یارادیجیلغندە یرآلتی گیزلی یوللر حقندە چوْخ دانیشیلیر. تصادفی دگل کە، شهر و قالالرڭ یرآلتی یوللری، خصوصی مراغە سبب اوْلمقلە یاناشی، اونلرڭ تصادفدن یارانمادیغی و رئال حیاتە باغلی اوْلدیغی آیدینلاشیر. باکی شهرنده مدافعه استحکاملری تیکیلرکن، قالا دیوارلرینڭ عظمتنی، محکملگنی قورویوب صاخلامق و مدافعه سیستمنی آسانلاشدرمق ایچون محتشم بورجلر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حصه‌سی کیمی انشا اوْلنمشدر.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلرینڭ داخلی حصه‌سنده عسكرلرڭ راحت حرکتی ایچون نظرده طۇتلمش و قوشا قالا قاپیلرینەدک اوزانان یرآلتی یول انشا ایدلمشدر. یرآلتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانە و یا دونژون) باتی و شرق طرفدن برلشیردی. قالا-بورجڭ بۇ جور یرلشمه‌سی عسكرلرڭ سلاح و سورسات گؤتورمك ایچون یرآلتی یوللە جبه‌خانەیە راحت گیروب چیخە بیلمك مقصدی طاشیییردی.
بو یرآلتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتنی قورویوب صاخلاییر. قالا دیواری بوینجە «ایچری‌شهر» مترو ایستانسیاسنڭ ایچریشهره گیریش قاپیسندن قوشا قالا قاپیلرینە قدر اوزانان یرآلتی یول، مختلف ایللرده و بعضی یرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمشدر. قید ایدەك کە، شرق استقامتنده اوزانان بۇ یولڭ دیوارلری یاخشی یونلمش همار طاشلردن قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یرآلتی تیکیلینڭ ایچریسنده یرلَشن بر نیچه اوتاقدن عبارت صو آنباری حال حاضردە قالمقدەدر. بۇ صو آنباری، یاخینلقدە یرلَشن اودان ایله علاقه‌لیدر. ایندی ده صو آخان بۇ یرآلتی یول وقتیله فعالیتده اوْلان بیوك صو کمرنڭ قالیغیدر. قایادە اوولمش صو یوللرندن هم ده یرآلتی گیزلی یول کیمی استفاده ایدلمه‌سی چوْخ مراقلیدر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دولت بیراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دولت بیراغی میدانی]]]]
دولت بیراغی میدانی — باکی شهرینڭ باییل ساحه‌سنده یرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانڭ طنطنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جی ایلڭ سپتامبرڭ ۱-ده آذربایجان جمهوریتنڭ پرزیدنتی، سلاحلی قوه‌لرڭ عالی باش قوماندانی الهام علیئو طرفندن کچیرلمشدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرنده یرلَشن دولت بیراغی میدانندە تیکنتی-قوراش‌درمە و آبادلاشدرمە ایشلرینڭ سورتلندرلمه‌سی ایچون آذربایجان جمهوریتنڭ ۲۰۰۹-جی ایل ایچون دولت بودجه‌سنده نظرده طۇتلمش پرزیدنتڭ احتیاط فوندندن باکی شهر اجرا حاکمیتنه ۱۰ میلیون منات وسایت آیرلمشدر.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضیسی اوْلان میداندە اوجالدلمش طایاغڭ هوندورلگی ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سنڭ دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نڭ اوست حصه‌سنڭ دیامتری ۱٬۰۹ متردر. قورغینڭ عمومی کتله‌سی ۲۲۰ توندر. بیراغڭ اینی ۳۵ متر، اوزونلغی ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوغرام‌در.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>bux1erk0tfgo6ovzsub3vgld9qusetx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590982</id>
      <parentid>1590981</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T19:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27999-15</username>
        <id>63347</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1590982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81672" sha1="mvrb3zpdcd2ei905aj1q7ftymccdqbd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکینڭ یری آذربایجاندە
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچیسی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکیلی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست قودی]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جمهوریتنڭ]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سنده اڭ بیوك تجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی|خزر دڭز]]نده اڭ بیوك لیمان.

شهرڭ ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰كمم²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-در. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آطەسینڭ گونئی ساحلنده یرلشیر. شهر اؤز قدیملگنه، اراضیسنڭ بیوکلگنه و اهالیسنڭ صاینە گؤره [[شرق|شرقڭ]] اڭ ایری شهرلرندن بریدر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جمهوریت تابعلی شهردر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونە و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلنوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی|شیروانشاهلر سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نڭ [[عوموم‌دونیا ارثی|عوموم‌دنیا ارثی]] سیاهیسنە داخل ایدلمشدرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] علمی، مدنی و صنایع مرکزیدر. [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] بر چوخ ایری شیرکتلرینڭ باکیدە باش دفترلری وار. اونلرڭ آراسندە [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دنیانڭ ۱۰۰ اڭ ایری شیرکتلرندن بریدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری|باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینڭ]] باشلانغج نقطه‌سی باکیدە یرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آطەسی طوپراقلرندە طاپلمش آرخئولوژی ماتئریاللر بورانڭ اسکی یاشایش مسکنی اوْلدیغنی ثبوت ایدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلی اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یرلرده ائ.ا. III-I میڭ ایللکلره عائد آرخئولوژی عابده‌لر طاپلمشدر.

باکینڭ صالندیغی تاریخ دقیق معلوم دگلدر. بعضی تدقیقاتچیلر باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدە طاپلمش V-VII عصرلره عائد [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانڭ یاشایش بؤلگه‌سی اوْلدیغندن خبر ویریر. V-VI عصر قایناقلرندە باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلرندە ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلرندە ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفویلر دوری فارس دیللی قایناقلرندە «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق|شرقڭ]] ایری شهرلرندن اوْلوب. شهر ایقتیصادندە نفت و طوز ایستحصالی اساس یر طوتوب. عرب سیاحی ابو دولفڭ ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتنە گؤره، باکیدەکی ایکی نفت یاتاغندن ایلده تقریباً ۷۲۰ میڭ [[دیرهم]] گلیر الده ایدیلیرمش. فئودال مناسیبتلرڭ، آل ویرڭ و صنعتکارلغڭ انکیشافی شهرڭ چیچکلنمه‌سنه شرایط یارادوب. اۇلوسلرآراسی آلیش - ویریشڭ یول‌آیریجندە یرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسندەکی تیجارت علاقه‌لرنده اؤنملی رول اوینایوب. باکی یە 

[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی ی[[۱۰. یوز ایل|ط]]&lt;nowiki/&gt;ریسن[[۱۰. یوز ایل|ی]]&lt;nowiki/&gt;دا [[عباسی‌لر خیلافتی|عباسی‌لر خیلافەی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزیحامیت‌دن اوزاقلاشموق میل‌لیین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لده بیر سیا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت طاشلری ==
نفت طاشلری – دنیادە ایلک نفت پلاتفورماسیدر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویلمشدر. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگذشتندن بری اولان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دنیا کیفایت دگل&quot;]] فیلمنڭ اساس قادرلری محض بورادە – نفت طاشلرندە لینته آلنمشدر.

نفت طاشلری شهر تیپلی قصبه‌در و باکینڭ خزر رایوننڭ اراضیسنه داخلدر. خزر دڭزی سطحندن آزجە گؤرونن «قرە قایالر»ڭ اطرافندە تیکلمشدر. آبشیرون یاریم‌آطەسنڭ ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یرلَشن بۇ قصبه دڭزڭ دیبنه برکیدلمش میتال دیرکلرڭ اوستندەکی ائستاکادادە دڭز سطحندن بر نیچه متر هوندورلکده تیکلمشدر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکیدەکی قدیم بنالردن بری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|صول طرفده مۆعاصیر گؤرنشی ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی|ایچری‌شهر متروستانسیاسی]] صاغ طرفده ایسه [[ایچری‌شهر|ایچری‌شهرڭ]] بورجلری و قالا قاپیسی]]

باکی هله قدیم زمانلردن تکجه گونئی قافقازدە دگل، ایله‌جه ده یاخین شرقده اهالینڭ سیخ مسکونلاشمش اولدیغی شهرلردن بری کیمی طانینمشدر. الویریشلی اقلیمی، طبیعی-جغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرڭ بوللغی، بورادن کچن بین‌الخلق اهمیتلی تجارت یوللری بۇ شهرڭ اقتصادی جهتدن انکشافنە کمک ایتمشدر. ملایم اقلیمی، محصولدار طورپاغی، بول صو منبعی بورادە عصرڭ اوللرندن باشلایان اقتصادی توسعه ایچون اساس زمین اوْلمشدی. تصادفی دگلدر کە، هله ائرامزڭ اوللرنده یونان-روما آیسترونومی و جغرافیاشناسی قلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جغرافیا درسلگی» کتابندە آلبانیانڭ اراضیسندەکی ۲۸ شهرڭ آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینڭ «مقدس» اودلر دیاری کیمی طانینمەسی اونڭ حیاتندە مهم رول اوینامشدر. بللیدر کە، عرب ایستیلاسنە قدر آذربایجانڭ مختلف ولایتلرنده خرستیانلق، بوتپرستلك، آتشپرستلك دینلری یایلمش و اونلرڭ دینی عبادت یرلری – مرکزلری موجود اوْلمشدر. 

ایچری شهرلر بر نوع  اورغانیزمدر. اونلرڭ اؤزینه‌مخصوص تالئیی واردر. بعضی شهرلر تالان و یانغینلرە، فئودال چکشمه‌لرینه طبیعی فلاکتلره تاب گتیرمیەرک محو اؤلوردی. باکی شهری ایسه الویریشلی طبیعی-اقلیم شرایطنه، گوجلو اقتصدیاتنە تجارت و صنعتکارلغنڭ انكشافنە گوره چیچكلنەرک شهرت قازانمشدی.

ایچر‌ی شهر ماهر معمارلرڭ، صنعتکارلرڭ پیشه‌کارلغندن صحبت آچیر، بزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دورمزه گلوب چاتمش بۇ شهرڭ طار، اگری-اوگری کوچەلرینی، میدانچەلرینی گؤز اؤڭنه گتیردکجه اؤتن یوزایللکلرده حکیم اوْلمش شهر حیاتنڭ زمان کچدکجه نیجه دگیشدیگنی گؤرورك. اونڭ دیوارلری آراسندە صانکە کچمشه قایدارق، او دورڭ سسنی طویورق. «مدنی قاتلردە» شهرصالمە عنعنه‌لرینی ایزله‌دکده بورادە صنعت عشقیله یاشایوب-یارادان انسانلرڭ اورک چیرپنتیلرینی ایشیدیرک.

ایچری‌شهرده ازدحاملی تجارت میدانلری، کوچه‌لر و بیوك محله‌لر میدانە گلمشدی. او، سؤزڭ اصل معناسندە داخلی محلی ایستروقتورلرە مالک اوْلوب هر شئیدن اول اقتصادی مرکز کیمی فورمالاشمشدی. یعنی اونڭ اؤزنی اداره‌سی داخلی و اطراف یاشایش منطقه‌لری ساکنلرنڭ میشت و تصرفات حیاتیدە آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یرلرله سیخ اقتصادی-مدنی علاقه‌ده صاخلاییردی. باکینڭ توسعه ایتمش شهر سویه‌سنه یوکسلمه‌سی ایچون مهم عامیللردن بری ده اونڭ اؤلکه‌نڭ صنعتکارلق مرکزلرندن برینه چویرلمه‌سی ایدی. بورادە مختلف صنعت ساحه‌لری فورمالاشمش، امتعه استحصالی گنیشلنمش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یرلی اهالی لازم اوْلان چوخ‌ مختلف ماللرلە تامین ایدلمشدی. شهر تصرفاتنڭ اڭ مهم عامیللرندن بری ده اونڭ زنگین امتعه استحصال ایتمه‌سنده‌در. صو تجهیزاتی، سانیتاریا و قانالیزاسیا سیستملرنڭ قۇرلمەسی، سانیتاریا قاعدەلرینە عمل ایتمه، همچینین یاشیللاشدرمە ایشی شهر حیاتندە اؤنملی یر طۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسن‌دە بتون بۇ پروبلیملر حل ایدلمشدی.

یوکسک تپه اوزرنده آمفیتیاتر فورماسندە صالنان شهر آشاغیدن دڭزه باخیر، یوخاری حصه‌دن ایسه قافقاز طاغلری ایله احاطه اوْلنمشدی. اوچ‌قات قالا دیوارلری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیقاسیا قورغیلری ایله برابر شهر صانکە بوتؤولکده محتشم مدافعه استحکامنی خاطرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچنده اوْلان بتون بنالر (شهریستان) دە تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدن مدافعه کاراکتری طاشیییردی. شهرڭ پلان قۇرلشی حربی اوستونلك و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونله‌رک صانکە اصل لابیرینتی خاطرلادیردی. ایری میدان و اینلی کوچه‌لرڭ شهرڭ ایچریلرینه طوغری گیتدکجه گئومتریک پلاندە کچیلوب سیخلاشمەسی شهر اهالیسنڭ ده بتون گوجی ایله مدافعه ایشنه جلب اوْلنمەسندن خبر ویریر. بیله کە، دوشمندن مدافعه‌یه قالا دیوارلری و یا عسكرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلنوردی. اولا سواریلر طار کوچه و طالانلرە گیره بیلمیردیلر. چونکە بۇ طالانلردە آتلرڭ گرییه دؤنمه‌سی و یا اداره اوْلنمەسی غیری ممکن ایدی. دوشمن عسكرلری ایسه بۇ طالانلردە آزیر، صانکە طاش تله‌یه دوشوردیلر. ایکی‌مرتبه‌لی ایولرڭ دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنڭ باشنە یا قتران، یا قاینار صو تؤکور و یا طاش یاغدریردی. بیله‌لکله شهر اهالیسی طار گونده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلردن قورومق ایچون غیرت گؤستریردی.

== باکیدە یر آلتی تیکنتیلر ==
آذربایجانڭ اوْرتا عصر شهر و قالالرندە احتیاط ایچون تیکلمش یر آلتی گیزلی یوللرڭ اولمەسی حقندە چوخلو معلوماتلرە تصادف ایتمك اولور. خالق یارادیجیلغندە یرآلتی گیزلی یوللر حقندە چوْخ دانیشیلیر. تصادفی دگل کە، شهر و قالالرڭ یرآلتی یوللری، خصوصی مراغە سبب اوْلمقلە یاناشی، اونلرڭ تصادفدن یارانمادیغی و رئال حیاتە باغلی اوْلدیغی آیدینلاشیر. باکی شهرنده مدافعه استحکاملری تیکیلرکن، قالا دیوارلرینڭ عظمتنی، محکملگنی قورویوب صاخلامق و مدافعه سیستمنی آسانلاشدرمق ایچون محتشم بورجلر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حصه‌سی کیمی انشا اوْلنمشدر.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلرینڭ داخلی حصه‌سنده عسكرلرڭ راحت حرکتی ایچون نظرده طۇتلمش و قوشا قالا قاپیلرینەدک اوزانان یرآلتی یول انشا ایدلمشدر. یرآلتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانە و یا دونژون) باتی و شرق طرفدن برلشیردی. قالا-بورجڭ بۇ جور یرلشمه‌سی عسكرلرڭ سلاح و سورسات گؤتورمك ایچون یرآلتی یوللە جبه‌خانەیە راحت گیروب چیخە بیلمك مقصدی طاشیییردی.
بو یرآلتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتنی قورویوب صاخلاییر. قالا دیواری بوینجە «ایچری‌شهر» مترو ایستانسیاسنڭ ایچریشهره گیریش قاپیسندن قوشا قالا قاپیلرینە قدر اوزانان یرآلتی یول، مختلف ایللرده و بعضی یرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمشدر. قید ایدەك کە، شرق استقامتنده اوزانان بۇ یولڭ دیوارلری یاخشی یونلمش همار طاشلردن قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یرآلتی تیکیلینڭ ایچریسنده یرلَشن بر نیچه اوتاقدن عبارت صو آنباری حال حاضردە قالمقدەدر. بۇ صو آنباری، یاخینلقدە یرلَشن اودان ایله علاقه‌لیدر. ایندی ده صو آخان بۇ یرآلتی یول وقتیله فعالیتده اوْلان بیوك صو کمرنڭ قالیغیدر. قایادە اوولمش صو یوللرندن هم ده یرآلتی گیزلی یول کیمی استفاده ایدلمه‌سی چوْخ مراقلیدر.

== باکی خانلرینڭ ایولری ==

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|ئنی جوغرافی ائنلکدهو ی ازنلوق‌دا یئرلَن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ڭص
''وزئی'' [[سامارا|ا]]ە[[سامارا|مارا]]، [[کازان|کاان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''بات:''ە{{سخ}}[[نیو-یورک|نیو-وک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول|نئاو]]
ە
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]ی
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند|داشکن]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرونیرمآداصی دونیا اقاوس سوییه‌سی‌ن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونونایقلیمی ملییم- ایستی، یاریم‌صر ڭچؤل ایقلیی اولبیاصنڭ ەبشئرونا خا وەلان کولک‌لرله سجیوی‌در.خزری دیل قوزئی کوصییڭیەی‌ا اانی سرینلشدیریر،قیش‌دا ایسه حدسز درجه‌دهسویودور. «قلاوار» دئییلنگونئی کلیی یای‌دا یستی غتەریر، قیشدا ایسه سووغو بیر د مولا یملشدەریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایونلری ==
باکی آشاغیدەکی شهر رایونلرینە بؤلنوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکیدە میکرورایونلر ۱۹۶۰-جی ایللرڭ اولندن اعتباراً تیکلمگه باشلانلدی. یڭی میکرورایونلرڭ تیکلمه‌سی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروقتوری دە یارانمغە باشلامشدر. بیله کە، ایلک اوللر یالڭز آوتوبوسلرلە یڭی تیکلمش یاشایش ساحه‌لرینه چاتمق اولوردیسە ۱۹۸۰-جی ایللرڭ اولنده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسیالرینڭ استفاده‌یه ویرلمه‌سی ایله نقلیاتڭ وضعیتی دها دە یاخشیلاشدی و میکرورایونلر اوزاق بر شهراطرافی اراضی ایستاتوسنی ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلر گیتدکجه شهر مرکزی ایله مقایسه‌ده بر صیرە اوستونلکلر الده ایتمگه باشلادی. اڭ اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللق ساحه‌لرینڭ مرکزی اراضیلره نسبتاً قات-قات چوْخ اولمەسی، هوانڭ تمیز اولمەسی، بتون یاشایش ایولرینڭ جدی پلان اساسندە صیرالانمەسی، نظاملیلق بۇ کیمی اوستونلکلر انسانلری میکرورایونلرە اوْلان مراغنی جلب ایتدی و یڭی ایولر صورتله مسکونلاشمغە باشلادی. باکینڭ ۹ میکرورایونی واردر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالیسی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یرلشن ۲٬۰۳۱ ایوده هر ایکی جنسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یرلشن ۱۹۹۲ ایوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلر اوْلمقلە طوپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جی ایلده اهالینڭ صایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جی ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلمشدر.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخنده باکی شهرنده هر ایکی جنسدن طوپلام اهالینڭ صایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلمشدر.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''ملّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== طانینمش باکیلیلر ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ادمان ==
شهرده، بتون آذربایجانڭ اراضیسنده اوْلدیغی کیمی، اڭ پوپولیار ادمان نوعی فوتبولدر. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادە]] شهری آشاغیدەکی قلوبلر تمثیل ایدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان|آذربایجانڭ]] اڭ واجب تحصیل مرکزلرندن بریدر. بورادە چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یرلشیر.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دولت بیراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دولت بیراغی میدانی]]]]
دولت بیراغی میدانی — باکی شهرینڭ باییل ساحه‌سنده یرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانڭ طنطنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جی ایلڭ سپتامبرڭ ۱-ده آذربایجان جمهوریتنڭ پرزیدنتی، سلاحلی قوه‌لرڭ عالی باش قوماندانی الهام علیئو طرفندن کچیرلمشدر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرنده یرلَشن دولت بیراغی میدانندە تیکنتی-قوراش‌درمە و آبادلاشدرمە ایشلرینڭ سورتلندرلمه‌سی ایچون آذربایجان جمهوریتنڭ ۲۰۰۹-جی ایل ایچون دولت بودجه‌سنده نظرده طۇتلمش پرزیدنتڭ احتیاط فوندندن باکی شهر اجرا حاکمیتنه ۱۰ میلیون منات وسایت آیرلمشدر.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضیسی اوْلان میداندە اوجالدلمش طایاغڭ هوندورلگی ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سنڭ دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نڭ اوست حصه‌سنڭ دیامتری ۱٬۰۹ متردر. قورغینڭ عمومی کتله‌سی ۲۲۰ توندر. بیراغڭ اینی ۳۵ متر، اوزونلغی ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوغرام‌در.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجە باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری|آذربایجان سلاحلی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی|باکی-تفلس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تفلس-قارس دمیریولی خطی (بتاق)]]

== قایناقلر ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>mvrb3zpdcd2ei905aj1q7ftymccdqbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590984</id>
      <parentid>1590982</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T20:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-27999-15|~2026-27999-15]] ([[User talk:~2026-27999-15|دانیشیق]]) طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لر [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لره قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1587480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87187" sha1="njwggk9kw3ndyfofcvzyf23x2xa1013" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جومهوریتنین]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی]]نده ان بؤیوک لیمان.

شهرین ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰ km²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-دیر. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آداسی‌نین گونئی ساحلین‌ده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضی‌سینین بؤیوکلویونه و اهالی‌سینین سایینا گؤره [[شرق]]ین ان ایری شهرلرین‌دن بیریدیر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلونوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نون [[عوموم‌دونیا ارثی]] سیاهی‌سینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانین]] علمی، مدنی و صنایع مرکزی‌دیر. [[آذربایجان|آذربایجانین]] بیر چوْخ ایری شیرکت‌لرینین باکی‌دا باش دفترلری وار. اونلارین آراسین‌دا [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکت‌لرین‌دن بیری‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری]]نین باشلانغیج نقطه‌سی باکی‌دا یئرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریال‌لار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلو اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مین‌ایللیکلره عایید آرخئولوژی عابده‌لر تاپیلمیش‌دیر.

باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییل‌دیر. بعضی تدقیقات‌چیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینی‌لشدیریرلر. باکی‌دا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگه‌سی اوْلدوغون‌دان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفوی‌لر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق]]ین ایری شهرلرین‌دن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتینا گؤره، باکی‌داکی ایکی نفت یاتاغین‌دان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین [[دیرهم]] گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبت‌لرین، آل وئرین و صنعت‌کارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمه‌سینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یول‌آیریجین‌دا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسین‌داکی تیجارت علاقه‌لرین‌ده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، [[سلاویان]]، [[بیزانس ایمپیراتورلوغو]]، [[چین]]، [[عراق]]، [[سوریا]]، [[گئنویا]]، [[ونسیا]]، [[ایران]]، [[هیندیستان]] تاجیرلری گلیب. باکی‌دان ایران، عراق و س. اؤلکه‌لره [[نفت]] ایخراج اوْلونوب.

I[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا [[عباسی‌لر خیلافتی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزی حاکمیت‌دن اوزاقلاشماق میل‌لرینین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>njwggk9kw3ndyfofcvzyf23x2xa1013</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591009</id>
      <parentid>1590984</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IIII56</username>
        <id>58427</id>
      </contributor>
      <origin>1591009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87254" sha1="slp1ns1emylwd4ru68x16la2551odkw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جومهوریتنین]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی]]نده ان بؤیوک بندر و اسکی [[ایران]]ین شومالی قصبه‌سی ایدی.

شهرین ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰ km²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-دیر. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آداسی‌نین گونئی ساحلین‌ده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضی‌سینین بؤیوکلویونه و اهالی‌سینین سایینا گؤره [[شرق]]ین ان ایری شهرلرین‌دن بیریدیر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلونوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نون [[عوموم‌دونیا ارثی]] سیاهی‌سینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانین]] علمی، مدنی و صنایع مرکزی‌دیر. [[آذربایجان|آذربایجانین]] بیر چوْخ ایری شیرکت‌لرینین باکی‌دا باش دفترلری وار. اونلارین آراسین‌دا [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکت‌لرین‌دن بیری‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری]]نین باشلانغیج نقطه‌سی باکی‌دا یئرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریال‌لار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلو اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مین‌ایللیکلره عایید آرخئولوژی عابده‌لر تاپیلمیش‌دیر.

باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییل‌دیر. بعضی تدقیقات‌چیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینی‌لشدیریرلر. باکی‌دا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگه‌سی اوْلدوغون‌دان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفوی‌لر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق]]ین ایری شهرلرین‌دن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتینا گؤره، باکی‌داکی ایکی نفت یاتاغین‌دان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین [[دیرهم]] گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبت‌لرین، آل وئرین و صنعت‌کارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمه‌سینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یول‌آیریجین‌دا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسین‌داکی تیجارت علاقه‌لرین‌ده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، [[سلاویان]]، [[بیزانس ایمپیراتورلوغو]]، [[چین]]، [[عراق]]، [[سوریا]]، [[گئنویا]]، [[ونسیا]]، [[ایران]]، [[هیندیستان]] تاجیرلری گلیب. باکی‌دان ایران، عراق و س. اؤلکه‌لره [[نفت]] ایخراج اوْلونوب.

I[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا [[عباسی‌لر خیلافتی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزی حاکمیت‌دن اوزاقلاشماق میل‌لرینین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>slp1ns1emylwd4ru68x16la2551odkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591010</id>
      <parentid>1591009</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IIII56</username>
        <id>58427</id>
      </contributor>
      <origin>1591010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87293" sha1="kubcn73ej1ecuapasacba4868hdij0p" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=باکی
|native_name= Bakı
|nickname = [[City of Winds]]
|image_skyline = &lt;imagemap&gt;
File:Baku Montage.jpg|275px|alt=Baku montage. Clicking on an image in the picture causes the browser to load the appropriate article.
rect 0 0 1200 441 [[Ismailiyya building|Details of the façade of Dede Qorqut on the Ismailiyya building]]
rect 0 447 618 1398 [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower of Baku]]
rect 618 447 1200 1056 [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmony Fountain in front of the Magomayev Philharmonic Hall]]
rect 618 1056 1200 1398 [[Bay of Baku|A vessel on the Bay of Baku]]
rect 0 1395 1200 1803 [[Baku Boulevard]]
&lt;/imagemap&gt;
|image_caption = Clockwise: Details of the façade of the [[Ismailiyya building]], Philharmony Fountain in front of the [[Muslim Magomayev (composer)|Magomayev]] [[Azerbaijan State Philharmonic Hall|Philharmonic Hall]], a vessel on the [[Bay of Baku]] with the skyline of the city, and the [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]] – clickable image
|image_shield =Coat of arms of Baku.svg
|image_flag =
|seal_size =80px
|image_map =
| mapsize                         = 230px
| map_caption                     = باکی‌نین یئری آذربایجاندا
| pushpin_map                     = Azerbaijan#Asia
| pushpin_relief                  = 1
|coordinates                      = {{Coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city(2039700)_region:AZ_source:dewiki}}
|subdivision_type =اؤلکه
|subdivision_name ={{AZE}}
|established_title =
|established_date =
|leader_title =بلدیه‌باشچی‌سی
|leader_name =
|area_magnitude =
|area_total_km2 = 285
|area_footnotes =&lt;ref name=&quot;DENSITY&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11
 |archivedate=۲۴ نوامبر ۲۰۰۷
 |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007
 |accessdate=17 July 2009
 |deadurl=yes
 |df=dmy
}}&lt;/ref&gt;
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|population_as_of =۲۰۲۰
|population_footnotes =&lt;ref&gt;[https://www.indexmundi.com/azerbaijan/demographics_profile.html CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|population_total =۲٬۲۹۳٬۷۰۰
|population_urban =۳٬۱۲۵٬۰۰۰&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia: World Urban Areas] – Demographia, 2016&lt;/ref&gt;
|population_metro =۵٬۱۰۵٬۲۰۰
|population_note = {{dubious|date=January 2018}}
|population_density_km2=996.38
|population_demonym =باکی‌لی&lt;ref&gt;{{cite book |author =[[Thomas de Waal]]|title =The Caucasus: An Introduction|url =https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa|publisher =Oxford University Press|year = 2010 |page = [https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa/page/16 16]|isbn =0-19-975043-2}}&lt;/ref&gt;
{{Lang-az|Bakılı}}
|timezone =[[آذربایجان زامانی|AZT]]
|utc_offset =۴+
|elevation_m =−28
|area_code=(+994) 12
|postal_code_type=[[پوْست کودو]]
|postal_code=AZ1000
|registration_plate = 10–90 AZ
|website = {{URL|1=http://www.baku-ih.gov.az}}
|footnotes = {{Designation list|embed = yes
   |designation1 = WHS
   |designation1_offname = Walled City of Baku with the [[Palace of the Shirvanshahs|Shirvanshah's Palace]] and [[Maiden Tower (Baku)|Maiden Tower]]
   |designation1_date = ۲۰۰۰ &lt;small&gt;(۲۴اینجی [[دونیا ارث کومیته‌سی|جلسه]])&lt;/small&gt;
   |designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/958 958]
   |designation1_criteria = iv
   |designation1_type = مدنیت
   |designation1_free1name = [[دحشتلی دونیا ارث سیاهی‌سی|تئحلؤکه‌لی وضعیت]]
   |designation1_free1value = ۲۰۰۳–۲۰۰۹
   |designation1_free2name = دؤولت
   |designation1_free2value = آذربایجان
   |designation1_free3name = منطقه
   |designation1_free3value = [[اوروپادا دونیا ارث سایتلارینین سیاهی‌سی|اوروپا و آسیا]]
  }}
}}

'''باکی''' ({{Lang-az|Bakı}} – {{اینگیلیسجه|Baku}}) — [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جومهوریتنین]] باشکندی، [[قافقاز]] بؤلگه‌سینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، [[خزر دنیزی]]نده ان بؤیوک بندر و اسکی [[ایران]]ین [[گنجه]] ایله بیرلیقدا شومالی قصبه‌سی ایدی.

شهرین ساحه‌سی – ۲ ۱۳۰ km²&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot; /&gt;-دیر. باکی [[آبشرون]] یاریم‌آداسی‌نین گونئی ساحلین‌ده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضی‌سینین بؤیوکلویونه و اهالی‌سینین سایینا گؤره [[شرق]]ین ان ایری شهرلرین‌دن بیریدیر.

۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبه‌یه بؤلونوب. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]]، [[ایچری شهر]] و [[قیز قالاسی]] [[۲۰۰۰]]-جی ایلده [[یونسکو]]-نون [[عوموم‌دونیا ارثی]] سیاهی‌سینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.

باکی [[آذربایجان|آذربایجانین]] علمی، مدنی و صنایع مرکزی‌دیر. [[آذربایجان|آذربایجانین]] بیر چوْخ ایری شیرکت‌لرینین باکی‌دا باش دفترلری وار. اونلارین آراسین‌دا [[آردنش]] ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکت‌لرین‌دن بیری‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time? |url=http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181320/http://www.turkishweekly.net/columnist/2487/state-oil-company-of-azerbaijan-republic-transition-from-national-to-transnational-company-or-demand-of-time.html }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمری]]نین باشلانغیج نقطه‌سی باکی‌دا یئرلشیر.

== اؤتک (تاریخ) ==
[[آبشرون]] یاریم‌آداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریال‌لار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. [[پیراللاهی]]، زیغ گؤلو اطرافی، [[شوولان]]، [[مردکان]]، [[بینقدی]]، [[امیرجان (سوراخانی)|امیرجان]] و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مین‌ایللیکلره عایید آرخئولوژی عابده‌لر تاپیلمیش‌دیر.

باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییل‌دیر. بعضی تدقیقات‌چیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینی‌لشدیریرلر. باکی‌دا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید [[ساسانیلر|ساسانی]] دفینه‌سی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگه‌سی اوْلدوغون‌دان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا ([[۱۰. یوز ایل]]) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا ([[۱۵. یوز ایل]]) «باکا»، صفوی‌لر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.

تاریخاً باکی [[شرق]]ین ایری شهرلرین‌دن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین ([[۱۰. یوز ایل]]) معلوماتینا گؤره، باکی‌داکی ایکی نفت یاتاغین‌دان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین [[دیرهم]] گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبت‌لرین، آل وئرین و صنعت‌کارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمه‌سینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یول‌آیریجین‌دا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکه‌لری آراسین‌داکی تیجارت علاقه‌لرین‌ده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، [[سلاویان]]، [[بیزانس ایمپیراتورلوغو]]، [[چین]]، [[عراق]]، [[سوریا]]، [[گئنویا]]، [[ونسیا]]، [[ایران]]، [[هیندیستان]] تاجیرلری گلیب. باکی‌دان ایران، عراق و س. اؤلکه‌لره [[نفت]] ایخراج اوْلونوب.

I[[۱۰. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا [[عباسی‌لر خیلافتی]]نین ضعیفله‌مه‌سی و مرکزی حاکمیت‌دن اوزاقلاشماق میل‌لرینین قوتلنمه‌سی خیلافته تابع اؤلکه‌لرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولت‌لرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولت‌لردن بیری ده [[شیروانشاهلار دؤولتی]] ایدی. باکی [[۱۰. یوز ایل]]ین آخیرلارین‌دا شیروانین اساس شهرلرین‌دن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعت‌کارلیق، تیجارت، باغچی‌لیق، بوستانچی‌لیق، اوزومچولوک، باراماچی‌لیق، اکینچی‌لیک، نفت‌چیخارما، بالیقچی‌لیق و س. ایله مشغول اولوردو.

باکی [[۱۰. یوز ایل]]دن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، [[۱۳. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. [[۱۱۹۱]]-نجی ایلده [[قیزیل آرسلان]] شاماخینی توتدوق‌دا شیروانشاه [[I آخسیتان]] موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموش‌دو. شیروانشاه‌لار شهرین مؤحکم‌لندیریلمه‌سینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکی‌جرگه‌لی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.

[[قیز قالاسی (باکی)|قیز قالاسی]] دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. [[۱۲۳۲]]-[[۱۲۳۵]] ایللرده باکینی دنیز طرف‌دن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلین‌ده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاه‌لار خزر دنیزین‌ده گوج‌لو دونانما یارات‌دیلار.

[[۱۳. یوز ایل]]ین ۳۰-نجو ایللرین‌ده [[مونقول‌لار]] باکیا هوجوم ائدیب، اوزون‌مودت‌لی محاصره‌دن سوْنرا شهری آلدیلار. باکی‌دا نفت‌چیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. [[۱۴. یوز ایل]]ین اورتالارینا دوغرو باکی‌دا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنی‌دن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بین‌الخلق تیجارت‌ده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقه‌دار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. [[۱۴. یوز ایل]]دن باکی‌دان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکه‌لری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکی‌دان هشتارخانا، [[اورتا آسیا]]یا و [[خزرلر]]ین گونئی ساحل‌لرینه مال داشینیردی. [[۱۴. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاریسین‌دا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقه‌دار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلین‌ده حاضیرلانمیش اطلس‌ده گؤستریلیر). باکی‌دا ایندیه‌دک قالان تاریخی-معمارلیق عابده‌لری – [[بوخارا کاروانساراسی]] ([[۱۴. یوز ایل]])، قیز قالاسی یاخینلیغین‌دا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-[[۱۶. یوز ایل]]لر) و س. شرق اؤلکه‌لری ایله گئنیش تیجارت علاقه‌لرینین مؤوجودلوغون‌دان خبر وئریر.

شیروانشاه بیرینجی خلیل‌الله‌ین دؤورون‌ده ([[۱۴۱۷]]-[[۱۴۶۲]]) باکی‌دا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. [[شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی]] ده بۇ دؤورده تیکیلمیش‌دیر. باکی‌دا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. [[۱۵. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سین‌دا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقه‌لر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.

صفوی حؤکمداری [[I طهماسیب]] ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکی‌نین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی [[صفوی‌لر دؤولتی]]نه بیرلشدیردی. [[صفوی]]-[[عثمانلی]] محاربه‌لری زامانی [[۱۵۷۸]]-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. [[۱۶۰۷]]-نجی ایلده شهر یئنی‌دن صفوی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمه‌سی، محصول‌دار قوه‌لرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمه‌لرینه، داغیدیجی محاربه‌لره سون قویولماسی [[۱۷. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفوی‌لر دؤورون‌ده باکی‌دا میس پول‌لار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالی‌سینین چوح حیصه‌سی خالچاچی‌لیقلا مشغول اولوردو. XVI-X[[۸. یوز ایل]]لرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچی‌لیق داها دا توسعه ائتدی. باکی‌دا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X[[۸. یوز ایل]]لره عایید تاریخی عابده‌لر بۇ دؤورده باکی‌دا معمارلیق، حکاک‌لیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.

باکینین زنگین طبیعی ثروت‌لری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X[[۸. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌دن اعتباراً [[روسیه]]‌نین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحل‌لرینه ییه‌لنمیه چالیشان روسیه چاری [[I پیوتر]] خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. [[۱۷۲۳]]-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، [[روسیه]] و [[ایران]] آراسیندا باغلانان گنجه مقاویله‌سینه ([[۱۷۳۵]]) گؤره باکی یئنی‌دن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.

X[[۸. یوز ایل]]ین اورتالارین‌دا آذربایجان‌دا بیر سیرا خان‌لیق‌لار، او جمله‌دن [[باکی خان‌لیغی]] یاراندی. آرا محاربه‌لری بوتون آذربایجان‌دا اوْلدوغو کیمی، باکی‌دا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X[[۸. یوز ایل]]ین ۲-نجی یاری‌سیندا باکی‌دا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین [[آغا محمد شاه قاجار]]ین آذربایجانا هوجوم‌لاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقه‌لرینین یئنی‌دن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. [[۱۷۹۶]]-نجی ایلین یازین‌دا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کومان‌دان‌لیق ائتدیی روس قوْشون‌لاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. [[۱۷۹۷]]-نجی ایلین اولین‌ده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشون‌لاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسین‌دا باکینی ترک ائتدی. [[۱۹. یوز ایل]]ین اولین‌ده [[I آلئکساندر]] خزرساحلی ویلایت‌لری، ایلک نؤوبه‌ده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربه‌سی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمه‌سی‌نی سورعتلندیردی. [[۱۸۰۵]]-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصره‌یه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. [[۱۸۰۶]]-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشون‌لاری یئنی‌دن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقین‌دا باکی خانی [[حوسین‌قولو خان]]لا دانیشیق‌لار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیه‌یه بیرلشدیریلدی. [[۱۸۰۷]]-نجی ایلده باکی‌دا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. [[۱۸۱۳]]-نجو ایلده باغلانمیش [[گولوستان موقاویله‌سی|گولوستان صولحو]] ایله قوزئی آذربایجان، او جمله‌دن باکینین روسیه‌یه بیرلشدیریلمه‌سی تصدیق ائدیلدی.

بو دؤورده آبشئرون‌دا ایل‌لیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. [[۱۸۴۷]]-نجی ایلده باکینین [[بیبی‌هیبت]] ساحه‌سینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایع‌سینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. [[۱۸۷۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ۹ قازما بوروغو واردی‌سا، [[۱۹۰۰]]-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایع‌سی ایله یاناشی باکی‌دا باشقا صنایع ساحه‌لری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریک‌لری، بوخار موحریک‌لری ایله ایشله‌ین دییرمان‌لار و س. یاراندی. یئنی تیکیلی‌لر، بانک‌لار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالارین‌دان عبارت ایدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927031447/http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm }}&lt;/ref&gt;

[[۱۸۸۳]]-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. [[۱۸۹۹]]-نجو ایلده باکی‌دا ایلک کونکا ایشله‌مه‌یه باشلادی. هله [[۱۹. یوز ایل]]ین ۴۰-نجی ایللرین‌ده خزرده بوخار گمی‌لری ایشله‌ایردی.

== نفت داشلاری ==
نفت داشلاری – دونیان‌دا ایلک نفت پلاتفورماسی‌دیر. بونؤوریسی [[۱۹۴۷]]-جی ایلده قویولموش‌دور. [[جیمز باند]]ین مشهور سرگوذشتین‌دن بیری اوْلان [[دونیا کیفایت دئییل (فیلم، ۱۹۹۹)|&quot;دونیا کیفایت دئییل&quot;]] فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلارین‌دا لئنته آلینمیش‌دیر.

نفت داشلاری شهر تیپ‌لی قصبه‌دیر و باکینین خزر رایونونون اراضی‌سینه داخیل‌دیر. خزر دنیزی سطحین‌دن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافین‌دا تیکیلمیش‌دیر. آبشئرون یاریم‌آداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرق‌ده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرک‌لرین اوستون‌دکی ائستاکادادا دنیز سطحین‌دن بیر نئچه متر هوندورلوک‌ده تیکیلمیش‌دیر.
[[File:Saadet sarayi 1.jpg|thumb|200px|left|باکی‌داکی قدیم بینالاردان بیری. &quot;سعادت سارایی&quot;]]

== ایچری‌شهر ==
[[File:Fortress of Baku, 2010.jpg|thumb|left|400px|سول طرف‌ده مۆعاصیر گؤرونوشو ایله [[ایچری‌شهر متروستان‌سییاسی]] ساغ طرف‌ده ایسه [[ایچری‌شهر]]ین بورج‌لری و قالا قاپی‌سی]]

باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائله‌جه ده یاخین شرق‌ده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیش‌دیر. الوئریش‌لی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروت‌لرین بوللوغو، بورادان کئچن بین‌الخلق اهمیت‌لی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهت‌دن اینکیشافینا کؤمک ائتمیش‌دیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اول‌لرین‌دن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموش‌دو. تصادوفی دئییل‌دیر کی، هله ائرامیزین اول‌لرین‌ده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درس‌لیگی» کیتابین‌دا آلبانییانین اراضی‌سین‌دکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.

باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیش‌دیر. بللی‌دیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایت‌لرین‌ده خریستیان، بوتپرست‌لیک، آتشپرست‌لیک دین‌لری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموش‌دور. آتشپرست‌لیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبع‌لرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمه‌سی و بیر چوْخ عابیده‌لری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.

ایچری‌شهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزم‌دیر. اونون اؤزونه‌مخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثه‌لردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثه‌لرین گوج‌لو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمه‌لرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریش‌لی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوج‌لو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیش‌دی.

ایچری‌شهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشه‌کارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینه‌لره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچ‌لرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیل‌لیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنه‌لرینی ایزله‌دیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.

ایچری‌شهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچه‌لر و بؤیوک محله‌لر میدانا گلمیش‌دی. او، سؤزون اصل معناسین‌دا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیش‌دی. یعنی اونون اؤزونوایداره‌سی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقه‌لری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقه‌ده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییه‌سینه یوکسلمه‌سی اۆچون موهوم عامیل‌لردن بیری ده اونون اؤلکه‌نین صنعتکارلیق مرکزلرین‌دن بیرینه چئوئریلمه‌سی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحه‌لری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخ‌موختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیش‌دی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیل‌لرین‌دن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمه‌سین‌ده‌دیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستم‌لرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاش‌دیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنم‌لی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکی‌سین‌دا بوتون بۇ پروبلئم‌لر حل ائدیلمیش‌دی.

یوکسک تپه اوزرین‌ده آمفیتئاتر فورماسین‌دا سالینان شهر آشاغی‌دان دنیزه باخیر، یوخاری حیسه‌دن ایسه قافقاز داغ‌لاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. اوچ‌قات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوک‌ده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچین‌ده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیم‌دان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونوله‌رک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچه‌لرین شهرین ایچری‌لرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلان‌دا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالی‌سینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسین‌دان خبر وئریر. بئله کی، دوشمن‌دن مۆدافیعه‌یه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدی‌لرسه بۇ ایشه شهر اهالی‌سی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواری‌لر دار کوچه و دالان‌لارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالان‌لاردا آتلارین گئرییه دؤنمه‌سی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالان‌لاردا آزیر، سانکی داش تله‌یه دوشوردولر. ایکی‌مرتبه‌لی ائولرین دام‌لارین‌دان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئله‌لیکله شهر اهالی‌سی دار گون‌ده بیرلیک‌ده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.

== باکی‌دا یئرالتی تیکینتی‌لر ==
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوف‌دن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرین‌ده مۆدافیعه ایستحکام‌لاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاش‌دیرماق اۆچون مؤحتشم بورج‌لر و قالا دیواری بویو یئرالتی یول‌لار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسه‌سی کیمی اینشا اوْلونموش‌دور.
ایچری‌شهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسه‌سینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیش‌دیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورج‌لرین‌دن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبه‌خانا و یا دونژون) باتی و شرق طرف‌دن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرله‌شمه‌سی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبه‌خانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی.
بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچری‌شهر» مترو ایستان‌سییاسینین ایچریشهره گیریش قاپی‌سین‌دان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچری‌شهره گیریش قاپی‌لاری آچیلماسی ایله علاقه‌دار باغلانمیش‌دیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتین‌ده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستون‌ده سلیقه ایله هؤرولموش‌دور.
بو یئرالتی تیکیلینین ایچری‌سینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاق‌دان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماق‌دادیر. بۇ سو آنباری، یاخین‌لیق‌دا یئرلَشن اوودان ایله علاقه‌لی‌دیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیت‌ده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغی‌دیر. قایادا اووولموش سو یول‌لارین‌دان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمه‌سی چوْخ ماراق‌لی‌دیر.

== باکی خانلارینین ائولری ==
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطون‌دان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضی‌سینده یارانان خان‌لیقلار دؤورون‌ده، باکی خانلاری شاماخی قاپی‌سینین سول طرفین‌دکی اراضی‌ده یئرلَشن سارای‌دا یاشامیش‌لار. باکی خان‌لیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خان‌لیغی ایران شاهلیغین‌دان آسیلی اوْلموش‌دور. باکی خان‌لاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیش‌لر. ۱۸۰۶-جی ایل روس‌لارین باکینی ایشغالین‌دان سوْنرا خان سارایین‌دا روس حربی قارنیزونو یئرله‌شدیریلمیش‌دیر. سووئت-سوْنرا دؤورون‌ده ایسه بۇ اراضی‌ده حربی پولیس ایداره‌سی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضی‌ده حووض‌لو گول-چیچک‌لی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمت‌لی سارای‌دان حال-حاضردا ساده‌جه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیش‌دیر. خان سارایینین اراضی‌سینده قالا دیوارلارینین دیبین‌ده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتین‌دا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلارین‌دان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش.
۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضی‌سینین بیر حیسه‌سینده آرخئولوژی قازینتی‌لار آپاریلمیش‌دیر. بورادان کول‌لی میقداردا مادی-مدنیت نومونه‌لری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکی‌لیلری ده آشکار اوْلونموش‌دور.
باکی خان‌لارینین سارایین‌دا آشاغی‌داکی خان‌لار یاشامیش‌لار:
۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاه‌قولو خانین اوْغلو)؛
۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛
۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علی‌قولو آغا خانین اوْغلو).

== جوغرافیاسی و ایقلیمی ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;۱&quot; width =&quot;۵۰%&quot; border = ۲ align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;۳&quot;|عئینی جوغرافی ائنلیک‌ده و یا اوزونلوق‌دا یئرلَشن شهرلر
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''قوزئی:'' [[سامارا]]، [[کازان]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''باتی:''{{سخ}}[[نیو-یورک]]{{سخ}}[[مادرید]]{{سخ}}[[نئاپول]]
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | [[File:Brosen windrose.svg|۵۰px]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''شرق:''{{سخ}}[[داشکند]]{{سخ}}[[پئکین]]
|----
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
| width =&quot;۵۰ %&quot; align=&quot;center&quot; | ''گونئی:'' [[ماناما]]
| width =&quot;۲۵ %&quot; align=&quot;center&quot; |
|}&lt;/center&gt;

آبشئرون یاریم‌آداسی دونیا اوقیانوس سوییه‌سین‌دن ۲۸ متر آشاغی‌دا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریم‌صحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولک‌لرله سجیوی‌دیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یای‌دا هاوانی سرینلشدیریر، قیش‌دا ایسه حدسیز درجه‌ده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یای‌دا ایستی گتیریر، قیش‌دا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکی‌لی‌لارین سئوه-سئوه بئجردیک‌لری باغ‌لارین و پارک‌لارین سایه‌سینده چوخلو مولاییملشمیش‌دیر. ۲۰-جی عصرین اول‌لرین‌ده گوج‌لو کولک و توز الدین‌دن باکینین کوچه‌لرینه چیخماق مۆمکون دئییل‌دی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیش‌دیر.
[[File:Baku, Azerbaijan, satellite image, LandSat-5, 2010-09-06.jpg|thumb|200px|left|[[آبشئرون یاریم‌آداسی]]، کوسموس‌دان چکیلمیش شکیل، ۶ سپتامبر ۲۰۱۰- جو ایل]]

== شهر رایون‌لاری ==
باکی آشاغی‌داکی شهر رایون‌لارینا بؤلونوب:
* [[بینقدی رایونو|بینقدی]]
* [[قاراداغ رایونو|قاراداغ]]
* [[ختای رایونو|ختای]]
* [[خزر رایونو|خزر]]
* [[نریمانوو رایونو|نریمانوو]]
* [[نسیمی رایونو|نسیمی]]
* [[نظامی رایونو|نظامی]]
* [[سبایل رایونو|سبایل]]
* [[صابون‌چو رایونو|صابون‌چو]]
* [[سوراخانی رایونو|سوراخانی]]
* [[یاسامال رایونو|یاسامال]]

باکی‌دا میکرورایون‌لار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولین‌دن اعتباراً تیکیلمه‌یه باشلانیل‌دی. یئنی میکرورایون‌لارین تیکیلمه‌سی ایله اراضی‌ده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیش‌دیر. بئله کی، ایلک اول‌لر یالنیز آوتوبوس‌لارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحه‌لرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولین‌ده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستان‌سییالارینین ایستیفاده‌یه وئریلمه‌سی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاش‌دی و میکرورایون‌لار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایون‌لار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسه‌ده بیر سیرا اوستونلوک‌لر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضی‌لرده یاشیل‌لیق ساحه‌لرینین مرکزی اراضی‌لره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسین‌دا سیرالانماسی، نیظام‌لی‌لیق بۇ کیمی اوستونلوک‌لر اینسان‌لاری میکرورایون‌لارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.

== فایدالی قازینتی‌لار ==
== اهالی‌سی ==
* ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینس‌دن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۰. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۱ год&quot;. /Оглавление: Глава — Отделение третье، стр.۱۲۸&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرله‌شه‌ن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشی‌لر، ۳٬۶۷۶ نفری قادین‌لار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.&lt;ref&gt;Тифлис، Канцелярии Наместника Кавказского. ۱۸۵۱. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۵۲ год&quot;، стр. ۳۰۵&lt;/ref&gt;
* ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.&lt;ref&gt;[http://promp1.narod.ru/ Старый Баку]&lt;/ref&gt;
* ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموش‌دور.
* ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخین‌ده باکی شهرین‌ده هر ایکی جینس‌دن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموش‌دور.&lt;ref&gt;Кавказский Статистический комитет. Е. Кондратенко. ۱۸۸۶. &quot;Кавказский календарь на ۱۸۸۷ год&quot;، стр. ۱۹۳&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| بوردئر=۱ جئللپاددینگ=۲ جئللسپاجینگ=۱ آلیگن=جئنتئرر
|+'''میلّی ترکیب'''
|-
! اتنیک قروپ‌لار
! ۱۸۹۷&lt;ref&gt;Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия) :Первая всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России-[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=۳۲۳ Город Баку]-Источник: Первая Всеобщая перепись населения Российской Империи ۱۸۹۷ г. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку. (Губернские итоги). Т. Т.۵۱–۸۹. С. -Петербург: ۱۹۰۳–۱۹۰۵&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۲۶&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku26.html Город Баку (перепись ۱۹۲۶ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۳۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html Город Баку (перепись ۱۹۳۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۵۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html Город Баку (перепись ۱۹۵۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۰&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html Город Баку (перепись ۱۹۷۰ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۷۹&lt;ref name=&quot;Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)&quot;&gt;'''Ethno-Caucasus''', Этнодемография Кавказа:[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html Город Баку (перепись ۱۹۷۹ года)]&lt;/ref&gt; s.a.
! ۱۹۸۹ s.a.
! ۱۹۹۹&lt;ref&gt;Population statistics of Eastern Europe:[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Azerbaijan Republic population and housing census of 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}&lt;/ref&gt; s.a.
! ۲۰۰۹&lt;ref name=&quot;Bakı şəhəri&quot;&gt;آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیته‌سی:[http://www.azstat.org/region/az/002.shtml باکی شهری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630153812/http://www.azstat.org/region/az/002.shtml |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt; س.آ.
|-
| جمعی||۱۱۱ ۹۰۴||۴۵۳ ۳۳۳||۵۷۱ ۴۴۷||۶۴۲ ۵۰۷||۸۵۱ ۵۴۷||۱ ۰۱۳ ۴۳۶||۱ ۱۹۰ ۲۵۱||۱ ۷۸۸ ۸۵۴||۲ ۰۴۵ ۸۱۵
|-
| [[تورکلر|آذربایجان‌ تورکلری]]||۴۰ ۳۴۱&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۱۱۸ ۷۳۷&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||۱۳۹ ۱۶۰||۲۱۱ ۳۷۲||۳۶۱ ۶۳۸&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۵۳۰ ۵۵۶&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||۷۳۵ ۴۶۲||۱ ۵۷۴ ۲۵۲||۱ ۸۴۸ ۱۰۷
|-
| [[روس‌لار|روس]]||۳۷ ۳۹۹||۱۵۹ ۴۹۱||۲۴۱ ۳۵۳||۲۲۳ ۲۴۲||۲۴۲ ۰۲۳||۲۲۹ ۸۷۳||۲۲۷ ۶۷۹&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۱۱۹ ۳۷۱||۱۰۸ ۵۲۵
|-
| [[تاتارلار|تاتار]]||&lt;ref group=q&gt;۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار و تاتارلار ساده‌جه تاتار کیمی قئی‌ده آلینیب‌لار /ی. -یوخ‌دور /&lt;/ref&gt;||۹ ۲۳۹||۱۶ ۸۱۸||۱۰ ۷۴۵||۱۳ ۰۰۲||۱۳ ۹۰۴||۱۳ ۹۰۶||۲۷ ۶۵۲||۲۵ ۱۷۱
|-
| [[لزگی‌لر|لزگی]]||۳۱۰||۳ ۷۰۸||۷ ۱۴۲||۶ ۹۱۳||۱۲ ۴۶۲||۱۶ ۰۹۶||۲۱ ۶۹۶||۲۶ ۱۴۵||۲۴ ۸۶۸
|-
| [[اوکراینالی‌لار|اوکراینالی]]||۹۳۰||۷ ۸۸۲||۷ ۲۴۸||م/ی||۹ ۸۳۲||۱۰ ۵۲۰||&lt;ref group=q&gt;روسلار و اوکراینالی‌لار&lt;/ref&gt;||۲۴ ۹۰۰||۲۱ ۰۷۱
|-
| [[یهودی‌لر|یهودی]]||۱ ۹۰۵||۲۱ ۵۷۴&lt;ref&gt;۱۹۵۸۹+۱۹۸۵&lt;/ref&gt;||۲۹ ۰۰۹||۲۳ ۸۷۹||۲۶ ۴۷۹||۲۲ ۸۱۰||۲۰ ۷۷۰||۵ ۱۶۴||۶ ۰۵۶
|-
| [[گورجولر|گورجو]]||۹۷۱||۲ ۵۵۸||۲٫۹۳۲||۲ ۶۲۲||۲ ۸۲۱||۲ ۶۰۹||۲ ۴۶۳||۲ ۳۴۰||۲ ۲۲۶
|-
| [[آهیسقا تورک‌لری|تورک]]||۸۱۴||&lt;ref group=q&gt;۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجان‌لی‌لار ساده‌جه تورک اولاراق قئی‌ده آلینیب‌لار/ م/ی-معلومات یوخ‌دور. /&lt;/ref&gt;||م/ی||م/ی||م/ی||م/ی||۲۶۵||۱ ۱۰۸||۲ ۰۸۱
|-
| [[تالیش‌لار|تالیش]]||۳||۵۶||۳۸۳||۴۹||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||&lt;ref group=q&gt;۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیش‌لار آذربایجان‌لی اولاراق سیاهییا آلینیب‌لار.&lt;/ref&gt;||م/ی||۹۴۸||۱ ۰۴۸
|-
| [[آوارلار|آوار]]||۲۴۴||۲||۱۸۴||۲۰۸||۳۰۵||۴۱۳||۵۴۲||م/ی||۲۹۶
|-
| [[کوردلر|کورد]]||...||۳۳||۷۵||۲۲||۸۶||۵۱||۲۶۸||۷۶۰||۱۸۵
|-
| [[ائرمه‌نی‌لر|ائرمه‌نی]]||۱۹ ۰۹۹||۷۶ ۶۵۶||۱۰۶ ۳۶۸||۱۳۷ ۱۱۱||۱۶۴ ۴۰۶||۱۶۷ ۲۲۶||۱۴۵ ۷۵۸||۳۷۸||۱۰۴
|-
| [[تات‌لار|تات]]||۱ ۰۷۲||۲ ۹۸۰||م/ی||۵ ۳۹۶||۷ ۱۱۵||۷ ۷۰۸||۷ ۹۶۰||م/ی||م/ی
|-
| دیگر||۸ ۸۱۶||۵۰ ۴۱۷||۲۰ ۷۷۵|| ۲۰ ۹۹۷||۱۱ ۳۷۸||۱۱ ۶۸۱||۱۳ ۴۸۲||۵ ۸۳۶||۶ ۰۷۷
|-
|}
&lt;/center&gt;

؛ قئید
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references group=q /&gt;
&lt;/div&gt;

=== تانینمیش باکی‌لی‌لار ===
* [[آبباسوو آکیف میکاییلوویچ]] – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
* [[سفر ابیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین مۆدافیعه ناظری، [[گئنئرال-پولکوونیک]].
* [[آراز آغالاروو]] — ایقتیصاد علم‌لری دوکتورو. عوموم‌روسیه آذربایجان کونقرئ‌سینین ویتسئ-پرزیدنتی.
* [[آللئقرووا ایرینا]] — روس موغه‌ننی‌سی
* [[واهید الکبروو]] — آذربایجان‌لی میلیاردئر. [[روسیه]]نین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
* [[ایلهام الیئو]] — [[آذربایجان جومهوریتی]]نین پرزیدنتی
* [[نیکولای بایباکوو]] — سووئت دؤولت خادی‌می.
* [[باتاشوو کونستانتین]] — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
* [[توفیق بهراموو]] — آذربایجان فوتبول‌چوسو، فوتبول حاکمی.
* [[ایوان بئسئدین]] — [[موسکو متروپولیتئنی]]نین باش‌چی‌سی.

== ایقتیصادیاتی ==
[[فایل:Baku city at night.jpg|thumb|250px|باکی‌نین گئجه گؤرنوشو]]
باکی [[جنوبی قافقاز|گونئی قافقاز]]ین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزی‌دیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتین‌ده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. [[۱۸۴۸]]-جی ایلده باکی‌دا، [[بیبیهئیبت]] یاتاغین‌دا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجان‌دا «[[قارا قیزیل]]ین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسی‌نی قویموش‌دور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاری‌سی‌نی وئرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713061337/http://www.azerbaijan.az/portal/Economy/OilStrategy/oilStrategy_01_a.html }}&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا سۆرعتله بؤیویه‌ن کاپیتالیست باکی‌سی [[[[۱۹. یوز ایل]]]]ین سوْنرالارین‌دا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیش‌دی. شهرین کوچه‌لرین‌دن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوت‌دور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیات‌دان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. [[۱۹. یوز ایل]]ین سونو و[[۲۰. یوز ایل]]ین اول‌لرین‌ده باکی‌دا میس قاب ایستئهسال ائدن موس‌سی‌سه‌لرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیش‌دی. سۆرعتله بؤیومک‌ده اوْلان کاپیتالیست باکی‌سین‌دا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئله‌ده هللئدیجی رول اوینامیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی |url=http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725120140/http://ebooks.preslib.az/pdfbooks/azbooks/azetnog1.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[۱۹۴۹]]-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهرین‌دن ۱۰۰ کیلومتر مسافه‌ده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان [[نئفت داش‌لاری]]ندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحله‌سینین باشلانغیجینی قویموش‌دور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولا[[راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر.]] ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیش‌دیر. [[۱۹۹۹]]-جو ایل [[۱۷ آوریل]]ده [[باکی-سوپ‌سا نئفت کمری]] و [[گورجوستان]]ین [[قارا دنیز]] ساحلین‌ده‌کی سوپ‌سا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیش‌دیر. «[[چیراق]]» یاتاغین‌دان حاصیل اوْلونان نئفتین [[سوپ‌سا]] لیمانین‌دان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق [[آذربایجان نئفتی]] [[قوزئی]]ا یوخ، [[باتی]]ه ایستیقامت گؤتورموش‌دور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحه‌لر بون‌لاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، [[ماشینقاییرما]]، توخوجولوق و قئیدا سنایه‌سی. سون زامان‌لار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.

=== صنایع ===
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده [[گولوستان]] سارایین‌دا، باکی‌دا موقاویله ایمضالان‌دی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجه‌سینده [[عصرین موقاویله‌سی]] آدینی آلیر. عصرین موقاویله‌سی ان بؤیوک موقاویله‌لر سیاهی‌سین‌دا، هم کاربوهیدروگئن احتیاط‌لارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستی‌سییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحه‌سینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکت‌لری مشغول‌دور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ ОБ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ЭКОНОМИКЕ |url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2012-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014025631/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_GeneralInfo/_generalInfo_r.html }}&lt;/ref&gt; ان ایری شیرکت‌لر بون‌لاردیر:
* [[آموکو]]
* [[بپ]]
* [[ائخخونموبیل]]
* [[ایستاتویل]]
* [[لوکویل]]
* [[توتال نئفت شیرکتی]]
* [[سوجار]]

=== مالیه ساحه‌سی ===
باکی‌دا آذربایجان بانک‌لارینین اوفیس‌لری و بئینلخالق بانک‌لارین فیلیال‌لاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانک‌لاری بون‌لاردیر:
* [[کاپیتالبانک]]
* [[تئخنیکابانک]]
* [[اونیجرئدیت]]
* [[آذربایجان بئینلخالق بانکی]]

[[باکی فوند بیرژاسی]]- اؤلکه‌نین آپاریجی فوند بیرژاسی‌دیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریه‌سین‌ده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفین‌دن یارادیلمیش‌دیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان [[مانات]]ی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.cbonds.info/az/rus/news/index.phtml/params/id/۴۰۸۸۴۹ агентство جبوندس]&lt;/ref&gt;

=== حربی صنایع کومپلئکسی ===
باکی‌دا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئک‌سینین بیر سیرا موس‌سی‌سه‌لری یئرلشیر. اونلارین آراسین‌دا [[الکترون هئسابلاییجی ماشین‌لار زاوودو]]، [[&quot;ایقلیم&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;آویا-آقرئقات&quot; زاوودو]]، [[&quot;سنایئجیهاز&quot; علمی-ایستئهسالات موس‌سی‌سه‌سی]]، [[&quot;رادیوقوراش‌دیرماً زاوودو]]، [[&quot;تئلئمئخانیکاً زاوودو]]، [[&quot;آلوو&quot; زاوودو]] و دیگرلری وار.

== نقلیات ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان بؤیوک نقلیات قووشاغی‌دیر. شهرده بیر سیرا، [[آبشئرون یاریماداسی]] ایله [[داغ‌لیق شیروان]]ی قوووش‌دوران، اوتوموبیل و [[دمیریولو]] ماگیسترال‌لاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق [[هاوا لیمانی]] و دنیز لیمانی یئرلشیر.

=== بئینلخالق نقلیات ===
==== هاوا نقلیاتی ====
[[File:Airport baku.jpg|thumb|left|250 px|[[حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی]]]]

حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهرین‌دن ۲۰ کم قوزئی-شرق‌ده، بینه قصبه‌سینده یئرله‌شه‌ن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی [[آذربایجان]]دا یئرله‌شه‌ن یئددی بئینلخالق هاوا لیمان‌لارین‌دان بیری‌دیر. اوچ تئرمینال‌دان عبارت‌دیر. هاوا لیمانین‌دان [[آوروپا]]یا، [[یاخین شرق]]ه، گونئی- شرقی و [[اورتا آسییا]]یا سرنیشین و یوک رئیس‌لری حیاتا کئچیریلیر.

==== دنیز نقلیاتی ====
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو بره‌لری بئینلخالق نقلیات سیستم‌لرین‌ده و دهلیزلرین‌ده [[آذربایجان]]ین نقلیات سیستمینین بیر حیسه‌سی‌دیر.

==== بورو خطی ====
* '''[[باکی – تبی‌لی‌سی – ارزوروم قاز بورو خطی]]''' ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخین‌ده رس‌می آچیلیش مراسی‌می اوْلموش‌دور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم [[آذربایجان]]ین، ۲۴۸ کم [[گورجوستان]]ین و ۲۸۰ کم [[تورکیه|تورکیه‌نین]] اراضی‌سین‌دن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.&lt;ref&gt;[http://www.inmarsys.ru/news/news.asp?filename=۲۰۰۴۱۰۲۲۰۹۵۱۱۳.xml ИНМАРСИС]&lt;/ref&gt; بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوه‌سینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1182229.html Кавказ. МЕМО.РУ]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی-تبی‌لی‌سی-جئیهان نئفت کمری|باکی – تبی‌لی‌سی – جئیهان بورو خطی]]'''، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزین‌دن تورکیه‌نین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطه‌سیله [[آوروپا]] بازارلارینا نق‌لی کمری. اوزون‌لوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجان‌دان (۴۴۹ کم)، گورجوستان‌دان (۲۳۵ کم) و تورکیه‌دن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
* '''[[باکی – سوپ‌سا]]''' رس‌می آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموش‌دور. بورو خطی [[آذری-چیراق-گونش‌لی]] پرویئکتی چرچیوه‌سینده تیکیلمیش‌دیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.&lt;ref&gt;[http://www.rambler.ru/news/economy/۱۰۳۴۴/۵۶۵۹۸۳۹۶۰.html Вести. رو]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.&lt;ref&gt;[http://www.day.az/news/oilgas/74707.html /Новости — Азербайджан/]&lt;/ref&gt;
* '''[[باکی – نوووروسسیسک بورو خطی]]''' — خزر نئفتینی روسیهنین، [[قارا دنیز]]ین ساحلین‌ده یئرله‌شه‌ن، [[نوووروسسیسک]]لیمانینا چات‌دیرماق اۆچون ایستیفاده‌یه بوراخیلمیش بورو خطی.
* '''''[[نابوککو قاز کمری]]''''' (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگه‌سی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاط‌لارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحه‌سی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحه‌سینده اومو ([[اوتریش]])، بولگارگاز ([[بولقاریستان]])، مول ([[ماجاریستان]])، ترانسگاز ([[رومینییا]]) و بوتاش ([[تورکیه]]) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاس‌دا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموش‌دور. همچینین، فران‌سا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحه‌یه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیش‌دیر.

=== داخیلی نقلیات ===
==== متروپولیتئن ====
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزون‌لوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ خت‌دن، ۲۳ ایشله‌یه‌ن و ایکی تیکیله‌ن ایستان‌سییادان عبارت‌دیر، همین ایستان‌سییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستان‌سییالارین یئددی‌سی بؤیوک درین‌لیک‌ده یئرلشیر. متروپولیتئن‌ده پیللکان زولاغینین عمومی اوزون‌لوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپ‌لی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیش‌دیر. تونئل تیکی‌لی‌لرینین عمومی اوزون‌لوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیق‌دیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بون‌دان عبارت‌دیر کی، اونون خت‌لری تپه‌لیک اراضی‌ده یئرله‌شه‌ن شهرین بیر-بیری ایله کسیشه‌ن رئلیئفی اوزره سالینمیش‌دیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مین‌لیک مایل‌لیک‌لر و کیچیک رادیوس‌لو چوخ‌لو ایری‌لر مؤوجوددور.

==== دمیر یولو نقلیاتی ====
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالین‌دان [[موسکو]]یا، [[کیئو]]ه، [[تیفلیس|تیف‌لی‌سه]]، [[سانکت-پئتئربورق]]ا، [[خارکوو]]ا، [[تومئن]]ه، [[روستوو-نا-دونو]]یا، [[آغستافایا]]، [[بالاکه‌ن (شهر)|بالاکه‌نه]]، [[هورادیز]]ه، [[گنجه]]یه، [[آستارایا]] قاتارلار گئدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Расписание пассажирских поездов на ۲۰۱۰/۲۰۱۱ гг. из Баку&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |url=http://www.navigator.az/traintable/ |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111014657/http://www.navigator.az/traintable/ }}&lt;/ref&gt; [[باکی-تبی‌لی‌سی-قارس دمیریولو خطی]] آچیلدیق‌دان سوْنرا [[قارس]]ا و [[ایستانبول]]ا مارشروت‌لارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.

==== فونیکولیور ====
[[باکی فونیکولیورو]] ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفاده‌یه وئریلیب. ۲ ایستان‌سییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستان‌سییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستان‌سییادان دیگرینه ۴ دقیقه‌یه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیک‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر. |url=http://milli.az/news/society/50211.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110828154109/http://milli.az/news/society/50211.html }}&lt;/ref&gt;

== ایدمان ==
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضی‌سینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبول‌دور. [[فوتبول اوزره آذربایجان چئمپیوناتی|پرئمیئر-لیقادا]] شهری آشاغی‌داکی کلوب‌لار تمثیل ائدیرلر:
* [[نئفت‌چی (فوتبول کلوبو، باکی)|نئفت‌چی]]
* [[باکی (فوتبول کلوبو)|باکی]]
* [[اینتئر (باکی)|اینتئر]]
* [[آزال (فوتبول کلوبو)|آزال]]

== مدنیت ==
=== آبشئرون میلی پارکی ===
یارادیجی‌لیغی ایل: ۲۰۰۵
ساحه (هئکتار): ۷۸۳
اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضی‌سین‌ده، آبشئرون یاریم‌آداسی.
قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخ‌لی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحه‌سین‌ده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسین‌دا یارادیلمیش‌دیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغین‌دا – شاه دیلی اراضی‌سینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسین‌دا باش‌لیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظه‌سی، اوندان ثمره‌لی ایستیفاده ائدیلمه‌سی، نسلی کسیلمک‌ده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتی‌سی، جئیران، ککیل‌لی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمه‌سی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمه‌سی و اهالینین اکولوژی جهت‌دن معاریفلندیریلمه‌سینی تعمین ائتمک‌دیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگین‌دیر. قوش‌لاردان گوموشو قاغایی، فیسیل‌دایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیل‌لی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاق‌لیق بئلیباغلی‌سی، دنیز بوزجاسی و س. ممه‌لی حئیوان نؤولرین‌دن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولارین‌دا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیق‌لار مسکونلاشمیش‌دیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضی‌سینده چوخلو میقداردا خزر سویتی‌سی یاییلمیش‌دیر. بۇ نؤو، پرایاق‌لی‌لارین یئگانه نماینده‌سی‌دیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتی‌سی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیش‌دیر.

=== مئهمانخانالار ===

=== موزئی‌لر ===
[[File:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|300px|left|thumb|links|باکی معمارلیغی، &quot;حاجی‌نسکینین ائوی&quot;]]
* [[آذربایجان تاریخ موزئیی]]
* [[ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی]]
* [[نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی]]
* [[لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی]]
* [[صمد وورغونون ائو-موزئیی]]
* [[آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی]]
* [[نریمان نریمانووون خاطره موزئیی]]
* [[جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو-موزئیی]]
* [[حسین جاویدین ائو موزئیی]]
* [[جعفر جابارلینین ائو-موزئیی]]
* عبدالله شایقین ائو موزئیی
* آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
* آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
* آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
* آذربایجان گئولوگییا موزئیی
* آذربایجانین موستقیل‌لیگی موزئیی
* آذربایجان مینیاتوراسینین اینجه‌صنعت مرکزی
* آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
* بول-بول مئموریال موزئیی
* جعفر جابارلی ائو موزئیی
* جلیل ممدقولوزاده‌نین ائو موزئیی
* دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو &quot;شیروانشاه‌لار سارایی کومپلئکسی&quot;
* حسن بی زردابی آدینا طبیعت‌شوناس‌لیق موزئیی
* لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
* لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
* محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
* میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
* مینیاتور کیتابلارین موزئیی
* ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
* نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
* ن. نریمانووون خاطره موزئیی
* &quot;قوبوستان&quot; دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
* رینای مالاجوفاونا موزئیی
* روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجه‌صنعت موزئیی
* صمد وورغونون ائو موزئیی
* سرگی زالی وجیهه صمدووا
* اوزئییر حاجی‌بیووون ائو موزئیی
* عظیم عظیم‌زاده‌نین ائو موزئیی
* ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
* حسین جاویدین ائو موزئیی
* آذربایجان طیب موزئیی
* اولیمپییا موزئیی
* آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی

=== سرگی‌لر ===
* &quot;بؤیوک قالا ۱۹&quot; آرت قالئرئیا
* ستار بهلول‌زاده آدینا سرگی زالی

=== تئاترلار ===
[[File:Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı.jpg|300px|left|thumb|[[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری]]
* [http://www.rusdrama-az.com/ روس درام تئاتری]
* [[آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری]]
* [[آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری]]
* [[آذربایجان دؤولت موسیقی‌لی کومئدییا تئاتری]]
* [http://www.bakucircus.az/ باکی دؤولت سیرکی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420133203/http://www.bakucircus.az/ |date=2017-04-20 }}
* عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
* آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
* باکی ماریونئت تئاتری
* بلدیه تئاتری
* ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
* «موغام» آذربایجان خالق موسیقی‌سی تئاتری
* [[رشید بئهبودوو]] آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
* [[صمد وورغون]] آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
* «اونس» تئاتری
* یوغ تئاتری

=== کوْنسرت زال‌لاری ===
[[File:Respublikapalace.JPG|thumb|left|300px|[[حیدر علیئو سارایی]]]]
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی

=== اوپرا ایستودییاسی ===
* شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی

=== کاپئللهاوس ===
* کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی

=== سارای ===
* حیدر علیئو آدینا سارایی

=== کوْنسرت زالی ===
* آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانین‌دا کامئرا و بورو اورقان موسیقی‌سی زالی
* باکی جاز مرکزی

=== مدنیت مرکزی ===
* شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی

=== ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی ===
* ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی

=== باکی مطبخی ===
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرک‌لرله فرق‌لنیر. اونلار آراسین‌دا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکی‌لیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغین‌دان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغین‌دان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونه‌لری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیق‌دان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.

باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیف‌دیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربت‌لر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمت‌لرین حاضرلانماسی یازین گلمه‌سی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.

بوتون آذربایجان‌لیلار کیمی، باکی‌لیلار دا لذیذ نعمت‌لری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویون‌ده بؤیوک بیر ریتوال‌دیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.

== تحصیل ==
باکی [[آذربایجان]]ین ان واجیب تحصیل مرکزلرین‌دن بیری‌دیر. بورادا چوخ‌لو تحصیل اوبیئکت‌لری یئرلشیب.
* [[آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان طیب اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجه‌صنعت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانین‌دا دؤولت ایداره‌چی‌لیک آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان دیللر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان دؤولت رسام‌لیق آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی]]
* [[آذربایجان تئاتر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آذربایجان توریزم اینستیتوتو]]
* [[باکی موسیقی آکادئمییاسی]]
* [[باکی دؤولت اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی سلاویان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی آوراسییا اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باکی بیزینئس اونیوئرسیته‌سی]]
* [[آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیته‌سینین باکی فیلیالی]]
* [[باکی قیزلار اونیوئرسیته‌سی]]
* [[باتی اونیوئرسیته‌سی]]
* [[میلی آویاسییا آکادئمییاسی]]
* [[آذربایجان اونیوئرسیته‌سی]]
* [[اودلار یوردو اونیوئرسیته‌سی]]
* [[علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیته‌سی]]
* [[خزر اونیوئرسیته‌سی]]
* [[حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی]]

== قارداش شهرلر ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Neftchilar avenue.jpg|پُرت‌باکو گؤی‌دَلَن‌لری
File:Maiden Tower in sunset.jpg|[[قیزقالاسی]] گون باتارکن
File:Neowise over Baku.jpg|باکی‌نین گئجه گؤرونوشو
File:Building on Khagani Street 47 and Landmark Tower.jpg|لندمارک گؤی‌دَلَنی
File:Ismailiyye palace main façade, Baku, 2015.jpg|ایسماعیلیه سارایی
File:Baku White City under construction.jpg|آغ‌شهر
File:Nizami street historical complex.JPG|نیظامی کوچه‌سی
File:Baku Oxford School (1).jpg|باکی‌دا آکسفورد اوخولونون شعبه‌سی
File:Səadət sarayının əsas fasadı 2020-ci ildə.jpg|سعادت سارایی
File:Iceriseher999.jpg|ایچری‌شهر
File:Baku 2015 Euroepan Games.jpg|اولیمپیا ایستادیونو آوروپا اویونلاریندا
File:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası.jpg|آذربایجان میلی بیلیم‌لر آکادئمیاسی
&lt;/gallery&gt;

== دؤولت بایراغی میدانی ==
[[File:Баку.JPG|thumb|left|200 px|[[دؤولت بایراغی میدانی]]]]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحه‌سینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنه‌لی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاح‌لی قوه‌لرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفین‌دن کئچیریلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html |accessdate=2012-09-26 |archivedate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103185241/http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html }}&lt;/ref&gt;

باکی شهرین‌ده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانین‌دا تیکینتی-قوراش‌دیرما و آبادلاش‌دیرما ایشلرینین سورتلندیریلمه‌سی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجه‌سینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیش‌دی.&lt;ref&gt;[http://az.apa.az/xeber_Azerbaycan_prezidenti_&quot;Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۰۰ m² اراضی‌سی اوْلان مئیدان‌دا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤوره‌سینین دیامتری ۳٬۲، بونؤوره‌نین اوست حیسه‌سینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتله‌سی ۲۲۰ تون‌دور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزون‌لوغو ۷۰ متر، عمومی ساحه‌سی ۲۴۵۰ کوادرات‌متر، کوتله‌سی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرام‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.mediaforum.az/articles.php?lang=az&amp;page=۰۰&amp;article_id=۲۰۰۹۱۰۲۶۰۷۴۵۰۸۲۸۳ Mediaforum.az, 2009-10-26]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.

== باکی تئلئقوله‌سی ==
باکی‌دا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قوله‌سی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیش‌دیر. لاییحه‌سی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقوله‌نین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیش‌دیر. لاییحه‌یه اساساً، [[۱۹۸۵]]-جی ایلده تئلئقوله‌نین تیکینتی‌سی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکس‌دکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیش‌دی. عوموم‌میلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسین‌دان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنی‌دن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیش‌دیر.

== خاریجی کئچیدلر ==
* Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
* [http://baku.aznet.org/baku/az/historyaz2.htm باکی]
* [http://www.bakucity.az/ باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی]
* [http://www.map.kataloq.net/ باکینین الکترون خریطه‌سی و کوسمیک شکیل‌لری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227040318/http://map.kataloq.net/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.azeroo.com/photo_index.php?action=photo_list&amp;album_code=۱dCEj1Nv7kWe باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.axtar.az/ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=۱۲۸&amp;Itemid=۳۹ قدیم باکی شکیل‌لری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://great.az/baki باکی فوتو]
* [http://azdm.azeriblog.com/۲۰۰۹/۰۲/۲۵/baki-adinin-mensheyi باکی آدینین معنالاری]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* '''Full HD Video:''' [http://www.youtube.com/watch?v=GstyT_68GdE Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹]

== آیریجا باخ ==
* [[آذربایجان سلاح‌لی قوه‌لری]]
* [[باکی-تیفلیس-جئیهان بورو خطی]]
* [[باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی|باکی-تیفلیس-قارس دمیریولو خطی (بتاق)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}
{{اوروپا پایتختلری}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:باکی]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]
[[بؤلمه:قوزئی آذربایجان شهرلری]]
[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:آسیا]]
[[بؤلمه:آسیا پایتختلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری]]
[[بؤلمه:Baku]]
[[بؤلمه:Baku Governorate]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:Cities and towns in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Populated coastal places in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Districts of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Port cities and towns of the Caspian Sea]]
[[بؤلمه:World Heritage Sites in Azerbaijan]]
[[بؤلمه:Weather extremes of Earth]]
[[بؤلمه:ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>kubcn73ej1ecuapasacba4868hdij0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلاروس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1949</id>
    <revision>
      <id>1591081</id>
      <parentid>1575904</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T13:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Franciscans_Monastery.jpg with [[File:2012.04.20_Franciscans_Monastery_in_Hrodna,_Belarus.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Длбавление локации, даты съёмки, приведение в соответствие с ост</comment>
      <origin>1591081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11122" sha1="m7owy9p7bim7j5gn4dwkq3fy0d6nr1m" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Republic of Belarus
| common_name = Belarus
| native_name = {{Native name|be|Рэспубліка Беларусь|italics=off}}&lt;br /&gt;{{Native name|ru|Республика Беларусь|italics=off}}
| image_flag = Flag of Belarus.svg
| image_coat = Official coat of arms of the Republic of Belarus (v).svg
| symbol_type = National emblem
| national_anthem = {{Unbulleted list|{{native phrase|be|Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь|italics=off}} |''[[My Belarusy|Dziaržaŭny himn Respubliki Bielaruś]]'' |{{Small|({{lang-en|State Anthem of Belarus}})}}}}
&lt;center&gt;[[File: My Belarusy vocal.ogg]]&lt;/center&gt;
| image_map = Europe-Belarus.svg
| map_caption = {{Map caption|location_color=green |region=Europe |region_color=dark grey |legend=Location Belarus Europe.png}}
| capital = [[Minsk]]
| coordinates = {{Coord|53|55|N|27|33|E|type:city}}
| largest_city = capital
| official_languages = {{Unbulleted list|[[Belarusian language|Belarusian]] (official state language)|[[روس دیلی]] (using as official){{ref|footnote_a|a}}}}
| languages_type = [[Spoken language]]s
| ethnic_groups = {{Unbulleted list
   | 83.7% [[Belarusians]]
   | 8.3% [[روسلار]]
   | 3.1% [[لهیستانلار]]
   | 1.7% [[اوکراینالی‌لار]]    
   | 3.2% Other
 }}
| demonym = [[Belarusians|Belarusian]]
| government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Dominant-party system|Dominant Party]] [[Presidential system|presidential]] [[جومهوریت]] 
| leader_title1 = [[President of Belarus|President]]
| leader_name1 = [[Alexander Lukashenko]]
| leader_title2 = [[List of Belarusian Prime Ministers|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Andrei Kobyakov]]
| legislature = [[National Assembly of Belarus|National Assembly]]
| upper_house = [[Council of the Republic of Belarus|Council of the Republic]]
| lower_house = {{Nowrap|[[House of Representatives of Belarus|House of Representatives]]}}
| sovereignty_type = [[History of Belarus|Formation]]
| sovereignty_note = 
| established_event1 = [[Principality of Polotsk]]
| established_date1 = 987
| established_event2 = [[بزرق لیتوانی دوکلیغی]]
| established_date2 = c. 1236
| established_event3 = [[لهیستان-لیتوانی بیرلیگی]]
| established_date3 = 1 July 1569
| established_event4 = [[روسیه ایمپیراتورلوغو]]
| established_date4 = 1795
| established_event5 = Independence from the [[روسیه شوروی فدراتیو سوسیالیست جومهوریتی]]; [[Belarusian People's Republic]]
| established_date5 = 25 March 1918
| established_event6 = [[لیتوانی-بلاروس شوروی سوسیالیست جومهوریتی]]
| established_date6 = 17 February 1919
| established_event7 = [[بلاروس شوروی سوسیالیست جومهوریتی]]
| established_date7 = 31 July 1920
| established_event8 = [[Territories of Poland annexed by the Soviet Union|Annexation of West Belarus]]
| established_date8 = 15 November 1939
| established_event9 = [[Declaration of State Sovereignty of the Belarusian Soviet Socialist Republic|State Sovereignty Declaration]]
| established_date9 = 27 July 1990
| established_event10 = {{Nowrap|Independence from the [[شوروی]]}}
| established_date10 = 25 August 1991
| established_event11 = [[Belavezha Accords|CIS Declaration]]
| established_date11 = 8 December 1991
| established_event12 = Independence recognized
| established_date12 = 26 December 1991
| established_event13 = [[Constitution of Belarus|Current constitution]]
| established_date13 = 15 March 1994
| area_km2 = 207,595
| area_rank = 84th &lt;!-- Area rank should match [[ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر]]--&gt;
| area_sq_mi = 80,155 &lt;!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 1.4% ({{Convert|2.830|km2|abbr=on|disp=or}}){{ref|footnote_b|b}}
| population_estimate = 9,498,700 {{آرتیش}}&lt;ref&gt;{{Cite web 
 |title=Demographic situation in 2015 
 |publisher=Belarus Statistical Office 
 |url=http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation/demographic-situation-in-2015/ 
 |dead-url=yes 
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203093043/http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation/demographic-situation-in-2015/ 
 |date=27 January 2016 
 |access-date=27 January 2016 
 |archive-date=3 February 2016 
 |df= 
 |accessdate=2018-02-01 
 |archivedate=2016-02-03 
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203093043/http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation/demographic-situation-in-2015/ 
 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = 93rd
| population_estimate_year = 2016
| population_census_rank = 87th
| population_density_km2 = 45.8
| population_density_sq_mi = 120.8 &lt;!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 142nd
| GDP_PPP = $176&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{Cite web
   | title = Belarus
   | year = 2017
   | publisher = International Monetary Fund
   | url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=39&amp;pr1.y=12&amp;c=913%2C921%2C926&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=
   | accessdate = 26 October 2017
 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 
| GDP_PPP_per_capita = $19,198&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal = $53&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 
| GDP_nominal_per_capita = $5,745&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini = 26.7 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2015
| Gini_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;WBgini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |title= GINI index (World Bank estimate) |publisher= World Bank |accessdate= 13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.796 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web
   | title = 2016 Human Development Report
   | publisher = United Nations Development Programme
   | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2016_statistical_annex.pdf
   | date = 2016 | access-date = 14 October 2017
 }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 52nd
| currency = [[Belarusian ruble]]
| currency_code = BYN
| time_zone = [[Further-eastern European Time|FET]]
| utc_offset = +3
| date_format = dd.mm.yyyy
| drives_on = right
| calling_code = [[+375]]
| cctld = {{Unbulleted list| [[.by]] | [[.бел]]&lt;ref&gt;{{Cite web
     | title = Icann Адобрыла Заяўку Беларусі На Дэлегаванне Дамена Першага Ўзроўню З Падтрымкай Алфавітаў Нацыянальных Моў.Бел
     | url = http://cctld.by/be/history/bel/
     | access-date = 26 August 2014
     | archive-date = 2016-03-04
     | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304062719/http://cctld.by/be/history/bel/
     | url-status = dead
     | accessdate = 2018-02-01
     | archivedate = 2016-03-04
     | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062719/http://cctld.by/be/history/bel/
     }}&lt;/ref&gt;}}
| official_website = [http://belarus.by/ belarus.by]
| footnote_a = {{note|footnote_a}} {{Belarus Constitution|short=|sec=1|art=17}}
| footnote_b = {{note|footnote_b}} {{Cite web
   | title = FAO's Information System on Water and Agriculture
   | publisher = FAO
   | url = http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/belarus/index.stm
   | archive-url = https://web.archive.org/web/20120126112459/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/belarus/index.stm
   | access-date = 16 February 2013 | archive-date = 26 January 2012
 }}
&lt;!--
 | Dependency Ratio_year       = 2014
 | Dependency Ratio            = 20
 | Dependency Ratio_ref        = &lt;ref&gt;{{Cite web
   | title = Age dependency ratio, old (% of working-age population)
   | publisher = [[World Bank]]
   | url = http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.DPND.OL/countries?display=default
   | access-date = 6 August 2015
 }}&lt;/ref&gt;
--&gt;}}

'''بلاروس''' [[اوروپا]]نین دنیزه چیخیشی اولمایان بیر دؤولتیدیر. اون سککیزینجی عصرده ایلک دفعه اولاراق قدیم ایسلاویان تورپاق‌لارینین غرب حیصه‌سی بلایا [[روسیه]] (آغ روس معناسینی بیلدیریر) آدلانماغا باشلانمیشدیر. محض اؤلکه‌نین ایندیکی آدی دا بورادان قایناق‌لانیر.&lt;ref&gt;Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa&lt;/ref&gt;

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
File:Flag of Belarus.svg
File:Official coat of arms of the Republic of Belarus (v).svg
File:My Belarusy vocal.ogg
File:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg
File:LocationBelarusInEurope.png
File:Subdivisions of Belarus.png
File:Belarus in its region.svg
File:Relief Map of Belarus.png
File:M1 Belarus.jpg
File:Парк зимой.jpg
File:Sandstone near Ashmiany.jpg
File:Ashmianka.jpg
File:Raŭbickaje reservoir.jpg
File:Bog-rosemary (448125412).jpg
File:BY stork1 2009.jpg
File:Wolf at Braslaw national park.jpg
File:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg
File:Kryvulya River.jpg
File:Nalibotskaya Pushcha.jpg
File:Swamp lake Balarus.jpg
File:Narač - 3.jpg
File:Narač - 6.jpg
File:Lake Lukomlskaye.jpg
File:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg
File:Lebiedzi - Dryviaty - Biełaruś.jpg
File:Aśviejskaje - 3.jpg
File:Пейзаж с лодками на озере Снуды.jpg
File:State museum of folk architecture and life, Belarus School.JPG
File:Belarus-SMFAL-Yanushowka-Windmill.jpg
File:BLR Mir castle 1.jpg
File:Nesvizh Castle 2011.JPG
File:St Hanna Church of Mosar.jpg
File:2012.04.20 Franciscans Monastery in Hrodna, Belarus.jpg

File:Ruzhany zamok panorama.jpg
File:BrestFortress7.JPG
File:City Hall, Mahiloŭ.jpg
File:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-2.jpg
File:Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png
&lt;/gallery&gt;
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{اوروپا اؤلکه لری}}

[[بؤلمه:اوروپا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:جومهوریت‌لر]]
[[بؤلمه:بلاروس]]
[[بؤلمه:اوروپادا اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:شرقی اوروپا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:Member states of the Commonwealth of Independent States]]
[[بؤلمه:روس‌جا دانیشان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:ایسلاو اؤلکه‌لر و اراضی‌لر]]
[[بؤلمه:States and territories established in the 980s]]
[[بؤلمه:۱۹۹۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]</text>
      <sha1>m7owy9p7bim7j5gn4dwkq3fy0d6nr1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تورکمن‌لر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2441</id>
    <revision>
      <id>1590983</id>
      <parentid>1580323</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T19:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40663-60</username>
        <id>63352</id>
      </contributor>
      <comment>یالنگیش ماغلومات دی دوغرلادیم</comment>
      <origin>1590983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5225" sha1="tcpqenolt2fnhj5v2gwna726a352urk" xml:space="preserve">{{infobox ethnic group
| group            = Turkmens &lt;br&gt;''Türkmenler, Түркменлер''
| image            = Independence_Day_Parade_-_Flickr_-_Kerri-Jo_(215).jpg
| caption          = Turkmens parade celebrating the 20th year of independence in Turkmenistan
| pop              = {{circa}} '''7.4 million'''{{ref label|en|a}}
| region1          = {{بایراقچه|تورکمنیستان}} [[تورکمنیستان]]
| pop1             = 4,248,000
| ref1             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=18 March 2015|archivedate=2007-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{بایراقچه|ایران}} [[ایران]]
| pop2             = 900,000
| ref2             = &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/IR/status#People|title=Ethnologue|publisher=|accessdate=8 August 2018}}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{بایراقچه|افغانیستان}} [[افغانیستان]]
| pop3             = 800,000
| ref3             = &lt;ref&gt;&quot;Ethnic Groups&quot;. Library of Congress Country Studies. 1997. Retrieved 2010-10-08.
^ Jump up to: a b&lt;/ref&gt;
| region4          = {{بایراقچه|اؤزبکیستان}} [[اؤزبکیستان]]
| pop4             = 152,000
| ref4             = &lt;ref&gt;Alisher Ilhamov (2002). ''Ethnic Atlas of Uzbekistan''. Open Society Institute: Tashkent.&lt;/ref&gt;
| region5          = {{بایراقچه|پاکیستان}} [[پاکیستان]]
| pop5             = 5,000
| ref5             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&amp;page=SUBSITES&amp;id=434fdc702|title=UNHCR - The UN Refugee Agency|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=www.unhcr.org}}&lt;/ref&gt;
| region6          = {{بایراقچه|روسیه}} [[روسیه]]
| pop6             = 46,885
| ref6             = &lt;ref&gt;2002 [[Russian Census (2002)|Russian census]]&lt;/ref&gt;
| region7          = {{بایراقچه|تاجیکیستان}} [[تاجیکیستان]]
| pop7             = 15,171
| ref7             = &lt;ref&gt;2002 [[:ru:Перепись населения Таджикистана 2010 года|Tajikistani census (2010)]]&lt;/ref&gt;
| region8          = {{بایراقچه|اوکراین}} [[اوکراین]]
| pop8             = 7,709
| ref8             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/|title=About number and composition population of Ukraine by data All-Ukrainian census of the population 2001|work=Ukraine Census 2001|publisher=State Statistics Committee of Ukraine|accessdate=17 January 2012}}&lt;/ref&gt;
| region9          = {{بایراقچه|آمریکا بیرلشمیش ایالتلری}} [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]
| pop9             = 5,000
| ref9             = 
| langs            = [[تورکمن تورکجه‌سی]]
| religions        = Predominately [[سونیلر]]
| related          = [[سا‌لار‌لار]]، [[یؤروک‌لر]] و دیگر [[تورک خالقلاری]]
| footnotes        = a. {{note|en|}} The total figure is merely an estimation; a sum of all the referenced populations.
}}

'''تورکمنلر''' ([[تورکمن تورکجه‌سی|تورکمنجه]]: Türkmenler) [[تۆرک خالقلاری|تورک]] اولوسونون [[اوغوز]] قولونون دوغو بوداغی. [[تورکمن‌لر|تورکمنلر]]ین بؤیوک بؤلومو، [[خزر دنیزی]]نین [[گونئی دوغو]]سوندا یئرلَشن [[تورکمنیستان]] و [[تورکمن‌چؤلو|تورکمن‌صحرا]] دا یاشاییرلار.

== شاعیرلری ==
* [[دولت محمد آزادی]]
* [[مختومقلی فراغی]]

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &gt;

File:Turkmen man with camel.jpg|&lt;!--A Turkmen man of Turkmenistan in traditional clothes by [[Sergey Prokudin-Gorsky]], around 1910.&lt;ref&gt;{{cite weburl=http://www.museumsyndicate.com/item.php?item=31562title=Turkmen Camel Driver by Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskiipublisher= -----------&gt;
File:Tekke Chuval.tiff|&lt;!--Tekke ''chuval'' with Salor [[Gul (design)gül]]s, late 19th century350px]] -----------&gt;
File:Tolkuchka Bazaar - Flickr - Kerri-Jo (32).jpg|&lt;!--Tolkuchka Bazaar in Turkmenistan]] -----------&gt;
File:Female Visitors, Merv (5730558119).jpg|&lt;!--Girls in Turkmenistan in 2011]] -----------&gt;
File:Университет (РТСУ) в Душанбе (6).jpg|&lt;!--female in Turkmenistan in 2017]] -----------&gt;
File:Arşin Malalan. ( آرشین مال آلان (ترکمن - panoramio.jpg|&lt;!--Iranian Turkmen from [[Ashuradeh]]]] -----------&gt;
File:CIA Afghanistan ethnic groups map.jpg|&lt;!--CIA map showing the territory of the settlement of [[ethnic groups in Afghanistanethnic groups and subgroups in Afghanistan]] (2005)]] -----------&gt;

&lt;/gallery&gt;
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{تورک خالقلاری}}

[[بؤلمه:تورک خالقلاری]]
[[بؤلمه:اوغوز تورکلری]]
[[بؤلمه:تورکلر]]
[[بؤلمه:تورکمنیستان]]
[[بؤلمه:تورکمن‌لر]]</text>
      <sha1>tcpqenolt2fnhj5v2gwna726a352urk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مکزیک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9791</id>
    <revision>
      <id>1591003</id>
      <parentid>1406050</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T04:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Himno_Nacional_Mexicano_(instrumental).ogg|Himno_Nacional_Mexicano_(instrumental).ogg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Himno Nacional Mexicano</comment>
      <origin>1591003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7923" sha1="g7yxkozoaz6tb5iw1a5ajmfus6n7lqd" xml:space="preserve">{{Infobox country
|conventional_long_name = United Mexican States
|common_name = Mexico
|native_name = {{Small|{{native name|es|Estados Unidos Mexicanos}}}}
|image_flag = Flag of Mexico.svg
|alt_flag =File:Mexican States Standard.svg
|image_coat = Coat of arms of Mexico.svg
|alt_coat =File:Seal of the Government of Mexico (linear).svg
|symbol_type = Coat of arms
|national_motto =
|national_anthem = &quot;[[Himno Nacional Mexicano]]&quot;&lt;br/&gt;{{Small|({{lang-en|&quot;Mexican National Anthem&quot;}})}}&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
|image_map = MEX orthographic.svg
|map_width = 220px
|capital = [[مکزیکو سیتی]]
|coordinates = {{Coord|19|26|N|99|08|W|type:city}}
|largest_city = Mexico City
|official_languages = {{Unbulleted list|None at [[Federal government of Mexico|federal level]]{{ref label|engoffbox|b|}}}}
|languages_type = [[National language]]
|languages = [[مکزیکی ایسپانیا دیلی]] (''de facto''){{ref label|engfactobox|b}}
|demonym = [[Mexican people|Mexican]]
|government_type = {{Nowrap|[[Federalism|Federal]] [[Presidential system|presidential]]&lt;br/&gt;{{Raise|0.13em|[[جومهوریت]]&lt;ref&gt;{{cite web |format=PDF |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archivedate=May 11, 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |accessdate=August 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}&lt;!--end raise:--&gt;}}
|leader_title1 = [[President of Mexico|President]]
|leader_name1 = [[Enrique Peña Nieto]]
|leader_title2 = [[Senate of Mexico|President of the Senate]]
|leader_name2 = [[Ernesto Cordero Arroyo]]
|leader_title3 = [[Chamber of Deputies (Mexico)|President of the Chamber of Deputies]]
|leader_name3 = [[Jorge Carlos Ramírez Marín]]
|legislature = [[Congress of the Union|Congress]]
|upper_house = [[Senate of the Republic (Mexico)|Senate]]
|lower_house = [[Chamber of Deputies (Mexico)|Chamber of Deputies]]
|sovereignty_type = [[Mexican War of Independence|Independence]]
|sovereignty_note = from [[ایسپانیا]]
|established_event1 = [[Grito de Dolores|Declared]]
|established_date1 = September 16, 1810&lt;ref name=&quot;Castro2000&quot;&gt;{{cite book|author=Rafaela Castro|title=Chicano Folklore: A Guide to the Folktales, Traditions, Rituals and Religious Practices of Mexican Americans|url=https://books.google.com/books?id=WdzY7YjhRroC&amp;pg=PA83|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514639-4|page=83}}&lt;/ref&gt;
|established_event2 = [[Declaration of Independence of the Mexican Empire|Consummated]]
|established_date2 = September 27, 1821
|established_event3 = [[Spanish American wars of independence#New Spain and Central America|Recognized]]
|established_date3 = December 28, 1836
|established_event4 = [[1824 Constitution of Mexico|First constitution]]
|established_date4 = October 4, 1824
|established_event5 = [[Federal Constitution of the United Mexican States of 1857|Second constitution]]
|established_date5 = February 5, 1857
|established_event6 = [[Constitution of Mexico|Current constitution]]
|established_date6 = February 5, 1917
|area_km2 = 1,972,550
|area_footnote =
|area_rank = 13th
|area_sq_mi = 761,606
|percent_water = 2.5
|population_estimate = 123,675,325&lt;ref name=&quot;Cuado Resume 2017&quot;&gt;{{cite web|title=Indicadores de ocupación y empleo al tercer trimestre de 2017 |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/temas/default.aspx?s=est&amp;c=25433&amp;t=1 |publisher=[[INEGI]] |accessdate=December 17, 2017 |pages= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210212235/http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/proyectos/encuestas/hogares/especiales/ei2015/doc/eic2015_resultados.pdf |archivedate=December 10, 2015 |df=mdy }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_year = 2017
|population_estimate_rank = 11th
|population_density_km2 =61
|population_density_sq_mi = 157
|population_density_rank = 142nd
|GDP_PPP = {{Nowrap|$2.498 trillion&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2016&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=70&amp;pr1.y=10&amp;c=273&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Mexico |publisher=International Monetary Fund |accessdate=May 12, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
|GDP_PPP_year = 2018
|GDP_PPP_rank = 11th
|GDP_PPP_per_capita = $20,028&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = 64th
|GDP_nominal = {{Nowrap|$1.250 trillion&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;/&gt;}}
|GDP_nominal_year = 2018
|GDP_nominal_rank = 16th
|GDP_nominal_per_capita = $10,021&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 69th
|Gini = 48.2 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_year = 2014
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MX |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |accessdate=November 9, 2016}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI = 0.762 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=March 23, 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = 77th
|currency = [[Mexican peso|Peso]]
|currency_code = MXN
|time_zone = ''See'' [[Time in Mexico]]
|utc_offset = −8 to −5
|utc_offset_DST = −7 to −5
|DST_note =
|time_zone_DST = varies
|antipodes =
|date_format =
|drives_on = right
|calling_code = [[+52]]
|iso3166code =
|cctld = [[.mx]]
|footnote_a = Article 4.° of the General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=March 13, 2003 |accessdate=November 7, 2010}}&lt;/ref&gt;
|footnote_b = {{note|engfactobox}} Spanish is the ''[[de facto]]'' official language of the Mexican federal government.
|recognized_regional_languages     =
{{Hlist|[[ایسپانیا دیلی]]&lt;br&gt;68 [[Languages of Mexico|native languages]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |accessdate=July 18, 2014}}&lt;/ref&gt;}}
|religion = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |83% [[کاتولیک کلیساسی]] |10% Other Christian |0.2% Other religion |5% [[Irreligion|No religion]] |3% No answer&lt;ref name=&quot;2010-census&quot;/&gt; }}
|area_magnitude = 1 E12
|area =
}}

'''مکزیک''' [[قوزئی آمریکا]] قاره‌سینده یئرلشن بیر اوْلکه‌دیر.۱۲۰ میلیون دان چوخ جمعییته صاحیبدیر . 

== قایناقلار == 
{{قایناق}} 

{{مین مقاله}} 
{{آمریکا اۆلکه‌لری}} 

[[بؤلمه:اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:قوزئی آمریکا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:مکزیک]]
[[بؤلمه:اؤلکه‌لر شومالی آمریکادا]]
[[بؤلمه:Federal constitutional republics]]
[[بؤلمه:Former Spanish colonies]]
[[بؤلمه:ای ۷ اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:جی ۱۵ اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:جی ۲۰ اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:ایسپانیولجا دانیشان اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:۱۸۱۰ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]</text>
      <sha1>g7yxkozoaz6tb5iw1a5ajmfus6n7lqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گنجه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11282</id>
    <revision>
      <id>1591011</id>
      <parentid>1568452</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IIII56</username>
        <id>58427</id>
      </contributor>
      <origin>1591011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6555" sha1="dwlnbj8egkioxry2yyovw5rwu3ts20b" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = گنجه
| native_name              = Gəncə
| nickname                 = قیزیل شهیر
| settlement_type          = شهر و بؤیوک‌شهیر
| image_skyline            = File:Montage of Ganja city 2016.jpg
| imagesize                = 250px
| image_caption            = 
| image                    = 
| image_seal               = Ganja coa.PNG
| seal_size                = 80px
| image_map                = 
| mapsize                  = 
| map_caption              = 
| pushpin_map              = Azerbaijan
| subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌]]
| subdivision_name         = {{بایراق|آذربایجان}}
| established_title        = 
| established_date         = 
| leader_title             = بلدیه‌باشچی‌سی
| leader_name              = [[ائلمار والیئو]]
| area_magnitude           = 
| area_total_km2           = ۱۷۰
| area_land_km2            = 
| area_water_km2           = 
| population_as_of         = ۲۰۱۵
| population_total         = ۳۲۵,۲۰۰
| population_density_km2   = ۲۸۴۸
| population_metro         = 
| population_blank1_title  = اهالی روتبه‌سی آذربایجان دا
| population_blank1        = [[آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلرین سیاهه‌سی|۲-جی]]
| population_demonym       = آغالی,له‌له,کوچه‌لی
| timezone                 = [[Greenwich Mean Time|GMT+4]]
| utc_offset               = +۴
| coordinates              = {{Coord|40|40|58|N|46|21|38|E|region:AZ|display=inline}}
| elevation_m              = ۴۰۸
| postal_code              = AZ2000
| area_code                = (+۹۹۴) ۲۲
| registration_plate       = 20 AZ
| website                  = [http://www.ganca.net www.ganca.net]
| footnotes                = 
}}

'''گنجه''' ({{Lang-az|Gəncə}}) — [[آذربایجان جومهوریتی]]&lt;nowiki&gt;‌نین&lt;/nowiki&gt; ایکینجی بؤيوک شهری‌دیر. اسکیده [[باکی]] یالیه بیرلیقدا [[ایران]]ین شومالی قصبه‌سی ایدی. [[تزار روسیه‌سی]] بو قصبه لری ایراندان آیردی و ۱۸۰۴-نجۆ میلادی ایلدن ۱۹۱۸-نجی میلادی ایله‌دک ''الیزابت پول'' آدلاندیریلمیش، ۱۹۱۸-نجی ایلده گنجه آدی يئنی‌دن برپا ائدیلسه ده ۲۲ فوریه ۱۹۳۵-نجۆ ایلده ديَیشدیریله‌رک شهر کیروْف آباد آدلاندیریلمیشدیر. ۱۹۸۹-نجۆ ایلده گنجه آدی برپا ائدیلمیشدیر. ۲۴ ژانویه ۱۹۳۹-نجۇ ایلدن رئسپوبلیکا تابع‌لی شهردیر.

اراضیسی ۱۱۰ ک.م²، اهالیسی‌نین سايی ۱٬۰۵۴٬۹۶۲ نفردیر. شهر اهالیسی‌نین اوْرتا سێخلیغی ایسه ۲٬۷۵۵ نفر/ک.م² تشکیل ائدیر.

شهر، گنجه چايی، کۆر چايی‌نین جنوبوندا کند تصروفاتی جهتدن زنگین بیر اراضیده يئرلشیر. گنجه اۇزون مودت آذربایجانین اساس صنایع مرکزلریندن بیری اوْلموشدور.

گنجه دؤولت بیلیم یوردو، آذربایجان دؤولت اکینچیلیک بیلیم یوردو، آذربایجان تکنولوژی بیلیم یوردو کیمی عالی تحصیل مکتبلری، آذواپا پروْقراملاشدیرما و تحصیل مرکزی، گنجه اؤزل تۆرک لیسه‌سی بۇ شهرده يئرلشیر.
==گؤرونتولر==
[[فایل:Gəncə Bulvarı.jpg|thumb|250px|گنجه بولواری]]
[[فایل: Historic house building in Ganja.JPG|thumb|250px|گنجه‌ده بیر اؤتَکلی تیکینتی]]
[[فایل:Gəncədə Xan bağı.JPG|thumb|250px|خان‌باغی]]
[[فایل:Alexander Nevsky church in Ganja.JPG|thumb|250px|گنجه‌ده آلکساندر نئوسکی کیلسه‌سی]]
[[فایل:Juma mosque in Ganja Azerbaijan.jpg|thumb|250px|شاه‌عابّاس مَسجیدی]]
[[فایل:Qazaxlar məscidi əsas fasad.jpg|thumb|250px|قازاخلار مسجیدی]]
[[فایل:İmamzadə türbəsi (Gəncə) 2.jpg|thumb|250px|ایمامزاده تۆربه‌سی]]

== ائشیک باغلانتیلار ==
* [http://www.genceinformasiya.com/ گنجه مرکزی کتابخاناسی بیلگی (ایطلاعات) رئسۇرس شُعبه‎سی]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ganca.net/ گنجه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101010659/http://www.ganca.net/ |date=2020-11-01 }}
* [http://www.azregionaldevelopment.az/2008/08/page/3/ چاغداش (معاصیر) دؤورده گنجه شهرینده صنایع بخشلرینین گلیشمه سی]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.mcdmerkez.org/ts_general/azl/belediye/b-20.htm{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.turknumismatik.org.tr/turkish/yayinlar/bultenler/bulten1800/B1800_M06.html]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://az.apa.az/news/294419]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.azstat.org/region/az/004_10.shtml آذربایجان دؤولت آمار ایداره سی:گنجه شهرینین ائتنیک تَرکیبی (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511220449/http://www.azstat.org/region/az/004_10.shtml |date=2012-05-11 }}
* [http://www.genceinformasiya.com/g%C9%99nc%C9%99d%C9%99-asan-xidm%C9%99t-m%C9%99rk%C9%99zi-yaxin-zamanlarda-f%C9%99aliyy%C9%99t%C9%99-baslayacaq-8171-20130815/ گنجه آسان خدمت]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.iranicaonline.org/articles/ganja- گانژا—'''ئنجیجلوْپدیا ایرانیجا''']

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{ویکی قایناقلاماسی|باغلانتی= https://az.wikipedia.org/wiki/G%C9%99nc%C9%99
|باشلیق= Gəncə
|دیل= [[تورکجه|آذربایجان تۆرکجه‌سی (لاتین)]]
|یوخلاما=۴ اوْکتوبر ۲۰۱۵
}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}

[[بؤلمه:گنجه]]
[[بؤلمه:آذربایجان باشکندلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]</text>
      <sha1>dwlnbj8egkioxry2yyovw5rwu3ts20b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591012</id>
      <parentid>1591011</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IIII56</username>
        <id>58427</id>
      </contributor>
      <origin>1591012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6553" sha1="ekicir45n30bkkjtzc3a9xorb4va2pe" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = گنجه
| native_name              = Gəncə
| nickname                 = قیزیل شهیر
| settlement_type          = شهر و بؤیوک‌شهیر
| image_skyline            = File:Montage of Ganja city 2016.jpg
| imagesize                = 250px
| image_caption            = 
| image                    = 
| image_seal               = Ganja coa.PNG
| seal_size                = 80px
| image_map                = 
| mapsize                  = 
| map_caption              = 
| pushpin_map              = Azerbaijan
| subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌]]
| subdivision_name         = {{بایراق|آذربایجان}}
| established_title        = 
| established_date         = 
| leader_title             = بلدیه‌باشچی‌سی
| leader_name              = [[ائلمار والیئو]]
| area_magnitude           = 
| area_total_km2           = ۱۷۰
| area_land_km2            = 
| area_water_km2           = 
| population_as_of         = ۲۰۱۵
| population_total         = ۳۲۵,۲۰۰
| population_density_km2   = ۲۸۴۸
| population_metro         = 
| population_blank1_title  = اهالی روتبه‌سی آذربایجان دا
| population_blank1        = [[آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلرین سیاهه‌سی|۲-جی]]
| population_demonym       = آغالی,له‌له,کوچه‌لی
| timezone                 = [[Greenwich Mean Time|GMT+4]]
| utc_offset               = +۴
| coordinates              = {{Coord|40|40|58|N|46|21|38|E|region:AZ|display=inline}}
| elevation_m              = ۴۰۸
| postal_code              = AZ2000
| area_code                = (+۹۹۴) ۲۲
| registration_plate       = 20 AZ
| website                  = [http://www.ganca.net www.ganca.net]
| footnotes                = 
}}

'''گنجه''' ({{Lang-az|Gəncə}}) — [[آذربایجان جومهوریتی]]&lt;nowiki&gt;‌نین&lt;/nowiki&gt; ایکینجی بؤيوک شهری‌دیر. اسکیده [[باکی]] ایله بیرلیقدا [[ایران]]ین شومالی قصبه‌سی ایدی. [[تزار روسیه‌سی]] بو قصبه لری ایراندان آیردی و ۱۸۰۴-نجۆ میلادی ایلدن ۱۹۱۸-نجی میلادی ایله‌دک ''الیزابت پول'' آدلاندیریلمیش، ۱۹۱۸-نجی ایلده گنجه آدی يئنی‌دن برپا ائدیلسه ده ۲۲ فوریه ۱۹۳۵-نجۆ ایلده ديَیشدیریله‌رک شهر کیروْف آباد آدلاندیریلمیشدیر. ۱۹۸۹-نجۆ ایلده گنجه آدی برپا ائدیلمیشدیر. ۲۴ ژانویه ۱۹۳۹-نجۇ ایلدن رئسپوبلیکا تابع‌لی شهردیر.

اراضیسی ۱۱۰ ک.م²، اهالیسی‌نین سايی ۱٬۰۵۴٬۹۶۲ نفردیر. شهر اهالیسی‌نین اوْرتا سێخلیغی ایسه ۲٬۷۵۵ نفر/ک.م² تشکیل ائدیر.

شهر، گنجه چايی، کۆر چايی‌نین جنوبوندا کند تصروفاتی جهتدن زنگین بیر اراضیده يئرلشیر. گنجه اۇزون مودت آذربایجانین اساس صنایع مرکزلریندن بیری اوْلموشدور.

گنجه دؤولت بیلیم یوردو، آذربایجان دؤولت اکینچیلیک بیلیم یوردو، آذربایجان تکنولوژی بیلیم یوردو کیمی عالی تحصیل مکتبلری، آذواپا پروْقراملاشدیرما و تحصیل مرکزی، گنجه اؤزل تۆرک لیسه‌سی بۇ شهرده يئرلشیر.
==گؤرونتولر==
[[فایل:Gəncə Bulvarı.jpg|thumb|250px|گنجه بولواری]]
[[فایل: Historic house building in Ganja.JPG|thumb|250px|گنجه‌ده بیر اؤتَکلی تیکینتی]]
[[فایل:Gəncədə Xan bağı.JPG|thumb|250px|خان‌باغی]]
[[فایل:Alexander Nevsky church in Ganja.JPG|thumb|250px|گنجه‌ده آلکساندر نئوسکی کیلسه‌سی]]
[[فایل:Juma mosque in Ganja Azerbaijan.jpg|thumb|250px|شاه‌عابّاس مَسجیدی]]
[[فایل:Qazaxlar məscidi əsas fasad.jpg|thumb|250px|قازاخلار مسجیدی]]
[[فایل:İmamzadə türbəsi (Gəncə) 2.jpg|thumb|250px|ایمامزاده تۆربه‌سی]]

== ائشیک باغلانتیلار ==
* [http://www.genceinformasiya.com/ گنجه مرکزی کتابخاناسی بیلگی (ایطلاعات) رئسۇرس شُعبه‎سی]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ganca.net/ گنجه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101010659/http://www.ganca.net/ |date=2020-11-01 }}
* [http://www.azregionaldevelopment.az/2008/08/page/3/ چاغداش (معاصیر) دؤورده گنجه شهرینده صنایع بخشلرینین گلیشمه سی]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://www.mcdmerkez.org/ts_general/azl/belediye/b-20.htm{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.turknumismatik.org.tr/turkish/yayinlar/bultenler/bulten1800/B1800_M06.html]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://az.apa.az/news/294419]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.azstat.org/region/az/004_10.shtml آذربایجان دؤولت آمار ایداره سی:گنجه شهرینین ائتنیک تَرکیبی (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511220449/http://www.azstat.org/region/az/004_10.shtml |date=2012-05-11 }}
* [http://www.genceinformasiya.com/g%C9%99nc%C9%99d%C9%99-asan-xidm%C9%99t-m%C9%99rk%C9%99zi-yaxin-zamanlarda-f%C9%99aliyy%C9%99t%C9%99-baslayacaq-8171-20130815/ گنجه آسان خدمت]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.iranicaonline.org/articles/ganja- گانژا—'''ئنجیجلوْپدیا ایرانیجا''']

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{ویکی قایناقلاماسی|باغلانتی= https://az.wikipedia.org/wiki/G%C9%99nc%C9%99
|باشلیق= Gəncə
|دیل= [[تورکجه|آذربایجان تۆرکجه‌سی (لاتین)]]
|یوخلاما=۴ اوْکتوبر ۲۰۱۵
}}
{{آذربایجان جومهوریتی‌نین اؤلکه بؤلوملری |state=collapsed}}

[[بؤلمه:گنجه]]
[[بؤلمه:آذربایجان باشکندلری]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شهرلری]]</text>
      <sha1>ekicir45n30bkkjtzc3a9xorb4va2pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گونش سیستمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11306</id>
    <revision>
      <id>1591064</id>
      <parentid>1543332</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T20:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <origin>1591064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1185" sha1="65nwjjtjf0bd2u8qori5tipddqrox8c" xml:space="preserve">[[فایل:Solar System true color.jpg|بندانگشتی|upright=1.5|گونش دوزگه‌سی]]
'''گۆنش سیستمی''' یا دا '''گونش دۆزگه‌سی''' – [[سامان یولو|سامان‌یولو قالاکسی‌سی]]نده (بیزیم [[قالاکسی]]&lt;nowiki&gt;ده&lt;/nowiki&gt;)، گونش و اطرافیندا دؤنن فضایی جیسملردن تشکیل اولان [[اولدوز]] سیستمی‌دیر. بیزم [[گونش]]، [[یئر]] و ۸ باشقا [[گزه‌گن]] (سیاره) ایچینده وار.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Solar_System&lt;/ref&gt;
۲۰۱۶-جی ایل ژانویه‌نین ۲۰-جی گونونده، [[دوققوزونجو گزَگن|۹-جو گزَگن]]ین اولماغی دا اوْنایلاندی (تصدیقلندی).

==آیریجا باخ==
*[[اریس]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{گونش سیستمی}}

{{مین مقاله}}

== اتک‌یازی ==
{{اتک‌یازی}}

[[بؤلمه:نوجوم]]
[[بؤلمه:گونش سیستمی]]
[[بؤلمه:آسترونومی]]
[[بؤلمه:Planetary science]]
[[بؤلمه:Space science]]
[[بؤلمه:Planetary systems with eight confirmed planets]]</text>
      <sha1>65nwjjtjf0bd2u8qori5tipddqrox8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایران عیراق ساواشی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20852</id>
    <revision>
      <id>1590992</id>
      <parentid>1579352</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T23:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Abulhassan_Banisadr_iran_iraq_war.jpg|Abulhassan_Banisadr_iran_iraq_war.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Mitchazenia|Mitchazenia]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]).</comment>
      <origin>1590992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6414" sha1="g2piyn3ptfv1lqv4f5nzhy7z6sn5866" xml:space="preserve">{{ساواش بیلگی قوتوسو
|چاتیشما               = ایران-عیراق ساواشی
|پارچاسی               = 
|عکس                 = [[فایل:Iran-Iraq_War_Montage.png|300px|بی‌قاب|وسط]]
|باشلیق                ={{small|ساعات دؤنوشو:ضیدقاز ماسک تاخمیش عیراقلی ساوشچی, ایرانلیلارین شادلیغی بصره حمله‌سینده, [[صدام حسین]] و [[دونالد رامسفلد]] گؤروشو,آمریکانین اسکی دیفاع وزیری,ایرانین نفت سکوسو [[آمریکا]] توسوطویلا اوْدا چکیلیب}}   
|تاریخ                 = [[۲۲ سپتامبر]] ۱۹۸۰ - [[۲۰ آقوست]] ۱۹۸۸ یا ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ دن ۲۹ مرداد ۱۳۶۷
|یئر                   =ایران و عیراق مرزی شهرلری،
|بؤلگه                 =[[اورتاشرق|اوْرتاشرق]]
|سبب                 = عیراقین اراضی ایدعاسی
|نتیجه                 = {{small|ایکی طرف ده امنیت شوراسی‌نین ۵۹۸ سایلی قرارینی قبول ائتدیلر}}
|جوغرافی دییشیکلیکلر =
|ساواشان۱              =ایران {{ایران-بایراق}}
|ساواشان۲              = عیراق {{عراق-بایراق}}
|ساواشان۳              = 
|باشچی۱              = [[سئید روح‌الله خمینی|آیت‌الله روح‌الله خمینی]]
|باشچی۲              = [[صدام حسین]]
|باشچی۳              = 
|بیرلیک۱               =
|بیرلیک۲               =
|بیرلیک۳               =
|گۆج۱                  = 
|گۆج۲                  = 
|گۆج۳                  = 
|ایتکین۱                = ۱۲۳٬۲۲۰ دن ۱۶۰٬۰۰۰ اؤلو، غئیررسمی آمار
۲۰۰٬۰۰۰دن ۶۰۰٬۰۰۰ قدر
|ایتکین۲                = ۱۰۵٬۰۰۰ دن ۳۷۵٬۰۰۰ نفر اؤلو
|ایتکین۳                =
|نوْتلار                = 
}}

'''ایران عیراق ساواشی''' ({{فارسجا|دفاع مقدّس،جنگ تحمیلی}}) ({{عربجه|قادسيّة صدّام،حرب الخليج الأولى}})، ۱۹۸۰-۱۹۸۸ ایللری آراسیندا [[ایران]] و [[عیراق]] آراسیندا باش وئرن ساواشدیر. تقریباً بیر میلیون اینسانین اؤلومونه، ۱۰۰۰ میلیارد آمریکا دوْلاری خیسارت و هر ایکی اؤلکه‌ده ده آغیر ضررلره یوْل آچمیشدیر.
۱۹۸۰ ایلینده عیراقین ایرانا حمله‌سی ایله ۲۰-جی عصرین ان اۇزون ساواشی باشلامیش اوْلدو. عیراق بۇ ساواشین قیسا مۆدّتلی اوْلاجاغی و تئزلیکله نتیجه وئرجگینی دۆشونوردو. ساواشین اوّللرینده عیراق اۆستونلوگه صاحیب اوْلسادا داها سوْنرا وضعیّت دییشدی، عیراقین غرب اؤلکه‌لریندن آلینان کؤمکلرینه رغماً ساواشدا اۆستونلوک زامانلا ایرانین الینه کئچدی. عیراق و ایران ساوشی اثناسیندا عرب اؤلکه‌لری ایرانی اؤزلری اۆچون تهدید بیلدیکلرینه گؤره٬ عیراقین یانیندا یئر آلدیلار. عرب اؤلکه‌لری‌نین ایچینده فقط [[سوریه]] ایراندان حیمایته قالخدی.

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
File:Shatt al arab.png
File:Locator map Iran Khuzestan Province.png
File:Destroyed Douglas C-47 of IIAF.jpg
File:Abadan ruin.jpg
File:Irani F-14 Tomcats carrying AIM-54 Phoenixs.jpg
File:Battle of khorramshahr 4.jpg
File:Iranian soldier holding IV bag during Iran-Iraq war.jpeg
File:Operation H3 map.png
File:Me, Iraqi war tank.jpg
File:Capture in Khorramshahr.jpg
File:Children In iraq-iran war4.jpg
File:Iranian killed soldier during Iran-Iraq war with Rouhollah Khomeini's photo on his uniform.jpg
File:Map of the frontlines in the Iran-Iraq War.jpg
File:Children In iraq-iran war3.jpg
File:An Iraqi notice for Propaganda against Iranian forces.jpg
File:USS Hawes (FFG-53), USS William H. Standley (CG-32) and USS Guadalcanal (LPH-7) escort tanker Gas King in the Persian Gullf on 21 October 1987 (6432283).jpg
File:Super Etendard Irak.jpg
File:War of the Cities map.png
File:Mersad.jpg
File:152 mm howitzer D-20 belong to Military of Iran.jpg
File:Small Boats of Iran in Taker war 3.JPG
File:Bild-Prayingmantis5sahand.jpg
File:TBO-4-POVs-17061988.jpg
File:President Khamenei visit an Iran-Iraq war battlefield.jpg
File:Casualties of Iraqi army in war with Iran.jpg
File:Unknown soldier funeral in Mashhad.jpg
File:Iran 2007 229 Golestan War Heros (1732762968).jpg
File:Mosque damage.JPG
File:These photograph was taken in 1984 by the Iraqis at Salahedin camp, near Takrit, Iraq.jpg
File:Iranian Martyrs Museum 08.JPG
File:Mi24 tehran.jpg
File:Shakinghands high.OGG
File:Saddam Hussein 1982.jpg
File:USS Stark.jpg
File:USS Vincennes launching SM-2MR in 1987.jpg
File:Sardashtchemic.jpg
File:Chemical weapon1.jpg
File:Iran Iraq War Start Attack on Tehran Airport 1980-09-22.jpg
&lt;/gallery&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:اوْرتاشرق ساواشلاری]]
[[بؤلمه:ایگیرمینجی عصر ساواشلاری]]
[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:ایران عیراق ساواشی]]
[[بؤلمه:ایرانین تاریخی]]
[[بؤلمه:ایرانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:عراقین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:Iran–Iraq War]]
[[بؤلمه:1980s in Iran]]
[[بؤلمه:1980s in Iraq]]
[[بؤلمه:20th-century conflicts]]
[[بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1980]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1981]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1982]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1983]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1984]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1985]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1986]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1987]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1988]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1989]]
[[بؤلمه:Conflicts involving the People's Mujahedin of Iran]]
[[بؤلمه:Invasions of Iran]]
[[بؤلمه:Invasions by Iraq]]
[[بؤلمه:Iran–Iraq relations]]
[[بؤلمه:Wars involving the Peshmerga]]</text>
      <sha1>g2piyn3ptfv1lqv4f5nzhy7z6sn5866</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دوحه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22631</id>
    <revision>
      <id>1591082</id>
      <parentid>1589109</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T14:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17572" sha1="hyeq3a8izk2i4pjrnfpmnx8nvkl5m4v" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = Doha
| official_name                   = 
| native_name                     = {{Rtl-lang|ar|الدوحة}}
| settlement_type                 = [[List of cities in Qatar|City]]
| image_skyline                   = City montage of Doha2.png
| imagesize                       = 275px
| image_caption                   = Top to Bottom, Left to Right: Doha skyline in the morning, modern buildings in [[West Bay (Doha)|West Bay]] district, [[Amiri Diwan of the State of Qatar|Amiri Diwan]] which serves as the office of the [[Amir of Qatar]], [[Sheraton Grand Doha Resort &amp; Convention Hotel|Sheraton hotel]], [[Souq Waqif]], Sword Arch on Hamad Street.
| image_flag                      = 
| pushpin_map                     = Qatar#Asia
| pushpin_label_position          = 
| pushpin_mapsize                 = 
| pushpin_map_caption             = Location of Doha within Qatar
| coordinates                     = {{coord|25|17|12|N|51|32|0|E|type:city_region:QA-DA|display=inline,title}}
| subdivision_type                = [[List of sovereign states|Country]]
| subdivision_name                = {{flag|Qatar}}
| subdivision_type1               = [[Municipalities of Qatar|Municipality]]
| subdivision_name1               = [[Ad-Dawhah (municipality)|Ad-Dawhah]]
| established_title               = Established
| established_date                = 1825
| total_type                      = City proper
| area_total_km2                  = 132
| area_metro_km2                  = 
| population_total                = 2,382,000
| population_as_of                = 2018
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;minicensus&quot;/&gt;
| population_density_km2          = auto
| population_metro                = 
| timezone1                       = AST
| utc_offset1                     = +3
| website                         = 
| footnotes                       = 
| type                            = City
}}
قطرین باشکنذی و  دونیانین ان زنگین شهرلرینین بیردی.

{{آریت}}

==هاوا وضعیتی==
{{Weather box
|location = Doha (1962–2013, extremes 1962–2013)
|metric first = Yes
|single line = Yes
|Jan record high C = 32.4
|Feb record high C = 36.5
|Mar record high C = 39.0
|Apr record high C = 46.0
|May record high C = 47.7
|Jun record high C = 49.1
|Jul record high C = 50.4
|Aug record high C = 48.6
|Sep record high C = 46.2
|Oct record high C = 43.4
|Nov record high C = 38.0
|Dec record high C = 32.7
|year record high C = 
|Jan high C = 22.0
|Feb high C = 23.4
|Mar high C = 27.3
|Apr high C = 32.5
|May high C = 38.8
|Jun high C = 41.6
|Jul high C = 41.9
|Aug high C = 40.9
|Sep high C = 38.9
|Oct high C = 35.4
|Nov high C = 29.6
|Dec high C = 24.4
|year high C = 
|Jan mean C = 17.8
|Feb mean C = 18.9
|Mar mean C = 22.3
|Apr mean C = 27.1
|May mean C = 32.5
|Jun mean C = 35.1
|Jul mean C = 36.1
|Aug mean C = 35.5
|Sep mean C = 33.3
|Oct mean C = 30.0
|Nov mean C = 25.0
|Dec mean C = 20.0
|year mean C = 
|Jan low C = 13.5
|Feb low C = 14.4
|Mar low C = 17.3
|Apr low C = 21.4
|May low C = 26.1
|Jun low C = 28.5
|Jul low C = 30.2
|Aug low C = 30.0
|Sep low C = 27.7
|Oct low C = 24.6
|Nov low C = 20.4
|Dec low C = 15.6
|year low C = 
|Jan record low C = 3.8
|Feb record low C = 5.0
|Mar record low C = 8.2
|Apr record low C = 10.5
|May record low C = 15.2
|Jun record low C = 21.0
|Jul record low C = 23.5
|Aug record low C = 22.4
|Sep record low C = 20.3
|Oct record low C = 16.6
|Nov record low C = 11.8
|Dec record low C = 6.4
|year record low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 13.2
|Feb precipitation mm = 17.1	
|Mar precipitation mm = 16.1	
|Apr precipitation mm = 8.7
|May precipitation mm = 3.6
|Jun precipitation mm = 0.0
|Jul precipitation mm = 0.0
|Aug precipitation mm = 0.0
|Sep precipitation mm = 0.0
|Oct precipitation mm = 1.1
|Nov precipitation mm = 3.3
|Dec precipitation mm = 12.1
|year precipitation mm = 

|unit precipitation days = 1.0 mm
|Jan precipitation days = 1.7
|Feb precipitation days = 2.1
|Mar precipitation days = 1.8
|Apr precipitation days = 1.4
|May precipitation days = 0.2
|Jun precipitation days = 0.0
|Jul precipitation days = 0.0
|Aug precipitation days = 0.0
|Sep precipitation days = 0.0
|Oct precipitation days = 0.1
|Nov precipitation days = 0.2
|Dec precipitation days = 1.3
|year precipitation days = 

|Jan humidity = 74
|Feb humidity = 70
|Mar humidity = 63
|Apr humidity = 53
|May humidity = 44
|Jun humidity = 41
|Jul humidity = 50
|Aug humidity = 58
|Sep humidity = 62
|Oct humidity = 63
|Nov humidity = 66
|Dec humidity = 74
|year humidity = 

|Jan sun = 244.9
|Feb sun = 224.0
|Mar sun = 241.8
|Apr sun = 273.0
|May sun = 325.5
|Jun sun = 342.0
|Jul sun = 325.5
|Aug sun = 328.6
|Sep sun = 306.0
|Oct sun = 303.8
|Nov sun = 276.0
|Dec sun = 241.8
|year sun = 
|Jand sun = 7.9
|Febd sun = 8.0
|Mard sun = 7.8
|Aprd sun = 9.1
|Mayd sun = 10.5
|Jund sun = 11.4
|Juld sun = 10.5
|Augd sun = 10.6
|Sepd sun = 10.2
|Octd sun = 9.8
|Novd sun = 9.2
|Decd sun = 7.8
|yeard sun = 
|source 1 = NOAA&lt;ref name= NOAA&gt;{{cite web
| url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/QR/41170.TXT
| title = Doha International Airport Climate Normals 1962-1992
| publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
| access-date = September 29, 2016}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Qatar Meteorological Department (Climate Normals 1962–2013)&lt;ref name = DWD&gt;{{cite web
| url = http://www.qweather.gov.qa/ClimateInfo.aspx
| title = Climate Information For Doha
| publisher = Qatar Meteorological Department
| language = en
| access-date = November 27, 2016
| archive-date = November 27, 2016
| archive-url = https://web.archive.org/web/20161127220143/http://www.qweather.gov.qa/ClimateInfo.aspx
| url-status = dead
| accessdate = 2021-03-10
| archivedate = 2016-11-27
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161127220143/http://www.qweather.gov.qa/ClimateInfo.aspx
}}&lt;/ref&gt;}}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; width: 90%;&quot;
! colspan=&quot;12&quot;|Doha mean sea temperature&lt;ref name=&quot;Seatemperature&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.seatemperature.org/middle-east/qatar/doha-march.htm|title= Monthly Doha water temperature chart |publisher=Seatemperatures.org |access-date=2014-01-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
!Jan
!Feb
!Mar
!Apr
!May
!Jun
!Jul
!Aug
!Sep
!Oct
!Nov
!Dec
|-
|{{Convert|20.5|°C}}
|{{Convert|19.1|°C}}
|{{Convert|20.9|°C}}
|{{Convert|23.7|°C}}
|{{Convert|28.2|°C}}
|{{Convert|30.9|°C}}
|{{Convert|32.8|°C}}
|{{Convert|33.9|°C}}
|{{Convert|33.1|°C}}
|{{Convert|31.0|°C}}
|{{Convert|27.4|°C}}
|{{Convert|23.1|°C}}
|}

==قارداش شهرلر==
{{نئچه سۇتون‌لو|colwidth=22em}}
*{{بایراقچه|ALG}} [[الجزیره]], Algeria (since 2013)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gulf-times.com/story/656920/Amir-s-visit-to-Algeria-significant-envoy|title=Amir's visit to Algeria significant: envoy|publisher=Gulf Times|date=26 February 2020|access-date=6 May 2020}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|BIH}} [[Sarajevo]], Bosnia and Herzegovina (since 2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/20/02/2018/Qatar-and-Bosnia-vow-to-boost-ties|title=Qatar and Bosnia vow to boost ties|publisher=The Peninsula|date=20 February 2018|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|BRA}} [[برازیلیا]], Brazil (since 2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.al-sharq.com/article/23/02/2014/%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D9%88%D8%A3%D9%85%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%AA%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%AD%D8%A9-%D9%88%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A7|title=اتفاقية توأمة بين مدينتي الدوحة وبرازيليا|publisher=Al Sharq|language=ar|date=23 February 2014|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|BUL}} [[صوفیه]], Bulgaria (since 2012)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/|title=HE Prime Minister Presides Over Cabinet Regular Meeting|publisher=Press Arabia|date=28 November 2012|access-date=31 May 2018|accessdate=2021-03-10|archivedate=2020-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018220305/https://pressarabia.qa/2012/11/28/he-prime-minister-presides-over-cabinet-regular-meeting/}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|PRC}} [[پکن]], China (since 2008)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister cities|publisher=eBeijing|access-date=18 July 2015|accessdate=2021-03-10|archivedate=2010-01-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|USA}} [[آلئیمدا، کالیفورنیا]] (since 2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://desktop.gulf-times.com/stories/t/95108/0/Alameda%20County|title=Alameda California cuts ties with the emir|publisher=Gulf Times|date=11 July 2019|access-date=22 September 2019}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|SLV}} [[San Salvador]], El Salvador (since 2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mme.gov.qa/cui/view.dox?siteID=1&amp;id=456&amp;contentID=5430|title=توقيع اتفاقية توأمة بين بلديتي الدوحة وسان سلفادور|publisher=Ministry of Municipality and Environment|language=ar|date=29 March 2018|access-date=31 May 2018|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212034104/https://www.mme.gov.qa/cui/view.dox?siteID=1&amp;id=456&amp;contentID=5430|url-status=dead|accessdate=2021-03-10|archivedate=2022-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220212034104/https://www.mme.gov.qa/cui/view.dox?siteID=1&amp;id=456&amp;contentID=5430}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|GAM}} [[Banjul]], Gambia (since 2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201110281494.html|title=Gambia: Banjul Signs Twinnng Pact With Doha|publisher=The Daily Observer (Banjul)|author=Momodou Faal|date=28 October 2011|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|GEO}} [[تیفلیس]], Georgia (since 2012)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://qatar.mfa.gov.ge/default.aspx?sec_id=844&amp;lang=2|title=Legal Framework|publisher=Embassy of Georgia to the State of Qatar|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|KAZ}} [[نورسولطان]], Kazakhstan (since 2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.raya.com/news/pages/92ad8b1c-965b-4a37-8d4b-7705bab6300f|title=زيارة الأمير الأخيرة لكازاخستان أعطت زخماً للعلاقات الثنائية|publisher=Al Raya|language=ar|date=11 December 2015|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|KGZ}} [[بیشکک]], Kyrgyzstan (since 2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.diwan.gov.qa/briefing-room/news/general/lg/2018/190218/lg01?sc_lang=en|title=HH The Amir Issues Two Decrees|publisher=Government of the State of Qatar|date=19 February 2018|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|MRI}} [[Port Louis]], Mauritius (since 2007)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mccpl.mu/ct_int.html|title=International Links|publisher=City Council of Port Louis|access-date=31 May 2018|accessdate=2021-03-10|archivedate=2020-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200521190429/http://www.mccpl.mu/ct_int.html}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|SOM}} [[موقادیشو]], Somalia (since 2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://somaliagenda.com/mungaab-seeks-dohas-help-in-reviving-mogadishu/|title=Mungaab seeks Doha's help in reviving Mogadishu|publisher=Somali Agenda|date=13 November 2014|access-date=31 May 2018|accessdate=2021-03-10|archivedate=2021-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228092857/https://somaliagenda.com/mungaab-seeks-dohas-help-in-reviving-mogadishu/}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|TUN}} [[تونس (شهر)]], Tunisia (since 1994)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.commune-tunis.gov.tn/publish/content/article.asp?id=19030|title=International Cooperation|publisher=Municipality of Tunis|access-date=31 May 2018|accessdate=2021-03-10|archivedate=2016-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160601231117/http://www.commune-tunis.gov.tn/publish/content/article.asp?id=19030}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|TUR}} [[آنکارا]], Turkey (since 2016)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gulf-times.com/story/509443/Doha-Ankara-sign-twinning-agreement|title=Doha, Ankara sign twinning agreement|newspaper=Gulf Times|date=24 August 2016|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|USA}} [[لوس‌آنجلس]], United States (since 2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2016/12/265204.htm|title=Joint Statement by the United States and Qatar on the Conclusion of the Second Annual Economic and Investment Dialogue|publisher=U.S. Department of State|date=13 December 2016|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|USA}} [[میامی، فلوریدا]], United States (since 2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://istithmarusa.com/cousin-news/twinning-agreement-between-miami-and-doha|title=Twinning Agreement between Miami and Doha|publisher=Istithmar USA|date=5 June 2016|access-date=31 May 2018|accessdate=2021-03-10|archivedate=2018-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180709185338/http://istithmarusa.com/cousin-news/twinning-agreement-between-miami-and-doha}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|VEN}} [[Libertador Bolivarian Municipality|Libertador]], Venezuela (since 2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mofa.gov.qa/en/all-mofa-news/details/2015/11/25/hh-the-emir-venezuelan-president-witness-signing-of-agreements|title=HH the Emir, Venezuelan President Witness Signing of Agreements|publisher=Ministry of Foreign Affairs (Qatar)|date=25 November 2015|access-date=31 May 2018}}&lt;/ref&gt;
*{{بایراقچه|PLE}} [[Beit Sahour]], Palestine (since 2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.beitsahourmunicipality.com/en/twinning/twinnings|title=Twinning|publisher=Beit Sahour Municipality Palestine|access-date=30 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709185645/https://www.beitsahourmunicipality.com/en/twinning/twinnings|archive-date=9 July 2018|url-status=dead|accessdate=2021-03-10|archivedate=2018-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180709185645/https://www.beitsahourmunicipality.com/en/twinning/twinnings}}&lt;/ref&gt;
{{نئچه سۇتون‌لو سوْنو}}

== قالری ==
''

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 82.JPG
File:Doha 2007.jpg
File:Doha Palace.jpg
File:Modern Doha.jpg

File:Doha, Qatar.JPG|The old and new zones of Doha are clearly visible from the [[International Space Station]].
File:Aspire Park Fountain.jpg
File:Doha Qatar skyline at night Sept 2012.jpg
File:DOha corniche view1.jpg
File:Al Bidda Park.jpg
File:SkylineOfDoha2015.jpg
&lt;/gallery&gt;

''&lt;small&gt;Click on the thumbnail to enlarge.&lt;/small&gt;''

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;110&quot;&gt;
File:Skyline of Doha West Bay.jpg|Skyline of Doha West Bay from Sheraton Park.
File:Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 82.JPG|The spring festival at [[Souq Waqif]], Doha
File:Souq Waqif, Doha, Catar, 2013-08-05, DD 38.JPG|An old mosque minaret stands out in front of the under-construction National Archive building in the Diwan Amiri Quarter of the [[Msheireb Downtown Doha|Musheireb downtown Doha]] development.
File:Doha Palace.jpg|Qatar's [[Amir of Qatar|Amir (ruler)]] is housed in the [[Amiri Diwan of the State of Qatar|Amiri Diwan]] located in the historic [[Al Bidda]] district.
File:Modern Doha.jpg|These twin towers are among the earliest towers in Doha and serve as a great example of [[Postmodern architecture|post-modern architecture]].
File:Aspire Park Fountain.jpg|[[Aspire Park]], [[Al Waab]] is one of the city's green spaces that forms a part of the Aspire zone.
File:West Bay district of Doha seen from the corniche at night.jpg|Doha skyline at night.
File:Dark clouds over West Bay Skyline in Doha.jpg|[[Doha Corniche]] is the 7&amp;nbsp;km long water front that connects the new district of [[West Bay (Doha)|West Bay]] with the old district of [[Al Bidda|Al-Bidda]] and [[Al Souq (Doha)|Al-Souq]] on the other end.
File:SkylineOfDoha2015.jpg|Aerial view of a part of the city.
File:St.r.JPG|The [[Katara (cultural village)|Katara cultural village]] is designed to be a hub of human interaction connecting theatre, literature, music, visual art, conventions and exhibitions in a planned development on the waterfront.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.katara.net/en/About-Katara|title=About Katara|website=Katara.net|language=en-US|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
File:Qatar General Post Office, Doha.jpg|The [[Q-Post|post office]] building in Qatar sits located on the main Corniche street.
&lt;/gallery&gt;

==قایناقلار==
{{اتک‌یازی}}

== ائشیک باغلانتیلار ==
{{commons}}
{{wikivoyage}}
*{{Wikivoyage-inline}}
*[http://www.worldarab.net/content/doha-projects-and-buildings Projects in Doha and Major Construction and Architectural Developments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119154215/http://www.worldarab.net/content/doha-projects-and-buildings |date=2011-01-19 }}
*[http://www.thepersiangulf.org/cities/doha.html Information and History of Doha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060115064348/http://www.thepersiangulf.org/cities/doha.html |date=2006-01-15 }}


{{Ad-Dawhah Municipality}}
{{آسیا پایتختلری}}
{{شابلون:عرب اؤلکه‌لرینین باشکندلری}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:دوحه]]
[[بؤلمه:آسیا باشکندلری]]
[[بؤلمه:قطرده یاشاییش یئرلری]]</text>
      <sha1>hyeq3a8izk2i4pjrnfpmnx8nvkl5m4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نپتون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25209</id>
    <revision>
      <id>1591087</id>
      <parentid>1577923</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T19:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاریخی */</comment>
      <origin>1591087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22792" sha1="p95fwihxrkn49jwd5unuie3ef9w5i55" xml:space="preserve">[[file:The four sides of Neptune (captured by the Hubble Space Telescope).tif|thumb|left|بیر نئچه ساعت واخت فرقلری ایله [[Habbl teleskopu|هاببل تلسکوپو]]نون  گئنیش ساحه کامراسی ایله چکیلمیش نپتونون ۴ شکلی.]]
'''نپتون''' (سیمگه: [[File:Neptune symbol (fixed width).svg|16px|♆]]) — [[گونش سیستمی]]نده سککیزینجی و بیلینن ان اۇزاق [[گزه‌گن]]. [[خاریجی گزه‌گنلر]] قروپونا داخیل اوْلان نپتون گونش سیستمینده  دیامترینه گؤره دؤردونجو، کۆتله‌سینه ایسه اۆچونجو یئری تۇتور. نپتونون کۆتله‌سی [[یئر]]ین کۆتله‌سیندن ۱۷ دفعه داها چوْخ‌دور. بۇ گؤستریجی نپتونون اکیزی حساب اوْلونان [[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]]دا ۱۵ دفعه‌یه اۇیغون گلیر. نپتون [[گونش]]دن ۳۰،۱ [[نجومی واحید|آو]] اۇزاقلیقدا (4,50×10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; km) یئرلشیر و گونش اطرافیندا حرکتینی ۱۶۴،۸ ایله تماملاییر. نپتون آدی [[روم میفولوژیسی]]ندان قایناق‌لانیر. [[نپتون (میفولوژی)|نپتون]] [[روم میفولوژیسی]]ندا دنیز تانریسی حساب اوْلونوردو. گزه‌گنین نجومی سمبولو اوْلان ♆ ایشاره‌سی ده نپتونون الینده تصویر اوْلونان اۆچ دیشلی میزراقلا باغلیدیر.

نپتونو عادی گؤزله گؤرمک مۆمکون دییل‌دیر و [[گونش سیستمی]]نده وارلیغی ریاضی حسابلامالارلا قاباقجادان خبر وئریله‌رک امپیریک مۆشاهیده‌لرله تاپیلان ایلک [[گزه‌گن]]دیر. [[آلک‌سی بووا]]نین رهبرلیینده آپاریلان آراشتیرمالار نتیجه‌سینده، [[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]]ین یؤرونگه(مدار)ینده باش وئرن گؤزلنیلمز دییشیک‌لیکلره بیلینمین گزه‌گنین سبب اوْلا بیلجیی دۆشونجه‌سی اوْرتایا آتیلدی. نپتون داها سوْنرادان [[۲۳ سپتامبر]] [[۱۸۴۶]]-جی ایلده [[یوهان گاله]] طرفیندن [[اوربن لو وریه]]نین قاباقجادان خبر وئردیی مؤقع‌نین چوْخ یاخینلیغیندا مۆشاهیده اوْلون‌دو. نپتونون ان بؤیوک پیکی اوْلان [[تریتون (پیک)|تریتون]] گزه‌گنین کشفین‌دن قیسا مدت سوْنرا کشف اوْلون‌سا دا، قالان ۱۴ پیک [[XX عصر]]ده کشف اوْلونموش‌دور. نپتون [[یئر]]دن چوْخ اۇزاق‌دا یئرلشمه‌سی سببین‌دن کیچیک گؤرونور و بۇ دا اوْنون [[تلسکوپ]]لارلا مۆشاهیده‌سینی چتینلشدیریر. [[۲۵ آگوست]] [[۱۹۸۹]]-جو ایلده [[وویاجر ۲]] [[کوسمیک گمی]]سی نپتونون یاخینلیغین‌دان کئچرک مۆشاهیده‌لر آپارمیش‌دیر. بۇندان باشقا [[هاببل تلسکوپو]] و [[یئر]]ده‌کی بؤیوک تلسکوپلارین اۇیغون اوْپتیک سیستملریندن ایستیفاده اوْلوناراق نپتونون اۇزاق‌دان دا اطراف‌لی مۆشاهیده‌سی مۆمکون اوْلموش‌دور.

نپتونون ترکیبی [[قاز بؤیوکلری]] اوْلان [[موشتری (گزه‌گن)|موشتری]] و [[ساتورن (گزه‌گن)|ساتورن]]دان فرقلی اوْلاراق [[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]]لا اوْخشاردیر. نپتونون [[آتموسفر]]ی موشتری و ساتورن‌دا اوْلدوغو کیمی اساساً [[هیدروژن]] و [[هلیوم]] اوْلماقلا، [[کربوهیدروژن لر]] و [[آزوت]]دان تشکیل اوْلوندوغو حال‌دا، نیسبتاً  یۆکسک میقداردا اوْلان [[سۇ]]، [[آمونیاک]] و [[متان]] بۇزلاری ایله اوْنلاردان فرق‌لنیر. نپتونون  داخیلی اورانوس کیمی بۇز و داشدان عبارت‌دیر. بۇ فرقین اوْلماسی سببین‌دن، [[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]] و نپتون [[آسترونوم]]لار طرفیندن [[بۇز بؤیوکلری]] اوْلاراق تصنیف اوْلونموش‌دور.

[[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]]ین دومان‌لی و نیسبتاً  دورغون اوْلان [[آتموسفر]]اینین عکسینه اوْلاراق، نپتونون آتموسفری فعّالدیر و هاوا حادیثه‌لری مۆشاهیده اوْلونور. [[وویاجر ۲]] [[کوسمیک گمی]]سینین [[۱۹۸۹]]-جو ایلدکی اۇچوشو زامانی مؤوجود اوْلان و [[موشتری (گزه‌گن)|موشتری]]ین [[بؤیوک قیرمیزی لکه]]سینه اوْخشایان [[بؤیوک توند لکه]] بۇنا اؤرنک اوْلا بیلر. بۇ هاوا حادیثه‌لری‌نین باش وئرمه سببی هیزی ساعت‌دا ۲۱۰۰ کیلومتر ه چاتان [[گونش سیستمی]]نین دیگر [[گزه‌گن]]لرینه نظرن ان گۆج‌لو کولکلردیر.
== تاریخی ==
=== کشفی ===
نپتونون مۆشاهیده‌سینه دایر ایلک قئیدلر [[قالیلو قالیلی]]ه مخصوص‌دور. اوْ، [[۲۸ دسامبر]] [[۱۶۱۲]]-جی ایل و [[۲۷ ژانویه]] [[۱۶۱۳]]-جو ایلده نپتونو مۆشاهیده ائتمیش ، بۇنا باخمایاراق حرکت‌سیز اوْلدوغونو دوشونمه‌سی سببین‌دن [[اۇلدوز]] اوْلدوغونو فرض ائتمیشدیر. بۇ سبب‌دن ده قالیلو قالیلیین مۆشاهیده‌سی نپتونون کشفی کیمی قیمتلندیریلمیر.

[[۱۸۲۱]]-جی ایلده [[آلک‌سی بووا]] نپتونون قوْنشوسو اوْلان [[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]]ین یؤرونگه سی(مدار)‌نین نجومی جدولینی درج ائتدی.
[[۱۸۴۵]]-[[۱۸۴۶]]-جی ایللرده [[اوربن لو وریه]] موستقیل شکیل‌ده یئنی گزه‌گنین یئری ایله باغلی بیر سیرا حسابلامالار اوْرتایا آتدی. بۇنا باخمایاراق، اوْنون ایشلری [[فرانسه]] دا  گئنیش عکس-سدایا سبب اوْلمادی. [[۱۸۴۶]]-جی ایلین [[ژۇئن]] آیین‌دا اوربن لو ورینین درج ائتدیی گؤستریجیلری گؤرن جورج اری، گؤستریجیلرین جان آدام‌سین گؤستریجیلری ایله اۇیغونلوق تشکیل اتدیینی گؤردو. بۇ سبب‌دن ده جورج اری  کمبریج رصدخاناسینین رهبری اوْلان جیمس شالینی احتیمال اوْلونان یئنی گزه‌گنی آختارماغا راضی سالدی. جیمس شالی [[۱۸۴۶]]-جی ایلین [[آگوست]] آیین‌دان [[سپتامبر]]آدک گؤیو مۆشاهیده اتسه ده، نتیجه الده ائده بیلمه‌دی.
[[اوربن لو وریه]] [[برلین رصدخاناسی]]ندا [[آسترونوم]] اوْلان [[ایوهانن قوتفرید قال]]ا مکتوب یازاراق، اوْنو یئنی گزه‌گنی آختارماغا تشویق ائتدی. برلین رصدخاناسیندا طلبه اوْلان هنریخ د`آررست ایوهانن قوترید قالا اۇربان لوری‌نین تخمین ائتدیی بؤلگه‌نین حال-حاضیرکی دۇرومی ایله اوْ دؤوره عایید اوْلان دۇرومینی، بیر [[گزه‌گن]]ین ثابت [[اۇلدوز]]ا نزرن یردییشمه‌سینی ده نظره آلاراق مؤ قایسه ائتمه‌سینی تکلیف ائتدی. نپتون [[۲۳ سپتامبر]] [[۱۸۴۶]]-جی ایلده، اۇربان لوری‌نین مکتوبونو آلدیقلاری گۆنون گئجه‌سی کشف اوْلون‌دو. ایوهانن قوتفیرد قالین نپتونو مۆشاهیده ائتدیی یئر اۇربان لوری‌نین تکلیف ائتدیی یئرین ۱° اۇزاقلیغیندا ایدی کی، بۇ گؤستریجی [[جان آدامس]]ین تکلیف ائتدیی یئردن ۱۲° اۇزاقلیقدا ایدی. داها سوْنرا [[جیمس شالی]] [[۴ آگوست|۴]] و [[۱۲ آگوست]] تاریخلرینده نپتونو ایکی دفعه مۆشاهیده ائتدیی‌نین فرقینه واردی. بۇنا باخمایاراق اوْ، یئنی‌لنمیش اۇلدوز خریطه‌سینه صاحیب دییلدی و نپتونو مۆشاهیده ائدرکن اوْنون آختاردیغی یئنی گزه‌گن اوْلا بیلجیینی دوشونممیش‌دی

نپتونون کشفین‌دن سوْنرا، [[فرانسوی لر]] و [[اینگیلیس لر]] آراسیندا  کشفه حاق ادعاسی اۇغروندا کسکین میللیت‌چی رقابت باشلادی. سوْن‌دا بینلخالق رازیلاشما ایله کشف‌ده [[جان آدامس]] و [[اوربن لو وریه]]نین حاق ادعالارینین اوْرتاق اوْلماسی قرارلاشدیریل‌دی. [[۱۹۶۶]]-جی ایلدن بۇ یانا [[دنیس راولینس]]دن باشلایاراق جان آدام‌سین کشف‌ده حاق ادعاسینا صاحیب اوْلماسی مسئله‌سینه شوبهه ایله یاناشیلماغا باشلانیل‌دی. بۇندان سوْنرا [[۱۹۹۸]]-جی ایلده [[قرینویچ رصدخاناسی]]ندا یئرلشن نپتون کاغیذلاری یئنی‌دن تدقیق اوْلون‌دو. بۇ سندلرین مۆشاهیده اوْلونماسیندان سوْنرا جان آدام‌سین اوربن لو وریه ایله برابر حاقلارا صاحیب اوْلمادیغی یاناشماسی اوْرتایا آتیلمیش‌دیر. اوْنلارین یاناشماسینا گؤره  بۇرادا حاق ادعاسی گزه‌گنین یئرینی مویینلشدیرن و [[آسترونوم]]لاری اوْنو تاپماسی اۆچون تشویق ائدن اۇربان لورییه مخصوص‌دور.
=== آدلاندیرما ===
کشفین‌دن کئچن قیسا مدت عرضینده نپتون ''لوری‌نین گزه‌گنی'' یا دا ''اورانوسین یؤرونگه سی(مدار)‌نین خاریجینده یئرلشن گزه‌گن'' اوْلاراق تانینیردی. آدلا باغلی ایلک تکلیف [[ایوهانن قوتفرید قال]] طرفیندن ائدیلمیشدیر. اوْ، ''[[یانوس]]'' آدینی تکلیف ائدیردی. [[اینگیلیس]]ده ایسه [[جیمس شالی]] طرفیندن ''[[اوقیانوس (میفولوژی)|اوقیانوس]]'' آدی تکلیف ائدیلمیشدیر.
کشفینی آدلاندیرما حاقینین اؤزونه عایید اوْلدوغونو بیلدیرن [[اوربن لو وریه]] یئنی کشف اوْلونموش گزه‌گنی ''نپتون'' اوْلاراق آدلاندیردی. داها سوْنرا ایسه، [[اۇکتوبر]] دا گزه‌گنه اؤز آدینین وئریلمه‌سینی تکلیف ائتدی. بۇنا باخمایاراق اوْنون بۇ تکلیفی [[فرانسه]] دان کناردا قبول اوْلونمادی فرانسه قایناق‌لرینده [[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]]ین آدی گزه‌گنی کشف ائدن [[ویلیام هرشل]]ین شرفینه ''هرشل'' اوْلاراق دییشدیریل‌دی. نپتون گزه‌گنین آدی ایسه ''لوریه'' اوْلاراق قئید اوْلون‌دو.
[[۲۹ دسامبر]] [[۱۸۴۶]]-جی ایلده [[فردریک ایسترووه]] [[روسیه علملر آکادمیاسی]]نا نپتون آدینی تکلیف ائتدی.داها سوْنرا نپتون آدی بینلخالق ایجتیمایت طرفیندن ده قبول ائدیلدی. [[نپتون (میفولوژی)|نپتون]] [[روم میفولوژیسی]]ندا دنیز تان‌سی ایدی و اوْنون [[یونان میفولوژیسی]]نداکی قارشی‌لیغی [[پوسیدون]] ایدی. [[یئر]]ین آدین‌دان باشقا دیگر [[گزه‌گن]]لرین آدلاری روم میفولوژیسینا اۇیغون گلیردی. نپتونون دا بۇ جور آدلاندیریلماسی ایله عنعنه‌یه صادق قالیندی.

=== دۇروم ===

[[file:Neptune clouds.jpg|thumb|left|نپتونون بۇلود زولاقلاری]]
کشف ائدیلدیی [[۱۸۴۶]]-جی ایلدن [[۱۹۳۰]]-جو ایلده [[پلوتون]]ون کشف ائدیلمه‌سینه قدر بیلینن ان اۇزاق [[گزه‌گن]] اوْلموش‌دور. پلوتون کشف ادیلدیی دؤورده گزه‌گن اوْلاراق قبول اوْلونموش‌دور. پلوتونون یؤرونگه سی(مدار)‌نین [[گونش]]ه نپتون‌دان داها یاخین اوْلدوغو [[۱۹۷۹]]-[[۱۹۹۹]]-جو ایللر آراسیندا  قالان ۲۰ ایللیک دؤور استثنا اوْلماقلا، نپتون سونونجو گزه‌گن‌دن اوّلکی گزه‌گن اوْلاراق حساب اوْلونوردو.۲۰۰۶-جی ایلده [[بینلخالق آسترونومی اتفاقی]] [[گزه‌گن]] آنلاییشینین تعریفینی دقیقلشدیردی و [[پلوتون]] [[جیرت‌دان گزه‌گن]] اوْلاراق یئنی‌دن تصنیف اوْلون‌دو. بۇ دؤوردن سوْنرا نپتون بیلینن ان اۇزاق‌دا یئرلشن گزه‌گن اوْلاراق قبول اوْلونموش‌دور.&lt; [[گونش سیستمی]]نین نپتون‌دان کناردا یئرلشن کوسمیک جیسملری [[نپتونخاریجی جیسیم|نپتونخاریجی جیسملر]] اوْلاراق آدلاندیریلیر.

== فیزیکی خۆصیّتلری ==
[[file:Neptune's Great Dark Spot.jpg|thumb|left|[[بؤیوک توند لکه]]نین [[وویاجر ۲]] [[کوسمیک گمی]]سی طرفیندن چکیلمیش شکلی.]]

۱۰۲۴۳×۱۰&lt;sup&gt;۲۶&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;B&quot;/&gt; کیلوگرم‌لیق کۆتله ایله [[یئر]]دن ۱۷ دفعه آغیر&lt;ref&gt;[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html &quot;نپتونه فاجت سهت&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701192119/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |date=2010-07-01 }}. ناسا.&lt;/ref&gt; اوْلان نپتونون کۆتله‌سی [[موشتری (گزه‌گن)|موشتری]]ین کۆتله‌سینین ۱/۱۹-i قدردیر.&lt;ref&gt;اۇنسؤلد، آلبرجهت؛ باسجهک، بودو (۲۰۰۱). تهه New جوسموس: آن اینترودوجتیون تو آسترونومی آند آستروپهیسیجس (۵ته اد.). ایسپرینگر. پ. ۴۷. ایسبن ۹۷۸-۳-۵۴۰-۶۷۸۷۷-۹. سه تابله ۳.۱.&lt;/ref&gt; نپتون‌دا ۱ بار تضییق‌دا ۱۱،۱۵م/س&lt;sup&gt;۲&lt;/sup&gt; یئرچه کیمی(گرانش) قوه‌سی واردیر کی، بۇ گؤستریجی یئرین سطح یئرچه کیمی(گرانش)سیندان ۱،۱۴ دفعه چوْخ‌دور. بۇ گؤستریجی ایله نپتون یالنیز موشتریدن گئری قالیر. نپتونون [[اکوادور]] رادیوسو ۲۴۷۶۴ کیلومتردیر.&lt;ref name=&quot;C&quot;/&gt; بۇ گؤستریجی یئرین اکوادور رادیوسون‌دان تقریباً ۴ دفعه چوْخ‌دور. نپتون دا [[اورانوس (گزه‌گن)|اورانوس]] کیمی [[بۇز بؤیوکلری|بۇز بؤیوکی]]دیر و دیگر بؤیوک گزه‌گنلر اوْلان [[موشتری (گزه‌گن)|موشتری]] و [[ساتورن (گزه‌گن)|ساتورن]]ا نیسبتاً  داها کیچیک‌دیر.&lt;ref name=&quot;ADfbd&quot;&gt;بوسس، آلان پ. (۲۰۰۲). &quot;فورماتیون اوْف گاس آند ایجه گیانت پلانتس&quot;. اارته آند پلانتاری سجینجه لتترس. ۲۰۲ (۳–۴): ۵۱۳–۵۲۳. بیبجوده:۲۰۰۲ه&amp;پسل.۲۰۲..۵۱۳ب. دوی:۱۰.۱۰۱۶/س۰۰۱۲-۸۲۱خ(۰۲)۰۰۸۰۸-۷.&lt;/ref&gt; فیزیکی اؤزللیکلرینه گؤره نپتونلا اوْخشارلیق تشکیل ائدن [[اکزوپلانت]]لری شرطی اوْلاراق نپتونلار صینفینه داخیل ائدیرلر.&lt;ref&gt;لوویس، سی.؛ مایور، م.؛ آلیبرت ی.؛ بنز W. (۱۸ مئی ۲۰۰۶). [http://www.eso.org/public/news/eso0618/ &quot;تریو اوْف نپتونس آند تهیر بلت&quot;]. اسو. رتریود ۲۵ فبرواری ۲۰۰۸.&lt;/ref&gt;

===  داخیلی قۇرولوشو ===

[[file:Neptune diagram.svg|thumb|left|نپتونون  داخیلی قوروشو:&lt;br/&gt; ۱) اۆست آتموسفر، اۆست بۇلودلار.&lt;br/&gt; ۲) [[هیدروژن]]، [[هلیوم]] و [[متان]]دان عبارت اوْلان آتموسفر.&lt;br/&gt; ۳) [[Su|سۇ]]، [[آمونیاک]] و [[متان]] بۇزون‌دان عبارت اوْلان مانتییا.&lt;br/&gt; ۴) برک ماده‌لردن عبارت اوْلان نۆوه &lt;small&gt;(سیلیکاتلار و [[نیکل]]-[[دمیر]])&lt;/small&gt;.
]]
نپتونون  داخیلی قۇرولوشو [[اورانوس]]ین  داخیلی قورولوشونا اوْخشاردیر. نپتونون آتموسفری گزه‌گنین عۆمومی کۆتله‌سینین ۵-۱۰%-نی، کناردان مرکزه قدر اوْلان مسافه‌نین ایسه ۱۰-۲۰%-نی تشکیل ائدیر. نپتون‌دا آتموسفر تضییقی ۱۰ [[پاسکال (اؤلچو واحیدی)|گپا]]-یا برابردیر کی، بۇ گؤستریجی [[یئر]]ده‌کی آتموسفر تضییقین‌دن ۱۰۰۰۰۰ دفعه چوْخ‌دور. [[متان]]، [[آمونیاک]] و [[سۇ]] میقداری آتموسفرین آشاغی حیصّه ‌لرینده داها یۆکسک‌دیر.&lt;ref name=&quot;DD&quot;/&gt;

نپتونون مانتیاسی [[یئر]]ین کۆتله‌سیندن ۱۰-۱۵ دفعه چوْخ کۆتله‌یه صاحیب‌دیر و [[سۇ]]، [[آمونیاک]] و [[متان]] باخیمیندان زنگین‌دیر.[[گزه‌گن]]لری اؤیره‌نن بیلم ده بۇ قورولوشا صاحیب اوْلان مانتییا بۇزلو اوْلسا دا، ایستی و مایع اوْلاراق آدلاندیریلیر. یۆکسک سوییه‌ده الکتریک کچیریجی‌لییی اوْلان بۇ ساحه بعضاً سۇ-آمونیاک اوقیانوسی اوْلاراق آدلاندیریلیر.&lt;

نپتونون نۆوه‌سی [[دمیر]]، [[نیکل]] و سیلیکاتلاردان تشکیل اوْلونموش‌دور و [[یئر]]ین کۆتله‌سیندن ۱،۲ دفعه چوْخ کۆتله‌یه صاحیب‌دیر

== یؤرونگه سی(مدار) و حرکتی ==
[[file:Neptune Orbit.gif|thumb|left|نپتونون [[گونش]] اطرافیندا حرکت یؤرونگه سی(مدار) (قیرمیزی خطله).]]

نپتونلا [[گونش]] آراسینداکی اۇزاق‌لیق اوْرتا حسابلا ۴،۵ میلیارد کیلومتر ه (۳۰،۱ [[نجومی واحید|آو]]) برابردیر. نپتون گونش اطرافین‌داکی حرکتینی ۱۶۴،۷۹ ± ۰،۱ ایلده تماملاییر. نپتون گونشه ان یاخین اوْلدوغو نقطه‌ده اوْندان ۲۹،۸۱ [[نجومی واحید|آو]]، ان اۇزاق اوْلدوغو نقطه‌ده ایسه ۳۰،۳۳ [[نجومی واحید|آو]] اۇزاقلیقدا یئرلشیر.&lt;
[[۱۲ جۇلای]] [[۲۰۱۱]]-جی ایلده نپتون کشف اوْلوندوغو [[۱۸۴۶]]-جی ایلدن هسابلاندیق‌دا، مۆشاهیده اوْلونان ایلک دؤوره‌سینی تاماملامیش‌دیر.

== فوْرمالاشماسی و یئردییشمه‌سی ==

[[file:Lhborbits.png|thumb|left|[[خاریجی گزه‌گنلر]] و [[کویپر قورشاغی]]نی گؤسترن دیاقرام. ]]

[[بۇز بؤیوکلری]] اوْلان [[اورانوس]] و نپتونون نئجه فورمالاشدیغینی ایضاح ائتمک ایندیکی مؤوجود موْدللرله اوْلدوقجا چتین‌دیر. حال حاضیردا مؤوجود اوْلان موْدللره گؤره، [[گونش سیستمی]]نین فوْرمالاشماسینین ایلکین دؤورلرینده سیستمینین بۇ قدر کنار بؤلگه‌لرینده بؤیوک گزه‌گنلرین فوْرمالاشماسی اۆچون یترلی ماده یوْخ‌دو. بۇ سبب‌دن ده قدیمی اوْلان جاذیبه قوه‌سینه اساسلانان اطراف‌داکی جیسملرین توپلانماسی نتیجه‌سینده فورمالاشان گزه‌گنلر موْدلین‌دن داها فرقلی یاناشمانین اوْلماسی ضرورتی یاراندی. بیر فرضیه گؤره، بۇز بؤیوکلری [[گونش سیستمی]]نین ایلکین دؤورلرینده ماده ایله داها زنگین اوْلان ایچ حیصّه ‌لرینده فوْرمالاشمیش‌دی و زامانلا ایندیکی یئرلشدیکلری یئرلره  دۇغرو یئردییشمه ائتمیش ‌دیلر حال حاضیردا [[کویپر قورشاغی]]نداکی کیچیک گؤی جیسملری‌نین سیخ‌لیغینی دا آچیقلایان بۇ یاناشما [[آسترونوم]]لار طرفیندن ان چوْخ قبول اوْلونان یاناشمادیر. یئرلرینی دییشن نپتون و دیگر [[قاز بؤیوکلری]]نین [[کویپر قورشاغی]]نداکی گؤی جیسملرینه تاثیرلرینی تدقیق ائدن بۇ فرضیه نایس موْدلی اوْلاراق تانینی

== بیرده باخ ==
* [[طبیعت علملری]]
* [[گونش]]
* [[یئر]]
{{گونش سیستمی}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:آسترونومی]]
[[بؤلمه:سیاره‌لر]]
[[بؤلمه:نپتون]]
[[بؤلمه:Astronomical objects discovered in 1846]]
[[بؤلمه:Gas giants]]
[[بؤلمه:Ice giants]]
[[بؤلمه:Outer planets]]</text>
      <sha1>p95fwihxrkn49jwd5unuie3ef9w5i55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لو اور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25495</id>
    <revision>
      <id>1591001</id>
      <parentid>1583856</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T03:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Stade_Océane_nuit.jpg|Stade_Océane_nuit.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Stade Océane nuit.jpg|]].</comment>
      <origin>1591001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2453" sha1="cmfa9zuhx0knc3kbvwaf2g01ynma9us" xml:space="preserve">{{Infobox French commune
|name               = Le Havre
|commune status     =[[Subprefectures in France|Subprefecture]] and[[فرانسه کومون‌لاری|کومون]]
|image              = Le Havre Vue Plage 14 07 2005.jpg
|caption            = Le Havre in mid-2005
|image flag         =
|coordinates        = {{coord|49.49|0.10|format=dms|display=inline,title}}
|INSEE              = 76351
|postal code        = 76600, 76610, 76620
|region             =[[Normandy (French region)|Normandy]]
|department         =[[Seine-Maritime]]
|arrondissement     =[[Arrondissement of Le Havre|Le Havre]]
|canton             =[[Canton of Le Havre-1|Le Havre-1]],[[Canton of Le Havre-2|2]],[[Canton of Le Havre-3|3]], [[Canton of Le Havre-4|4]],[[Canton of Le Havre-5|5]] and[[Canton of Le Havre-6|6]]
|intercommunality   =[[Agglomeration community of Le Havre|CA havraise]]
|mayor              =[[Luc Lemonnier]]
|term               = 2017-2020
|area km2           = 46.95
|area footnotes     =
|population date    = 2010
|population         = 175,497
|population ranking =[[List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2010 census)|13th in France]]

}}

'''لو اور''' ([[فرانسه دیلی|فرانسجه]]: Le Havre)، [[فرانسه‌]]ده یئر آلان بیر [[کومون (فرانسه)|کومون]] دیر. ۴۶٫۹۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. بۇ شهرین نۆفوسو، ۲۰۱۴-نجی ایلين نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۷۵٬۴۹۷ نفر ایمیش.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; perrow=&quot;3&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
File:Map Le Havre.jpg
File:Diagramme Climatique du Havre.png
File:Photojanvier2005CLG 002.jpg
File:2011 square saint-roch fleuri lehavre 2.jpg
File:Gare du havre2.JPG
File:Ferry Le Havre 2007.jpg
File:Mercedes Citaro G n°203 LiA - René Coty.JPG
File:Le Havre Panorama10.jpg
File:Plan de la ville du Havre.png
File:Church Saint-Vincent.jpg
File:Docks Vauban au Havre.jpg
File:Cimetiere ste marie.jpg
File:Sous pref.jpg
File:LeHavrePalaisJustice.jpg
File:Plan de la ville du Havre.png
File:Population - Municipality code 76351.svg
File:BULH.jpg
File:Le Havre- basin and ISEL school.JPG
File:Port vauban.jpg
File:LeHavreCathedrale4.JPG
File:Port Havre 2.jpg
File:Fishing boats in Le Havre, bateaux de pêche.jpg
File:Centrale thermique Le Havre.JPG
&lt;/gallery&gt;

==قایناق‌لار==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:فرانسه شهرلری]]</text>
      <sha1>cmfa9zuhx0knc3kbvwaf2g01ynma9us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شابلون:Country data Spain</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27327</id>
    <revision>
      <id>1591050</id>
      <parentid>385069</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T14:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>1591050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="bq1vm0our4lisg32671fxi0d7gi1fzd" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata
&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = ایسپانیا
| flag alias = Flag of Spain.svg
| flag alias-1506 = Flag of New Spain.svg
| flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg
| flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg
| flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg
| flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg
| flag alias-1931 = Flag of Spain (1931 - 1939).svg
| flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg
| flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg
| flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg
| flag alias-civil = Flag of Spain (Civil).svg
| link alias-naval = نیروی دریایی اسپانیا
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1506
| var2 = 1701
| var3 = 1748
| var4 = 1785
| var5 = 1873
| var6 = 1931
| var7 = 1938
| var8 = 1945
| var9 = 1977
| redir1 = ESP
| redir2 = ایسپانیا
| related1 = Spanish Republic
| related2 = Spanish State

&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bq1vm0our4lisg32671fxi0d7gi1fzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شابلون:Country data Philippines</title>
    <ns>10</ns>
    <id>29915</id>
    <revision>
      <id>1591051</id>
      <parentid>1518516</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T14:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>1591051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1906" sha1="klsm7jdfxstr6wup8cyldf359k4ll2r" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = فیلیپین
| flag alias = Flag of the Philippines.svg
| flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg
| flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg
| flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg
| flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg
| flag alias-aguinaldo = Philippines Flag Original.svg
| flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg
| flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg
| flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg
| flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919-1936).svg
| flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg
| flag alias-1985 = Flag of the Philippines (1985–1986).svg
| flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg
| flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg
| link alias-air force = Philippine Air Force
| flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg
| flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.svg
| link alias-marines=Philippine Marine Corps
| flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg
| link alias-military=Philippine Armed Forces
| flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.svg
| link alias-navy=Philippine Navy
| link alias-army = Philippine Army
| link alias-naval = Philippine Navy
| link alias-basketball = Philippines {{{mw|men's}}} national {{{age|}}} basketball team
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1535
| var2 = 1821
| var3 = 1873
| var4 = 1875
| var5 = aguinaldo
| var6 = 1898
| var7 = 1908
| var8 = 1912
| var9 = 1919
| var10 = 1936
| var11 = 1985
| var12 = 1986
| cat = Philippines
| redir1 = PHL
| redir2 = PHI
| related1 = First Philippine Republic
| related2 = Philippine Commonwealth
| related3 = Second Philippine Republic
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>klsm7jdfxstr6wup8cyldf359k4ll2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شابلون:Country data Sweden</title>
    <ns>10</ns>
    <id>30917</id>
    <revision>
      <id>1591036</id>
      <parentid>1564927</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T09:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="588" sha1="h1vn7somephbbuxgpyb1jh4zn1wzog5" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = سوئد
| flag alias = Flag of Sweden.svg
| flag alias-1562 = Flag of Sweden (1562–1650).svg
| flag alias-1844 = Swedish norwegian union flag.svg
| flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg
| link alias-naval = نیروی دریایی سوئد
| link alias-ice hockey = تیم ملی هاکی روی یخ {{{mw|men's}}} سوئد
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1562
| var2 = 1844
| redir1 = SWE
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>h1vn7somephbbuxgpyb1jh4zn1wzog5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوترندورف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31056</id>
    <revision>
      <id>1590987</id>
      <parentid>1546994</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T20:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raboe001</username>
        <id>11866</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Otterndorf suederwall 02.jpg]] → [[File:Otterndorf 2007 - Süderwall - by RaBoe 002.jpg]]</comment>
      <origin>1590987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5489" sha1="2n5arungmlo4u4h07xdbg3ivi0o19ou" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = اوترندورف
|settlement_type          = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|nickname                 = 
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =Wappen Otterndorf.png

&lt;!-- Maps --&gt;
|&lt;!--|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = 
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|آلمان|size=23px}} 
|subdivision_type1        = [[آلمان ایالتلری|ایالت]]
|subdivision_name1        =Niedersachsen
|subdivision_type2        = ناحیه
|subdivision_name2        =

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 33.54
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2015
|population_footnotes     = 
|population_total         =7113
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               = 
|timezone_DST             = 
|utc_offset_DST           =
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              =0-6
|elevation_ft             = 
|coordinates              ={{coord|53|48|N|8|54|E|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = 
|area_code                = 
|blank_name               =
|blank_info               = 
|blank1_name              = پوستال کود
|blank1_info              = 21762
|website                  = [http://www.otterndorf.de www.otterndorf.de]
|footnotes                = 
}}
{{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =اوترندورف شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = اوترندورف|position=right|background=white|lat=53.48|long=8.54}}'''اوترندورف''' ({{Lang-de|Otterndorf}})  [[آلمان|آلمانین]]  [[نیدرزاکسن]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۰-۶ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا  ۷۱۱۳ نفر دیر. بۇ شهرین ۳۳٫۵۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.&lt;br /&gt;
== جوغرافی ==
&lt;br /&gt;[[file:Wappen Otterndorf.png|400px|thumb|left| اوترندورف شهرین [[آرم|آرمی]]]]&lt;br /&gt;
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:Kumm rin un snack di ut.jpg
File:Otterndorf sitzverteilung 2011.png
Image:otterndorf_blick_suedost.jpg
Image:otterndorf_Kranichhaus.jpg
Image:Otterndorf -Otterbrunnen- 2005 by-RaBoe 001.jpg
Image:otterndorf_lateinschule.jpg
Image:Otterndorf lateinschule 01.jpg
Image:Otterndorf_voss.jpg
Image:Otterndorf -Otterbrunnen- 2005 by-RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_medem_haus.JPG
Image:otterndorf_barock_haus.jpg
Image:otterndorf_voss_haus.jpg
Image:otterndorf_Bullscher_speicher.jpg
Image:otterndorf_de_utroeper.jpg
Image:otterndorf_rathaus.jpg
Image:Otterndorf_Hadler_Haus_01.jpg
Image:Otterndorf_hexenbesen_01.jpg
Image:Otterndorf_Eulenloch.jpg
Image:Otterndorf_suederwall_01.jpg
Image:Otterndorf 2007 - Süderwall - by RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_Sendeturm_01.jpg
Image:Otterndorf_Wallgraben_01.jpg
Image:Otterndorf_Medem_03.jpg
Image:Otterndorf_Medem_04.jpg
Image:Otterndorf nachtjacken 01.jpg
Image:Otterndorf 2007 -Jens (ship, 1922) auf der Medem- by RaBoe 001.jpg
Image:Otterndorf_protest_kuh_01.jpg
Image:Otterndorf_protest_kuh_02.jpg
Image:otterndorf_blick_suedost.jpg
Image:Otterndorf kirche winter.JPG
Image:Otterndorf_kirche_01.jpg
Image:Otterndorf_kirche_02.jpg
Image:Otterndorf_kirche_03.jpg
Image:Otterndorf_kirche_04.jpg
Image:Otterndorf_kirche_05.jpg
Image:Otterndorf_kirche_06.jpg
Image:Otterndorf_kirche_07.jpg
Image:Otterndorf 2006 -St. Severikirche- by-RaBoe 001.jpg
Image:Otterndorf -St. Severi Kirche Moses als Stützfigur- 2006 by-Raboe.jpg
Image:Otterndorf_kirche_10.jpg
Image:Otterndorf_kirche_11.jpg
Image:Otterndorf_kirche_12.jpg
Image:Otterndorf_kirche_13.jpg
&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[آلمان]]
* [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
&lt;br /&gt; [http://www.otterndorf.de www.otterndorf.de] اوترندورف شهرین رسمی وب سایتی&lt;br /&gt;
== قایناق‌لار ==
http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار  ایداره سی
{{آلمان شهرلری}}

[[بؤلمه:آلمان شهرلری]]</text>
      <sha1>2n5arungmlo4u4h07xdbg3ivi0o19ou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590988</id>
      <parentid>1590987</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T21:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raboe001</username>
        <id>11866</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Otterndorf Wallgraben 01.jpg]] → [[File:Otterndorf 2007 - Wallgraben - by RaBoe 002.jpg]] Otterndorf 2007 - Wallgraben - by RaBoe 002.jpg</comment>
      <origin>1590988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5508" sha1="rjsvi1abpejjt33zjqe53pc1j1ijp8s" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = اوترندورف
|settlement_type          = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|nickname                 = 
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =Wappen Otterndorf.png

&lt;!-- Maps --&gt;
|&lt;!--|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = 
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|آلمان|size=23px}} 
|subdivision_type1        = [[آلمان ایالتلری|ایالت]]
|subdivision_name1        =Niedersachsen
|subdivision_type2        = ناحیه
|subdivision_name2        =

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 33.54
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2015
|population_footnotes     = 
|population_total         =7113
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               = 
|timezone_DST             = 
|utc_offset_DST           =
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              =0-6
|elevation_ft             = 
|coordinates              ={{coord|53|48|N|8|54|E|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = 
|area_code                = 
|blank_name               =
|blank_info               = 
|blank1_name              = پوستال کود
|blank1_info              = 21762
|website                  = [http://www.otterndorf.de www.otterndorf.de]
|footnotes                = 
}}
{{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =اوترندورف شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = اوترندورف|position=right|background=white|lat=53.48|long=8.54}}'''اوترندورف''' ({{Lang-de|Otterndorf}})  [[آلمان|آلمانین]]  [[نیدرزاکسن]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۰-۶ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا  ۷۱۱۳ نفر دیر. بۇ شهرین ۳۳٫۵۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.&lt;br /&gt;
== جوغرافی ==
&lt;br /&gt;[[file:Wappen Otterndorf.png|400px|thumb|left| اوترندورف شهرین [[آرم|آرمی]]]]&lt;br /&gt;
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:Kumm rin un snack di ut.jpg
File:Otterndorf sitzverteilung 2011.png
Image:otterndorf_blick_suedost.jpg
Image:otterndorf_Kranichhaus.jpg
Image:Otterndorf -Otterbrunnen- 2005 by-RaBoe 001.jpg
Image:otterndorf_lateinschule.jpg
Image:Otterndorf lateinschule 01.jpg
Image:Otterndorf_voss.jpg
Image:Otterndorf -Otterbrunnen- 2005 by-RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_medem_haus.JPG
Image:otterndorf_barock_haus.jpg
Image:otterndorf_voss_haus.jpg
Image:otterndorf_Bullscher_speicher.jpg
Image:otterndorf_de_utroeper.jpg
Image:otterndorf_rathaus.jpg
Image:Otterndorf_Hadler_Haus_01.jpg
Image:Otterndorf_hexenbesen_01.jpg
Image:Otterndorf_Eulenloch.jpg
Image:Otterndorf_suederwall_01.jpg
Image:Otterndorf 2007 - Süderwall - by RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_Sendeturm_01.jpg
Image:Otterndorf 2007 - Wallgraben - by RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_Medem_03.jpg
Image:Otterndorf_Medem_04.jpg
Image:Otterndorf nachtjacken 01.jpg
Image:Otterndorf 2007 -Jens (ship, 1922) auf der Medem- by RaBoe 001.jpg
Image:Otterndorf_protest_kuh_01.jpg
Image:Otterndorf_protest_kuh_02.jpg
Image:otterndorf_blick_suedost.jpg
Image:Otterndorf kirche winter.JPG
Image:Otterndorf_kirche_01.jpg
Image:Otterndorf_kirche_02.jpg
Image:Otterndorf_kirche_03.jpg
Image:Otterndorf_kirche_04.jpg
Image:Otterndorf_kirche_05.jpg
Image:Otterndorf_kirche_06.jpg
Image:Otterndorf_kirche_07.jpg
Image:Otterndorf 2006 -St. Severikirche- by-RaBoe 001.jpg
Image:Otterndorf -St. Severi Kirche Moses als Stützfigur- 2006 by-Raboe.jpg
Image:Otterndorf_kirche_10.jpg
Image:Otterndorf_kirche_11.jpg
Image:Otterndorf_kirche_12.jpg
Image:Otterndorf_kirche_13.jpg
&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[آلمان]]
* [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
&lt;br /&gt; [http://www.otterndorf.de www.otterndorf.de] اوترندورف شهرین رسمی وب سایتی&lt;br /&gt;
== قایناق‌لار ==
http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار  ایداره سی
{{آلمان شهرلری}}

[[بؤلمه:آلمان شهرلری]]</text>
      <sha1>rjsvi1abpejjt33zjqe53pc1j1ijp8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591062</id>
      <parentid>1590988</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T18:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Otterndorf_suederwall_01.jpg with [[File:Otterndorf_2007_-_Süderwall_-_by_RaBoe_001.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:).</comment>
      <origin>1591062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5527" sha1="to62cw3vxdh2r4f5h6zs08g2zgvtu1p" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = اوترندورف
|settlement_type          = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|nickname                 = 
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =Wappen Otterndorf.png

&lt;!-- Maps --&gt;
|&lt;!--|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = 
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|آلمان|size=23px}} 
|subdivision_type1        = [[آلمان ایالتلری|ایالت]]
|subdivision_name1        =Niedersachsen
|subdivision_type2        = ناحیه
|subdivision_name2        =

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 33.54
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2015
|population_footnotes     = 
|population_total         =7113
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               = 
|timezone_DST             = 
|utc_offset_DST           =
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              =0-6
|elevation_ft             = 
|coordinates              ={{coord|53|48|N|8|54|E|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = 
|area_code                = 
|blank_name               =
|blank_info               = 
|blank1_name              = پوستال کود
|blank1_info              = 21762
|website                  = [http://www.otterndorf.de www.otterndorf.de]
|footnotes                = 
}}
{{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =اوترندورف شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = اوترندورف|position=right|background=white|lat=53.48|long=8.54}}'''اوترندورف''' ({{Lang-de|Otterndorf}})  [[آلمان|آلمانین]]  [[نیدرزاکسن]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۰-۶ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا  ۷۱۱۳ نفر دیر. بۇ شهرین ۳۳٫۵۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.&lt;br /&gt;
== جوغرافی ==
&lt;br /&gt;[[file:Wappen Otterndorf.png|400px|thumb|left| اوترندورف شهرین [[آرم|آرمی]]]]&lt;br /&gt;
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:Kumm rin un snack di ut.jpg
File:Otterndorf sitzverteilung 2011.png
Image:otterndorf_blick_suedost.jpg
Image:otterndorf_Kranichhaus.jpg
Image:Otterndorf -Otterbrunnen- 2005 by-RaBoe 001.jpg
Image:otterndorf_lateinschule.jpg
Image:Otterndorf lateinschule 01.jpg
Image:Otterndorf_voss.jpg
Image:Otterndorf -Otterbrunnen- 2005 by-RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_medem_haus.JPG
Image:otterndorf_barock_haus.jpg
Image:otterndorf_voss_haus.jpg
Image:otterndorf_Bullscher_speicher.jpg
Image:otterndorf_de_utroeper.jpg
Image:otterndorf_rathaus.jpg
Image:Otterndorf_Hadler_Haus_01.jpg
Image:Otterndorf_hexenbesen_01.jpg
Image:Otterndorf_Eulenloch.jpg
Image:Otterndorf 2007 - Süderwall - by RaBoe 001.jpg
Image:Otterndorf 2007 - Süderwall - by RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_Sendeturm_01.jpg
Image:Otterndorf 2007 - Wallgraben - by RaBoe 002.jpg
Image:Otterndorf_Medem_03.jpg
Image:Otterndorf_Medem_04.jpg
Image:Otterndorf nachtjacken 01.jpg
Image:Otterndorf 2007 -Jens (ship, 1922) auf der Medem- by RaBoe 001.jpg
Image:Otterndorf_protest_kuh_01.jpg
Image:Otterndorf_protest_kuh_02.jpg
Image:otterndorf_blick_suedost.jpg
Image:Otterndorf kirche winter.JPG
Image:Otterndorf_kirche_01.jpg
Image:Otterndorf_kirche_02.jpg
Image:Otterndorf_kirche_03.jpg
Image:Otterndorf_kirche_04.jpg
Image:Otterndorf_kirche_05.jpg
Image:Otterndorf_kirche_06.jpg
Image:Otterndorf_kirche_07.jpg
Image:Otterndorf 2006 -St. Severikirche- by-RaBoe 001.jpg
Image:Otterndorf -St. Severi Kirche Moses als Stützfigur- 2006 by-Raboe.jpg
Image:Otterndorf_kirche_10.jpg
Image:Otterndorf_kirche_11.jpg
Image:Otterndorf_kirche_12.jpg
Image:Otterndorf_kirche_13.jpg
&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[آلمان]]
* [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
&lt;br /&gt; [http://www.otterndorf.de www.otterndorf.de] اوترندورف شهرین رسمی وب سایتی&lt;br /&gt;
== قایناق‌لار ==
http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار  ایداره سی
{{آلمان شهرلری}}

[[بؤلمه:آلمان شهرلری]]</text>
      <sha1>to62cw3vxdh2r4f5h6zs08g2zgvtu1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گنه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38119</id>
    <revision>
      <id>1590956</id>
      <parentid>1458996</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T13:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40542-23</username>
        <id>63346</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1590956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1602" sha1="19r1po5cefexbnai5ibk8p1lg78l8lv" xml:space="preserve">{{تاکسون
|آد=گنه
|شکیل=
|شکیل آدی=Tick male (aka).jpg
|شکلین اولچوسو =260
|وضیعت =
|عالم    =[[حئیوان]]
|یاریم‌عالم = 
|بؤلمه   =
|یاریم‌بؤلمه=
|تیپ = [[بۇغوم ایاق‌لیلار]]
|یاریم‌بؤلمه=
|صینیف   =[[Arachnida]]
|اینفرا‌ صینیف   =
|دسته  =[[ایخودیدا]]
|فسیله   =
|جینس=
|نؤع=
| علمی‌آدی   =Ixodida، 
| ایکینجی شکیل آدی   =
|شکلین اولچوسو =260
}}
'''گنه''' ({{lang-en|Tick}}، {{lang-fa|کنه}}، {{lang-tr|Kene}}، {{lang-ru|Клещи }}، {{lang-de|Zecken}})  [[ایخودیدا]] دسته‌سنه عائد حیوان نوعی.

== قایناقلار ==
http://www.catalogueoflife.org  
{{قایناق}}
{{Arachnida}}
{{ایخودیدا}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; widths=&quot;155px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:Adult deer tick(cropped).jpg|
File:Ixodes_hexagonus_(aka).jpg
File:Tick male size comparison (aka).jpg
File:Tick (aka).jpg
File:Tick male (aka).jpg
File:Dog tick 5148.jpg
File:Deertick.jpg
File:Tick_(PSF).png

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:الیفبا سیراسینا گؤره حئیوانلار]]
[[بؤلمه:ایخودیدا]]
[[بؤلمه:Arachnida]]

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
File:Adult deer tick(cropped).jpg
File:Ixodes_hexagonus_(aka).jpg
File:Tick male size comparison (aka).jpg
File:Tick (aka).jpg
File:Tick male (aka).jpg
File:Dog tick 5148.jpg
File:Deertick.jpg
File:Tick_(PSF).png


&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>19r1po5cefexbnai5ibk8p1lg78l8lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تیمور دنیزی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39466</id>
    <revision>
      <id>1591054</id>
      <parentid>1572613</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T15:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Timor_See.jpg with [[File:Timor_Sea.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)).</comment>
      <origin>1591054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1381" sha1="1ivcwslw4ohckvbx7rx22jgiip22fxl" xml:space="preserve">{{Infobox sea
| name = تیمور دنیزی
| image =Tasiibun.jpg
| caption = 
| image_bathymetry = Timor Sea.jpg
| caption_bathymetry =
| location = 
| coords = 
| type = [[دنیز]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = [[دوغو تیمور]], [[استرالیا]], [[اندونزی]]
| basin_countries = 
| length = 
| width = 
| area = {{convert|610000|km2|sqmi|abbr=on}}
| depth = {{convert|406|m|ft|abbr=on}}
| max-depth = {{convert|3200|m|ft|abbr=on}}
| volume = 
| residence_time = 
| salinity = 
| shore =
| temperature_high = 
| temperature_low = 
| frozen = 
| islands = 
| islands_category = 
| trenches = 
| benches = 
| cities = [[داروین، قوزئی توپراق‌لاری]]
}}

'''تیمور دنیزی''' ({{Lang-en|Timor Sea}}، {{Lang-fa|دریای تیمور}}، {{Lang-ar|بحر تيمور}}، {{Lang-fr|Mer de Timor}}، {{Lang-ru|Тиморское море}}، {{Lang-de|Timorsee}}، {{Lang-it|Mar di Timor}}) اندونزی و اوسترالیا آراسیندا یئر‌لشن بیر دنیز. ساحه‌سی {{convert|610000|km2|sqmi|abbr=on}} ان درین یئری {{convert|3200|m|ft|abbr=on}} دیر. 
== ایستینادلار ==
&lt;references/&gt;
== قایناقلار ==
*http://listofseas.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108163716/http://listofseas.com/ |date=2020-11-08 }}
{{دنیزلر}}

[[بؤلمه:دنیز]]</text>
      <sha1>1ivcwslw4ohckvbx7rx22jgiip22fxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بیرینجی ایسپانیایا جومهوریتی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41050</id>
    <revision>
      <id>1591052</id>
      <parentid>614009</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T14:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>1591052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4121" sha1="rfrxwif9jkc64ehcbz0z00jrplbemv2" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|native_name= República de España
|conventional_long_name=Republic of Spain
|common_name=Republic of Spain
|image_map                = Imperio Español (1821-1898).png
|image_map_caption        = 
|continent =اوروپا
|region                 = ایبری یاریم آدا
|p1 = History of Spain (1810–73)
|flag_p1 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg
|p2 = 
|flag_p2 = 
|p3 = 
|flag_p3 = 
|s1 = Restoration (Spain)
|flag_s1 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg
|s2 = 
|flag_s2 = 
|s3 = 
|flag_s3 = 
|image_flag = Flag of Spain (1873–1874).svg
|flag = 
|flag_type = بایراق
|image_coat               = Coat of Arms of Spain (1868-1870 and 1873-1874).svg
|symbol_type              =
|coa_size                 = 150px
|era                      =
|status                   = 
|government_type          = [[جومهوریت]]
|event_start              =[[بیرینجی آمادئوی (ایسپانیا)]] [[Abdication|abdicates]]
|life_span                = 
|year_start               = 1873
|event_pre                = 
|date_pre                 = 
|event1                   = [[Cantonal Revolution]]
|date_event1              = 12 July 1873
|event2                   = 
|date_event2              = 
|event3                   =
|date_event3              = 
|event4                   = 
|date_event4            = 
|event5                      =   
|date_event5            =    
|event_end               =  [[Spain under the Restoration|Monarchy restored]]
|year_end                  = 1874
|date_end                 =    
|event_post              =   
|date_post               =    
|p1                       = 
|image_p1                 = 
|border_p1                =
|s1                       = 
|flag_s1                  =
|border_s1                = 
|capital                  = 
|common_languages         =[[ایسپانیا دیلی]]
|currency                 = 
|religion     =[[مسیحیت‏]]
|title_leader             = [[List of heads of state of Spain|President]]
|leader1                  = [[Estanislao Figueras]]
|year_leader1             = 1873
|leader2                  = 
|year_leader2             = 
|leader3                  = 
|year_leader3             = 
|leader4                  = 
|year_leader4             = 
|leader5                  =
|year_leader5             = 
|leader6                  = 
|year_leader6             = 
|leader7                  = 
|year_leader7             = 
|leader8                  = 
|year_leader8             = 
|stat_year3 = 
|stat_area3 =
|stat_pop3 = 
|stat_year4 = 
|stat_area4 =
|stat_pop4 = 
|stat_year5 = 
|stat_area5 =
|stat_pop5 = 
|stat_year6 = 
|stat_area6 =
|stat_pop6 =
|stat_year7 = 
|stat_area7 =
|stat_pop7 = 
|stat_year8 = 
|stat_area8 =
|stat_pop8 = 
|today =
|footnote_a = 
|footnote_b = 
}}
'''بیرینجی ایسپانیایا جومهوریتی''' ({{lang-en|First Spanish Republic}}، {{lang-fa|جمهوری اول اسپانیا}}، {{lang-ar|الجمهورية الإسبانية الأولى}}، {{lang-fr|Première République espagnole}}، {{lang-de|Erste Spanische Republik}}، {{lang-it|Prima Repubblica Spagnola}}، {{lang-ru|Первая Испанская республика}}) [[اوروپا|اوروپادا]]  بیر اسکی دؤولت. [[مسیحیت‏]] بۇ اؤلکه‌نین [[رسمی دین|رسمی دینی]]دی. و [[ایسپانیا دیلی]] [[رسمی دیل|رسمی دیلیدی]]. بیرینجی ایسپانیایا جومهوریتی 1873 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1874 میلادی ایلینده داغیلدی.

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
File:Alegoría I República Española.jpg

File:Cantonvalencia1873.png

File:Revolución cantonal de 1873.png

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[تاریخ]]
*[[ایمپیراتورلوق]]
* [[ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر]]
* [[ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
*اینگلیسیجه ویکی پدیا
 
{{ایمپیراتورلوقلار}}

[[بؤلمه:تاریخی دؤولتلر]]</text>
      <sha1>rfrxwif9jkc64ehcbz0z00jrplbemv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاپ دؤولتی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41185</id>
    <revision>
      <id>1591063</id>
      <parentid>1523017</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T18:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Italy_1796_AD.png with [[File:Italy_1796_AD-en.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)).</comment>
      <origin>1591063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4378" sha1="iz9ot2d79n8gxr9ba52wkx97dafi2fs" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|native_name= Stato della Chiesa
|conventional_long_name=State of the Church
|common_name=State of the Church
|image_map                = Papal_States_1815.svg
|image_map_caption        = 
|continent =اوروپا
|region                 = ایتالیا
|p1 = Byzantine Empire
|flag_p1 = Byzantine Eagle.svg
|p2 = Kingdom of Italy (medieval)
|flag_p2 = 
|p3 = Roman Republic (18th century)
|flag_p3 = Flag of the Repubblica Romana (1798).svg
|s1 = Roman Republic (18th century)
|flag_s1 = Flag of the Repubblica Romana (1798).svg
|s2 = First French Empire
|flag_s2 = Flag of France.svg
|s3 = Roman Republic (19th century)
|flag_s3 = Flag of the Roman Republic (19th century).svg
|image_flag = Flag of the Papal States (1825-1870).svg
|flag = 
|flag_type = بایراق
|image_coat               = CoA_Pontifical_States_02.svg
|symbol_type              =
|coa_size                 = 150px
|era                      =
|status                   = 
|government_type          = [[Theocracy|Theocratic]] [[Absolute monarchy|absolute]] [[elective monarchy]]
|event_start              =Establishment
|life_span                = 
|year_start               = 754
|event_pre                = 
|date_pre                 = 
|event1                   = [[Charlemagne#Conquest of Lombardy|Codification]]
|date_event1              = 781
|event2                   = [[Treaty of Venice]] (Independence from the Holy Roman Empire)
|date_event2              = 1177
|event3                   =[[Roman Republic (18th century)|1st Disestablishment]]
|date_event3              = February 15, 1798
|event4                   = 
|date_event4            = 
|event5                      =   
|date_event5            =    
|event_end               =  [[Capture of Rome|2nd Disestablishment]]
|year_end                  = 1870
|date_end                 =    
|event_post              =   
|date_post               =    
|p1                       = 
|image_p1                 = 
|border_p1                =
|s1                       = 
|flag_s1                  =
|border_s1                = 
|capital                  = 
|common_languages         =Latin, Italian, [[Occitan language|Occitan]]
|currency                 = 
|religion     =[[مسیحیت‏]]
|title_leader             = [[List of popes|Pope]]
|leader1                  = [[Pope Stephen II|Stephen II]]
|year_leader1             = 754–757
|leader2                  = 
|year_leader2             = 
|leader3                  = 
|year_leader3             = 
|leader4                  = 
|year_leader4             = 
|leader5                  =
|year_leader5             = 
|leader6                  = 
|year_leader6             = 
|leader7                  = 
|year_leader7             = 
|leader8                  = 
|year_leader8             = 
|stat_year3 = 
|stat_area3 =
|stat_pop3 = 
|stat_year4 = 
|stat_area4 =
|stat_pop4 = 
|stat_year5 = 
|stat_area5 =
|stat_pop5 = 
|stat_year6 = 
|stat_area6 =
|stat_pop6 =
|stat_year7 = 
|stat_area7 =
|stat_pop7 = 
|stat_year8 = 
|stat_area8 =
|stat_pop8 = 
|today =
|footnote_a = 
|footnote_b = 
}}
'''پاپ دؤولتی''' ({{lang-en|Papal States}}، {{lang-fa|ایالات پاپی}}، {{lang-ar|الدولة البابوية}}، {{lang-fr|États pontificaux}}، {{lang-de|Kirchenstaat}}، {{lang-it|Stato Pontificio}}، {{lang-ru|Папская область}}) [[اوروپا|اوروپادا]]  بیر اسکی دؤولت. [[مسیحیت‏]] بۇ اؤلکه‌نین [[رسمی دین|رسمی دینی]]دی.  پاپ دؤولتی 754 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1870 میلادی ایلینده داغیلدی.

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
File:Central States of the Church c 1430.png

File:Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg

File:PapalPolitics.JPG

File:Italy 1796 AD-en.png

File:Stato Pontificio 1818.jpg

File:BrecciaPortaPia.jpg

File:Northern and central Italy in 1860.jpg

File:I fratelli de charette de la contrie detti i moschettieri del papa.jpg

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[تاریخ]]
*[[ایمپیراتورلوق]]
* [[ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر]]
* [[ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
*اینگلیسیجه ویکی پدیا
 
{{ایمپیراتورلوقلار}}

[[بؤلمه:تاریخی دؤولتلر]]</text>
      <sha1>iz9ot2d79n8gxr9ba52wkx97dafi2fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاریدو، تکزاس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43762</id>
    <revision>
      <id>1591053</id>
      <parentid>648586</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T15:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_the_Republic_of_the_Rio_Grande.svg with [[File:Flag_of_Laredo.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · as per https://en.wikipedia.org/wiki</comment>
      <origin>1591053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4368" sha1="i1dq9pmpqwrvvfho7taelvntbdyz9qi" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = لاریدو، تکزاس
|settlement_type          = 
|nickname                 = The Gateway City and &quot;The City Under Seven Flags&quot;
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = Flag of Laredo.svg
|image_seal               =

&lt;!-- Maps --&gt;
|&lt;!--|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = 
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|United States|size=23px}} ،[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]
|subdivision_type1        = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلوملری|ایالت]]
|subdivision_name1        = [[تکزاس ایالتی]]
|subdivision_type2        = [[تکزاس ایالتی شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|subdivision_name2        = [[Webb County, Texas|Webb]]

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = [[Council-manager government|Council-manager]]
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = [[بلدیه باشچی‌سی]] [[Pete Saenz]] ([[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی]])
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =1755

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  Imperial
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 265.7
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         = 

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2010
|population_footnotes     = 
|population_total         = 244,731 (US: [[List of United States cities by population|81st]])
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 

&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = CST
|utc_offset               = −6
|timezone_DST             = CST
|utc_offset_DST           = −5
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              = 137.2
|elevation_ft             = 244,731 (US: [[List of United States cities by population|81st]])
|coordinates              = {{coord|27|31|28|N|99|29|26|W|region:US-TX|display=inline}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = [[زیپ کود]]
|area_code                = [[Area code 956|956]]
|blank_name               = [[Federal Information Processing Standards|FIPS code]]
|blank_info               = 48-41464
|blank1_name              = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
|blank1_info              = 1339633
|website                  = City of Laredo|publisher=City of Laredo|accessdate=January 29, 2017}}
|footnotes                = 
}}
{{Location map|United States |float = left  |width=400 | caption = لاریدو شهرین نقشه اوستونده یئری| label = لاریدو، تکزاس|position=right|background=white|lat=27.3128|long=-99.2926}}
لاریدو، تکزاس ({{Lang-en|Laredo, Texas}}) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[تکزاس ایالتی]]ندا یئر آلان بیر شهردیر و  24.4 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 244,731 (US: [[List of United States cities by population|81st]] ) نفر دیر. 
== گؤرونتولر ==
== بیرده باخ ==

* [[تکزاس ایالتی]]
* [[تکزاس ایالتی شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]
* [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلوملری]]

== قایناق‌لار ==
*https://www.census.gov/2010census/
== ائشیگه باغلانتیلار ==
*City of Laredo|publisher=City of Laredo|accessdate=January 29, 2017}}
{{تکزاس ایالتی}}

{{آمریکانین ان اۆست دۆزئی ایداری بیریملری}}

[[بؤلمه:تکزاس ایالتین شهرلری]]</text>
      <sha1>i1dq9pmpqwrvvfho7taelvntbdyz9qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کولورادو چایی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50438</id>
    <revision>
      <id>1591057</id>
      <parentid>683761</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T16:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Black_Canyon_Colorado_River.gif with [[File:BLACK_CANYON,_LOOKING_BELOW,_TOWARD_CAMP_7,_COLORADO_RIVER_-_DPLA_-_3ddb64736ece34358466a13efd930cac.gif]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:</comment>
      <origin>1591057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4623" sha1="jo217g098b1u2ea10xk1humwbo17laa" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = کولورادو چایی
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| etymology          = 
| image              = Horseshoe_Bend_TC_27-09-2012_15-34-14.jpg 
| image_size         = 300px
| image_caption      =The Colorado River at [[Horseshoe Bend (Arizona)|Horseshoe Bend]], [[آریزونا ایالتی]], a few miles below [[Glen Canyon Dam]] 
| image_alt          = 
| map                = Coloradorivermapnew1.jpg
| map_size           =300px 
| map_caption        = Map of the Colorado River basin
| map_alt            = 
| pushpin_map        =
| pushpin_map_caption=
| subdivision_type1  = اؤلکه‌
| subdivision_name1  = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]
| subdivision_type2  = 
|   subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  =  
|  mouth              = [[کالیفورنیا کؤرفزی]]
| mouth_location     = [[Colorado River Delta]]
| mouth_coordinates  = {{coord|31|54|00|N|114|57|03|W|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
|length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''کولورادو چایی''' ({{lang-en|Colorado River}}، {{lang-fa| کلرادو}}، {{lang-it|Colorado (fleuve)}}، {{lang-ar|نهر كولورادو}}، {{lang-tr|Colorado Nehri}}، {{lang-ru|Колорадо (река)}}) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] اؤلکه‌سینده یئرلشن بیر [[چای (جوغرافیا)|چای]].  و [[کالیفورنیا کؤرفزی]]نا تؤکولور.  
== بیرده باخ ==
*[[چای]]
*[[دۆنیانین ان اۇزون چایلاری]]
*[[دۆنیانین ان بؤیوک حؤوضه‌لری]]
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
* [http://www.factmonster.com/ipka/A0001779.html دۆنیانین اساس چایلاری]
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Colorado River
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Colorado River|Colorado River]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

[[File:Mohave_No._2_at_Yuma_1876.jpg|thumb|left|400px]]
[[File:Fort_Yuma_California_1875.jpg|thumb|left|400px]]

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:Vasey's, Colorado, Stanton's Cave.JPG
Image:USA 10187 Horseshoe Bend Luca Galuzzi 2007.jpg
Image:Overlook over the Colorado.JPG
Image:Royal Arch Route-Tonto.JPG
Image:Horseshoeband.jpg
Image:Glen Canyon.jpg
Image:Davis Dam from Spillway 2004.jpg
Image:Colorado River edit2.jpg
Image:Colorado watershed.png
Image:Island_of_California.jpg
Image:Wpdms nasa topo gunnison river.jpg
Image:Wpdms shdrlfi020l colorado river aqueduct.jpg
File:PacSo Grand Canyon Dams-01.png
Image:Gila Woodpecker.jpeg
Image:Kanab Ambersnail.jpg
Image:Claude Birdseye at the Colorado River.jpg
Image:BLACK CANYON, LOOKING BELOW, TOWARD CAMP 7, COLORADO RIVER - DPLA - 3ddb64736ece34358466a13efd930cac.gif
Image:Hoover Dam 10.jpg
Image:229 Hoover Dam.jpg
Image:Hoover_Dam_aerial_view.png
Image:Lake Mead boaters.jpg
Image:Beamer_Trail.jpg
Image:Canyon midday.jpg
Image:Colorado river 2004.jpg
Image:Overlook over the Colorado.JPG
Image:Glen Canyon 305947975.jpg
Image:Glen Canyon Dam MC.jpg
Image:Glen Canyon.jpg
Image:Coyote Natural Bridge map.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:چایلار]]</text>
      <sha1>jo217g098b1u2ea10xk1humwbo17laa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شابلون:Country data Cape Verde</title>
    <ns>10</ns>
    <id>50957</id>
    <revision>
      <id>1591055</id>
      <parentid>209071</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T15:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu</comment>
      <origin>1591055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="gbxmhfamajlxoodagcym0mg42cmbny8" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata

&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = کیپ ورد
| flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg
| flag alias-1975 = Flag of Cape Verde 1975.svg 
| size = {{{size|}}}
| name=کیپ ورد
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1975
| redir1 = CPV

&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>gbxmhfamajlxoodagcym0mg42cmbny8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آلفونسو دانیل رودریقز کاستلائو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56749</id>
    <revision>
      <id>1591093</id>
      <parentid>596231</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T20:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mosbatho</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Rua Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.JPG]] → [[File:Rúa Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)</comment>
      <origin>1591093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3710" sha1="9x1yj16f2q6jf5axr2dj7mb52htsscj" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = آلفونسو دانیل رودریقز کاستلائو
| embed            = 
| honorific_prefix = 
| honorific_suffix = 
| image            =Castelao, Montevideo, 1940.jpg 
| image_size       = 
| image_upright    = 
| alt              = 
| caption          = Castelao in Montevideo.
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| pseudonym        = 
| birth_name       = 
| birth_date       ={{Birth date|df=yes|1886|01|30}}
| birth_place      = [[Rianxo]], Galicia, Spain
| death_date       ={{Death date and age|1950|01|07|1886|01|30}}
| death_place      = [[بوئنوس آیرس]], Argentina
| resting_place    = 
| occupation       = [[سیاستچی]], [[یازیچی]], painter, [[caricaturist]], doctor
| language         = 
| nationality      = 
| citizenship      = [[ایسپانیا دیلی]]
| education        = 
| alma_mater       = [[University of Santiago de Compostela]]
| period           = 
| genre            = 
| subject          = 
| movement         = [[Xeración Nós]]
| notableworks     = Sempre en Galiza
| spouse           =   
| partner          =  
| children         = 
| relatives        = 
| awards           = 
| signature        = Sinatura Castelao transparente.png
| signature_alt    = 
| years_active     = 
| module           = 
| website          = 
| portaldisp       =
| influences       =    
}}
'''آلفونسو دانیل رودریقز کاستلائو''' ({{Lang-en|'''Alfonso Daniel Rodríguez Castelao'''}}) [[یازیچی]] - ۳۰ ژانویه ۱۸۸۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۷ ژانویه ۱۹۵۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.

== بیرده باخ ==
*[[ادبی تنقیدچی]]
*[[ادبیات تاریخی]]
*[[ادبیات آخیملاری]]
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Alfonso Daniel Rodríguez Castelao|Alfonso Daniel Rodríguez Castelao]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ادبیات نؤعلری}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;

File:A Coruña - Jardín de Méndez Núñez - Monumento a Castelao.JPG
File:Coruña, praza do Humor 01-01a.JPG
File:A Castelao 02.JPG
File:P1120431 Cerceda monumento Castelao.JPG
File:Castelao.JPG
File:Ourense, Castelao, rúa Imprenta 01-01.JPG
File:Busto de Castelao - Padrón - Galiza-3.jpg
File:Poio, A Memoria 02-05c.jpg
File:Castelaopo.jpg
File:Detalle da estatua de Castelao en Pontevedra.jpg
File:Redondela a Castelao por subscrición.JPG
File:Castelao Rianxo Galicia 060521 11.jpg
File:Monumento a Castelao en Santa Susana.JPG
File:Monument a Alfonso Castelao (Sabadell).JPG
File:Street signs in Allariz, Ourense, Galicia.jpg
File:Rua Castelao.001 - Cee.JPG
File:Lugo 05-18c.JPG
File:PlacaRuaCastelaoOurense.JPG
File:Praza Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.JPG
File:Rúa Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.jpg
File:Rianxo Galicia 060521 25.jpg
File:Paseo marítimo Alfonso Rodríguez Castelao.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:یازیچیلار]]</text>
      <sha1>9x1yj16f2q6jf5axr2dj7mb52htsscj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591094</id>
      <parentid>1591093</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T20:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mosbatho</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Rua Castelao.001 - Cee.JPG]] → [[File:Rúa Castelao.001 - Cee.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)</comment>
      <origin>1591094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3710" sha1="ci3afxvhj552exbt411lrcqfjzqqw00" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = آلفونسو دانیل رودریقز کاستلائو
| embed            = 
| honorific_prefix = 
| honorific_suffix = 
| image            =Castelao, Montevideo, 1940.jpg 
| image_size       = 
| image_upright    = 
| alt              = 
| caption          = Castelao in Montevideo.
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| pseudonym        = 
| birth_name       = 
| birth_date       ={{Birth date|df=yes|1886|01|30}}
| birth_place      = [[Rianxo]], Galicia, Spain
| death_date       ={{Death date and age|1950|01|07|1886|01|30}}
| death_place      = [[بوئنوس آیرس]], Argentina
| resting_place    = 
| occupation       = [[سیاستچی]], [[یازیچی]], painter, [[caricaturist]], doctor
| language         = 
| nationality      = 
| citizenship      = [[ایسپانیا دیلی]]
| education        = 
| alma_mater       = [[University of Santiago de Compostela]]
| period           = 
| genre            = 
| subject          = 
| movement         = [[Xeración Nós]]
| notableworks     = Sempre en Galiza
| spouse           =   
| partner          =  
| children         = 
| relatives        = 
| awards           = 
| signature        = Sinatura Castelao transparente.png
| signature_alt    = 
| years_active     = 
| module           = 
| website          = 
| portaldisp       =
| influences       =    
}}
'''آلفونسو دانیل رودریقز کاستلائو''' ({{Lang-en|'''Alfonso Daniel Rodríguez Castelao'''}}) [[یازیچی]] - ۳۰ ژانویه ۱۸۸۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۷ ژانویه ۱۹۵۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.

== بیرده باخ ==
*[[ادبی تنقیدچی]]
*[[ادبیات تاریخی]]
*[[ادبیات آخیملاری]]
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Alfonso Daniel Rodríguez Castelao|Alfonso Daniel Rodríguez Castelao]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ادبیات نؤعلری}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;

File:A Coruña - Jardín de Méndez Núñez - Monumento a Castelao.JPG
File:Coruña, praza do Humor 01-01a.JPG
File:A Castelao 02.JPG
File:P1120431 Cerceda monumento Castelao.JPG
File:Castelao.JPG
File:Ourense, Castelao, rúa Imprenta 01-01.JPG
File:Busto de Castelao - Padrón - Galiza-3.jpg
File:Poio, A Memoria 02-05c.jpg
File:Castelaopo.jpg
File:Detalle da estatua de Castelao en Pontevedra.jpg
File:Redondela a Castelao por subscrición.JPG
File:Castelao Rianxo Galicia 060521 11.jpg
File:Monumento a Castelao en Santa Susana.JPG
File:Monument a Alfonso Castelao (Sabadell).JPG
File:Street signs in Allariz, Ourense, Galicia.jpg
File:Rúa Castelao.001 - Cee.jpg
File:Lugo 05-18c.JPG
File:PlacaRuaCastelaoOurense.JPG
File:Praza Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.JPG
File:Rua Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.JPG
File:Rianxo Galicia 060521 25.jpg
File:Paseo marítimo Alfonso Rodríguez Castelao.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:یازیچیلار]]</text>
      <sha1>ci3afxvhj552exbt411lrcqfjzqqw00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591107</id>
      <parentid>1591094</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T02:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Rua_Castelao.001_-_A_Pobra_do_Caramiñal.JPG with [[File:Rúa_Castelao.001_-_A_Pobra_do_Caramiñal.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request</comment>
      <origin>1591107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3711" sha1="rxyljoywczk25kq8xmzikol7e4crcc8" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = آلفونسو دانیل رودریقز کاستلائو
| embed            = 
| honorific_prefix = 
| honorific_suffix = 
| image            =Castelao, Montevideo, 1940.jpg 
| image_size       = 
| image_upright    = 
| alt              = 
| caption          = Castelao in Montevideo.
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| pseudonym        = 
| birth_name       = 
| birth_date       ={{Birth date|df=yes|1886|01|30}}
| birth_place      = [[Rianxo]], Galicia, Spain
| death_date       ={{Death date and age|1950|01|07|1886|01|30}}
| death_place      = [[بوئنوس آیرس]], Argentina
| resting_place    = 
| occupation       = [[سیاستچی]], [[یازیچی]], painter, [[caricaturist]], doctor
| language         = 
| nationality      = 
| citizenship      = [[ایسپانیا دیلی]]
| education        = 
| alma_mater       = [[University of Santiago de Compostela]]
| period           = 
| genre            = 
| subject          = 
| movement         = [[Xeración Nós]]
| notableworks     = Sempre en Galiza
| spouse           =   
| partner          =  
| children         = 
| relatives        = 
| awards           = 
| signature        = Sinatura Castelao transparente.png
| signature_alt    = 
| years_active     = 
| module           = 
| website          = 
| portaldisp       =
| influences       =    
}}
'''آلفونسو دانیل رودریقز کاستلائو''' ({{Lang-en|'''Alfonso Daniel Rodríguez Castelao'''}}) [[یازیچی]] - ۳۰ ژانویه ۱۸۸۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۳  ایل عومر ائله‌ییب و ۰۷ ژانویه ۱۹۵۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.

== بیرده باخ ==
*[[ادبی تنقیدچی]]
*[[ادبیات تاریخی]]
*[[ادبیات آخیملاری]]
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Alfonso Daniel Rodríguez Castelao|Alfonso Daniel Rodríguez Castelao]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ادبیات نؤعلری}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;

File:A Coruña - Jardín de Méndez Núñez - Monumento a Castelao.JPG
File:Coruña, praza do Humor 01-01a.JPG
File:A Castelao 02.JPG
File:P1120431 Cerceda monumento Castelao.JPG
File:Castelao.JPG
File:Ourense, Castelao, rúa Imprenta 01-01.JPG
File:Busto de Castelao - Padrón - Galiza-3.jpg
File:Poio, A Memoria 02-05c.jpg
File:Castelaopo.jpg
File:Detalle da estatua de Castelao en Pontevedra.jpg
File:Redondela a Castelao por subscrición.JPG
File:Castelao Rianxo Galicia 060521 11.jpg
File:Monumento a Castelao en Santa Susana.JPG
File:Monument a Alfonso Castelao (Sabadell).JPG
File:Street signs in Allariz, Ourense, Galicia.jpg
File:Rúa Castelao.001 - Cee.jpg
File:Lugo 05-18c.JPG
File:PlacaRuaCastelaoOurense.JPG
File:Praza Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.JPG
File:Rúa Castelao.001 - A Pobra do Caramiñal.jpg
File:Rianxo Galicia 060521 25.jpg
File:Paseo marítimo Alfonso Rodríguez Castelao.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:یازیچیلار]]</text>
      <sha1>rxyljoywczk25kq8xmzikol7e4crcc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوکونی بیلیم‌یوردو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58126</id>
    <revision>
      <id>1590999</id>
      <parentid>1567263</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T03:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Bocconi-velodromo.jpg|Bocconi-velodromo.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Bocconi-velodromo.jpg|]].</comment>
      <origin>1590999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4738" sha1="g3lomp88532hkb8ltav5c4c2t9lv9ra" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name              = بوکونی بیلیم‌یوردو
| native_name       = Università Commerciale Luigi Bocconi
| native_name_lang  = 
| image             = Università degli studi Luigi Bocconi - Milano.jpg
| image_size        = 220
| image_alt         = 
| caption           = 
| latin_name        = 
| other_name        = 
| former_name       = 
| motto             = Empowering Talent
| motto_lang        = 
| mottoeng          = 
| top_free_label    = 
| top_free          = 
| type              = [[اؤزل بیلیم‌یوردو|اؤزل]]
| established       =1905  
| closed            = 
| founder           = 
| parent            = 
| affiliation       = 
| religious_affiliation = 
| academic_affiliation  = 
| endowment         = 
| budget            = 
| officer_in_charge = 
| chairman          = 
| chairperson       = 
| chancellor        = 
| president         = [[Mario Monti]]
| vice-president    = 
| superintendent    = 
| provost           = 
| vice_chancellor   = 
| rector            = 
| principal         = 
| dean              = 
| director          = 
| head_label        = 
| head              = 
| academic_staff    = 
| administrative_staff = 
| students          = ۱۰۴٬۰۰0
| undergrad         = 
| postgrad          = 
| doctoral          = 
| other             = 
| address           =  
| city              = [[میلان]]
| state             = 
| province          = 
| country           =[[ایتالیا]] 
| postcode          = 
| coordinates       =  
| campus            =شهرین حومه‌سی 
| language          = 
| free_label        = 
| free              = 
| free_label2       = 
| free2             = 
| colors            = 
| athletics         = 
| sports            = 
| athletics_nickname = 
| sporting_affiliations = 
| mascot            = 
| sports_free_label = 
| sports_free       =
| sports_free_label2 = 
| sports_free2       = 
| website           =  
| logo              = 
| logo_size         = 
| logo_alt          = 
}}
'''بوکونی بیلیم‌یوردو''' ({{lang-en| Bocconi University}}, {{lang-fa|دانشگاه بوکونی}}، {{lang-ar|جامعة بوكوني}})[[ایتالیا]]نین [[میلان]] شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ [[بیلیم‌یوردو]] شهرین حومه‌سینده‌دیر. و ۱۰۴٬۰۰۰ لیسانس و لیسانس‌دان یۆکسک اؤیره‌نجی‌سی واردیر. خوصوصی و [[اؤزل بیلیم‌یوردو|اؤزل]] اؤیره‌تیم قۇرومودیر.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
File:Luigi Bocconi Patria Esercito Re p285.jpg|&lt;!--Luigi Bocconi
File:Bocconi-sda-pens.jpg|&lt;!--The ''pensionato'' building, between which the SDA Bocconi building is seen
File:Dubini Residence.jpg|&lt;!--The Dubini Residence (Residenza E.Dubini) of Bocconi University
File:Bocconi-entrance-vel.jpg|&lt;!--Entrance to the ''Velodromo'' and new building in background

&lt;/gallery&gt;

== مزون‌لار ==

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Bocconi University
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ایتالیا بیلیم یوردلاری}}

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
*http://www.zoominfo.com/p/Luca-Padulli/-2003472773 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180223171224/https://www.zoominfo.com/p/Luca-Padulli/-2003472773 |date=2018-02-23 }}
*http://www.thelocal.it/20151214/italian-ex-porn-star-lands-football-job
*http://www.stampa.unibocconi.it/editor/archivio_pdf/La_Bocconi_in_cifre20121114181222.pdf
*http://www.gioia.it/bellezza/capelli/interviste/a250/chiara-ferragni-influencer-testimonial-pantene-intervista/
*{{cite web|title=Alumnus of the Year: Fabrizio Saccomanni|url=http://www.alumnibocconi.it/alumnus-of-the-year-fabrizio-saccomanni|publisher=Bocconi Alumni Association|accessdate=27 April 2013}}{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{cite news|last1=Green|first1=Danielle|title=A family affair|url=http://vision.ae/articles/a_family_affair|accessdate=23 May 2015|work=Vision|date=April 2015|archive-date=2015-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815084936/http://vision.ae/articles/a_family_affair|dead-url=yes|archivedate=2015-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150815084936/http://vision.ae/articles/a_family_affair}}

[[بؤلمه:بیلیم‌یوردلار]]

[[en:Bocconi University|Bocconi University]]</text>
      <sha1>g3lomp88532hkb8ltav5c4c2t9lv9ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591000</id>
      <parentid>1590999</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T03:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Bocconi-entrance-vel.jpg|Bocconi-entrance-vel.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Bocconi-entrance-vel.jpg|]].</comment>
      <origin>1591000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4643" sha1="51img63sv1wnd1cgcf9qk4pfk93d4en" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name              = بوکونی بیلیم‌یوردو
| native_name       = Università Commerciale Luigi Bocconi
| native_name_lang  = 
| image             = Università degli studi Luigi Bocconi - Milano.jpg
| image_size        = 220
| image_alt         = 
| caption           = 
| latin_name        = 
| other_name        = 
| former_name       = 
| motto             = Empowering Talent
| motto_lang        = 
| mottoeng          = 
| top_free_label    = 
| top_free          = 
| type              = [[اؤزل بیلیم‌یوردو|اؤزل]]
| established       =1905  
| closed            = 
| founder           = 
| parent            = 
| affiliation       = 
| religious_affiliation = 
| academic_affiliation  = 
| endowment         = 
| budget            = 
| officer_in_charge = 
| chairman          = 
| chairperson       = 
| chancellor        = 
| president         = [[Mario Monti]]
| vice-president    = 
| superintendent    = 
| provost           = 
| vice_chancellor   = 
| rector            = 
| principal         = 
| dean              = 
| director          = 
| head_label        = 
| head              = 
| academic_staff    = 
| administrative_staff = 
| students          = ۱۰۴٬۰۰0
| undergrad         = 
| postgrad          = 
| doctoral          = 
| other             = 
| address           =  
| city              = [[میلان]]
| state             = 
| province          = 
| country           =[[ایتالیا]] 
| postcode          = 
| coordinates       =  
| campus            =شهرین حومه‌سی 
| language          = 
| free_label        = 
| free              = 
| free_label2       = 
| free2             = 
| colors            = 
| athletics         = 
| sports            = 
| athletics_nickname = 
| sporting_affiliations = 
| mascot            = 
| sports_free_label = 
| sports_free       =
| sports_free_label2 = 
| sports_free2       = 
| website           =  
| logo              = 
| logo_size         = 
| logo_alt          = 
}}
'''بوکونی بیلیم‌یوردو''' ({{lang-en| Bocconi University}}, {{lang-fa|دانشگاه بوکونی}}، {{lang-ar|جامعة بوكوني}})[[ایتالیا]]نین [[میلان]] شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ [[بیلیم‌یوردو]] شهرین حومه‌سینده‌دیر. و ۱۰۴٬۰۰۰ لیسانس و لیسانس‌دان یۆکسک اؤیره‌نجی‌سی واردیر. خوصوصی و [[اؤزل بیلیم‌یوردو|اؤزل]] اؤیره‌تیم قۇرومودیر.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
File:Luigi Bocconi Patria Esercito Re p285.jpg|&lt;!--Luigi Bocconi
File:Bocconi-sda-pens.jpg|&lt;!--The ''pensionato'' building, between which the SDA Bocconi building is seen
File:Dubini Residence.jpg|&lt;!--The Dubini Residence (Residenza E.Dubini) of Bocconi University

&lt;/gallery&gt;

== مزون‌لار ==

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Bocconi University
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ایتالیا بیلیم یوردلاری}}

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
*http://www.zoominfo.com/p/Luca-Padulli/-2003472773 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180223171224/https://www.zoominfo.com/p/Luca-Padulli/-2003472773 |date=2018-02-23 }}
*http://www.thelocal.it/20151214/italian-ex-porn-star-lands-football-job
*http://www.stampa.unibocconi.it/editor/archivio_pdf/La_Bocconi_in_cifre20121114181222.pdf
*http://www.gioia.it/bellezza/capelli/interviste/a250/chiara-ferragni-influencer-testimonial-pantene-intervista/
*{{cite web|title=Alumnus of the Year: Fabrizio Saccomanni|url=http://www.alumnibocconi.it/alumnus-of-the-year-fabrizio-saccomanni|publisher=Bocconi Alumni Association|accessdate=27 April 2013}}{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{cite news|last1=Green|first1=Danielle|title=A family affair|url=http://vision.ae/articles/a_family_affair|accessdate=23 May 2015|work=Vision|date=April 2015|archive-date=2015-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815084936/http://vision.ae/articles/a_family_affair|dead-url=yes|archivedate=2015-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150815084936/http://vision.ae/articles/a_family_affair}}

[[بؤلمه:بیلیم‌یوردلار]]

[[en:Bocconi University|Bocconi University]]</text>
      <sha1>51img63sv1wnd1cgcf9qk4pfk93d4en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آلن تورینق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58456</id>
    <revision>
      <id>1591113</id>
      <parentid>1548507</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T03:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sarmasiq</username>
        <id>63397</id>
      </contributor>
      <origin>1591113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8495" sha1="e6qzgs0n8tw9uioa3yd605c2bw46eri" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = آلن تورینق
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = Alan Turing az 1930-as években.jpg
| image_size        = 
| image_upright     = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = {{Birth date|df=yes|1912|6|23}}
| birth_place       = [[میدا ویل]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|df=yes|1954|6|7|1912|6|23}}
| death_place       = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom
| death_cause       = [[Cyanide poisoning]]
| resting_place     = Ashes scattered near [[Woking Crematorium]]
| resting_place_coordinates =
| other_names       = 
| pronounce         =
| residence         = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], [[اینگیلیس]]
| citizenship       = 
| nationality       = 
| fields            = 
| workplaces        = 
| patrons           = 
| education         = [[Sherborne School]]
| alma_mater        =  
| doctoral_advisor  =  [[آلونزو چرچ]]
| academic_advisors = 
| doctoral_students =[[Robin Gandy]] 
| notable_students  = 
| known_for         = 
| influences        = [[Max Newman]]
| influenced        = 
| awards            = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse            =  
| partner           =  
| children          = 
| signature         = Alan Turing signature.svg
| signature_alt     = 
| website           = 
}}
'''آلن تورینق''' ({{lang-en|'''Alan Turing'''}}) اینگیلیسلی ریاضیاتچی، کامپیوتر عالیمی، منطیقچی، شفرئشوناس (کریپتانالیست) و فیلسوف ایدی. او، هۆمجۆملۆکده '''&quot;نظری کامپیوتر علمی و سونی ذکانین آتاسی&quot;''' (Father of computer science and artificial intelligence) اولاراق تانینیر. تورینق اؤز قیسا عؤمرونده کامپیوتر دونیاسینین تمل قایدالارینی یاراتمیش و ایکینجی دونیا ساواشینین طالعینی دَییشدیرمیشدیر. 
 
'''&lt;big&gt;ایلک ایللری و تحصیلی&lt;/big&gt;''' 

آلان ماتیسون تورینق 1912-جی ایلده لندن‌ده آنادان اولوب. اونون فوق‌العاده ذکاسی هله اوشاقلیق ایللریندن اؤزونو گؤستریردی. او، کمبریج اونیورسیته‌سینین کینقز کالجینده ریاضیات ساحه‌سینده تحصیل آلیب و داها سونرا پرینستون اونیورسیته‌سیندن دوکتورلوق (PhD) دیپلومونو قازانمیشدیر. 
 
&lt;big&gt;'''کامپیوتر علمی نین تمل کشفی: تورینق ماشینی'''&lt;/big&gt; 

1936-جی ایلده تورینق، '''&quot;تورینق ماشینی&quot;''' (Turing Machine) آدلی نظری بیر مدل تقدیم ائتدی. بو ماشین، ریاضی آلقوریتملری اوزرینده اؤلچولر آپارا بیلن ریاضی بیر تمل ایدی. او، اثبات ائتدی کی، بو جور بیر ماشین یالنیز بیر تاپشیریغی یوخ، دوزگون پروقراملاشدیریلدیقدا هر بیر چتین ریاضی مسئله‌نی حل ائده بیلر. بو ایدئیا، بوگۆنکو ایستیفاده ائتدیگیمیز کامپیوترلرین تمل منطیقینی یاراتدی. 
 
'''&lt;big&gt;ایکینجی دونیا ساواشی و اِنیقما (Enigma) شفرلری&lt;/big&gt;''' 

ساواش باشلایاندا، تورینق بریتانیانین دولتی شفر قوروموندا (Bletchley Park) باش شفرئشوناس اولاراق ایشه باصلادی. نازی آلمانییاسی اؤز حربی مکتوبلارینی قوراماق اوچون '''اِنیقما (Enigma)''' آدلی مۆعقد بیر ماشیندان ایستیفا ائدیردی. 

تورینق، اِنیقما شفرلرینی سیندیرماق اوچون '''&quot;بومب&quot; (Bombe)''' آدلی الکترومکانیک بیر الکترونیک شفر سیندیریجی دستگاه یاراتدی. بو بومب ماشینی، آلمانلارین گؤندردیگی میلیۆنلارلا شفرلی مکتوبو بیر نئچه ساعات ایچینده اوخوماغا کؤمک ائتدی. تاریخچیلرین فیکرینه گؤره، تورینقین بو نجاتی ساواشی ان آزی '''2 ایل''' قیسالتدی و میلیۆنلارلا اینسانین حیاتینی خیلاص ائتدی.


'''&lt;big&gt;سونی ذکا و تورینق تستی&lt;/big&gt;'''

1950-جی ایلده تورینق، &quot;حسابلا گؤرن ماشینلار و ذکا&quot; آدلی اؤنملو بیر علمی مقاله یازدی. او، بو مقاله‌ده سونی ذکانین ان بؤیوک معیاری اولان '''&quot;تورینق تستی&quot; (Turing Test)''' فیکرینی اورتایا آتدی. او بیلدیریردی کی، اگر بیر کامپیوتر اؤز یازیلی جاوابلاری ایله قارشی طرفده‌کی اینسانی اؤزونون ده بیر اینسان اولدوغونا ایناندیرا بیلیرسه، اونو &quot;عاقیللی&quot; یا ذکالی حساب ائتمک اولار. بوگون ChatGPT کیمی بؤیوک دیل مدللری هله ده بو قایدا چرچیوه‌سینده اینجه‌لنیرلر.


'''&lt;big&gt;فاجعه‌لی سونو و سونراکی اعتیراف&lt;/big&gt;'''

تورینق، او دؤنمده بریتانیادا همجینسگرلیگین (قانونا ضید) قاداغان اولماسی سَبَبیندن 1952-جی ایلده محکمه اولوندو. محکمه اونو اوزون مدت دوستاق قالماق یا کیمیاسال کاستراسیون (هورمون درمانلاری) آراسیندا سئچیم ائتمه‌یه مغلوب ائتدی. هورمون درمانلاری اونون بئینی و پسیکولوژیسینه آغیر ضربه‌لر ووردو. 1954-جو ایلده، 41 یاشیندا اولاراق سیانید زهرلنمه‌سی ایله حیاتینا سون قویدو (بؤیوک بیر ائهتیامالا گؤره اؤزونو اؤلدۆردو).

ایللر سونرا، بریتانیا حکومتی اونا قارشی ائدیلن بو حاقسیزلیغی قبول ائتدی. 2009-جو ایلده باش ناظیر قوردون براون دؤولت آدیندان رسمی اۆزرو ایسته‌دی و 2013-جۆ ایلده کرالیچا ایکینجی الیزابت طرفیندن آلان تورینقه اؤلوموندن سونرا **رسمی کرال عفوی** وئریلدی.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Alan Turing|Alan Turing]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Alan Turing
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:عالیم]]
[[بؤلمه:آلن تورینق]]
[[بؤلمه:۱۹۱۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۵۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:20th-century mathematicians]]
[[بؤلمه:Academics of the University of Manchester]]
[[بؤلمه:Academics of the University of Manchester Institute of Science and Technology]]
[[بؤلمه:Alumni of King's College, Cambridge]]
[[بؤلمه:Artificial intelligence researchers]]
[[بؤلمه:Bayesian statisticians]]
[[بؤلمه:Bletchley Park people]]
[[بؤلمه:British anti-fascists]]
[[بؤلمه:British cryptographers]]
[[بؤلمه:British male long-distance runners]]
[[بؤلمه:British people of World War II]]
[[بؤلمه:Computability theorists]]
[[بؤلمه:Computer designers]]
[[بؤلمه:English atheists]]
[[بؤلمه:اینگیلیس بیلگی سایار عالیملر]]
[[بؤلمه:English inventors]]
[[بؤلمه:English logicians]]
[[بؤلمه:English male long-distance runners]]
[[بؤلمه:اینگیلیس ریاضیاتچیل]]</text>
      <sha1>e6qzgs0n8tw9uioa3yd605c2bw46eri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591114</id>
      <parentid>1591113</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T03:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sarmasiq</username>
        <id>63397</id>
      </contributor>
      <origin>1591114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8498" sha1="q2i6rnd744dsb9cp2dypza34s8062ta" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = آلن تورینق
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = Alan Turing az 1930-as években.jpg
| image_size        = 
| image_upright     = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = {{Birth date|df=yes|1912|6|23}}
| birth_place       = [[میدا ویل]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|df=yes|1954|6|7|1912|6|23}}
| death_place       = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom
| death_cause       = [[Cyanide poisoning]]
| resting_place     = Ashes scattered near [[Woking Crematorium]]
| resting_place_coordinates =
| other_names       = 
| pronounce         =
| residence         = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], [[اینگیلیس]]
| citizenship       = 
| nationality       = 
| fields            = 
| workplaces        = 
| patrons           = 
| education         = [[Sherborne School]]
| alma_mater        =  
| doctoral_advisor  =  [[آلونزو چرچ]]
| academic_advisors = 
| doctoral_students =[[Robin Gandy]] 
| notable_students  = 
| known_for         = 
| influences        = [[Max Newman]]
| influenced        = 
| awards            = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse            =  
| partner           =  
| children          = 
| signature         = Alan Turing signature.svg
| signature_alt     = 
| website           = 
}}
'''آلن تورینق''' ({{lang-en|'''Alan Turing'''}}) اینگیلیسلی ریاضیاتچی، کامپیوتر عالیمی، منطیقچی، شفرئشوناس (کریپتانالیست) و فیلسوف ایدی. او، هۆمجۆملۆکده '''&quot;نظری کامپیوتر علمی و سونی ذکانین آتاسی&quot;''' (Father of computer science and artificial intelligence) اولاراق تانینیر. تورینق اؤز قیسا عؤمرونده کامپیوتر دونیاسینین تمل قایدالارینی یاراتمیش و ایکینجی دونیا ساواشینین طالعینی دَییشدیرمیشدیر.  
 
'''&lt;big&gt;ایلک ایللری و تحصیلی&lt;/big&gt;''' 

آلان ماتیسون تورینق 1912-جی ایلده لندن‌ده آنادان اولوب. اونون فوق‌العاده ذکاسی هله اوشاقلیق ایللریندن اؤزونو گؤستریردی. او، کمبریج اونیورسیته‌سینین کینقز کالجینده ریاضیات ساحه‌سینده تحصیل آلیب و داها سونرا پرینستون اونیورسیته‌سیندن دوکتورلوق (PhD) دیپلومونو قازانمیشدیر.  
 
&lt;big&gt;'''کامپیوتر علمی نین تمل کشفی: تورینق ماشینی'''&lt;/big&gt; 

1936-جی ایلده تورینق، '''&quot;تورینق ماشینی&quot;''' (Turing Machine) آدلی نظری بیر مدل تقدیم ائتدی. بو ماشین، ریاضی آلقوریتملری اوزرینده اؤلچولر آپارا بیلن ریاضی بیر تمل ایدی. او، اثبات ائتدی کی، بو جور بیر ماشین یالنیز بیر تاپشیریغی یوخ، دوزگون پروقراملاشدیریلدیقدا هر بیر چتین ریاضی مسئله‌نی حل ائده بیلر. بو ایدئیا، بوگۆنکو ایستیفاده ائتدیگیمیز کامپیوترلرین تمل منطیقینی یاراتدی.  
 
'''&lt;big&gt;ایکینجی دونیا ساواشی و اِنیقما (Enigma) شفرلری&lt;/big&gt;''' 

ساواش باشلایاندا، تورینق بریتانیانین دولتی شفر قوروموندا (Bletchley Park) باش شفرئشوناس اولاراق ایشه باصلادی. نازی آلمانییاسی اؤز حربی مکتوبلارینی قوراماق اوچون '''اِنیقما (Enigma)''' آدلی مۆعقد بیر ماشیندان ایستیفا ائدیردی. 

تورینق، اِنیقما شفرلرینی سیندیرماق اوچون '''&quot;بومب&quot; (Bombe)''' آدلی الکترومکانیک بیر الکترونیک شفر سیندیریجی دستگاه یاراتدی. بو بومب ماشینی، آلمانلارین گؤندردیگی میلیۆنلارلا شفرلی مکتوبو بیر نئچه ساعات ایچینده اوخوماغا کؤمک ائتدی. تاریخچیلرین فیکرینه گؤره، تورینقین بو نجاتی ساواشی ان آزی '''2 ایل''' قیسالتدی و میلیۆنلارلا اینسانین حیاتینی خیلاص ائتدی.


'''&lt;big&gt;سونی ذکا و تورینق تستی&lt;/big&gt;'''

1950-جی ایلده تورینق، &quot;حسابلا گؤرن ماشینلار و ذکا&quot; آدلی اؤنملو بیر علمی مقاله یازدی. او، بو مقاله‌ده سونی ذکانین ان بؤیوک معیاری اولان '''&quot;تورینق تستی&quot; (Turing Test)''' فیکرینی اورتایا آتدی. او بیلدیریردی کی، اگر بیر کامپیوتر اؤز یازیلی جاوابلاری ایله قارشی طرفده‌کی اینسانی اؤزونون ده بیر اینسان اولدوغونا ایناندیرا بیلیرسه، اونو &quot;عاقیللی&quot; یا ذکالی حساب ائتمک اولار. بوگون ChatGPT کیمی بؤیوک دیل مدللری هله ده بو قایدا چرچیوه‌سینده اینجه‌لنیرلر.


'''&lt;big&gt;فاجعه‌لی سونو و سونراکی اعتیراف&lt;/big&gt;'''

تورینق، او دؤنمده بریتانیادا همجینسگرلیگین (قانونا ضید) قاداغان اولماسی سَبَبیندن 1952-جی ایلده محکمه اولوندو. محکمه اونو اوزون مدت دوستاق قالماق یا کیمیاسال کاستراسیون (هورمون درمانلاری) آراسیندا سئچیم ائتمه‌یه مغلوب ائتدی. هورمون درمانلاری اونون بئینی و پسیکولوژیسینه آغیر ضربه‌لر ووردو. 1954-جو ایلده، 41 یاشیندا اولاراق سیانید زهرلنمه‌سی ایله حیاتینا سون قویدو (بؤیوک بیر ائهتیامالا گؤره اؤزونو اؤلدۆردو).

ایللر سونرا، بریتانیا حکومتی اونا قارشی ائدیلن بو حاقسیزلیغی قبول ائتدی. 2009-جو ایلده باش ناظیر قوردون براون دؤولت آدیندان رسمی اۆزرو ایسته‌دی و 2013-جۆ ایلده کرالیچا ایکینجی الیزابت طرفیندن آلان تورینقه اؤلوموندن سونرا **رسمی کرال عفوی** وئریلدی.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Alan Turing|Alan Turing]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Alan Turing
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:عالیم]]
[[بؤلمه:آلن تورینق]]
[[بؤلمه:۱۹۱۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۵۴-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:20th-century mathematicians]]
[[بؤلمه:Academics of the University of Manchester]]
[[بؤلمه:Academics of the University of Manchester Institute of Science and Technology]]
[[بؤلمه:Alumni of King's College, Cambridge]]
[[بؤلمه:Artificial intelligence researchers]]
[[بؤلمه:Bayesian statisticians]]
[[بؤلمه:Bletchley Park people]]
[[بؤلمه:British anti-fascists]]
[[بؤلمه:British cryptographers]]
[[بؤلمه:British male long-distance runners]]
[[بؤلمه:British people of World War II]]
[[بؤلمه:Computability theorists]]
[[بؤلمه:Computer designers]]
[[بؤلمه:English atheists]]
[[بؤلمه:اینگیلیس بیلگی سایار عالیملر]]
[[بؤلمه:English inventors]]
[[بؤلمه:English logicians]]
[[بؤلمه:English male long-distance runners]]
[[بؤلمه:اینگیلیس ریاضیاتچیل]]</text>
      <sha1>q2i6rnd744dsb9cp2dypza34s8062ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جئیمز کلرک ماکسول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61371</id>
    <revision>
      <id>1591115</id>
      <parentid>1578098</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T04:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sarmasiq</username>
        <id>63397</id>
      </contributor>
      <origin>1591115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7972" sha1="f8sne8bcxtgdxwltvdocu6b67w3fqw0" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = جئیمز کلرک ماکسول
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = James Clerk Maxwell big.jpg
| image_size        = 225px
| image_upright     = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = {{birth date|df=yes|1831|6|13}}
| birth_place       = [[ادینبورق]], Scotland
| death_date        = {{اولوم تاریخی و یاش|df=yes|1879|11|5|1831|6|13}}
| death_place       = [[کمبریج، اونتاریو]], England
| death_cause       = 
| resting_place     = Parton, Dumfries and Galloway
| resting_place_coordinates =
| other_names       = 
| pronounce         =
| residence         = 
| citizenship       = [[بؤیوک بریتانیا|بریتانیا]]
| nationality       =ایسکاتلند 
| fields            = [[فیزیک]] و [[ریاضیات]]
| workplaces        = [[Marischal College, Aberdeen]]
| patrons           = 
| education         = 
| alma_mater        =  [[ادینبروق بیلیم‌یوردو]]
| doctoral_advisor  =  
| academic_advisors = [[ویلیام هاپکینز]]
| doctoral_students = 
| notable_students  = [[George Chrystal]]
| known_for         = [[ماکسول موعادیله‌لری]]
| influences        = [[آیزاک نیوتون]], [[مایکل فارادی]]
| influenced        = [[آلبرت آینشتاین]]
| awards            = [[Smith's Prize]] (1854)
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse            =  
| partner           =  
| children          = 
| signature         = James Clerk Maxwell sig.svg
| signature_alt     = 
| website           = 
}}
'''جئیمز کلرک ماکسول''' ({{lang-en|'''James Clerk Maxwell'''}}) ایسکاتلندلی [[بیلیم اینسانی]]. ۱۳ ژوئن ۱۸۳۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۴۸  ایل عومر ائله‌ییب و ۵ نوامبر ۱۸۷۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. جیمز کلرک ماکسول [[ادینبروق بیلیم‌یوردو]]دا درس اوْخویوب. اوْ [[ریاضیات]] و  [[فیزیک]] ساحه‌سینده چالیشیب. او، علم تاریخینده نیوتون و اینشتین ایله عینی سۆییه‌ده گؤرولن ان بؤیوک فیزیکچیلردن بیری حساب اولونور. ماکسولون ان بؤیوک علمی باشاریسی، الکتریک و ماقنیت قوه‌لرینی بیر یئره توپلایاراق '''الکتروماقنیت تئوریسینی''' یاراتماسی ایدی. 
 
'''&lt;big&gt;ایلک ایللری و تحصیلی&lt;/big&gt;''' 

جیمز کلرک ماکسول ۱۸۳۱-جی ایلده ایسکاتلندین ادینبورق شهرینده وارلی بیر عائیله‌ده آنادان اولوب. او، اوشاقلیقدا حددن آرتیق ماراقلی ایدی و هر شئیین اشنمه‌سینی سوروشوردو. ماکسول ادینبورق اونیورسیته‌سینده فیزیک تحصیلینه باشلادی، داها سونرا کمبریج اونیورسیته‌سینه کؤچدو و اورانی بیرینجیلیکله بیتیردی. او، ریاضی منطیقینین گوجونو فیزیک مسله‌لرینی حل ائتمک اوچون ایستیفاده ائدیردی. 
 
'''&lt;big&gt;علمی کشفلری و تئوریلری&lt;/big&gt;''' 

ماکسول اؤز اوزون علمی کاریئراسیندا فیزیک دونیاسینی کؤکوندن دَییشدیرن اۆچ بؤیوک تاپینتی تقدیم ائتدی:

* '''ماکسول تنظیملری (الکتروماقنیت):''' او دؤنمه‌جن علمی دونیا الکتریک و ماقنیتی ایکی آیری قانت حساب ائدیردی. ماکسول، مایکل فارادِین تجربی کونیولارینی ریاضی دیله چئویره‌رک ۴ تمل ریاضی تنظیم یاراتدی. بو تنظیملر گؤستردی کی، الکتریک و ماقنیت عینی فیزیکی ساحه‌نین (الکتروماقنیت ساحه‌سی) ایکی آیری اۆزۆدۆر.
* '''ایشیغین طَبیعتی:''' ماکسول، الکتروماقنیت دالغالارینین سورعتینی حسابئلارکن بو سورعتین ایشیق سورعتی ایله عینی اولدوغونو گؤردو. او، علم تاریخینده ایلک دفعه اولاراق ایشیغین دا بیر الکتروماقنیت دالغاسی اولدوغونو اثبات ائتدی. بو تئوری سونرادان رادیو، تلویزیون و رادارلارین یارادیلماسینا یول آچدی.
* '''قازلارین کینتیک تئوریسی (ماکسول-بولتزمن دسرسی):''' او، قاز مولکوللارینین حرکتینی اؤلچمک اوچون آمار و ائهتیمال اصوللارینی فیزیکه گتیردی. بو مۆعقد آراشدیرما، بوگون کی &quot;ترمودینامیک&quot; و &quot;آماری فیزیک&quot; علملرینین تمل داشی اولدو.
* '''ایلک رنگلی عکس:''' ماکسول ۱۸۶۱-جی ایلده اۆچ اَسَاسی رنگی (قیرمیزی، یاشیل، گؤی) آیری-آیری فیلترلردن کئچیره‌رک دونیانین ایلک پروجئکتور کؤمکی ایله یارادیلان ''رنگلی فوتوقرافینی'' اۆزه چیخاردی.


'''&lt;big&gt;ساتورن حتفلری نین سیرری&lt;/big&gt;'''

ماکسول یالنیز فیزیک دئییل، آسترونومی ایله ده ماراقلانیردی. او دؤنمده علم آداملاری ساتورن (کیوان) گزگینینین اطرافینداکی حتفلرین نئجه ثابیت قالدیغینی بیلمیردیلر. ماکسول ریاضی حسابلامالارلا اثبات ائتدی کی، بو حتفلر تام برک یا مایع اولا بیلمز؛ اونلار میلیۆنلارلا کیچیک داش و بوز پارچالاریندان عیبارتدیر کی، گزگینین اطرافیندا فیرلانیرلار. اونون بو فیکری ۱۰۰ ایل سونرا کوزمیک گمیلری طرفیندن تصدیقلندی.


'''&lt;big&gt;اؤلومو و علمی میراثی&lt;/big&gt;'''

جیمز کلرک ماکسول ۱۸۷۹-جو ایلده، هله ۴۸ یاشیندا اولاراق سرطان خسته‌لیگیندن وفات ائتدی. او، اؤز دؤنمینده لاییق اولدوغو قیمتینی تام آلا بیلمه‌دی، چونکی اونون فیکرلری یاشادیغی عصرین عاغلیندان چوخ قاباقدا ایدی.

آلبرت اینشتین ماکسول حاقیندا دانیشارکن دئمیشدیر: ''&quot;من اؤز تئوریلریمی یاراداندا نیوتونون چیگینلرینده دئییل، ماکسولون چیگینلرینده دایانمیشدیم.&quot;'' ماکسولون تئوریلری اولماسا ایدی، کوانتوم فیزیکی و نیسبیت تئوریسی هئچ وقت یارانمازدی.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:جیمز کلرک ماکسول]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =James Clerk Maxwell
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

جیمز کلرک ماکسول

{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:عالیم]]
[[بؤلمه:ایسکاتلندلی موخترعلر]]</text>
      <sha1>f8sne8bcxtgdxwltvdocu6b67w3fqw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591116</id>
      <parentid>1591115</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T04:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sarmasiq</username>
        <id>63397</id>
      </contributor>
      <origin>1591116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8201" sha1="7m6th1b28oxfbxhxgp38jl4k6r0b1ni" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = جئیمز کلرک ماکسول
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = James Clerk Maxwell big.jpg
| image_size        = 225px
| image_upright     = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = {{birth date|df=yes|1831|6|13}}
| birth_place       = [[ادینبورق]], Scotland
| death_date        = {{اولوم تاریخی و یاش|df=yes|1879|11|5|1831|6|13}}
| death_place       = [[کمبریج، اونتاریو]], England
| death_cause       = 
| resting_place     = Parton, Dumfries and Galloway
| resting_place_coordinates =
| other_names       = 
| pronounce         =
| residence         = 
| citizenship       = [[بؤیوک بریتانیا|بریتانیا]]
| nationality       =ایسکاتلند 
| fields            = [[فیزیک]] و [[ریاضیات]]
| workplaces        = [[Marischal College, Aberdeen]]
| patrons           = 
| education         = 
| alma_mater        =  [[ادینبروق بیلیم‌یوردو]]
| doctoral_advisor  =  
| academic_advisors = [[ویلیام هاپکینز]]
| doctoral_students = 
| notable_students  = [[George Chrystal]]
| known_for         = [[ماکسول موعادیله‌لری]]
| influences        = [[آیزاک نیوتون]], [[مایکل فارادی]]
| influenced        = [[آلبرت آینشتاین]]
| awards            = [[Smith's Prize]] (1854)
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse            =  
| partner           =  
| children          = 
| signature         = James Clerk Maxwell sig.svg
| signature_alt     = 
| website           = 
}}
'''جئیمز کلرک ماکسول''' ({{lang-en|'''James Clerk Maxwell'''}}) ایسکاتلندلی [[بیلیم اینسانی]]. ۱۳ ژوئن ۱۸۳۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۴۸  ایل عومر ائله‌ییب و ۵ نوامبر ۱۸۷۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. جیمز کلرک ماکسول [[ادینبروق بیلیم‌یوردو]]دا درس اوْخویوب. اوْ [[ریاضیات]] و  [[فیزیک]] ساحه‌سینده چالیشیب. او، علم تاریخینده نیوتون و اینشتین ایله عینی سۆییه‌ده گؤرولن ان بؤیوک فیزیکچیلردن بیری حساب اولونور. ماکسولون ان بؤیوک علمی باشاریسی، الکتریک و ماقنیت قوه‌لرینی بیر یئره توپلایاراق '''الکتروماقنیت تئوریسینی''' یاراتماسی ایدی. 
 
'''&lt;big&gt;ایلک ایللری و تحصیلی&lt;/big&gt;''' 

جیمز کلرک ماکسول ۱۸۳۱-جی ایلده ایسکاتلندین [[ادینبورق]] شهرینده وارلی بیر عائیله‌ده آنادان اولوب. او، اوشاقلیقدا حددن آرتیق ماراقلی ایدی و هر شئیین اشنمه‌سینی سوروشوردو. ماکسول ادینبورق اونیورسیته‌سینده فیزیک تحصیلینه باشلادی، داها سونرا [[کمبریج بیلیم‌یوردو|کمبریج اونیورسیته‌]]&lt;nowiki/&gt;سینه کؤچدو و اورانی بیرینجیلیکله بیتیردی. او، ریاضی منطیقینین گوجونو فیزیک مسله‌لرینی حل ائتمک اوچون ایستیفاده ائدیردی. 
 
'''&lt;big&gt;علمی کشفلری و تئوریلری&lt;/big&gt;''' 

ماکسول اؤز اوزون علمی کاریئراسیندا فیزیک دونیاسینی کؤکوندن دَییشدیرن اۆچ بؤیوک تاپینتی تقدیم ائتدی:

* '''[[ماکسول موعادیله‌لری|ماکسول تنظیملری]] ([[الکترومغناطیس|الکتروماقنیت]]):''' او دؤنمه‌جن علمی دونیا الکتریک و ماقنیتی ایکی آیری قانت حساب ائدیردی. ماکسول، مایکل فارادِین تجربی کونیولارینی ریاضی دیله چئویره‌رک ۴ تمل ریاضی تنظیم یاراتدی. بو تنظیملر گؤستردی کی، الکتریک و ماقنیت عینی فیزیکی ساحه‌نین (الکتروماقنیت ساحه‌سی) ایکی آیری اۆزۆدۆر.
* '''ایشیغین طَبیعتی:''' ماکسول، الکتروماقنیت دالغالارینین سورعتینی حسابئلارکن بو سورعتین ایشیق سورعتی ایله عینی اولدوغونو گؤردو. او، علم تاریخینده ایلک دفعه اولاراق ایشیغین دا بیر الکتروماقنیت دالغاسی اولدوغونو اثبات ائتدی. بو تئوری سونرادان رادیو، تلویزیون و رادارلارین یارادیلماسینا یول آچدی.
* '''قازلارین کینتیک تئوریسی (ماکسول-بولتزمن دسرسی):''' او، قاز مولکوللارینین حرکتینی اؤلچمک اوچون آمار و ائهتیمال اصوللارینی فیزیکه گتیردی. بو مۆعقد آراشدیرما، بوگون کی &quot;ترمودینامیک&quot; و &quot;آماری فیزیک&quot; علملرینین تمل داشی اولدو.
* '''ایلک رنگلی عکس:''' ماکسول ۱۸۶۱-جی ایلده اۆچ اَسَاسی رنگی (قیرمیزی، یاشیل، گؤی) آیری-آیری فیلترلردن کئچیره‌رک دونیانین ایلک پروجئکتور کؤمکی ایله یارادیلان ''رنگلی فوتوقرافینی'' اۆزه چیخاردی.


'''&lt;big&gt;ساتورن حتفلری نین سیرری&lt;/big&gt;'''

ماکسول یالنیز فیزیک دئییل، آسترونومی ایله ده ماراقلانیردی. او دؤنمده علم آداملاری ساتورن (کیوان) گزگینینین اطرافینداکی حتفلرین نئجه ثابیت قالدیغینی بیلمیردیلر. ماکسول ریاضی حسابلامالارلا اثبات ائتدی کی، بو حتفلر تام برک یا مایع اولا بیلمز؛ اونلار میلیۆنلارلا کیچیک داش و بوز پارچالاریندان عیبارتدیر کی، گزگینین اطرافیندا فیرلانیرلار. اونون بو فیکری ۱۰۰ ایل سونرا کوزمیک گمیلری طرفیندن تصدیقلندی.


'''&lt;big&gt;اؤلومو و علمی میراثی&lt;/big&gt;'''

جیمز کلرک ماکسول ۱۸۷۹-جو ایلده، هله ۴۸ یاشیندا اولاراق سرطان خسته‌لیگیندن وفات ائتدی. او، اؤز دؤنمینده لاییق اولدوغو قیمتینی تام آلا بیلمه‌دی، چونکی اونون فیکرلری یاشادیغی عصرین عاغلیندان چوخ قاباقدا ایدی.

[[آلبرت آینشتاین|آلبرت اینشتین]] ماکسول حاقیندا دانیشارکن دئمیشدیر: ''&quot;من اؤز تئوریلریمی یاراداندا نیوتونون چیگینلرینده دئییل، ماکسولون چیگینلرینده دایانمیشدیم.&quot;'' ماکسولون تئوریلری اولماسا ایدی، [[کوانتوم تئوریسی|کوانتوم فیزیکی]] و [[نیسبیت نظریه‌سی|نیسبیت تئوریسی]] هئچ وقت یارانمازدی.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:جیمز کلرک ماکسول]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =James Clerk Maxwell
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

جیمز کلرک ماکسول

{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:عالیم]]
[[بؤلمه:ایسکاتلندلی موخترعلر]]</text>
      <sha1>7m6th1b28oxfbxhxgp38jl4k6r0b1ni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جفری اورست هینتون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63628</id>
    <revision>
      <id>1591110</id>
      <parentid>620403</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T03:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41195-81</username>
        <id>63396</id>
      </contributor>
      <comment>اضافه بیلگی لر</comment>
      <origin>1591110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7333" sha1="gjk9lx7nksstk4w18wj5wxgmf1fykzc" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = جفری اورست هینتون
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = Geoffrey Hinton at UBC.jpg
| image_size        = 
| image_upright     = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = {{Birth date and age|df=yes|1947|12|06}}
| birth_place       = [[Wimbledon, London]]
| death_date        = 
| death_place       = 
| death_cause       = 
| resting_place     = 
| resting_place_coordinates =
| other_names       = 
| pronounce         =
| residence         = [[کانادا]]
| citizenship       = 
| nationality       = 
| fields            = 
| workplaces        = 
| patrons           = 
| education         = 
| alma_mater        =  
| doctoral_advisor  =  [[H. Christopher Longuet-Higgins|Christopher Longuet-Higgins]]
| academic_advisors = 
| doctoral_students = 
| notable_students  = 
| known_for         = 
| influences        = 
| influenced        = 
| awards            = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse            =  
| partner           =  
| children          = 
| signature         = 
| signature_alt     = 
| website           = 
}}
'''جفری اورست هینتون''' ({{lang-en|'''Geoffrey Hinton'''}})،  اینگیلیس-کانادالی کامپیوتر عالیمی، پسیکولوق و سونی ذکا (Artificial Intelligence) ساحه‌سینین ان اؤنملی فیقورلاریندان بیریدیر. او، درین اؤیرنمه (Deep Learning) ساحه‌سینده‌کی اینقیلابی ایشلرینه گؤره اغلب '''&quot;سونی ذکانین آتاسی&quot;''' (Godfather of AI) اولاراق تانینیر. هینتون، بیلگی‌سایارلارین اینسان بئینی کیمی اؤیرنمه‌سینی ساغلایان سونی عصب شبکه‌لری (Artificial Neural Networks) اوزرینده‌کی آراشدیرمالاری ایله دونیانی دَییشدیرمیشدیر. 
 
'''&lt;big&gt;ایلک ایللری و تحصیلی&lt;/big&gt;''' 

جفری هینتون 1947-جی ایلده اینگیلیسین بريستول شهرینده آنادان اولوب. او، علمی بیر عائیله‌دن گلیر؛ بؤیوک باباسی مشهور ریاضیاتچی جورج بول (George Boole) ایدی کی، بوگون کی کامپیوتر منطیقینین تملینی اؤزلشدیرمیشدیر. هینتون 1970-جی ایلده کمبریج اونیورسیته‌سیندن اکسپریمنتال پسیکولوژی ساحه‌سینده دیپلوم آلیب. داها سونرا، 1978-جی ایلده ادینبورق اونیورسیته‌سینده سونی ذکا اوزرینده دوکتورلوق (PhD) ائتمیشدیر. 
 
'''&lt;big&gt;علمی کاریئراسی و کشفلری&lt;/big&gt;''' 

او دؤنمده علم دونیاسی سونی عصب شبکه‌لرینه اینانماییر و بو ساحه‌نی اؤلو بیر یول حساب ائدیردی. آما هینتون فیکریندن دؤنمه‌دی. او، کارولاینا و بؤیوک بریتانیادان سونرا کانادایا کؤچدو، چونکی کانادانین قاباقجیل آراشدیرما اینستیتوتو (CIFAR) اونا اؤز ایدئیالارینی داوام ائتدیرمک اوچون آزاد بودجه وئریردی. او، تورونتو اونیورسیته‌سینده پروۆفسور اولاراق اوزون ایللر چالیشدی. 

هینتونون ان بؤیوک علمی باشاریلاری بونلاردیر:

* '''بک‌پروپاقیشن (Backpropagation) آلقوریتمی:''' 1986-جی ایلده هینتون و همکارلاری عصب شبکه‌لرینین اؤزلرینی نئجه دوزلتمه‌سینی و اؤیرنمه‌سینی آچیقلیان بو متودو مشهورلاشدیردیلار. بو، بوگۆنکو سونی ذکانین تمل داشیدیر.
* '''بولتزمن ماشینی (Boltzmann Machine):''' رستیکتیو بولتزمن ماشینلاری، معطّل قالان چوخ چتین دئیتا فورملارینی اؤیرنمک اوچون یئنی بیر اؤلچو گتیردی.
* '''الکس‌نت (AlexNet):''' 2012-جی ایلده هینتون و اونون ایکی تانینمیش تله‌به‌سی (الکس کریژفسکی و ایلیا سوتسکور) بیر عصب شبکه‌سی یاراتدیلار کی، تصویرلری تانیماقدا اینسان گؤزونه یاخین بیر دقیقلیق گؤستردی. بو حادیثه، بوگۆنکو &quot;سونی ذکا پارتلاییشی&quot; نین ایلک قایناغی حساب اولونور.


'''&lt;big&gt;گوگل دؤنمی و تورینق اؤدولو&lt;/big&gt;'''

2013-جو ایلده گوگل (Google) هینتونون یاراتدیغی شیرکتی آلدی و او، گوگل برین (Google Brain) تیمینده باش آراشدیرماچی اولاراق ایشه باشلادی.

2018-جی ایلده جفری هینتون، یوشوا بنجیو (Yoshua Bengio) و یان لکان (Yann LeCun) ایله بیرلیکده کامپیوتر علمینین نوبل اؤدولو سایلان '''تورینق اؤدولونه''' (Turing Award) لاییق گؤرولدو. بو اوچ عالیم بیرلیکده &quot;درین اؤیرنمه اینقیلابی نین اؤنجوللری&quot; آدلاندیریلیرلار.


'''&lt;big&gt;گوگل‌دن ایستیفا و سونی ذکانین تهلوکه‌لری&lt;/big&gt;'''

2023-جۆ ایلین مئی آییندا جفری هینتون بوتون دونیانی شۆکه سالان بیر قرار وئردی و گوگل‌دن ایستیفا ائتدی. ایستیفا ائتمه‌سینین اساس سَبَبی، سونی ذکانین گله‌جک تهلوکه‌لری حاقیندا آزاد شکیلده دانیشا بیلمک ایدی.

هینتون بیلدیردی کی، سونی ذکا اوزمانلارین گؤزلدیگیندن داها سورعتله اینکیشاف ائدیر و تئزلیکله اینسان ذکاسینی کئچه بیلر. او، یالان معلوماتلارین تانیلماز حالا گلمه‌سی، ایش یئرلرینین ایتمه‌سی و ان قورخولوسو، خودکار سیلاخلارین یارادیلماسی کیمی ریسکلردن جدی شکیلده نیگران اولدوغونو و بو تکنولوژی نین اینسانیتین سونونو گتیره بیله‌جک بیر ظرفیته مالیک اولدوغونو وورغولاییر.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Geoffrey Hinton|Geoffrey Hinton]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Geoffrey Hinton
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:عالیم]]</text>
      <sha1>gjk9lx7nksstk4w18wj5wxgmf1fykzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591111</id>
      <parentid>1591110</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T03:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41195-81</username>
        <id>63396</id>
      </contributor>
      <origin>1591111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7342" sha1="3xg90qwm9r9coklckxs1seb1eeyrn12" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix  = 
| name              = جفری اورست هینتون
| honorific_suffix  = 
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = Geoffrey Hinton at UBC.jpg
| image_size        = 
| image_upright     = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = {{Birth date and age|df=yes|1947|12|06}}
| birth_place       = [[Wimbledon, London]]
| death_date        = 
| death_place       = 
| death_cause       = 
| resting_place     = 
| resting_place_coordinates =
| other_names       = 
| pronounce         =
| residence         = [[کانادا]]
| citizenship       = 
| nationality       = 
| fields            = 
| workplaces        = 
| patrons           = 
| education         = 
| alma_mater        =  
| doctoral_advisor  =  [[H. Christopher Longuet-Higgins|Christopher Longuet-Higgins]]
| academic_advisors = 
| doctoral_students = 
| notable_students  = 
| known_for         = 
| influences        = 
| influenced        = 
| awards            = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse            =  
| partner           =  
| children          = 
| signature         = 
| signature_alt     = 
| website           = 
}}
'''جفری اورست هینتون''' ({{lang-en|'''Geoffrey Everest  Hinton'''}})،  اینگیلیس-کانادالی کامپیوتر عالیمی، پسیکولوق و سونی ذکا (Artificial Intelligence) ساحه‌سینین ان اؤنملی فیقورلاریندان بیریدیر. او، درین اؤیرنمه (Deep Learning) ساحه‌سینده‌کی اینقیلابی ایشلرینه گؤره اغلب '''&quot;سونی ذکانین آتاسی&quot;''' (Godfather of AI) اولاراق تانینیر. هینتون، بیلگی‌سایارلارین اینسان بئینی کیمی اؤیرنمه‌سینی ساغلایان سونی عصب شبکه‌لری (Artificial Neural Networks) اوزرینده‌کی آراشدیرمالاری ایله دونیانی دَییشدیرمیشدیر. 
 
'''&lt;big&gt;ایلک ایللری و تحصیلی&lt;/big&gt;''' 

جفری هینتون 1947-جی ایلده اینگیلیسین بريستول شهرینده آنادان اولوب. او، علمی بیر عائیله‌دن گلیر؛ بؤیوک باباسی مشهور ریاضیاتچی جورج بول (George Boole) ایدی کی، بوگون کی کامپیوتر منطیقینین تملینی اؤزلشدیرمیشدیر. هینتون 1970-جی ایلده کمبریج اونیورسیته‌سیندن اکسپریمنتال پسیکولوژی ساحه‌سینده دیپلوم آلیب. داها سونرا، 1978-جی ایلده ادینبورق اونیورسیته‌سینده سونی ذکا اوزرینده دوکتورلوق (PhD) ائتمیشدیر. 
 
'''&lt;big&gt;علمی کاریئراسی و کشفلری&lt;/big&gt;''' 

او دؤنمده علم دونیاسی سونی عصب شبکه‌لرینه اینانماییر و بو ساحه‌نی اؤلو بیر یول حساب ائدیردی. آما هینتون فیکریندن دؤنمه‌دی. او، کارولاینا و بؤیوک بریتانیادان سونرا کانادایا کؤچدو، چونکی کانادانین قاباقجیل آراشدیرما اینستیتوتو (CIFAR) اونا اؤز ایدئیالارینی داوام ائتدیرمک اوچون آزاد بودجه وئریردی. او، تورونتو اونیورسیته‌سینده پروۆفسور اولاراق اوزون ایللر چالیشدی. 

هینتونون ان بؤیوک علمی باشاریلاری بونلاردیر:

* '''بک‌پروپاقیشن (Backpropagation) آلقوریتمی:''' 1986-جی ایلده هینتون و همکارلاری عصب شبکه‌لرینین اؤزلرینی نئجه دوزلتمه‌سینی و اؤیرنمه‌سینی آچیقلیان بو متودو مشهورلاشدیردیلار. بو، بوگۆنکو سونی ذکانین تمل داشیدیر.
* '''بولتزمن ماشینی (Boltzmann Machine):''' رستیکتیو بولتزمن ماشینلاری، معطّل قالان چوخ چتین دئیتا فورملارینی اؤیرنمک اوچون یئنی بیر اؤلچو گتیردی.
* '''الکس‌نت (AlexNet):''' 2012-جی ایلده هینتون و اونون ایکی تانینمیش تله‌به‌سی (الکس کریژفسکی و ایلیا سوتسکور) بیر عصب شبکه‌سی یاراتدیلار کی، تصویرلری تانیماقدا اینسان گؤزونه یاخین بیر دقیقلیق گؤستردی. بو حادیثه، بوگۆنکو &quot;سونی ذکا پارتلاییشی&quot; نین ایلک قایناغی حساب اولونور.


'''&lt;big&gt;گوگل دؤنمی و تورینق اؤدولو&lt;/big&gt;'''

2013-جو ایلده گوگل (Google) هینتونون یاراتدیغی شیرکتی آلدی و او، گوگل برین (Google Brain) تیمینده باش آراشدیرماچی اولاراق ایشه باشلادی.

2018-جی ایلده جفری هینتون، یوشوا بنجیو (Yoshua Bengio) و یان لکان (Yann LeCun) ایله بیرلیکده کامپیوتر علمینین نوبل اؤدولو سایلان '''تورینق اؤدولونه''' (Turing Award) لاییق گؤرولدو. بو اوچ عالیم بیرلیکده &quot;درین اؤیرنمه اینقیلابی نین اؤنجوللری&quot; آدلاندیریلیرلار.


'''&lt;big&gt;گوگل‌دن ایستیفا و سونی ذکانین تهلوکه‌لری&lt;/big&gt;'''

2023-جۆ ایلین مئی آییندا جفری هینتون بوتون دونیانی شۆکه سالان بیر قرار وئردی و گوگل‌دن ایستیفا ائتدی. ایستیفا ائتمه‌سینین اساس سَبَبی، سونی ذکانین گله‌جک تهلوکه‌لری حاقیندا آزاد شکیلده دانیشا بیلمک ایدی.

هینتون بیلدیردی کی، سونی ذکا اوزمانلارین گؤزلدیگیندن داها سورعتله اینکیشاف ائدیر و تئزلیکله اینسان ذکاسینی کئچه بیلر. او، یالان معلوماتلارین تانیلماز حالا گلمه‌سی، ایش یئرلرینین ایتمه‌سی و ان قورخولوسو، خودکار سیلاخلارین یارادیلماسی کیمی ریسکلردن جدی شکیلده نیگران اولدوغونو و بو تکنولوژی نین اینسانیتین سونونو گتیره بیله‌جک بیر ظرفیته مالیک اولدوغونو وورغولاییر.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Geoffrey Hinton|Geoffrey Hinton]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Geoffrey Hinton
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:عالیم]]</text>
      <sha1>3xg90qwm9r9coklckxs1seb1eeyrn12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591112</id>
      <parentid>1591111</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T03:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sarmasiq</username>
        <id>63397</id>
      </contributor>
      <origin>1591112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7162" sha1="hvzf3gpmrmqacar4k1j4q10p1ejhajl" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| honorific_prefix = 
| name = جفری اورست هینتون
| honorific_suffix = 
| native_name = 
| native_name_lang = 
| image = Geoffrey Hinton at UBC.jpg
| image_size = 
| image_upright = 
| alt = 
| caption = 
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1947|12|06}}
| birth_place = [[بریستول, اینگیلیس]]
| death_date = 
| death_place = 
| death_cause = 
| resting_place = 
| resting_place_coordinates = 
| other_names = 
| pronounce = 
| residence = [[کانادا]]
| citizenship = 
| nationality = 
| fields = سونی ذکا، درین اؤیرنمه، ماشین اؤیرنمه‌سی
| workplaces = 
| patrons = 
| education = 
| alma_mater = 
| doctoral_advisor = [[H. Christopher Longuet-Higgins|Christopher Longuet-Higgins]]
| academic_advisors = 
| doctoral_students = 
| notable_students = 
| known_for = 
| influences = 
| influenced = 
| awards = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| spouse = 
| partner = 
| children = 
| signature = 
| signature_alt = 
| website = 
}}
'''جفری اورست هینتون''' ({{lang-en|'''Geoffrey Everest  Hinton'''}})،  اینگیلیس-کانادالی کامپیوتر عالیمی، پسیکولوق و سونی ذکا (Artificial Intelligence) ساحه‌سینین ان اؤنملی فیقورلاریندان بیریدیر. او، درین اؤیرنمه (Deep Learning) ساحه‌سینده‌کی اینقیلابی ایشلرینه گؤره اغلب '''&quot;سونی ذکانین آتاسی&quot;''' (Godfather of AI) اولاراق تانینیر. هینتون، بیلگی‌سایارلارین اینسان بئینی کیمی اؤیرنمه‌سینی ساغلایان سونی عصب شبکه‌لری (Artificial Neural Networks) اوزرینده‌کی آراشدیرمالاری ایله دونیانی دَییشدیرمیشدیر. 
 
'''&lt;big&gt;ایلک ایللری و تحصیلی&lt;/big&gt;''' 

جفری هینتون 1947-جی ایلده اینگیلیسین بريستول شهرینده آنادان اولوب. او، علمی بیر عائیله‌دن گلیر؛ بؤیوک باباسی مشهور ریاضیاتچی جورج بول (George Boole) ایدی کی، بوگون کی کامپیوتر منطیقینین تملینی اؤزلشدیرمیشدیر. هینتون 1970-جی ایلده کمبریج اونیورسیته‌سیندن اکسپریمنتال پسیکولوژی ساحه‌سینده دیپلوم آلیب. داها سونرا، 1978-جی ایلده ادینبورق اونیورسیته‌سینده سونی ذکا اوزرینده دوکتورلوق (PhD) ائتمیشدیر. 
 
'''&lt;big&gt;علمی کاریئراسی و کشفلری&lt;/big&gt;''' 

او دؤنمده علم دونیاسی سونی عصب شبکه‌لرینه اینانماییر و بو ساحه‌نی اؤلو بیر یول حساب ائدیردی. آما هینتون فیکریندن دؤنمه‌دی. او، کارولاینا و بؤیوک بریتانیادان سونرا کانادایا کؤچدو، چونکی کانادانین قاباقجیل آراشدیرما اینستیتوتو (CIFAR) اونا اؤز ایدئیالارینی داوام ائتدیرمک اوچون آزاد بودجه وئریردی. او، تورونتو اونیورسیته‌سینده پروۆفسور اولاراق اوزون ایللر چالیشدی. 

هینتونون ان بؤیوک علمی باشاریلاری بونلاردیر:

* '''بک‌پروپاقیشن (Backpropagation) آلقوریتمی:''' 1986-جی ایلده هینتون و همکارلاری عصب شبکه‌لرینین اؤزلرینی نئجه دوزلتمه‌سینی و اؤیرنمه‌سینی آچیقلیان بو متودو مشهورلاشدیردیلار. بو، بوگۆنکو سونی ذکانین تمل داشیدیر.
* '''بولتزمن ماشینی (Boltzmann Machine):''' رستیکتیو بولتزمن ماشینلاری، معطّل قالان چوخ چتین دئیتا فورملارینی اؤیرنمک اوچون یئنی بیر اؤلچو گتیردی.
* '''الکس‌نت (AlexNet):''' 2012-جی ایلده هینتون و اونون ایکی تانینمیش تله‌به‌سی (الکس کریژفسکی و ایلیا سوتسکور) بیر عصب شبکه‌سی یاراتدیلار کی، تصویرلری تانیماقدا اینسان گؤزونه یاخین بیر دقیقلیق گؤستردی. بو حادیثه، بوگۆنکو &quot;سونی ذکا پارتلاییشی&quot; نین ایلک قایناغی حساب اولونور.


'''&lt;big&gt;گوگل دؤنمی و تورینق اؤدولو&lt;/big&gt;'''

2013-جو ایلده گوگل (Google) هینتونون یاراتدیغی شیرکتی آلدی و او، گوگل برین (Google Brain) تیمینده باش آراشدیرماچی اولاراق ایشه باشلادی.

2018-جی ایلده جفری هینتون، یوشوا بنجیو (Yoshua Bengio) و یان لکان (Yann LeCun) ایله بیرلیکده کامپیوتر علمینین نوبل اؤدولو سایلان '''تورینق اؤدولونه''' (Turing Award) لاییق گؤرولدو. بو اوچ عالیم بیرلیکده &quot;درین اؤیرنمه اینقیلابی نین اؤنجوللری&quot; آدلاندیریلیرلار.


'''&lt;big&gt;گوگل‌دن ایستیفا و سونی ذکانین تهلوکه‌لری&lt;/big&gt;'''

2023-جۆ ایلین مئی آییندا جفری هینتون بوتون دونیانی شۆکه سالان بیر قرار وئردی و گوگل‌دن ایستیفا ائتدی. ایستیفا ائتمه‌سینین اساس سَبَبی، سونی ذکانین گله‌جک تهلوکه‌لری حاقیندا آزاد شکیلده دانیشا بیلمک ایدی.

هینتون بیلدیردی کی، سونی ذکا اوزمانلارین گؤزلدیگیندن داها سورعتله اینکیشاف ائدیر و تئزلیکله اینسان ذکاسینی کئچه بیلر. او، یالان معلوماتلارین تانیلماز حالا گلمه‌سی، ایش یئرلرینین ایتمه‌سی و ان قورخولوسو، خودکار سیلاخلارین یارادیلماسی کیمی ریسکلردن جدی شکیلده نیگران اولدوغونو و بو تکنولوژی نین اینسانیتین سونونو گتیره بیله‌جک بیر ظرفیته مالیک اولدوغونو وورغولاییر.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Geoffrey Hinton|Geoffrey Hinton]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Geoffrey Hinton
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:عالیم]]</text>
      <sha1>hvzf3gpmrmqacar4k1j4q10p1ejhajl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ریواروکسابان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70790</id>
    <revision>
      <id>1591118</id>
      <parentid>631039</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T05:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4168" sha1="l1wiert8uk7d3r7ela0h88wjo3m4nag" xml:space="preserve">{{Infobox drug
| Verifiedfields = changed
| verifiedrevid = 459434616
| IUPAC_name = ('''S''')-5-chloro-'''N'''-&lt;nowiki/&gt;{[2-oxo-3-[4-(3-oxomorpholin-4-yl)&lt;BR&gt;phenyl]oxazolidin-5-yl]methyl} thiophene-2-carboxamide
| image = Rivaroxaban2DCSD.svg
| width = 250px
| image2 = Rivaroxaban xtal 2005.png
| width2 = 250px
&lt;!--Clinical data--&gt;
| tradename = Xarelto, others
| Drugs.com = {{Drugs.com|monograph|rivaroxaban}}
| licence_EU = yes
| licence_US = Rivaroxaban
| pregnancy_AU = C 
| pregnancy_US = C
| legal_AU = S4
| legal_CA = Rx-only
| legal_UK = POM
| legal_US = Rx-only
| legal_status =  
| routes_of_administration = [[Oral administration|By mouth]]
&lt;!--Pharmacokinetic data--&gt;
| bioavailability = 80–100%; Cmax = 2–4 hours (10 mg oral)&lt;ref name=&quot;Xarelto SPC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.xarelto.com/scripts/pages/en/information-on-xarelto/summary_of_product_characteristics/index.php |title=Xarelto: Summary of Product Characteristics |publisher=Bayer Schering Pharma AG |year=2008 |accessdate=2009-02-11 |archivedate=2010-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727003531/http://xarelto.com/scripts/pages/en/information-on-xarelto/summary_of_product_characteristics/index.php }}&lt;/ref&gt;
| metabolism = [[CYP3A4]], [[CYP2J2]] and CYP-independent mechanisms&lt;ref name=&quot;Xarelto SPC&quot;/&gt;
| elimination_half-life = 5–9 hours in healthy subjects aged 20 to 45&lt;ref name=&quot;Xarelto SPC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abdulsattar |first1=Y |last2=Bhambri |first2=R |last3=Nogid |first3=A |title=Rivaroxaban (xarelto) for the prevention of thromboembolic disease: an inside look at the oral direct factor xa inhibitor.|journal=P &amp; T : a peer-reviewed journal for formulary management|date=May 2009|volume=34|issue=5|pages=238–44|pmid=19561868|pmc=2697099}}&lt;/ref&gt;
| excretion = {{Sfrac|2|3}} metabolized in liver and {{Sfrac|1|3}} eliminated unchanged&lt;ref name=&quot;Xarelto SPC&quot;/&gt;
&lt;!--Identifiers--&gt;
| IUPHAR_ligand = 6388
| CAS_number_Ref = {{Cascite|changed|??}}
| CAS_number = 366789-02-8
| ATC_prefix = B01
| ATC_suffix = AF01
| PubChem = 6433119
| DrugBank_Ref = {{Drugbankcite|correct|drugbank}}
| DrugBank = DB06228
| ChemSpiderID_Ref = {{Chemspidercite|correct|chemspider}}
| ChemSpiderID = 8051086
| UNII_Ref = {{Fdacite|correct|FDA}}
| UNII = 9NDF7JZ4M3
| ChEMBL_Ref = {{Ebicite|correct|EBI}}
| ChEMBL = 198362
| KEGG_Ref = {{Keggcite|changed|kegg}}
| KEGG = D07086
| synonyms = BAY 59-7939
&lt;!--Chemical data--&gt;
| C=19 | H=18 | Cl=1 | N=3 | O=5 | S=1 
| molecular_weight = 435.882 g/mol
| smiles = c1cc(ccc1N2CCOCC2=O)N3C[C@@H](OC3=O)CNC(=O)c4ccc(s4)Cl
| StdInChI_Ref = {{Stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChI = 1S/C19H18ClN3O5S/c20-16-6-5-15(29-16)18(25)21-9-14-10-23(19(26)28-14)13-3-1-12(2-4-13)22-7-8-27-11-17(22)24/h1-6,14H,7-11H2,(H,21,25)/t14-/m0/s1
| StdInChIKey_Ref = {{Stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = KGFYHTZWPPHNLQ-AWEZNQCLSA-N
}}

'''ریواروکسابان''' ([[آیوپاک آدی]]: (S)-5-chloro-N-، {{Lang-en|Rivaroxaban}}, {{Lang-ar|ريفاروكسيبان}}، {{Lang-ru|Ривароксобан}}) بیر [[بیلشیک|شیمیایی بیلشیک]] [[دواء]]. بۇ [[دواء|دواءنین]] [[مول جرمی|مول جرمیسی]] مول/قرم ۴۳۵٫۸۸۲ دیر.
== بیرده باخ ==
*[[دواء شیرکت‌لرین لیستی]]
*[[بیوفارماسی]]
*[[دواء کیرلیلیغی]]
*[[اؤن دواء]]
*[[فارماکولوژی]]
*[[کپسول (دواء)]]
*[[آنتی‌بیوتیک‌]]
*[[آنتی سایکوتیک‌]] یا ضد روان پریشی
*[[آغری کسیجی]] یا ضد درد
*[[آنتی‌دپرسان]] یا ضد افسردگی
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
*اینگلیسیجه ویکی پدیا

== ائشیک باغلانتی‌لار ==
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Rivaroxaban
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:دواء]]</text>
      <sha1>l1wiert8uk7d3r7ela0h88wjo3m4nag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دقزامفتامین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71223</id>
    <revision>
      <id>1591079</id>
      <parentid>1462104</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T12:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8822" sha1="qtp1kxv66diuu3p1i2g23ei1bz2555z" xml:space="preserve">{{Infobox drug
| Verifiedfields = changed
| Watchedfields = changed
| verifiedrevid = 596899008
| INN = Dexamfetamine
| IUPAC_name = (2'''S''')-1-phenylpropan-2-amine
| image = D-amphetamine.svg
| width = 300px
&lt;!-- Clinical data --&gt;
| drug_name = 
| tradename = Dexedrine, Metamina, Attentin, Zenzedi, Procentra, Amfexa
| Drugs.com = {{Drugs.com|monograph|dextroamphetamine}}
| MedlinePlus = a605027
| licence_EU =
| licence_US = Dextroamphetamine
| pregnancy_AU = B3
| pregnancy_US = C
| legal_AU = S8
| legal_CA = Schedule I
| legal_DE = Anlage III
| legal_UK = Class B
| legal_US = Schedule II
| legal_status =
| dependency_liability = [[Physical dependence|Physical]]: None&lt;br /&gt;[[Psychological dependence|Psychological]]: Moderate&lt;ref name=&quot;Stahl's Essential Psychopharmacology&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stahl's Essential Psychopharmacology - dextroamphetamine&quot;&gt;{{cite book | vauthors=Stahl SM | title=Prescriber's Guide: Stahl's Essential Psychopharmacology | date=March 2017 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, United Kingdom | isbn=9781108228749 | pages=39–44 | edition=6th | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9hssDwAAQBAJ&amp;pg=PA39#v=onepage&amp;q&amp;f=false | chapter=Amphetamine (D) | accessdate=8 August 2017 }}&lt;/ref&gt;

| addiction_liability = Moderate
| routes_of_administration = [[Oral route|oral]]
&lt;!-- Pharmacokinetic data --&gt;
| bioavailability = Oral 75&amp;ndash;100%&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title=Dextromphetamine | url=http://www.drugbank.ca/drugs/DB01576#pharmacology | work=DrugBank | accessdate=5 November 2013 | section=Pharmacology | archive-date=2019-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190806163223/https://www.drugbank.ca/drugs/DB01576#pharmacology | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| protein_bound = 15–40%&lt;ref name=&quot;Drugbank-amph&quot; /&gt;
| metabolism = [[CYP2D6]],&lt;ref name=&quot;FDA Pharmacokinetics&quot; /&gt; [[Dopamine β-hydroxylase|DBH]],&lt;ref name=&quot;DBH ref&quot;&gt;{{cite book | title=Foye's Principles of Medicinal Chemistry | url=https://archive.org/details/foyesprincipleso0000unse | year=2013 | publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins | location=Philadelphia | isbn=1609133455 | page=[https://archive.org/details/foyesprincipleso0000unse/page/648 648] |vauthors=Lemke TL, Williams DA, Roche VF, Zito W |edition=7th | quote=Alternatively, direct oxidation of amphetamine by DA β-hydroxylase can afford norephedrine.}}&lt;/ref&gt; [[Flavin-containing monooxygenase|FMO3]]&lt;ref name=&quot;FMO&quot; /&gt;
| onset = {{قیسالتما|IR|Immediate release}} dosing: 0.5-1.5&amp;nbsp;hours&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Primary Care Pediatrics|url = https://books.google.com/books?id=o43u_qWT4asC|publisher = Lippincott Williams &amp; Wilkins|date = 2001-01-01|isbn = 9780781720083|first = Carol|last = Green-Hernandez|first2 = Joanne K.|last2 = Singleton|first3 = Daniel Z.|last3 = Aronzon|page = 243}}|quote = Table 21.2 Medications for ADHD ... D-amphetamine ... Onset: 30 min.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = Dexedrine, ProCentra(dextroamphetamine) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more|url = http://reference.medscape.com/drug/dexedrine-procentra-dextroamphetamine-342998#10|website = reference.medscape.com|accessdate = 2015-10-04|quote = Onset of action: 1–1.5 hr}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{قیسالتما|XR|Extended release}} dosing: 1.5–2&amp;nbsp;hours&lt;ref name=&quot;Millichap: onset, peak, and duration&quot;&gt;{{cite book | author = Millichap JG |  editor = Millichap JG | title = Attention Deficit Hyperactivity Disorder Handbook: A Physician's Guide to ADHD | year = 2010 | publisher = Springer | location = New York, USA | isbn = 9781441913968 | page = 112 | edition = 2nd | chapter = Chapter 9: Medications for ADHD | quote = &lt;br /&gt;Table 9.2 Dextroamphetamine formulations of stimulant medication&lt;br /&gt;Dexedrine [Peak:2–3&amp;nbsp;h] [Duration:5–6&amp;nbsp;h]&amp;nbsp;...&lt;br /&gt;Adderall [Peak:2–3&amp;nbsp;h] [Duration:5–7&amp;nbsp;h]&lt;br /&gt;Dexedrine spansules [Peak:7–8&amp;nbsp;h] [Duration:12&amp;nbsp;h]&amp;nbsp;...&lt;br /&gt;Adderall XR [Peak:7–8&amp;nbsp;h] [Duration:12&amp;nbsp;h]&lt;br /&gt;Vyvanse [Peak:3–4&amp;nbsp;h] [Duration:12&amp;nbsp;h]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;XR onset-duration&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brams M, Mao AR, Doyle RL | title = Onset of efficacy of long-acting psychostimulants in pediatric attention-deficit/hyperactivity disorder | journal = Postgrad. Med. | volume = 120 | issue = 3 | pages = 69–88 | date = September 2008 | pmid = 18824827 | doi = 10.3810/pgm.2008.09.1909 | quote = Onset of efficacy was earliest for d-MPH-ER at 0.5 hours, followed by d, l-MPH-LA at 1 to 2 hours, MCD at 1.5 hours, d, l-MPH-OR at 1 to 2 hours, MAS-XR at 1.5 to 2 hours, MTS at 2 hours, and LDX at approximately 2 hours.&amp;nbsp;... MAS-XR, and LDX have a long duration of action at 12 hours postdose}}&lt;/ref&gt;
| elimination_half-life = 9–11&amp;nbsp;hours&lt;ref name=&quot;FDA Pharmacokinetics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Adderall IR&quot;&gt;{{cite web | title=Adderall IR Prescribing Information | url=http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2015/011522s042lbl.pdf | publisher = Teva Pharmaceuticals USA, Inc. | work = United States Food and Drug Administration | date=October 2015 | accessdate=18 May 2016 | pages=1–6}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[پی‌اچ]]-dependent: 7–34&amp;nbsp;hours&lt;ref name=&quot;HSDB Toxnet October 2017 Full archived record&quot; /&gt;
| duration_of_action = {{قیسالتما|IR|Immediate release}} dosing: 3–6&amp;nbsp;hours&lt;ref name=&quot;Millichap: onset, peak, and duration&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Narcolepsy guide&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mignot EJ | title = A practical guide to the therapy of narcolepsy and hypersomnia syndromes | journal = Neurotherapeutics | volume = 9 | issue = 4 | pages = 739–752 | date = October 2012 | pmid = 23065655 | pmc = 3480574 | doi = 10.1007/s13311-012-0150-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{قیسالتما|XR|Extended release}} dosing: 8–12&amp;nbsp;hours&lt;ref name=&quot;Stahl's Essential Psychopharmacology - dextroamphetamine&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Millichap: onset, peak, and duration&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Narcolepsy guide&quot;/&gt;
| excretion = Renal (45%);&lt;ref&gt;{{cite web|title=dextrostat (dextroamphetamine sulfate) tablet [Shire US Inc.]|publisher=Shire US Inc.|work=DailyMed|url=http://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/archives/fdaDrugInfo.cfm?archiveid=1645|date=August 2006|accessdate=8 November 2013|location=Wayne, PA}}&lt;/ref&gt; urinary pH-dependent
&lt;!-- Identifiers --&gt;
| CAS_number_Ref = {{Cascite|correct|??}}
| CAS_number = 51-64-9
| ATC_prefix = N06
| ATC_suffix = BA02
| ATC_supplemental =
| PubChem = 5826
| IUPHAR_ligand = 2147
| DrugBank_Ref = {{Drugbankcite|correct|drugbank}}
| DrugBank = DB01576
| ChemSpiderID_Ref = {{Chemspidercite|correct|chemspider}}
| ChemSpiderID = 5621
| UNII_Ref = {{Fdacite|correct|FDA}}
| UNII = TZ47U051FI
| KEGG_Ref = {{Keggcite|correct|kegg}}
| KEGG = D03740
| ChEBI_Ref = {{Ebicite|correct|EBI}}
| ChEBI = 4469
| ChEMBL_Ref = {{Ebicite|correct|EBI}}
| ChEMBL = 612
| synonyms = &lt;small&gt;D&lt;/small&gt;-Amphetamine
&lt;!-- Chemical data --&gt;
| C=9 | H=13 | Ag= | As= | Au= | B= | Bi= | Br= | Cl= | Co= | F= | Fe= | Gd= | I=
| K= | Mn= | N=1 | Na= | O= | P= | Pt= | S= | Sb= | Se= | Sr= | Tc= | Zn= | charge=
| molecular_weight = 135.20622
| SMILES = C[C@@H](Cc1ccccc1)N
| StdInChI_Ref = {{Stdinchicite|changed|chemspider}}
| StdInChI = InChI=1S/C9H13N/c1-8(10)7-9-5-3-2-4-6-9/h2-6,8H,7,10H2,1H3/t8-/m0/s1
| StdInChI_comment =
| StdInChIKey_Ref = {{Stdinchicite|correct|chemspider}}
| StdInChIKey = KWTSXDURSIMDCE-QMMMGPOBSA-N
| density = 0.913
| melting_point =
| melting_notes =
| boiling_point = 201.5
| boiling_notes =
| solubility = 20
}}
'''دقزامفتامین''' ([[آیوپاک آدی]]: (2S)-1-phenylpropan-2-amine, {{Lang-en|Dextroamphetamine}}, {{Lang-zh|右旋安非他命}}، {{Lang-ar|ديكستروامفيتامين}}، {{Lang-ru|Дексамфетамин}}) بیر [[بیلشیک|شیمیایی بیلشیک]] [[دواء]]. بۇ [[دواء|دواءنین]] [[مول جرمی|مول جرمیسی]] مول/قرم ۱۳۵٫۲۰۶۲۲ دیر.
== بیرده باخ ==
*[[دواء شیرکت‌لرین لیستی]]
*[[بیوفارماسی]]
*[[دواء کیرلیلیغی]]
*[[اؤن دواء]]
*[[فارماکولوژی]]
*[[کپسول (دواء)]]
*[[آنتی‌بیوتیک‌]]
*[[آنتی سایکوتیک‌]] یا ضد روان پریشی
*[[آغری کسیجی]] یا ضد درد
*[[آنتی‌دپرسان]] یا ضد افسردگی
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
*اینگلیسیجه ویکی پدیا

== ائشیک باغلانتی‌لار ==
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Dextroamphetamine
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:دواء]]</text>
      <sha1>qtp1kxv66diuu3p1i2g23ei1bz2555z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>استون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77851</id>
    <revision>
      <id>1591124</id>
      <parentid>1550877</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T06:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Д.Ильин</username>
        <id>14997</id>
      </contributor>
      <origin>1591124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1658" sha1="hkx2tiynot7srfs00ujd2806i7tkt3u" xml:space="preserve">'''استون''' ({{lang-en|Acetone}}, {{lang-ru|Ацетон}}، {{lang-ar|أسيتون}}) بیر [[اورقانیک بیلشیک]]. [[کتون]] کیمی تانینیر و [[حلال]] اۆچون ایستیفاده اوْلونور.

== بیرده باخ ==
{{نئچه سۇتون‌لو|۳}}
* [[شیمی]]
* [[ترموشیمی]]
* [[شیمی فیزیک]]
* [[آنالیتیک شیمی]]
* [[اورقانیک شیمی]]
* [[بیوشیمی]]
* [[الکتروشیمی]]
* [[فارماکولوژی]]
* [[پولیمر]]
* [[بیولوژی]]
* [[ژئوشیمی]]
* [[فوتوشیمی]]
{{نئچه سۇتون‌لو سوْنو}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «[[:en:Acetone|Acetone]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
{{آمبار بؤلمه|استون}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار  =no
| ویکی‌سؤزلوک =no
| ویکی‌کیتاب =no
| ویکی‌سؤز =no
| ویکی‌قایناق =no
| ویکی‌آمبار =Acetone
| ویکی‌خبر =no
| ویکی‌گیل =no
| ویکی‌دولانما =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد =no
}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:Acetone-skeletal.png
Image:2-propanone.svg
Image:Aceton1.svg
Image:Aceton Strukturformel.svg
Image:Aceton.svg
Image:Acetone-displayed.png
Image:Acetone-2D-flat.png
Image:Acetone-3D-vdW.png
Image:Acetone1.jpg
Image:Acetona.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:شیمی]]</text>
      <sha1>hkx2tiynot7srfs00ujd2806i7tkt3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ساموا آداسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78070</id>
    <revision>
      <id>1591047</id>
      <parentid>633416</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T11:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Coat_of_arms_of_Samoa.svg with [[File:Public_Seal_of_Samoa.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Not a coat of arms, and one of many seals, so &quot;</comment>
      <origin>1591047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2651" sha1="2env41uz0g2f11ycncodszwxnog3pil" xml:space="preserve">[[فایل:Flag of Samoa.svg|بندانگشتی|سول| ساموا آداسی اؤلکه‌سی‌نین بایراغی]]
[[فایل:Public Seal of Samoa.svg|بندانگشتی|سول]]
[[فایل:Samoa on the globe (Polynesia centered).svg|بندانگشتی|سول| ساموا آداسی نقشه اوستونده یئری]]
'''ساموا آداسی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Samoa) بیر اؤلکه دیر و باشکندی [[آپیا]] شهردیر. [[عمومی داخیلی محصول|عمومی داخیلی محصولو]] ۱٫۰۴۶ میلیارد دولار دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۹۲٬۳۴۲ نفر دیر. و ۲٬۸۴۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. رسمی دیلی [[اینگیلیس دیلی]] دیر.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Samoa
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;

File:Samoan taupou girl 1896.jpg
File:Samoan young woman 1902.jpg
File:Samoan paramount chief Mataafa 1911.jpg
File:Fale_Samoa_Construction_1902.jpg
File:Samoans by river, Apia, 1902.jpg
File:Savaii Village 1, Samoa, Polynesia.JPG
File:Falealupo Beach Fale Accommodation, Savai'i, Samoa, Polynesia.JPG
File:Va'a canoe, Matavai village, Savaii, Samoa MS.JPG
File:Samoa scenic coastline with palm trees foreground 1.JPG
File:Church 2, Matavai village, Savaii, Samoa.JPG
File:Samoan fale, Lelepa village, Savaii, Samoa 2009.JPG
File:View from the top, Falealupo Rainforest canopy walkway, Savaii, Samoa 2009.JPG
File:Main road in Falealupo village in the afternoon, Savai'i, Samoa.JPG
File:Child leaning down to take a drink of water at the Mata o le Alelo fresh water pool, Matavai village, Savai'i, Samoa 2009.JPG
Image:Samoan fire dancer.jpg
Image:Samoan tattoos.jpg
Image:Samoan weapons.jpg
Image:Samoa Familie.JPG
File:Fale on Manono Island.jpg
Image:Samoa upolu.jpg
Image:Samoa Sopoaga.jpg
Image:Samoa - Apia Govt buildings.jpg
File:Lefaga, Return to Paradise beach, south coast Upolu Island, Samoa, 2009.jpg
Image:Flag of Samoa.svg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:اینگیلیسی‌جه دانیشان اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:آدا دؤولت‌لر]]
[[بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر]]</text>
      <sha1>2env41uz0g2f11ycncodszwxnog3pil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کئیپ ورد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78093</id>
    <revision>
      <id>1591056</id>
      <parentid>1144794</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T15:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu</comment>
      <origin>1591056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1731" sha1="gycwkfkbnfirxn40qj3zy16rotwxyxt" xml:space="preserve">[[فایل:Flag of Cape Verde (10-17).svg|بندانگشتی|سول| یاشیل بورون آدالاری اؤلکه‌سی‌نین بایراغی]]
[[فایل:Coat of arms of Cape Verde.svg|بندانگشتی|سول]]
[[فایل:Location Cape Verde AU Africa.svg|بندانگشتی|سول| یاشیل بورون آدالاری نقشه اوستونده یئری]]
'''یاشیل بورون آدالاری''' یا '''کئیپ ورد''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Cape Verde) بیر اؤلکه دیر و باشکندی [[پرایا]] شهردیر. [[عمومی داخیلی محصول|عمومی داخیلی محصولو]] ۳٫۶۴۹ میلیارد دولار دیر.

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Cape Verde
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;

0
0
Image:Garca Sao Antao 1.jpg
Image:Mindelo portogrande.jpg
Image:Santa Luzia (Cabo Verde).JPG
Image:Praça Stancha.jpg
Image:Cabo Verde Sal Pedra Lume.jpg
Image:Deserto Viana, Boa Vista.jpg
Image:Sea-salt-minemaio.jpg
Image:Serra Malagueta CV.jpg
Image:Mount_fogo.jpg
Image:Brava-94-121-30.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:آدا دؤولت‌لر]]
[[بؤلمه:جومهوریت‌لر]]
[[بؤلمه:آفریقا بیرلیگی اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر]]</text>
      <sha1>gycwkfkbnfirxn40qj3zy16rotwxyxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دانیشیق:دؤنرگه</title>
    <ns>1</ns>
    <id>123829</id>
    <revision>
      <id>1591091</id>
      <parentid>332877</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T19:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>H.Ganjeli، [[دانیشیق:اوربیت]] صفحه‌سینی [[دانیشیق:دؤنرگه]]-ه آپاردی: سهو یازیلیش: آد لاتین نن تۆرکجه چویرلندی.</comment>
      <origin>332877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="kbw7iqfqfaoulujtzssszdkt7ddqh5m" xml:space="preserve">{{دانیشیق}}</text>
      <sha1>kbw7iqfqfaoulujtzssszdkt7ddqh5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نصیرالدین همایون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166593</id>
    <revision>
      <id>1591129</id>
      <parentid>659882</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T11:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stw lt</username>
        <id>62830</id>
      </contributor>
      <origin>1591129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2367" sha1="5dfrt93tle8jhkikc16d0hdxn324h6g" xml:space="preserve">{{Infobox royalty| image   = Painting of Humayun, c. 1700.jpg| name = Nasir-ud-din Muhammad | title = [[Mughal emperors|Padishah of the Mughal Empire]]&lt;br&gt;Humayun| reign1      = 26 December 1530 – 17 May 1540 | reign2 = 22 February 1555 – 27 January 1556| coronation = 29 December 1530, [[Agra]]| predecessor1 = [[بابور]]| successor1   = [[شیرشاه سوری]] (as Suri King) | predecessor2 = [[بابور]] (as Mughal Emperor)&lt;br&gt; [[شیرشاه سوری]] (as Suri King) | successor2= [[اکبر شاه]] | birth_name  = Nasir-ud-Din Muḥammad&lt;ref name=&quot;Mehta86&quot;&gt;{{cite book|last1=Mehta|first1=Jaswant Lal|title=Advanced Study in the History of Medieval India|date=1986|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=9788120710153|page=146|language=en}}&lt;/ref&gt;| birth_date  = {{birth date|1508|3|6|df=y}}| birth_place =  [[کابول]] (present-day [[افغانیستان]])| death_date  = {{death date and age|1556|1|27|1508|3|17|df=yes}}| death_place = [[دهلی]], [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]] (present-day [[هیندوستان]])| spouse      = * [[بیگا بیگم]] {{marriage||۱۵۳۱}}
* [[حمیده بانو بیگم]] {{marriage||۱۵۴۱}}| spouse-type = کرالیچه (شاه خانیمی)| spouses     = * [[ماه چوچک بیگم]] {{marriage||۱۵۴۶}}
* [[ماهتاب بیگم]]
* خانیش آغاچا
* چاند بیگم
* گون‌ور بی‌بی
* مِوا جان
* چند بی‌بی
* شاد بی‌بی| spouses-type = خانیم لار| issue = *[[الامان میرزا]]
* [[اکبر شاه]]
* [[نگار بیگم]]
* [[میرزا محمد حکیم]]
* ابراهیم سلطان میرزا
* فرخ‌فال میرزا
* عقیقه سلطان بیگم
*[[بخشی بانو بیگم]]
* مهرالنساء بیگم
* بخت‌النساء بیگم
* سکینه بانو بیگم
* آمینه بانو بیگم| full name = Nasir-ud-Din Muḥammad&lt;ref name=&quot;Mehta86&quot; /&gt;| house  = [[Timurid dynasty|Timurid]]| father = [[بابور]]| mother = [[ماهم بیگم]]| religion = [[ایسلام]]| place of burial = [[Humayun's Tomb]], [[دهلی]]}}

'''نصیرالدین همایون''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: Humayun) قدیم هیندوستان ایمپیراتورو. ایسلام دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. 

[[بؤلمه:شاهلار]]</text>
      <sha1>5dfrt93tle8jhkikc16d0hdxn324h6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اۆچونجو فیلیپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168200</id>
    <revision>
      <id>1591034</id>
      <parentid>540754</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T08:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Miniature_Philippe_III_Courronement.jpg with [[File:Couronnement_de_Philippe_III.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Obvious spelling mistake)</comment>
      <origin>1591034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1736" sha1="td9bxdu6ilz4a4u9hn4b90wbu7twmco" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=Philip III the Bold|succession=[[List of French monarchs|King of France]]  &lt;small&gt;[[Style of the French Sovereign#List of changes to the royal style|(more...)]]&lt;/small&gt;|image=Couronnement de Philippe III.jpg|caption=Coronation of King Philip III|reign=25 August 1270 – 5 October 1285|coronation=30 August 1271|cor-type=france|full name=|predecessor=[[دوْکوزونجو لوئی]]|successor=[[دؤردونجو فیلیپ (فرانسه)]]|spouse=[[Isabella of Aragon, Queen of France|Isabella of Aragon]]&lt;br /&gt; [[Marie of Brabant, Queen of France|Maria of Brabant]]|issue=[[Louis of France (1264–1276)|Louis of France]]&lt;br&gt;[[دؤردونجو فیلیپ (فرانسه)]]&lt;br /&gt; [[شارل والوا]]&lt;br /&gt; [[Louis, Count of Évreux]]&lt;br /&gt;[[Blanche of France (1282–1305)|Blanche, Duchess of Austria]]&lt;br /&gt; [[Margaret of France (died 1318)|Margaret, Queen of England]]| house = [[House of Capet|Capet]]|father=[[دوْکوزونجو لوئی]]|mother=[[Margaret of Provence]]|birth_date={{Birth date|1245|4|30|df=y}}|birth_place=[[پوآسی]]|death_date={{Death date and age|1285|10|5|1245|4|30|df=y}}|death_place=[[Perpignan]]|place of burial=Initially [[Narbonne]], later [[Saint Denis Basilica]]|religion = [[کاتولیک کلیساسی]]}}

'''اۆچونجو فیلیپ''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: Philip III of France) بیر شاهزاده ایدی. ۲۵ آقوست ۱۲۷۰ – ۵ اوکتوبر ۱۲۸۵ ایل‌لر آراسیندا حؤکومت ائدیب. آتاسی [[دوْکوزونجو لوئی]] دیر.

== قایناقلار ==
{{قایناقلار}}
{{فرانسه دوولتینین باشچیلاری |state=collapsed}}

[[بؤلمه:شاهلار]]</text>
      <sha1>td9bxdu6ilz4a4u9hn4b90wbu7twmco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قمینا دوبرچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175168</id>
    <revision>
      <id>1591044</id>
      <parentid>645305</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T11:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing POL_gmina_Dobrcz_COA.svg with [[File:POL_gmina_Dobrcz_COA_1998_-_2026.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: New version adopted).</comment>
      <origin>1591044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2166" sha1="9lgr818bcao2cwdaveyj296lf0zyit9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|| name = Gmina Dobrcz| other_name = Dobrcz Commune| settlement_type = [[Gmina]]| total_type = Total| image_flag =| image_shield = POL gmina Dobrcz COA 1998 - 2026.svg| image_map =Bydgoszcz County - Dobrcz.png| map_caption = Location within the county| subdivision_type= اؤلکه| subdivision_name = {{POL}}| subdivision_type1 = [[Voivodeships of Poland|Voivodeship]]| subdivision_name1 = [[کویافسکو-پومورسکی اوستانی]]| subdivision_type2 = [[Powiat|County]]| subdivision_name2 = [[Bydgoszcz County]]| area_total_km2 = 130.41| population_total = 9215| population_as_of = 2006| population_density_km2 = auto| coor_pinpoint = Dobrcz| coordinates = {{coord|53|16|N|18|9|E|region:PL|display=inline,title}}| seat = [[Dobrcz]]| website = http://www.ug.dobrcz.pl/ }}&lt;!-- Deleted image removed: [[Image:Map of Dobrcz.gif|thumb|200px|right|Gmina Dobrcz stretches from [[Wudzyn]] and Wudzynek in the North, to Strzelce Dolne in the South.]] --&gt;'''قمینا دوبرچ''' ([[لهیستان دیلی|لهیستانجا]]: Gmina Dobrcz) [[لهیستان|لهیستان‌دا]] بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر 130.41 کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار. و [[کویافسکو-پومورسکی اوستانی]]ندا یئرلشیر.

== بیرده باخ ==
[[لهیستان شهرلرین لیستی]]
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Gmina Dobrcz|Gmina Dobrcz]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Gmina Dobrcz
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{لهیستان-قارلاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:لهیستان شهرلری]]</text>
      <sha1>9lgr818bcao2cwdaveyj296lf0zyit9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آرژانتین میلّی فوتبال تیمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194874</id>
    <revision>
      <id>1591060</id>
      <parentid>1590605</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T18:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Argentina_national_football_team_logo.svg|Argentina_national_football_team_logo.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): N</comment>
      <origin>1591060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16139" sha1="pzresmqzm32da5w0u4bu41j6zszypfx" xml:space="preserve">{{Infobox national football team
| Name                     = Argentina
| Badge                    =
| Badge_size               = 150
| FIFA Trigramme           = ARG
| Nickname                 = ''La Selección''&lt;br /&gt;(The Selection)&lt;br /&gt;''La Albiceleste''&amp;hairsp;&lt;ref name=albic&gt;[https://cnnespanol.cnn.com/2022/11/16/argentina-albiceleste-colores-orix ¿Por qué llaman a Argentina la Albiceleste? ¿Qué significan sus colores?] on CNN Español, 16 November 2022&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;(The White and Sky Blue)&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Grove |first1=Daryl |title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |url=https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html |access-date=1 March 2022 |work=Dirty Tackle |date=19 June 2010 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185032/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-daryl-grove/explanation-2010-world-cup-team-nicknames--soccer.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;''La Scaloneta'' &lt;br /&gt;(The Scaloneta)&lt;ref&gt;[https://www.eldestapeweb.com/mundial/como-nacio-el-apodo-de-la-scaloneta-el-equipo-de-scaloni-de-argentina-20267315034 Cómo nació el apodo de &quot;La Scaloneta&quot;] on eldestapeweb.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.infobae.com/deportes-2/2022/12/19/de-donde-salio-el-nombre-de-la-scaloneta-y-el-rol-de-alejandro-fantino-para-que-se-hiciera-popular/ De dónde salió el nombre de “La Scaloneta”] on infobae.com. 18 Dec 2022&lt;/ref&gt;
| Association              = [[Argentine Football Association|Asociación del Fútbol Argentino]] (AFA)
| Confederation            = [[CONMEBOL]] (South America)
| Coach                    = [[لیونل اسکالونی]]
| Captain                  = [[لیونل مسی]]
| Most caps                = Lionel Messi &lt;!-- DO NOT LINK, already linked above --&gt; (205)
| Top scorer               = Lionel Messi&lt;!-- DO NOT LINK, already linked above --&gt; ([[List of international goals scored by Lionel Messi|125]])
| Home Stadium             = [[#Home stadium|''Various'']]
| FIFA Rank                = {{FIFA World Rankings|ARG}}
| FIFA max                 = 1{{Efn|{{Plainlist|
*March 2007
*October 2007 – June 2008
*July 2015 – October 2015
*April 2016 – March 2017
*April 2023 – July 2025
*June 2026 – present
}}}}
| FIFA min                 = 24
| FIFA min date            = August 1996
| Elo Rank                 = {{World Football Elo Ratings|Argentina}}
| Elo max                  = 1
| Elo max date             = [[World Football Elo Ratings|29 times between 1902 and 2016]]
| Elo min                  = 260
| Elo min date             = June 1990
&lt;!-- First Kit --&gt;
| pattern_la1              = _arg26h
| pattern_b1               = _arg26h
| pattern_ra1              = _arg26h
| pattern_sh1              = _arg26h2
| pattern_so1              = _arg26h2l
| leftarm1                 = FFFFFF
| body1                    = FFFFFF
| rightarm1                = FFFFFF
| shorts1                  = ffffff
| socks1                   = ffffff
&lt;!-- Second Kit --&gt;
| pattern_la2              = _arg26A
| pattern_b2               = _arg26A
| pattern_ra2              = _arg26A
| pattern_sh2              = _arg26A
| pattern_so2              = _3_stripes_on_black
| leftarm2                 = 
| body2                    = 
| rightarm2                = 
| shorts2                  = 
| socks2                   = 
| First game               = {{Fb|URU}} [[1902 Uruguay v Argentina football match|0–6]] {{fb-rt|ARG|1861}}&lt;br /&gt;([[مونته‌ویدئو]], Uruguay&lt;!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance --&gt;; 20 July 1902){{Efn|group=upper-alpha|Attributed to multiple references:&lt;ref name=&quot;First match&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina-Uruguay Matches 1902–2009 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |first=Héctor Darío |last=Pelayes |date=24 September 2010 |access-date=7 November 2010 |archive-date=5 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105020111/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=iffhs /&gt;&lt;ref name=nostalgia /&gt;&lt;ref name=barnade /&gt;}}
| Largest win              = {{Fb|ARG|1861}} 12–0 {{fb-rt|ECU|1900}}&lt;br /&gt; (Montevideo&lt;!-- DO NOT LINK, already linked above --&gt;, Uruguay&lt;!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance --&gt;; 22 January 1942)
| Largest loss             = {{Fb|TCH}} [[Disaster of Sweden|6–1]] {{fb-rt|ARG|1861}}&lt;br /&gt;([[Helsingborg]], Sweden&lt;!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance --&gt;; 15 June 1958),&lt;br /&gt;{{Fb|COL}} [[Argentina v Colombia (1994 FIFA World Cup qualification)|5–0]] {{fb-rt|ARG|1861}}&lt;br /&gt;([[بوئنوس آیرس]], Argentina&lt;!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance --&gt;; 5 September 1993)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Looking back at Colombia's historic thrashing of Argentina in 1993 |url=https://thescore.com |access-date=1 July 2026 |website=theScore |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;{{Fb|BOL}} 6–1 {{fb-rt|ARG|1861}}&lt;br /&gt;([[لاپاز]], Bolivia&lt;!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance --&gt;; 1 April 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Historial entre Argentina y Bolivia |url=https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|access-date=2 February 2022 |website=Sitio Oficial de la Asociación del Fútbol Argentino |language=es-AR|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114526/https://www.afa.com.ar/es/posts/historial-entre-argentina-y-bolivia-|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{Fb|SPA}} 6–1 {{fb-rt|ARG}}&lt;br /&gt;([[مادرید]], Spain&lt;!-- DO NOT LINK, see [[Wikipedia:Manual of Style/Linking#Geographic places]] for further guidance --&gt;; 27 March 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Spain 6–1 Argentina: Isco scores hat-trick as hosts dismantle Argentina |url=https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|access-date=2 February 2022 |website=Sky Sports |language=en|archive-date=2 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202114511/https://www.skysports.com/football/news/12010/11306601/spain-6-1-argentina-isco-scores-hat-trick-as-hosts-dismantle-argentina|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| World cup apps           = 19
| World cup first          = 1930&amp;hairsp;
| World cup best           = '''Champions''' ([[1978 FIFA World Cup|1978]], [[1986 FIFA World Cup|1986]], [[فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲]])
| Confederations cup apps  = 3
| Confederations cup first = [[1992 King Fahd Cup|1992]]&amp;hairsp;
| Confederations cup best  = '''Champions''' ([[1992 King Fahd Cup|1992]])
| Regional name            = [[Copa América]]
| Regional cup apps        = 44
| Regional cup first       = [[1916 South American Championship|1916]]&amp;hairsp;
| Regional cup best        = '''Champions''' ([[1921 South American Championship|1921]], [[1925 South American Championship|1925]], [[1927 South American Championship|1927]], [[1929 South American Championship|1929]], [[1937 South American Championship|1937]], [[1941 South American Championship|1941]], [[1945 South American Championship|1945]], [[1946 South American Championship|1946]], [[1947 South American Championship|1947]], [[1955 South American Championship|1955]], [[1957 South American Championship|1957]], [[1959 South American Championship (Argentina)|1959]], [[1991 Copa América|1991]], [[1993 Copa América|1993]], [[2021 Copa América|2021]], [[2024 Copa América|2024]])
| 2ndRegional name         = [[Panamerican Championship]]
| 2ndRegional cup apps     = 2
| 2ndRegional cup first    = [[1956 Panamerican Championship|1956]]&amp;hairsp;
| 2ndRegional cup best     = '''Champions''' ([[1960 Panamerican Championship|1960]])
| 3rdRegional name         = [[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]
| 3rdRegional cup apps     = 3
| 3rdRegional cup first    = [[1993 Artemio Franchi Cup|1993]]&amp;hairsp;
| 3rdRegional cup best     = '''Champions''' ([[1993 Artemio Franchi Cup|1993]], [[2022 Finalissima|2022]])
| medaltemplates           =
{{MedalCompetition|[[فیفا دونیا کاپی]]}}
{{MedalGold|[[1978 FIFA World Cup|1978 Argentina]]|[[1978 FIFA World Cup squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1986 FIFA World Cup|1986 Mexico]]|[[1986 FIFA World Cup squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[فیفا دونیا کاپی ۲۰۲۲]]|[[2022 FIFA World Cup squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1930 FIFA World Cup|1930 Uruguay]]|[[1930 FIFA World Cup squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1990 FIFA World Cup|1990 Italy]]|[[1990 FIFA World Cup squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴]]|[[2014 FIFA World Cup squads|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics|Olympic Games]]{{Refn|Argentina's Olympic Silver has equal value to a World Cup runner-up finish. Only the 1924 and 1928 editions are senior world titles equivalent to a World Cup.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web |title=Official FIFA World Cup Origin document |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |website=fifa.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405000621/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-date=5 April 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt; After the World Cup was established, football at the Olympics became amateur players only,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Football at the 1936 Berlin Summer Games |url=https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |website=sports-reference.com (archive) |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417041849/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/FTB/ |archive-date=17 April 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FIFA describes each Olympic Football tournament|url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html |website=fifa.com (archive) |archive-url= https://web.archive.org/web/20140715174431/http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/athens2004/news/newsid=92851/index.html|archive-date=15 July 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt; like it was prior to 1924. Since the 1992 edition, the tournament was restricted to squads with no more than 3 players over the age of 23, and these matches are not regarded as part of the senior national team's record, nor are senior national team caps awarded, it’s part of the [[Argentina national under-23 football team|Argentina U23]].|group=note}}}}
{{MedalSilver|[[Football at the 1928 Summer Olympics|1928 Amsterdam]]|[[Football at the 1928 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[FIFA Confederations Cup]]}}
{{MedalGold|[[1992 King Fahd Cup|1992 Saudi Arabia]]|[[1992 King Fahd Cup#Squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1995 King Fahd Cup|1995 Saudi Arabia]]|[[1995 King Fahd Cup#Squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[2005 FIFA Confederations Cup|2005 Germany]]|[[2005 FIFA Confederations Cup#Squads|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[Copa América]]}}
{{MedalGold|[[1921 South American Championship|1921 Argentina]]|[[1921 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1925 South American Championship|1925 Argentina]]|[[1925 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1927 South American Championship|1927 Peru]]|[[1927 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1929 South American Championship|1929 Argentina]]|[[1929 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1937 South American Championship|1937 Argentina]]|[[1937 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1941 South American Championship|1941 Chile]]|[[1941 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1945 South American Championship|1945 Chile]]|[[1945 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1946 South American Championship|1946 Argentina]]|[[1946 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1947 South American Championship|1947 Ecuador]]|[[1947 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1955 South American Championship|1955 Chile]]|[[1955 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1957 South American Championship|1957 Peru]]|[[1957 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1959 South American Championship (Argentina)|1959 Argentina]]|[[1959 South American Championship (Argentina) squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1991 Copa América|1991 Chile]]|[[1991 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[1993 Copa América|1993 Ecuador]]|[[1993 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[2021 Copa América|2021 Brazil]]|[[2021 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalGold|[[2024 Copa América|2024 United States]]|[[2024 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1916 South American Championship|1916 Argentina]]|[[1916 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1917 South American Championship|1917 Uruguay]]|[[1917 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1920 South American Championship|1920 Chile]]|[[1920 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1923 South American Championship|1923 Uruguay]]|[[1923 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1924 South American Championship|1924 Uruguay]]|[[1924 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1926 South American Championship|1926 Chile]]|[[1926 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1935 South American Championship|1935 Peru]]|[[1935 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1942 South American Championship|1942 Uruguay]]|[[1942 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1959 South American Championship (Ecuador)|1959 Ecuador]]|[[1959 South American Championship (Ecuador) squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1967 South American Championship|1967 Uruguay]]|[[1967 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[2004 Copa América|2004 Peru]]|[[2004 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[2007 Copa América|2007 Venezuela]]|[[2007 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|[[2015 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[2016 Copa América|2016 United States]]|[[2016 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalBronze|[[1919 South American Championship|1919 Brazil]]|[[1919 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalBronze|[[1956 South American Championship|1956 Uruguay]]|[[1956 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalBronze|[[1963 South American Championship|1963 Bolivia]]|[[1963 South American Championship squads|Team]]}}
{{MedalBronze|[[1989 Copa América|1989 Brazil]]|[[1989 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalBronze|[[2019 Copa América|2019 Brazil]]|[[2019 Copa América squads|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[Panamerican Championship]]}}
{{MedalGold|[[1960 Panamerican Championship|1960 Costa Rica]]|[[1960 Panamerican Championship squads|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1956 Panamerican Championship|1956 Mexico]]|[[1956 Panamerican Championship squads|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[Finalissima|CONMEBOL–UEFA Cup of Champions]]}}
{{MedalGold|[[1993 Artemio Franchi Cup|1993 Argentina]]|Team}}
{{MedalGold|[[2022 Finalissima|2022 England]]|Team}}
| website   = {{URL|https://www.afa.com.ar/es/seleccion-mayor| afa.com.ar/seleccion-mayor}}
}}
[[فایل:Argentina team in St. Petersburg.jpg|بندانگشتی|سول| آرژانتین میلی تیمی ۲۰۱۸ فیفا دونیا کاپیندا]]
'''آرژانتین میلّی فوتبول تیمی''' [[آرژانتین]]‌ین بین الخلق [[فوتبال]] اویونلارینین نوماینده‌سی‌دیر.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{فیفا دونیا کاپی فینالیستلر ۱۹۷۸ |state=collapsed}}
{{فیفا دونیا کاپی فینالیستلر ۱۹۹۸ |state=collapsed}}
{{فیفا دونیا کاپی فینالیستلر ۲۰۱۸ |state=collapsed}}

[[بؤلمه:آرژانتین]]
[[بؤلمه:میلّی فوتبال تیملری]]
[[بؤلمه:فوتبال]]</text>
      <sha1>pzresmqzm32da5w0u4bu41j6zszypfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نووی لیقوره</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201616</id>
    <revision>
      <id>1590994</id>
      <parentid>660783</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T02:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Delle_Piane_family.JPG|Delle_Piane_family.JPG]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Delle Piane family.JPG|]].</comment>
      <origin>1590994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3024" sha1="6jyhtqlysq5xrmihy8vnlf3r5fghg7x" xml:space="preserve">{{Infobox Italian comune|
| name    = Novi Ligure
| official_name = Città di Novi Ligure
| native_name   = 
| image_skyline = [[File:Montaggio.jpg|250px]]&lt;br /&gt;[[File:Palazzo Delle Piane.jpg|250px]]
| imagesize     = 
| image_alt     = 
| image_caption = Palazzo Delle Piane.
| image_shield  = Novi Ligure-Stemma.png
| shield_alt    = 
| image_map     = 
| map_alt = 
| map_caption   = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt     = 
| coordinates   = {{coord|44|45|42|N|08|47|26|E|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| region  = [[Piedmont]]
| province      = [[Province of Alessandria|Alessandria]] (AL)
| frazioni      = Barbellotta, Cascinotti Contardino, Cascinotti Di Giacomo, Fornace Nuova, Località Quattrella, Località San Bovo
| mayor   = Rocchino Muliere
| area_footnotes      = 
| area_total_km2      = 54.22
| population_total    = 28120
| population_as_of    = 30 November 2017
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;
| pop_density_footnotes = 
| population_demonym  = Novesi
| elevation_footnotes = 
| elevation_m   = 197
| twin1   = 
| twin1_country = 
| saint   = [[Madonna of the Snow]]
| day     = August 5
| postal_code   = 15067
| area_code     = 0143
| website = {{official website|http://www.comune.noviligure.al.it}}
| footnotes =
}}

'''نووی لیقوره''' ([[ایتالیا دیلی|ایتالیاجا]]: Novi Ligure) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۸۱۲۰ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۹۷ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب. و [[پیمونت]] اوستانیندا  یئرلشیب.
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;

file:Delle Piane.jpg
file:Delle Piane family 1.Jpg
file:Delle Piane crest.jpg
file:Battle of Novi.jpg
file:Novi ligure da aereo.jpg
file:FontanaNoviLigure.JPG
file:MeridianeNoviLigure.JPG
file:PalazzoNegroni.JPG
file:StazioneNoviLigure.jpg
file:InsegnaStazioneNoviLigure.jpg

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
[[ایتالیا شهرلرین لیستی]]
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Novi Ligure|Novi Ligure]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Novi Ligure
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ایتالیا-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ایتالیا شهرلری]]</text>
      <sha1>6jyhtqlysq5xrmihy8vnlf3r5fghg7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لیسکاته</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206163</id>
    <revision>
      <id>1591101</id>
      <parentid>651479</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T00:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbalete</username>
        <id>20651</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:008Liscate.JPG]] → [[File:Liscate (MI) - torre dell'acquedotto.jpg]]</comment>
      <origin>1591101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2609" sha1="hou9xi117lyy2ubc1oey3pbe57n3yoo" xml:space="preserve">{{Infobox Italian comune|
| name    = Liscate
| official_name = Comune di Liscate
| native_name   = 
| image_skyline = 007Liscate.JPG
| imagesize     = 
| image_alt     = 
| image_caption = 
| image_shield  = Liscate-Stemma.png
| shield_alt    = 
| image_map     = 
| map_alt = 
| map_caption   = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt     = 
| coordinates   = {{coord|45|29|N|9|25|E|type:city(3,606)_region:IT|display=inline}}
| coordinates_footnotes = 
| region  = [[لومباردیا]]
| metropolitan_city      = [[Metropolitan City of Milan|Milan]] (MI)
| frazioni      = 
| mayor_party   = 
| mayor   = Alberto Fulgione 
| area_footnotes      = 
| area_total_km2      = 9.3
| population_footnotes = 
| population_total    = 3927
| population_as_of    = 1 January 2009&lt;ref name=&quot;istat&quot;&gt;All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].&lt;/ref&gt;
| pop_density_footnotes = 
| population_demonym  = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m   = 
| twin1   = 
| twin1_country = 
| saint   = 
| day     = 
| postal_code   = 20060
| area_code     = 02
| website = {{official website|http://www.comune.liscate.mi.it}}
| footnotes =
}}

'''لیسکاته''' ([[ایتالیا دیلی|ایتالیاجا]]: Liscate) ایتالیا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۳۹۲۷ نفر ایمیش. و [[لومباردیا]] اوستانیندا  یئرلشیب.
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;

file:002Liscate.JPG
file:004Liscate.JPG
file:005Liscate.JPG
file:006Liscate.JPG
file:007Liscate.JPG
file:003Liscate.JPG
file:001Liscate.JPG
file:Liscate (MI) - torre dell'acquedotto.jpg

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
[[ایتالیا شهرلرین لیستی]]
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Liscate|Liscate]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Liscate
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ایتالیا-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ایتالیا شهرلری]]</text>
      <sha1>hou9xi117lyy2ubc1oey3pbe57n3yoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کالمار ساواشی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249950</id>
    <revision>
      <id>1591037</id>
      <parentid>678800</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T10:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1159" sha1="1vb1azut2rxo5uralh4h04p2irr3zyp" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict=Kalmar War
|image=Wojna Kalmarska 1611 ubt.jpeg
|image_size=300px
|date=1611-1613
|place=Border between Denmark and Sweden
|casus=
|territory=
|result=Dano-Norwegian victory; [[Älvsborg Ransom (1613)]]
|combatant1=[[Image:Naval ensign of Sweden.svg|23px]] [[Swedish Empire]]
|combatant2=[[Image:Flag of Denmark.svg|23px]] [[Denmark–Norway]]
}}

''{{Infobox military conflict
|conflict=Kalmar War
|image=Wojna Kalmarska 1611 ubt.jpeg
|image_size=300px
|date=1611-1613
|place=Border between Denmark and Sweden
|casus=
|territory=
|result=Dano-Norwegian victory; [[Älvsborg Ransom (1613)]]
|combatant1=[[Image:Naval ensign of Sweden.svg|23px]] [[Swedish Empire]]
|combatant2=[[Image:Flag of Denmark.svg|23px]] [[Denmark–Norway]]
}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:دانمارکین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:سوئدین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:نوروژین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:کالمار ساواشی]]
[[بؤلمه:۱۶۱۱-جی ایلده سوئد]]
[[بؤلمه:۱۶۱۱-جی ایلده دانمارک]]
[[بؤلمه:۱۶۱۱-جی ایلده نوروژ]]</text>
      <sha1>1vb1azut2rxo5uralh4h04p2irr3zyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>توفان (تاریخ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255720</id>
    <revision>
      <id>1591038</id>
      <parentid>1584380</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T10:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6421" sha1="ozrfpq4c6qo9h2qpclxl4el7r7m1y1n" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict = The Deluge
|partof = [[Northern Wars]] ([[ایکینجی قوزئی ساواشی ]])
|image = The occupation of the Polish–Lithuanian Commonwealth (union state of the Crown of the Kingdom of Poland and Grand Duchy of Lithuania) during The Deluge and Chmielnicki's Uprising.png
|image_size = 300px
|caption = The occupation of the Commonwealth by Sweden, Muscovy, Brandenburg and [[Khmelnytsky Uprising|Khmelnytsky's]] [[Cossacks]].
|date = 1655–60
|place = [[لهیستان-لیتوانی بیرلیگی]]
|result = Status Quo, Polish [[Pyrrhic victory]]
|
|combatant1 = {{plainlist}}
*{{flagicon image|Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|border=no}} [[لهیستان-لیتوانی بیرلیگی]]
*{{flagicon image|Flag of Oryol ship (variant).svg}} [[تزار روسیه‌سی]] (1656–58)
*{{flagicon image|Gerae-tamga.svg|border=no}} [[قیریم خانلیغی]]
*{{flagicon|AUT|empire}} [[هابسبورق مونارشیسی]]&lt;ref name=&quot;Ervin Liptai 1985&quot;&gt;Ervin Liptai: ''Military history of Hungary'', Zrínyi Military Publisher, 1985. {{ISBN|963-326-337-9}}&lt;/ref&gt; (from August 1657)
**{{flagicon image|Flag of Hungary (15th century, rectangular).svg}} [[ماجاریستان شاهلیغی]]&lt;ref name=&quot;Ervin Liptai 1985&quot;/&gt; (from August 1657)
*{{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=no}} [[Cossack Hetmanate]] ([[Treaty of Hadiach]])
*{{flagicon image|Flag of Brandenburg (1660–1750).svg}} [[براندنبورق-پروس]] (from November 1657)
*{{flagicon|DEN}} [[Denmark–Norway]]
*{{flag|Dutch Republic}}
{{endplainlist}}
|
|combatant2 = {{plainlist}}
*{{flagicon image|Naval ensign of Sweden.svg|border=no}} [[Swedish Empire]]
*{{flagicon image|Flag of Oryol ship (variant).svg}} [[تزار روسیه‌سی]]&lt;br/&gt;(1654 – Nov 1656; July 1658 onwards)
*{{flagicon image|Flag of Brandenburg (1660–1750).svg}} [[براندنبورق-پروس]] (1656 – Nov 1657)
*{{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=no}} [[Cossack Hetmanate]]
*{{flagicon image|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[Principality of Transylvania (1570–1711)|Principality of Transylvania]]&lt;br/&gt;(from December 1656)
*{{flag|Moldavia|1646}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;László Markó: ''Lordships of the Hungarian State'', Magyar Könyvklub Publisher, 2000. {{ISBN|963-547-085-1}}&lt;/ref&gt;
*{{flag|Wallachia|1632}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
*{{flagicon image|Alex K Grundwald flags 1410-03.svg|border=no}}[[Grand Duchy of Lithuania|Lithuania]] (Radziwiłł's [[Union of Kėdainiai]])
{{endplainlist}}
|
|commander1 = {{plainlist}}
*{{flagicon image|Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|border=no}} [[John II Casimir Vasa|John II Casimir of Poland]]
*{{flagicon image|Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|border=no}} [[Stefan Czarniecki]]
{{endplainlist}}
|
|commander2 = {{plainlist}}
*{{flagicon image|Naval ensign of Sweden.svg|border=no}} [[اوْنونجو کارل قوستاو (سوئد)]]
*{{flagicon image|Flag of Brandenburg (1660–1750).svg}} [[Frederick William, Elector of Brandenburg]]
*{{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=no}} [[Bohdan Khmelnytsky]]
*{{flagicon image|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[George II Rákóczi]] of Transylvania
*{{flagicon image|Flag of Oryol ship (variant).svg}} [[Alexis of Russia|Alexis I of Russia]]
*{{flagicon|Wallachia|1632}} [[Constantin Șerban]], Prince of Wallachia
*{{flagicon|Moldavia|1646}} [[Gheorghe Ștefan]], Prince of Moldavia
{{endplainlist}}
|
|strength1 = {{flagicon image|Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|border=no}}: 50,000 men&lt;br/&gt;{{flagicon|AUT|empire}}{{flagicon image|Flag of Hungary (15th century, rectangular).svg}} : 17,000 men&lt;br/&gt;{{flagicon image|Gerae-tamga.svg|border=no}}: 2,000 men&lt;ref name=&quot;Podhorodecki&quot;&gt;{{cite book |title=Chanat Krymski i jego stosunki z Polską w XV–XVIII wieku |last=Podhorodecki |first=Leszek |year=1987 |isbn=83-05-11618-2 |page=196}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;'''Total: 69,000+'''
|strength2 = {{flagicon image|Naval ensign of Sweden.svg|border=no}}: 40,000 men&lt;br/&gt;{{flagicon image|Flag of Oryol ship (variant).svg}}: 60,000 men&lt;br/&gt;{{flagicon image|Flag of Brandenburg (1660–1750).svg}}:16,000 men&lt;br/&gt;{{flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg|border=no}}: 40,000 men&lt;br/&gt;{{flagicon image|Flag of Transylvania before 1918.svg}}: 25,000 men&lt;br/&gt;{{flagicon|Moldavia|1646}}{{flagicon|Wallachia|1632}}: 10,000 men&lt;br/&gt;'''Total: 191,000+'''
|
|casualties1 = Estimated very high
|casualties2 = {{flagicon image|Naval ensign of Sweden.svg|border=no}}: 30,000 dead
|campaignbox = 
 {{Campaignbox The Deluge}}
 {{Campaignbox Polish–Swedish Wars}}
 {{Campaignbox Second Northern War}}
}}

'''''توفان''' (تاریخ) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Deluge (history)) [[لهیستان-لیتوانی بیرلیگی]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:Siege of Clari Montis (Jasna Góra) in 1655.png
file:1697 Pufendorf View of Krakow (Cracow), Poland - Geographicus - Krakow-pufendorf-1655.jpg
file:Battle of Warsaw 1656 second day (middle size) (101795262).jpg
file:Bieraście Litoŭskaje. Берасьце Літоўскае (E. Dahlbergh, 1657) .jpg
file:Siege of Torun 1658.jpg

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Deluge (history)|Deluge (history)]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Deluge (history)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:بوغدان پرنسلیغینین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:لهیستانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:سوئدین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:والاچیانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:روسیه‌نین ساواش‌لاری]]</text>
      <sha1>ozrfpq4c6qo9h2qpclxl4el7r7m1y1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورشو دؤیوشو (۱۷۰۵)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255786</id>
    <revision>
      <id>1591039</id>
      <parentid>666427</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T10:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2498" sha1="ru5jekjm035drt6kogyk8sbbod94nkd" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = Battle of Warsaw
| image       = Battle of Warsaw 1705.PNG
| image_size  = 300
| caption     = Anonymous plate of the battle of Warsaw
| partof      = the [[قوزئی ساواشی (۱۷۰۰-۱۷۲۱)]]
| date        = 21 July 1705 ([[Swedish calendar]])&lt;br /&gt;31 July 1705 ([[Gregorian calendar|N.S.]])
| place       = Outskirts of [[ورشو]], [[لهیستان]]
| result      = Decisive Swedish victory
| combatant1  = [[File:Naval ensign of Sweden.svg|23px]] [[Swedish Empire]]
| combatant2  = {{flagcountry|Electorate of Saxony}}&lt;br&gt;[[File:Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg|23px]] [[لهیستان-لیتوانی بیرلیگی]]
| commander1  = [[File:Naval ensign of Sweden.svg|23px]] [[Carl Nieroth]]
| commander2  = {{flagicon|Electorate of Saxony}} [[Otto Arnold von Paykull]]{{POW}}
| strength1   = 2,000:{{sfn|Kling|Sjöström|2015|p=200}}&lt;br&gt;
1,940 cavalry,&lt;br&gt;60 infantry
| strength2   = 9,500:{{sfn|Kling|Sjöström|2015|p=200}}&lt;br&gt;
6,000 Polish cavalry,&lt;br&gt;3,500 Saxon cavalry
| casualties1 = 144 killed,&lt;br&gt;148 wounded{{sfn|Phillips|1705|p=298}}
| casualties2 = 1,000 killed, wounded and captured{{sfn|Phillips|1705|p=298}}
| campaignbox={{Campaignbox Great Northern War}}
{{Campaignbox Polish–Swedish War (1701–1706)}}
}}

'''''ورشو دؤیوشو''' (۱۷۰۵) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Battle of Warsaw (1705)) [[قوزئی ساواشی (۱۷۰۰-۱۷۲۱)]]نین بیر قیسمی‌دیر. [[ورشو]] و [[لهیستان]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Battle of Warsaw (1705)|Battle of Warsaw (1705)]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Battle of Warsaw (1705)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:لهیستان-لیتوانی بیرلیگینین دؤیوشولری]]</text>
      <sha1>ru5jekjm035drt6kogyk8sbbod94nkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اینگیلیس-عیراق ساواشی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256060</id>
    <revision>
      <id>1591070</id>
      <parentid>1590191</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53795</id>
      </contributor>
      <comment>other file from the HMS Hermes</comment>
      <origin>1591070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6080" sha1="hekui9xr4iz9yu4hvlpw0ai49zwj4lg" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict= Anglo–Iraqi War
|partof= [[Mediterranean and Middle East Theatre]] of [[World War II|the Second World War]] 
|image= File:BritsLookingOnBaghdad1941.jpg
|image_size = 300px
|caption=British soldiers looking at [[بغداد]], 11 June 1941
|alt=Men in pith helmets
|date=2–31 May 1941&lt;ref name=&quot;Playfair182-3&quot; /&gt;{{refn|On 30 May Rashid Ali and his supporters fled to Persia. At 4&amp;nbsp;am on 31 May, the Mayor of Baghdad signed an armistice on a bridge across the Washash Canal.
|place=[[Kingdom of Iraq|Iraq]]
|result=Allied victory
|combatant1= '''[[Allies of World War II|Allies]]:'''&lt;br&gt;
{{flag|United Kingdom}}
*{{flagdeco|United Kingdom}} [[Assyrian Levies]]
*{{flagcountry|British Mandate for Palestine}}&lt;ref name=&quot;Young, p. 7&quot; &gt;Young, p. 7&lt;/ref&gt;
*{{flagicon image|Flag of Jordan.svg}} [[Emirate of Transjordan|Transjordan]]
*{{flagcountry|British Raj}}
{{flagdeco|Iraq|1924}} [['Abd al-Ilah]] loyalists&lt;br/&gt;
{{flag|Australia}}{{refn|HMAS ''Yarra'', representing Australia, participated at sea.&lt;ref name=&quot;Wavell4094&quot; &gt;Wavell, p. 4094&lt;/ref&gt;|group=nb}}&lt;br /&gt;
{{flagcountry|Dominion of New Zealand}}{{refn|HMNZS ''Leander'', representing New Zealand, participated at sea.
{{flagcountry|Kingdom of Greece|royal}}{{refn|Greek airmen undergoing training at Habbaniya flew sorties against the Iraqis.&lt;ref name=&quot;Carr&quot;/&gt;|group=nb}}
|combatant2='''[[Axis powers|Axis Powers]]''':&lt;br&gt;
{{flagcountry|Kingdom of Iraq}}&lt;br /&gt;
{{flagcountry|Nazi Germany}}&lt;ref name=&quot;Playfair195&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{flagcountry|Kingdom of Italy}}&lt;ref name=&quot;Playfair196&quot; /&gt;
|commander1={{flagicon|United Kingdom}} [[Claude Auchinleck]]&lt;br /&gt;{{flagicon|United Kingdom}} [[Archibald Wavell]]&lt;ref name=&quot;Playfair186&quot; &gt;Playfair (1956), p. 186&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|United Kingdom}}[[Edward Quinan]]&lt;ref name=&quot;Playfair179&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|United Kingdom}} [[William Archibald Kenneth Fraser|William Fraser]]&lt;ref name=&quot;Playfair186&quot; /&gt; &lt;br /&gt;{{flagicon|United Kingdom}} [[William Slim]]&lt;br /&gt;{{flagicon|United Kingdom}} [[Harry George Smart|H. G. Smart]]&lt;ref name=&quot;Playfair183&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|United Kingdom}} [[Ouvry Lindfield Roberts|Ouvry Roberts]]&lt;br /&gt;{{flagicon|United Kingdom}} [[John D'Albiac]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Iraq|1924}} [['Abd al-Ilah|Abdul Illah]]
|commander2={{flagicon|Iraq|1924}} [[Rashid Ali al-Gaylani|Rashid Ali]]&lt;br /&gt;[[File:Flag of Hejaz 1917.svg|20px]] [[Haj Amin al-Husseini|Mohammed Amin al-Husseini]]&lt;ref name=&quot;patterson&quot;&gt;{{cite book |title=A Genealogy of Evil: Anti-Semitism from Nazism to Islamic Jihad
|last=Patterson
|first=David
|year=2010
|page=114
|publisher=Cambridge University Press
|isbn=978-0-521-13261-9
|url=https://books.google.com/books?id=lMLmK-fmf8kC&amp;pg=PA114}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1924}} [[Salah al-Din al-Sabbagh]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1924}} [[Kamil Shabib]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1924}} [[Fahmi Said]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1924}} [[Mahmud Salman]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1924}} [[Fawzi al-Qawuqji]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Nazi Germany|1939}} [[Werner Junck]]
|strength1=1 infantry division
|strength2=4 divisions&lt;ref name=&quot;Playfair182&quot; /&gt;&lt;br /&gt;60,000 troops
|casualties1=Casualties slight&lt;ref name=&quot;Wavell, p. 3439&quot; &gt;Wavell, p. 3439&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;At least 60 killed
  |title=Habbaniya War Cemetery
  |url=http://www.cwgc.org/find-a-cemetery/cemetery/2014801
  |publisher=Commonwealth War Graves Commission
  |accessdate=12 August 2010
}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;28 aircraft
|casualties2=1,750 casualties, including 500 killed&lt;ref name=&quot;Wavell, p. 3439&quot; /&gt;&lt;br /&gt;Most of the serviceable Iraqi aircraft
|campaignbox = }}

'''''اینگیلیس-عیراق ساواشی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Anglo-Iraqi War) [[عیراق کراللیغی]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:HMS Cockchafer WWII IWM FL 022629.jpg
file:IraqWWII en.svg
file:Royal Air Force Operations in the Middle East and North Africa, 1939-1943. CM774.jpg
file:HMS Hermes 1938.jpg
file:IWM-KID-6259-Crossley-Armoured-Car.jpg
file:Vickers Wellington.jpg
file:Gloster Gladiator 3 ExCC.jpg
file:Royal Air Force Operations in the Middle East and North Africa, 1939-1943. CM812.jpg
file:Roundel of Iraq.svg
file:Royal Air Force Operations in the Middle East and North Africa, 1939-1943. CM822.jpg
file:Firing party near Ramadi.jpg
file:Rolls-Royce Armoured Car 1920.jpg
file:British Army Generals Archibald Wavell and Edward Quinan in the Middle East, April 1941.jpg
file:A Fordson Armoured Car of No. 2 Armoured Car Company RAF waits outside Baghdad, while negotiations for an armistice take place between British officials and the rebel government during the Iraqi Revolt, May 1941 (CM923).jpg

&lt;/gallery&gt;

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Anglo-Iraqi War|Anglo-Iraqi War]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Anglo-Iraqi War
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

{{ایکینجی دونیا ساواشی}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:۱۹۴۱-جی ایلده عراق]]
[[بؤلمه:عیراق کراللیغی]]
[[بؤلمه:اوستورالیانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:آلمانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:عراقین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:ایتالیانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:اوردونون ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:نیوزیلندین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:بؤیوک بریتانیانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:یونانین ساواش‌لاری]]</text>
      <sha1>hekui9xr4iz9yu4hvlpw0ai49zwj4lg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تچف دؤیوشو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256190</id>
    <revision>
      <id>1591040</id>
      <parentid>1457621</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T10:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1680" sha1="mt56lck48ia88uaiqfsfqjofwsck3dv" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict    =Battle of Dirschau
|partof      =the [[Polish–Swedish War (1626–29)]]
|image       =
|caption     =Gustav II Adolf of Sweden wounded in the battle of Dirschau (Tczew) 1627
|date        =7–8 August 1627 ([[Swedish calendar]])&lt;br&gt;17–18 August 1627 ([[Gregorian calendar|N.S.]])
|place       =[[Tczew]], [[Royal Prussia]] ([[Crown of the Kingdom of Poland]])
|coordinates ={{coord|54|05|29.99|N|18|46|38.31|E}}
|map_type    =
|map_relief  =
|latitude    =
|longitude   =
|map_size    =
|map_marksize =
|map_caption =
|map_label   =
|territory   =
|result      =Inconclusive:&lt;ref name=&quot;Svenska krig&quot;&gt;Sundberg (1998). ''Svenska krig''. p. 114.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Swedish tactical victory&lt;ref name=&quot;Frost129&quot;&gt;{{cite book|title=Northern Wars|url=https://archive.org/details/northernwarswars00fros|last=Frost|page=[https://archive.org/details/northernwarswars00fros/page/129 129]|year=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Polish–Lithuanian  strategic victory{{sfnp|Podhorodecki|1978|pp=221}}
|status      =
|combatant1  =[[File:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|15px]] [[Polish–Lithuanian Commonwealth]]&lt;br&gt;{{flag|Holy Roman Empire|23px}}
|combatant2  =[[Image:Naval ensign of Sweden.svg|23px]] [[Swedish Empire]]
|commander1  =[[Stanisław Koniecpolski]], Field Crown Hetman of Poland
|commander2  =[[Gustavus Adolphus of Sweden]]
|units1      =
|units2      =
|strength1   =3,300 (infantry)&lt;br&gt;4,500 (cavalry)&lt;br&gt;Total: 7,800
|strength2   =6,000 (infantry)&lt;br&gt;4,100 (cavalry)&lt;br&gt;Total: 10,100
|casualties1 =likely over 300
|casualties2 =around 100&lt;ref name=&quot;Frost129&quot;/&gt;
|notes       =
|campaignbox ={{Campaignbox Polish–Swedish War (1626–1629)}}
}}

''</text>
      <sha1>mt56lck48ia88uaiqfsfqjofwsck3dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ترونی موحاصیره‌سی (۱۷۰۳)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266924</id>
    <revision>
      <id>1591041</id>
      <parentid>574202</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T10:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1563" sha1="2xinupfz7uvc2q4yw109ie0nyeaxhnt" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict=Siege of Thorn
|partof=the [[قوزئی ساواشی (۱۷۰۰-۱۷۲۱)]]
| image= National Museum in Poznan - Siege of Torun.JPG
| image_size = 300
|caption=Siege of Thorn, 1703
|date= May to October 14, 1703
|place = [[Toruń]], [[لهیستان]]
|result=Swedish victory
|combatant1=[[Image:Naval ensign of Sweden.svg|23px]] [[Swedish Empire]]
|combatant2={{flagcountry|Electorate of Saxony}}
|commander1=[[Charles XII]]
|commander2=General von Kanitz
|strength1=26,000 men
|strength2=6,000 men
|casualties1=50 dead
|casualties2=1,000 dead&lt;br&gt;4,860 captured
|campaignbox={{Campaignbox Great Northern War}}
{{Campaignbox Charles XII invasion of Poland}}
}}
'''''ترونی موحاصیره‌سی''' (۱۷۰۳) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Siege of Thorn (1703)) [[قوزئی ساواشی (۱۷۰۰-۱۷۲۱)]]نین بیر قیسمی‌دیر. [[ترونی]] و [[لهیستان]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Siege of Thorn (1703)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:ترونینین تاریخی]]</text>
      <sha1>2xinupfz7uvc2q4yw109ie0nyeaxhnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناروا موحاصیره‌سی (۱۷۰۴)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266943</id>
    <revision>
      <id>1591042</id>
      <parentid>574221</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T10:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1810" sha1="0o2vxv56jew5p6zjj89g8ujdbj6pjwg" xml:space="preserve">{{Infobox military Conflict
|conflict=Battle of Narva
|partof=the [[قوزئی ساواشی (۱۷۰۰-۱۷۲۱)]]
|image=[[File:ZauerveydNA Petr1UsmirDA19.jpg|right|300px]]
|caption=Peter the Great leads the Russian troops capturing Narva in 1704
|date= 9 August 1704
|place = [[Narva]]
|result=Russian victory
|combatant1=[[File:Naval ensign of Sweden.svg|25px]] [[Swedish Empire]]
|combatant2=[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[تزار روسیه‌سی]]
|commander1=
|commander2=
|strength1=3,800 infantry and 1,300 cavalry
|strength2=20,000&lt;ref name=Tucker/&gt;{{rp|697}}
|casualties1=3,200 dead or wounded 1900 captured
|casualties2=up to 3,000 dead or wounded&lt;ref name=&quot;Лексикон&quot;&gt;Военный энциклопедический лексикон. Часть 9-я. СПб, 1845, с. 376&lt;/ref&gt; 
}}
'''''ناروا موحاصیره‌سی''' (۱۷۰۴) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Siege of Narva (1704)) [[روسیه]] و قوْنشو اؤلکه‌سی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[قوزئی ساواشی (۱۷۰۰-۱۷۲۱)]]نین بیر قیسمی‌دیر. بۇ وۇروشون سوْنو روسیه غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
file:Крест 1704.jpg
&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Siege of Narva (1704)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]</text>
      <sha1>0o2vxv56jew5p6zjj89g8ujdbj6pjwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تله ویسا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299327</id>
    <revision>
      <id>1591061</id>
      <parentid>1557866</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T18:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Plaza_Televisa_002.jpg|Plaza_Televisa_002.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: [https://web.archive.org/web/20150826081907/http://www.televisa.com/instalacione</comment>
      <origin>1591061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="48gjyipef9qmqc8rcpaz5cogsc0xa02" xml:space="preserve">[[File:Televisa logo.svg|thumbnail]]
[[File:Logotipo de Televisa (1973-1980).png|thumbnail]]
[[File:TELEVISA CHAPULTEPEC.jpg|thumbnail]]
[[File:TelevisaBldgDF.JPG|thumbnail]]
[[File:Televisa Santa Fé - panoramio.jpg|thumbnail]]
{{Infobox company
| name              = Grupo Televisa S.A.B.
|               = 
| caption           = Logo used since January 16, 2016
| type              = [[S.A. (corporation)|Sociedad Anónima Bursátil]]
| traded_as       = {{BMV|TLEVISA|5720}}&lt;br&gt;{{nyse|TV|5720}}
| genre             = 
| fate              = 
| predecessor       = [[Telesistema Mexicano]] (1955)&lt;br/&gt;[[Television Independiente de Mexico]] (1965)
| successor         = 
| foundation        = {{start date and age|mf=yes|1973|01|08}}
| founder           = [[Emilio Azcárraga Vidaurreta]]
| defunct           = 
| location_city     = 
| location_country  = 
| location          = [[مکزیکو سیتی]], [[مکزیک]]
| locations         = 
| area_served       = Worldwide 
| key_people        = [[Emilio Azcárraga Jean]] (CEO),&lt;br&gt;[[Ervin Azcárraga Jean]],&lt;br&gt;[[Bernardo Gómez Martínez]],&lt;br&gt;[[Alfonso de Angoitia]],&lt;br&gt;[[José Bastón Patiño]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.televisa.com/corporativo/quienes-somos/|title=Televisa: Corporativo: Ejecutivos|accessdate=13 December 2016|archivedate=2016-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126151943/http://www.televisa.com/corporativo/quienes-somos/}}&lt;/ref&gt;
| industry          = [[Mass media]]
| products          = Broadcasting, cable TV, radio, publishing, Internet
| services          = 
| revenue           = {{increase}} [[United States dollar|US$]] 5.3 billion &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;
| operating_income  = 
| net_income        = {{increase}} [[US$]] 672.7 million &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;
| aum               = 
| assets            = 
| equity            = 
| owner             = 
| num_employees     = 24,362
| parent            = 
| divisions         = 
| subsid            = Televisa Interactive &lt;br/&gt; [[ایسکای مکزیک]] (58.7%)
| homepage          = {{URL|http://www.televisa.com}}
| footnotes         = 
}}
'''تله ویسا''' ([[اینگیلیسجه]]: Televisa) بیر شیرکت دیر. بۇ شیرکت [[مدیا]] ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. شیرکت [[Emilio Azcárraga Vidaurreta]] طرفیندن قۇرولموش‌دور. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۲۴٬۳۶۲ نفر اوْلوب.

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
File:Televisa old.JPG|[[Pedro Ramírez Vázquez]] [[Pedro Ramírez Vázquez]]  File:ArteBarricas201201 26.JPG|[[Lolita Ayala]] [[Tequila Herradura]]  File:TelevisaBldgDF.JPG|    
File:TELEVISA CHAPULTEPEC.jpg|

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Televisa|Televisa]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Televisa
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{شیرکت-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:شیرکت‌لر]]</text>
      <sha1>48gjyipef9qmqc8rcpaz5cogsc0xa02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قولف‌ایستریم اوزای شیرکتی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299505</id>
    <revision>
      <id>1591058</id>
      <parentid>764135</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T16:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing GULFSTREAM_g450_photo_D_Ramey_Logan.jpg with [[File:GULFSTREAM_g450_photo_Don_Ramey_Logan.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:Special:PermanentLink/1234689896|FR1]]).</comment>
      <origin>1591058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1952" sha1="2vlx52de7132sztyyzn9e7meojoo2ao" xml:space="preserve">{{Infobox company
|name = Gulfstream Aerospace
|logo = Gulfstream Aerospace logo.svg
|type = [[Subsidiary]]
|foundation = 1958
|location= [[Savannah, Georgia]], U.S.
|area_served = Worldwide
| key_people =
Mark Burns (President)
|products = Jet business aircraft
|market cap =
|revenue=
|num_employees = 13,313&lt;ref name=answers&gt;{{cite web|title=Gulfstream Aerospace Corporation|url=http://www.answers.com/topic/gulfstream-aerospace-corporation|publisher=Answers.com|accessdate=19 August 2014}}&lt;/ref&gt;
|operating_income =
|assets =
|equity =
|caption = 
|parent = [[جنرال داینامیکس]]
|homepage = {{URL|www.gulfstream.com}}
}}
'''قولف‌ایستریم اوزای شیرکتی''' ([[اینگیلیسجه]]: Gulfstream Aerospace) یان قۇرولوش و یا تابعه شیرکت. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۱۳٬۳۱۳ نفر اوْلوب.
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;

File:GULFSTREAM g450 photo Don Ramey Logan.jpg|    
File:Gulfstream G650 departs Bristol 23rdAug2014 arp.jpg|[[Gulfstream G650]] [[Bristol International Airport|Bristol Airport]] [[اینگیلیس]]

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Gulfstream Aerospace|Gulfstream Aerospace]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Gulfstream Aerospace
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{شیرکت-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:شیرکت‌لر]]</text>
      <sha1>2vlx52de7132sztyyzn9e7meojoo2ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پودرافکا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299865</id>
    <revision>
      <id>1590995</id>
      <parentid>1560157</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T02:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Vegeta.png|Vegeta.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:CSD#F3|CSD F3]] (derivative work of non-free content).</comment>
      <origin>1590995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3888" sha1="4yzj7caukzy9a3az366o19tqf3wczgz" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Podravka d.d.
| logo = Podravka logo 2024.svg
| type = [[Public company|Public]]
| traded_as = PODR-R-A
| genre = 
| foundation = 1934
| founder = Marijan &amp; Matija Wolf
| location_city = [[Koprivnica]]
| location_country = [[کوروواسی]]
| origins = 
| key_people = [[Marin Pucar]], President of the Management Board&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.podravka.com/company/management/management
 |title       = Management - Podravka
 |accessdate  = 2010-03-31
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20100329194609/http://www.podravka.com/company/management/management
 |archivedate = 2010-03-29
 |df          = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Dubravko Štimac]], President of the Supervisory Board&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.podravka.com/company/management/supervisory-board
 |title       = Supervisory Board - Podravka
 |accessdate  = 2010-03-31
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20100402055656/http://www.podravka.com/company/management/supervisory-board
 |archivedate = 2010-04-02
 |df          = 
}}&lt;/ref&gt;
| area_served = Worldwide 
| industry = Food and beverages
| products = [[Seasonings|Food seasoning]], [[soup]]s, ready-to-serve meals, half-ready meals, vegetables, meat products, [[canned fish]], [[sauce]]s, tomato products, [[baby food]], [[breakfast cereal]]s, sweet products, [[ice-cream]], bakery products, mill products, [[Frozen food|frozen products]], [[side dish]]es, [[beverages]], fresh meat. 
| services =
| revenue = {{profit}} [[Croatian kuna|HRK]] 2,561.4 million  (US$ 374.2 million) (Q1-Q3 2015)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.podravka.com/investors/news/in-the-first-nine-months-podravka-group-realized-income-increase-and-hrk-131-million-net-profit/ | title=In the first nine months Podravka Group realized income increase and HRK 131 million net profit | accessdate=2015-11-12 | author= | publisher=Podravka | date=2015-10-27 | archivedate=2016-03-04 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304042252/http://www.podravka.com/investors/news/in-the-first-nine-months-podravka-group-realized-income-increase-and-hrk-131-million-net-profit/ }}&lt;/ref&gt; 
| operating_income = 
| net_income = {{profit}} [[Croatian kuna|HRK]] 131 million (US$ 19.1 million) (Q1–Q3 2015)
| num_employees = 5,533 (30 June 2014)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.podravka.com/repository/files/f/c/fcb2af5fee79d201e6ec17578cb394f9.pdf | title=Podravka Group | accessdate=2015-11-12 | author= | authorlink= | coauthors= | date= | format= 
| work= | publisher=Podravka | pages= | language= | quote= }}&lt;/ref&gt;
| parent = 
| divisions = 
| subsid = 
| owner = 
| homepage = {{url|http://www.podravka.hr/}}
| dissolved = 
| footnotes = 
}}
'''پودرافکا''' ([[اینگیلیسجه]]: Podravka) سهامی عام و یا [[خالقا آچیق شیرکت]]دیر. بۇ شیرکت [[یئیه‌جک]] و [[ایچکی]] ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۵٬۵۳۳ نفر اوْلوب.
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Podravka|Podravka]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Podravka
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{شیرکت-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:شیرکت‌لر]]</text>
      <sha1>4yzj7caukzy9a3az366o19tqf3wczgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الاتفاق (سعودی عربیستان) فوتبال کولوبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301275</id>
    <revision>
      <id>1590991</id>
      <parentid>1571741</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T23:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Ettifaq_logo.jpg|Ettifaq_logo.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]].</comment>
      <origin>1590991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2742" sha1="91fqduil638sto57abhdgy82vxv7lh5" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname    = Al-Ettifaq FC
| image       =
| fullname    = Al-Ettifaq Football Club
| nickname    = Faris [[Ad-Dahna Desert|Ad-Dahna]] (The Knight of Ad-Dahna)&lt;br /&gt; The Commandos &lt;br /&gt; Itti Al-Sharqiya (Itti of the Eastern Province, a nod to [[Ittihad FC|Al-Ittihad]])
| founded     = {{Start date and years ago|df=yes|1945}}
| ground      = [[Prince Mohamed bin Fahd Stadium]]&lt;br /&gt;[[دمام]], {{flagicon image|Flag of Saudi Arabia.svg}} [[سعودی عربیستان]]
| capacity    = 26,000
| chairman    = Khalid Al-Dabal
| manager     = {{flagicon|Uruguay}} لئوناردو راموس
| league      = [[Saudi Professional League]]
| season      = [[2017–18 Saudi Professional League|2017–18]]
| position    = Saudi Professional League, 4th
| current     = 2017–18 Ettifaq FC season
| pattern_la1 = _ettifaq1718h
| pattern_b1  = _ettifaq1718h
| pattern_ra1 = _ettifaq1718h
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _ettifaq1617h
| leftarm1    = 177245
| body1       = 177245
| rightarm1   = 177245
| shorts1     = FFFFFF
| socks1      = CA0012
| pattern_la2 = 
| pattern_b2  = _ettifaq1718a
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = _ettifaq1718a
| pattern_so2 = 
| leftarm2    = FFFFFF
| body2       = FFFFFF
| rightarm2   = FFFFFF
| shorts2     = FFFFFF
| socks2      = FFFFFF
| pattern_la3 = 
| pattern_b3  = _ettifaq1718t
| pattern_ra3 = 
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3    = 55151a
| body3       = 55151a
| rightarm3   = 55151a
| shorts3     = 178785
| socks3      = 55151a
| website     = http://ettifaq.com/
}}'''الاتفاق (سعودی عربیستان) فوتبال کولوبو''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: Ettifaq FC) بیر فوتبال کولوبودور. [[Saudi Professional League]] دَسته‌سینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۲۶٬۰۰۰ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Ettifaq FC|Ettifaq FC]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Ettifaq FC
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبال-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال کولوبلاری]]</text>
      <sha1>91fqduil638sto57abhdgy82vxv7lh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روزنقرد فوتبال کولوبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301685</id>
    <revision>
      <id>1591106</id>
      <parentid>770854</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T02:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2594" sha1="a3183c3g45tr0cjxvd431dgd3iu0py7" xml:space="preserve">{{Infobox football club 
|  clubname = FC Rosengård 
|  image    = FC Rosengård logo.svg
|  image_size = 130px
|  fullname = Fotboll Club Rosengård 
|  nickname =  
|  founded  = {{Start date and years ago|1970|9|7|df=y}} as ''Malmö FF Dam''&lt;br /&gt;{{Start date and years ago|2013|12|12|df=y}} as ''FC Rosengård Malmö''
|  ground   = [[Malmö IP]], [[Malmö]] 
|  capacity =  7,600 
|  chairman = Håkan Wifvesson
|  mgrtitle      = Head Coach 
|  manager  = [[Jonas Eidevall]]&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Magnus Ericsson |title=Jonas Eidevall tillbaka i FCR |url=https://www.fcrosengard.se/jonas-eidevall-tillbaka-i-fcr/ |website=fcrosengard.se |publisher=FC Rosengård |accessdate=30 May 2018 |language=Swedish |date=31 October 2017 |archivedate=2019-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818025129/https://www.fcrosengard.se/jonas-eidevall-tillbaka-i-fcr/ }}&lt;/ref&gt;
|  league   = [[Damallsvenskan]] 
|  season   = [[2017 Damallsvenskan|2017]] 
|  position = 2nd
| pattern_la1 = _blackshoulders
| pattern_b1  = _blackshoulders
| pattern_ra1 = _blackshoulders
| pattern_sh1 = 
| leftarm1    = FFFFFF
| body1       = FFFFFF
| rightarm1   = FFFFFF
| shorts1     = FFFFFF
| socks1      = FFFFFF
| pattern_la2 = _whiteshoulders
| pattern_b2  = _shouldersonblack 
| pattern_ra2 = _whiteshoulders
| pattern_sh2 = 
| leftarm2    = 000000
| body2       = FFFFFF
| rightarm2   = 000000
| shorts2     = 000000
| socks2      = 000000
}}'''روزنقرد فوتبال کولوبو''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: FC Rosengård) بیر فوتبال کولوبودور. [[Damallsvenskan]] دَسته‌سینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۷٬۶۰۰ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:FC Rosengård|FC Rosengård]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =FC Rosengård
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبال-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال کولوبلاری]]</text>
      <sha1>a3183c3g45tr0cjxvd431dgd3iu0py7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیکولاس اوتامندی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326833</id>
    <revision>
      <id>1590990</id>
      <parentid>1555119</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T23:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40668-77</username>
        <id>63353</id>
      </contributor>
      <origin>1590990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8929" sha1="c1jpujc1getprpcfh5g61wdat3egi66" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Nicolás Otamendi
| image = 
| image_size = 
| caption = 
| fullname = Nicolás Hernán Gonzalo Otamendi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefa.com/-/media/files/thefaportal/governance-docs/registrations/august-2015.ashx|title=List of players under written contract registered between 01/08/2015 and 31/08/2015|publisher=The Football Association|page=9|format=PDF|accessdate=12 February 2018}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{birth date and age|1988|2|12|df=y}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifadata.com/document/fwc/2010/PDF_BackUp_2010_06_13/FWC_2010_SquadLists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of players: Argentina|publisher=FIFA|page=2|format=PDF|date=12 June 2010|accessdate=12 February 2018|archivedate=2018-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211193017/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[بوئنوس آیرس]], Argentina
| height = 1.81 m&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF|title=2018 FIFA World Cup: List of players|publisher=FIFA|format=PDF|page=1|date=21 June 2018|accessdate=2019-02-17|archivedate=2018-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812185537/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF}}&lt;/ref&gt;
| position = [[Defender (association football)#Centre-back|Centre back]]
| currentclub = [[منچستر سیتی فوتبال کولوبو|منچستر سیتی]]
| clubnumber = 30
| youthyears1 = 1995–2007 | youthclubs1 = [[ولز سارسفیلد فوتبال کولوبو|ولز سارسفیلد]]
| years1 = 2007–2010 | clubs1 = [[ولز سارسفیلد فوتبال کولوبو|ولز سارسفیلد]] | caps1 = 40 | goals1 = 1
| years2 = 2010–2014 | clubs2 = [[پورتو فوتبال کولوبو|پورتو]] | caps2 = 77 | goals2 = 7
| years3 = 2014–2015 | clubs3 = [[والنسیا فوتبال کولوبو|والنسیا]] | caps3 = 35 | goals3 = 6
| years4 = 2014 | clubs4 = → [[اتلتیکو مینیرو فوتبال کولوبو|اتلتیکو مینیرو]] (loan) | caps4 = 5 | goals4 = 0
| years5 = 2015–2026 | clubs5 = [[منچستر سیتی فوتبال کولوبو|منچستر سیتی]] | caps5 = 102 | goals5 = 6
| totalcaps = | totalgoals = 
| nationalyears1 = 2009–2026 | nationalteam1 = [[آرژانتین میلّی فوتبال تیمی|آرژانتین]] | nationalcaps1 = 59 | nationalgoals1 = 4
| club-update = 22:35, 22 December 2018 (UTC)
| nationalteam-update = 10:31, 25 November 2018 (UTC)
| medaltemplates =
{{MedalCountry|{{fb|ARG}}}}
{{MedalCompetition|[[Copa América]]}}
{{Medal|RU|[[2015 Copa América|2015 Chile]]|}}
{{Medal|RU|[[Copa América Centenario|2016 United States]]|}}
}}
'''نیکولاس اوتامندی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Nicolás Otamendi) (دوْغوم:{{birth date and age|1988|2|12|df=y}} [[بوئنوس آیرس]]) بیر فوتبالیست. [[منچستر سیتی فوتبال کولوبو]] و [[آرژانتین]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[مودافع]] موقعیتینده اوْیناییب. [[فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸]] و [[فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰]] اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
==اوْیونلاری==

{| class=wikitable style=text-align:center
|+ Appearances and goals by club, season and competition
|-
!rowspan=2|Club
!rowspan=2|Season
!colspan=3|League
!colspan=2|National Cup{{efn|Appearances in [[Taça de Portugal]], [[FA Cup]]}}
!colspan=2|League Cup{{efn|Appearances in [[Taça da Liga]], [[EFL Cup]]}}
!colspan=2|Continental
!colspan=2|Other
!colspan=2|Total
|-
!Division!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals
|-
|rowspan=5|[[ولز سارسفیلد فوتبال کولوبو|ولز سارسفیلد]]
|[[2007–08 Argentine Primera División season|2007–08]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldfootball.net/player_summary/nicolas-otamendi/2/|title=Nicolás Otamendi: Club matches|website=worldfootball.net|publisher=HeimSpiel Medien|accessdate=25 November 2018}}&lt;/ref&gt;
|[[Argentine Primera División|Primera División]]
|1||0||colspan=2|—||colspan=2|—||0||0||colspan=2|—||1||0
|-
|[[2008–09 Argentine Primera División season|2008–09]]&lt;ref name=SW/&gt;
|Primera División
|18||0||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||18||0
|-
|[[2009–10 Argentine Primera División season|2009–10]]&lt;ref name=SW/&gt;
|Primera División
|19||1||colspan=2|—||colspan=2|—||14{{efn|Eight appearances in [[Copa Libertadores]], six in [[Copa Sudamericana]]}}||0||colspan=2|—||33||1
|-
|[[2010–11 Argentine Primera División season|2010–11]]&lt;ref name=SW/&gt;
|Primera División
|2||0||colspan=2|—||colspan=2|—||0||0||colspan=2|—||2||0
|-
!colspan=2|Total
!40||1||colspan=2|—||colspan=2|—||14||0||colspan=2|—||54||1
|-
|rowspan=5|[[پورتو فوتبال کولوبو|پورتو]]
|[[2010–11 FC Porto season|2010–11]]&lt;ref name=SW/&gt;
|[[Primeira Liga]]
|15||5||1||0||2||0||13{{efn|Appearances in [[یوفا آوروپا لیقا‌سی]]}}||1||colspan=2|—||31||6
|-
|[[2011–12 FC Porto season|2011–12]]&lt;ref name=SW/&gt;
|Primeira Liga
|20||2||1||0||2||0||7{{efn|Five appearances in [[اوروپا قهرمانلار لیگی]], one in UEFA Europa League, one in [[UEFA Super Cup]]}}||0||0||0||30||2
|-
|[[2012–13 FC Porto season|2012–13]]&lt;ref name=SW/&gt;
|Primeira Liga
|29||0||2||0||3||1||8{{efn|name=UCL|Appearances in UEFA Champions League}}||0||1{{efn|name=SCO|Appearance in [[Supertaça Cândido de Oliveira]]}}||0||43||1
|-
|[[2013–14 FC Porto season|2013–14]]&lt;ref name=SW/&gt;
|Primeira Liga
|13||0||2||1||0||0||4{{efn|name=UCL}}||0||1{{efn|name=SCO}}||0||20||1
|-
!colspan=2|Total
!77||7||6||1||7||1||32||1||2||0||124||10
|-
|[[اتلتیکو مینیرو فوتبال کولوبو|اتلتیکو مینیرو]] (loan)
|[[2014 Campeonato Brasileiro Série A|2014]]&lt;ref name=SW&gt;{{cite web|url=https://uk.soccerway.com/players/nicolas-otamendi/66411/|title=N. Otamendi|website=Soccerway|publisher=Perform Group|accessdate=12 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]]
|5||0||0||0||colspan=2|—||7{{efn|Appearances in Copa Libertadores}}||0||7{{efn|Appearances in [[Campeonato Mineiro]]}}||1||19||1
|-
|[[والنسیا فوتبال کولوبو|والنسیا]]
|[[2014–15 Valencia CF season|2014–15]]&lt;ref name=SW/&gt;
|[[لا لیگا]]
|35||6||3||0||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||38||6
|-
|rowspan=5|[[منچستر سیتی فوتبال کولوبو|منچستر سیتی]]
|[[2015–16 Manchester City F.C. season|2015–16]]&lt;ref&gt;{{Soccerbase season|54605|2015|accessdate=27 January 2019}}&lt;/ref&gt;
|[[اینگیلیس پرمیر لیگ]]
|30||1||2||0||5||0||12{{efn|name=UCL}}||0||colspan=2|—||49||1
|-
|[[2016–17 Manchester City F.C. season|2016–17]]&lt;ref&gt;{{Soccerbase season|54605|2016|access-date=11 February 2018}}&lt;/ref&gt;
|Premier League
|30||1||5||0||1||0||7{{efn|name=UCL}}||0||colspan=2|—||43||1
|-
|[[2017–18 Manchester City F.C. season|2017–18]]&lt;ref&gt;{{Soccerbase season|54605|2017|access-date=12 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|Premier League
|34||4||2||0||2||0||8{{efn|name=UCL}}||1||colspan=2|—||46||5
|-
|[[2018–19 Manchester City F.C. season|2018–19]]&lt;ref&gt;{{Soccerbase season|54605|2018|accessdate=27 January 2019}}&lt;/ref&gt;
|Premier League
|12||0||2||1||3||0||3{{efn|name=UCL}}||0||1{{efn|Appearance in [[FA Community Shield]]}}||0||21||1
|-
!colspan=2|Total
!106||6||11||1||11||0||30||1||1||0||159||8
|-
!colspan=3|Career total
!263||20||20||2||18||1||83||2||10||1||394||26

|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Nicolás Otamendi
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۱۹۸۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:یاشایان اینسانلار]]
[[بؤلمه:ولز سارسفیلد کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:پورتو کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:والنسیا کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:اتلتیکو مینیرو کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:منچستر سیتی کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری]]
[[بؤلمه:فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار]]</text>
      <sha1>c1jpujc1getprpcfh5g61wdat3egi66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایلی استان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329527</id>
    <revision>
      <id>1590997</id>
      <parentid>853323</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T02:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Ilie_Stan_conferinta.jpg|Ilie_Stan_conferinta.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 2 July 2026.</comment>
      <origin>1590997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4780" sha1="69liechl41n5qb5rej9aj00kgvlnpz7" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Ilie Stan
| image =
| caption = Stan during a press conference in 2011
| image_size = 200
| birth_date = {{birth date and age|1967|10|17|df=y}}
| birth_place = [[Pogoanele|Căldărăşti]], Romania
| height = 1.77m
| position = [[هافبک]]
| youthyears1 = 1979–1985
| youthclubs1 = [[FC Gloria Buzău|Gloria Buzău]]
| currentclub = 
| years1 = 1985–1987
| years2 = 1987–1995
| years3 = 1995–1996
| years4 = 1996–1997
| years5 = 1997
| years6 = 1997–1998
| years7 = 1998–1999
| years8 = 1999–2000
| clubs1 = [[FC Gloria Buzău|Gloria Buzău]]
| clubs2 = [[ایستوا بخارست فوتبال کولوبو|ایستوا بخارست]]
| clubs3 = [[سرکل بروژ فوتبال کولوبو|سرکل بروژ]]
| clubs4 = [[ایستوا بخارست فوتبال کولوبو|ایستوا بخارست]]
| clubs5 = [[AFC Progresul Bucureşti|National Bucureşti]]
| clubs6 = [[لیماسول ایدمان کولوبو|لیماسول]]
| clubs7 = [[Hapoel Petah Tikva F.C.|Hapoel Petah Tikva]]
| clubs8 = [[Hapoel Tzafririm Holon F.C.|Hapoel Tzafririm Holon]]
| caps1  = 41
| caps2  = 176
| caps3  = 32
| caps4  = 11
| caps5  = 1
| caps6  = 25
| caps7  = 22
| caps8  = 24
| goals1 = 3
| goals2 = 57
| goals3 = 1
| goals4 = 2
| goals5 = 0
| goals6 = 2
| goals7 = 1
| goals8 = 3
| totalcaps = 332
| totalgoals = 69
| nationalyears1 = 1992–1994
| nationalteam1  = [[رومانی میلّی فوتبال تیمی|رومانی]]
| nationalcaps1  = 3
| nationalgoals1 = 0
| manageryears1 = 2001–2002
| manageryears2 = 2002
| manageryears3 = 2002–2003
| manageryears4 = 2003–2004
| manageryears5 = 2004
| manageryears6 = 2004
| manageryears7 = 2005–2006
| manageryears8 = 2006
| manageryears9 = 2007
| manageryears10 = 2007–2008
| manageryears11 = 2008–2011
| manageryears12 = 2011
| manageryears13 = 2011–2012
| manageryears14 = 2012–2013
| manageryears15 = 2013
| manageryears16 = 2013–2014
| manageryears17 = 2014
| manageryears18 = 2015–2016
| manageryears19 = 2016
| manageryears20 = 2016
| manageryears21 = 2016–2017
| manageryears22 = 2017–2018
| manageryears23 = 2018
| managerclubs1 = [[العین فوتبال کولوبو|العین]] (assistant)
| managerclubs2 = [[رومانی میلّی فوتبال تیمی|رومانی]] (assistant)
| managerclubs3 = [[الشباب ایمارات فوتبال کولوبو|الشباب ایمارات]] (assistant)
| managerclubs4 = [[Seeb (football club)|Al-Seeb]]
| managerclubs5 = [[FC UTA Arad|UTA Arad]]
| managerclubs6 = [[رومانی میلّی فوتبال تیمی|رومانی]] (assistant)
| managerclubs7 = [[الاتحاد فوتبال کولوبو|الاتحاد]] (assistant)
| managerclubs8 = [[FCM Târgovişte]]
| managerclubs9 = [[FC Gloria Buzău|Gloria Buzău]]
| managerclubs10 = [[ایسترا جورجو فوتبال کولوبو|ایسترا جورجو]]
| managerclubs11 = [[FC Victoria Brăneşti|Victoria Brăneşti]]
| managerclubs12 = [[CS Mioveni]]
| managerclubs13 = [[ایستوا بخارست فوتبال کولوبو|ایستوا بخارست]]
| managerclubs14 = [[CS Concordia Chiajna|Concordia Chiajna]]
| managerclubs15 = [[FC Vaslui]]
| managerclubs16 = [[FC Brașov]]
| managerclubs17 = [[العروبی ایمارات فوتبال کولوبو|العروبی ایمارات]]
| managerclubs18 = [[Zakho FC|Zakho]]
| managerclubs19 = [[FC Farul Constanța|Farul Constanța]]
| managerclubs20 = [[الشمال ایدمان کولوبو|الشمال]]
| managerclubs21 = [[ASA 2013 Târgu Mureș|Târgu Mureș]]
| managerclubs22 = [[فولاد خوزیستان فوتبال کولوبو|فولاد خوزیستان]] (technical manager)
| managerclubs23 = [[فولاد خوزیستان فوتبال کولوبو|فولاد خوزیستان]]
}}
'''ایلی استان''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Ilie Stan) (دوْغوم:{{birth date and age|1967|10|17|df=y}} [[Pogoanele|Căldărăşti]]) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. [[رومانی]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[هافبک]] موقعیتینده اوْیناییب.
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Ilie Stan
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>69liechl41n5qb5rej9aj00kgvlnpz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امانوئل مامانا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330592</id>
    <revision>
      <id>1591067</id>
      <parentid>862053</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T04:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40794-53</username>
        <id>63377</id>
      </contributor>
      <origin>1591067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4221" sha1="t6oz0no17bjlfv32n0rb1ecpsw84q8e" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name  = Emanuel Mammana
| fullname  = Emanuel Hernán Mammana
|  Imagen = 
| caption = 
| birth_date  = {{birth date and age|1996|02|10|df=y}}
| birth_place = [[Merlo, Buenos Aires|Merlo]], Argentina
| height  = {{height|m=1.84}}
| weight  = 
| position  = [[مودافع]]
| currentclub = [[زنیت سن پترزبورق فوتبال کولوبو|زنیت سن پترزبورق]]
| clubnumber  = 30
| years1 = 2014–2016 | clubs1 = [[ریور پلاته فوتبال کولوبو|ریور پلاته]] | caps1 = 24 | goals1 = 1
| years2 = 2016–2017 | clubs2 = [[اولمپیک لیون فوتبال کولوبو|اولمپیک لیون]] | caps2 = 17 | goals2 = 1
| years3 = 2017–2026 | clubs3 = [[زنیت سن پترزبورق فوتبال کولوبو|زنیت سن پترزبورق]] | caps3 = 20 | goals3 = 0
| nationalyears1 = 2013  | nationalteam1 = [[Argentina national under-17 football team|Argentina U17]] | nationalcaps1 = 16 | nationalgoals1 = 0
| nationalyears2 = 2015  | nationalteam2 = [[Argentina national under-20 football team|Argentina U20]] | nationalcaps2 = 10 | nationalgoals2 = 0
| nationalyears3 = 2014–2026 | nationalteam3 = [[آرژانتین میلّی فوتبال تیمی|آرژانتین]]  | nationalcaps3 =  3 | nationalgoals3 = 0
| club-update = 11 November 2018
| nationalteam-update = 13 June 2017
}}
'''امانوئل مامانا''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Emanuel Mammana) (دوْغوم:{{birth date and age|1996|02|10|df=y}} [[مرلو (آرژانتین)]]) بیر فوتبالیست. [[زنیت سن پترزبورق فوتبال کولوبو]] و [[آرژانتین]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[مودافع]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Appearances and goals by club, season and competition
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|کولوب
!rowspan=&quot;2&quot;|سیزون
!colspan=&quot;3&quot;|لیق
!colspan=&quot;2&quot;|National Cup
!colspan=&quot;2&quot;|League Cup
!colspan=&quot;2&quot;|Continental
!colspan=&quot;2&quot;|Other
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
|-
!لیق!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|[[ریور پلاته فوتبال کولوبو|ریور پلاته]]
|[[2013–14 Argentine Primera División season|2013–14]]
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Argentine Primera División|Primera División]]
|0||0||1||0||colspan=&quot;2&quot;|–||colspan=&quot;2&quot;|–||colspan=&quot;2&quot;|–||1||0
|-
|[[2014 Argentine Primera División|2014]]
|2||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|–||1||0||colspan=&quot;2&quot;|–||3||0
|-
|[[2015 Argentine Primera División|2015]]
|14||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|–||5||0||colspan=&quot;2&quot;|–||19||0
|-
|[[2016 Argentine Primera División|2016]]
|8||1||0||0||colspan=&quot;2&quot;|–||4||1||colspan=&quot;2&quot;|–||12||2
|-
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
!24!!1!!1!!0!!-!!-!!10!!1!!-!!-!!35!!1
|-
||[[اولمپیک لیون فوتبال کولوبو|اولمپیک لیون]]
|[[2016–17 Olympique Lyonnais season|2016–17]]
|[[Ligue 1]]
|17||1||1||0||1||0||5||0||0||0||24||1
|-
||[[Olympique Lyonnais Reserves and Academy|Lyon II]]
|[[2016–17 Championnat de France Amateur|2016–17]]
|[[Championnat National 2|National 2]]
|4||0||colspan=&quot;2&quot;|–||colspan=&quot;2&quot;|–||colspan=&quot;2&quot;|–||colspan=&quot;2&quot;|–||4||0
|-
||[[زنیت سن پترزبورق فوتبال کولوبو|زنیت سن پترزبورق]]
|[[2017–18 FC Zenit Saint Petersburg season|2017–18]]
|[[Russian Premier League]]
|16||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|–||10||0||colspan=&quot;2&quot;|–||26||0
|-
!colspan=&quot;3&quot;|Career total
!61!!2!!2!!0!!1!!0!!25!!1!!0!!0!!89!!3
|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Emanuel Mammana
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>t6oz0no17bjlfv32n0rb1ecpsw84q8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دنی آلوز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331015</id>
    <revision>
      <id>1591080</id>
      <parentid>1557897</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T13:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9207" sha1="surv36scjt0vfcm9zhcf8w2nnnywjv5" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Dani Alves
| image = 2015 UEFA Super Cup 107 (cropped).jpg
| image_size = 250
| caption = Alves celebrates after winning the [[2015 UEFA Super Cup]] with [[بارسلونا فوتبال کولوبو|بارسلونا]]
| fullname = Daniel Alves da Silva&lt;ref&gt;{{Cite news|title=FIFA Club World Cup UAE 2009 presented by Toyota: List of Players|url=http://www.fifadata.com/document/fcwc/2009/PDF/FCWC_2009_SquadLists_BAR.pdf|publisher=FIFA|format=PDF|page=1|date=1 December 2009|accessdate=28 March 2014|archive-date=2019-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629190325/https://www.fifadata.com/document/fcwc/2009/PDF/FCWC_2009_SquadLists_BAR.pdf|dead-url=yes|archivedate=2019-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190629190325/https://www.fifadata.com/document/fcwc/2009/PDF/FCWC_2009_SquadLists_BAR.pdf}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{birth date and age|1983|5|6|df=y}}
| birth_place = [[Juazeiro]], Brazil
| height = {{height|m=1.72}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dani Alves 13|url=https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/dani-alves|publisher=Paris Saint-Germain FC|date=n.d.|accessdate=29 December 2018|language=fr|archivedate=2018-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181220230348/https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/dani-alves}}&lt;/ref&gt;
| position = [[Defender (association football)#Full-back|Right back]]
| currentclub = [[پاریسن ژرمن فوتبول کولوبو]]
| clubnumber = 13
| youthyears1 = 1996–1998
| youthclubs1 = [[Juazeiro Social Clube|Juazeiro]]
| youthyears2 = 1998–2001
| youthclubs2 = [[باهیا فوتبال کولوبو|باهیا]]
| years1 = 2001–2002
| clubs1 = [[باهیا فوتبال کولوبو|باهیا]]
| caps1 = 25
| goals1 = 2
| years2 = 2002–2008
| clubs2 = [[سویا فوتبال کولوبو|سویا]]
| caps2 = 175
| goals2 = 11
| years3 = 2008–2016
| clubs3 = [[بارسلونا فوتبال کولوبو|بارسلونا]]
| caps3 = 247
| goals3 = 14
| years4 = 2016–2017
| clubs4 = [[یوونتوس فوتبال کولوبو|یوونتوس]]
| caps4 = 19
| goals4 = 2
| years5 = 2017–
| clubs5 = [[پاریسن ژرمن فوتبول کولوبو]]
| caps5 = 28
| goals5 = 1
| nationalyears1 = 2003
| nationalteam1 = [[Brazil national under-20 football team|Brazil U20]]
| nationalcaps1 = 7
| nationalgoals1 = 0
| nationalyears2 = 2006–
| nationalteam2 = [[برزیل میلّی فوتبال تیمی|برزیل]]
| nationalcaps2 = 107
| nationalgoals2 = 7
| medaltemplates = {{Medal|Team|{{fb|Brazil}}}}
{{Medal|Competition|[[Copa América]]}}
{{Medal|W|[[Copa América 2007]]|[[برزیل]]}}
{{Medal|Competition|[[FIFA Confederations Cup]]}}
{{Medal|W|[[FIFA Confederations Cup 2009]]|[[برزیل]]}}
{{Medal|W|[[FIFA Confederations Cup 2013]]|[[برزیل]]}}
| club-update = 5 December 2018
| nationalteam-update = 27 March 2018
}}
'''دنی آلوز''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Dani Alves) (دوْغوم:{{birth date and age|1983|5|6|df=y}} [[Juazeiro]]) بیر فوتبالیست. [[پاریسن ژرمن فوتبول کولوبو]] و [[برزیل]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[مودافع]] موقعیتینده اوْیناییب. [[فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴]] و [[فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰]] اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Appearances and goals by club, season and competition
|-
!rowspan=2|Club
!rowspan=2|Season
!colspan=3|League
!colspan=2|National Cup{{efn|Appearances in [[Copa do Brasil]], [[Copa del Rey]], [[Coppa Italia]], and [[Coupe de France]]}}
!colspan=2|[[Coupe de la Ligue|League Cup]]
!colspan=2|Continental
!colspan=2|Other
!colspan=2|Total
|-
!Division!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals
|-
|rowspan=3|[[باهیا فوتبال کولوبو|باهیا]]
|[[2001 Campeonato Brasileiro Série A|2001]]
|[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]]
|6||0||0||0||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||6||0
|-
|[[2002 Campeonato Brasileiro Série A|2002]]
|Série A
|19||2||6||2||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||25||4
|-
!colspan=2|Total
!25!!2!!6!!2!!colspan=2|—!!colspan=2|—!!colspan=2|—!!31!!4
|-
|rowspan=7|[[سویا فوتبال کولوبو|سویا]]
|[[2002–03 La Liga|2002–03]]
|[[لا لیگا]]
|10||0||1||0||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||11||0
|-
|[[2003–04 La Liga|2003–04]]
|La Liga
|29||1||7||1||colspan=2|—||colspan=2|—||colspan=2|—||36||2
|-
|[[2004–05 La Liga|2004–05]]
|La Liga
|33||2||5||0||colspan=2|—||9{{efn|name=UC|Appearances in [[یوفا آوروپا لیقا‌سی]]}}||0||colspan=2|—|||47||2
|-
|[[2005–06 La Liga|2005–06]]
|La Liga
|36||3||2||0||colspan=2|—||14{{efn|name=UC}}||0||colspan=2|—|||52||3
|-
|[[2006–07 La Liga|2006–07]]
|La Liga
|34||3||8||0||colspan=2|—||14{{efn|name=UC}}||2||1{{efn|name=USC|Appearance in [[UEFA Super Cup]]}}||0||57||5
|-
|[[2007–08 La Liga|2007–08]]
|La Liga
|33||2||3||0||colspan=2|—||8{{efn|name=UCL|Appearances in [[اوروپا قهرمانلار لیگی]]}}||2||3{{efn|One appearance in UEFA Super Cup, two appearances in [[Supercopa de España]]}}||0||47||4
|-
!colspan=2|Total
!175!!11!!26!!1!!colspan=2|—!!45!!4!!4!!0!!250!!16
|-
|rowspan=9|[[بارسلونا فوتبال کولوبو|بارسلونا]]
|[[2008–09 FC Barcelona season|2008–09]]
|La Liga
|34||5||8||0||colspan=2|—||12{{efn|name=UCL}}||0||colspan=2|—|||54||5
|-
|[[2009–10 FC Barcelona season|2009–10]]
|La Liga
|29||3||3||0||colspan=2|—||11{{efn|name=UCL}}||0||5{{efn|One appearance in UEFA Super Cup, two appearances in Supercopa de España, two appearances in [[FIFA Club World Cup]]}}||0||48||3
|-
|[[2010–11 FC Barcelona season|2010–11]]
|La Liga
|35||2||5||0||colspan=2|—||12{{efn|name=UCL}}||2||2{{efn|name=SDE|Appearances in Supercopa de España}}||0||54||4
|-
|[[2011–12 FC Barcelona season|2011–12]]
|La Liga
|33||2||5||1||colspan=2|—||10{{efn|name=UCL}}||0||4{{efn|One appearance in UEFA Super Cup, two appearances in Supercopa de España, one appearance in FIFA Club World Cup}}|||0||52||3
|-
|[[2012–13 FC Barcelona season|2012–13]]
|La Liga
|30||0||6||0||colspan=2|—||10{{efn|name=UCL}}||1||1{{efn|name=SDE}}||0||47||1
|-
|[[2013–14 FC Barcelona season|2013–14]]
|La Liga
|27||2||5||0||colspan=2|—||8{{efn|name=UCL}}||2||2{{efn|name=SDE}}||0||42||4
|-
|[[2014–15 FC Barcelona season|2014–15]]
|La Liga
|30||0||5||0||colspan=2|—||11{{efn|name=UCL}}||0||colspan=2|—||46||0
|-
|[[2015–16 FC Barcelona season|2015–16]]
|La Liga
|29||0||6||1||colspan=2|—||8{{efn|name=UCL}}||0||5{{efn|One appearance in UEFA Super Cup, two appearances in Supercopa de España, two appearances in FIFA Club World Cup}}||0||48||1
|-
!colspan=2|Total
!247!!14!!43!!2!!colspan=2|—!!82!!5!!19!!0!!391!!21
|-
|[[یوونتوس فوتبال کولوبو|یوونتوس]]
|[[2016–17 Juventus F.C. season|2016–17]]
|[[سری آ]]
|19||2||2||1||colspan=2|—||12{{efn|name=UCL}}||3||0||0||33||6
|-
|rowspan=3|[[پاریسن ژرمن فوتبول کولوبو]]
|[[2017–18 Paris Saint-Germain F.C. season|2017–18]]
|[[Ligue 1]]
|25||1||4||0||3||1||8{{efn|name=UCL}}||2||1{{efn|name=TDC|Appearance in [[Trophée des Champions]]}}||1||41||5
|-
|[[2018–19 Paris Saint-Germain F.C. season|2018–19]]
|Ligue 1
|10||0||2||0||2||0||2{{efn|name=UCL}}||0||0{{efn|name=TDC|Appearance in [[Trophée des Champions]]}}||0||16||0
|-
!colspan=2|Total
!35!!1!!6!!0!!colspan=2|—!!5!!1!!1!!1!!57!!5
|-
!colspan=3|Career total
!501!!30!!83!!6!!5!!1!!149!!14!!24!!1!!762!!52

|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Dani Alves
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۱۹۸۳-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:یاشایان اینسانلار]]
[[بؤلمه:برزیل میلّی فوتبال تیمی]]
[[بؤلمه:باهیا کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:سویا کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:بارسلونا کولوبو اویونچولاری]]
[[بؤلمه:یوونتوس کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:پاریسن ژرمن کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:باهیا دوغوملولار]]
[[بؤلمه:۲۰۰۹ فیفا کونفدراسیونلار کاپی اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۲۰۱۳ فیفا کونفدراسیلار کاپی اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری]]</text>
      <sha1>surv36scjt0vfcm9zhcf8w2nnnywjv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماتئو پولیتانو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334965</id>
    <revision>
      <id>1590993</id>
      <parentid>1580490</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T01:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Napoli-Pisa_(3-2)_22_September_2025.jpg|Napoli-Pisa_(3-2)_22_September_2025.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: Copyright violation; see [[:c:COM:Licensing|Commons:Licensing]] ([[:c:COM:CSD#F1</comment>
      <origin>1590993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5440" sha1="d4s5xcbbtjy361neiezhahzdazw7odq" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name  = Matteo Politano
| birth_date  = {{birth date and age|1993|8|3|df=y}}
| birth_place = [[روم]], Italy
| height  = {{height|m=1.71}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sassuolocalcio.it/articles/player_details.php?season=2013&amp;competition=21&amp;team=2182&amp;player=153776|title=Statistiche e profilo Giocatore: Matteo Politano|publisher=Sassuolo Calcio|language=Italian|accessdate=29 May 2018}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| position  = [[Forward (association football)#Winger|Right winger]]
| currentclub = [[اینتر میلان فوتبال کولوبو|اینتر میلان]]&lt;br&gt;(on loan from [[ساسوئولو فوتبال کولوبو|ساسوئولو]])
| clubnumber  = 16
| youthyears1 = 2008–2012
| youthclubs1 = [[ا.اس. رم فوتبال کولوبو|ا.اس. رم]]
| years1  = 2012–2013 | caps1 = 0  | goals1 = 0  | clubs1 = [[ا.اس. رم فوتبال کولوبو|ا.اس. رم]]
| years2  = 2012–2013 | caps2 = 28 | goals2 = 8  | clubs2 = → [[A.C. Perugia Calcio|Perugia]] (loan)
| years3  = 2013–2015 | caps3 = 72 | goals3 = 11 | clubs3 = [[دلفینو پسکارا فوتبال کولوبو|دلفینو پسکارا]]
| years4  = 2015– | caps4 = 96 | goals4 = 20 | clubs4 = [[ساسوئولو فوتبال کولوبو|ساسوئولو]]
| years5  = 2018– | caps5 = 11  | goals5 = 2  | clubs5 = → [[اینتر میلان فوتبال کولوبو|اینتر میلان]] (loan)
| nationalyears1  = 2011–2012 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = [[Italy national under-19 football team|Italy U19]]&lt;ref name=FIGC&gt;[http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=3851&amp;squadra=11 FIGC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630190300/http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=3851&amp;squadra=11 |date=2018-06-30 }} {{it icon}}&lt;/ref&gt;
| nationalyears2  = 2012–2014 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = [[Italy national under-20 football team|Italy U20]]&lt;ref name=FIGC/&gt;
| nationalyears3  = 2013  | nationalcaps3 = 2 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = [[Italy national under-21 football team|Italy U21]]&lt;ref name=FIGC/&gt; 
| nationalyears4 = 2018–
| nationalteam4 = [[ایتالیا میلّی فوتبال تیمی|ایتالیا]]
| nationalcaps4 = 2
| nationalgoals4 = 1
| club-update = 3 November 2018
| nationalteam-update = 20 November 2018
|image=}}
'''ماتئو پولیتانو''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Matteo Politano) (دوْغوم:{{birth date and age|1993|8|3|df=y}} [[روم]]) بیر فوتبالیست. [[اینتر میلان فوتبال کولوبو]] و [[ایتالیا]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[هوجومچو]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|کولوب
!rowspan=&quot;2&quot;|لیق
!rowspan=&quot;2&quot;|سیزون
!colspan=&quot;2&quot;|لیق
!colspan=&quot;2&quot;|[[Coppa Italia|Cup]]
!colspan=&quot;2&quot;|[[UEFA#Club|Europe]]
!colspan=&quot;2&quot;|Other
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
|-
!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل
|-
|[[A.C. Perugia Calcio|Perugia]] (بوْرچ)
|[[Lega Pro]]
|[[2012–13 Lega Pro Prima Divisione|2012–13]]
|28||8||3||0||colspan=2|–||2||0||33||8
|-
|rowspan=3|[[دلفینو پسکارا فوتبال کولوبو|دلفینو پسکارا]]
|rowspan=2|[[Serie B]]
|[[2013–14 Serie B|2013–14]]
|31||6||1||0||colspan=2|–||colspan=2|–||32||6
|-
|[[2014–15 Serie B|2014–15]]
|41||5||3||0||colspan=2|–||5||1||49||6
|-
!colspan=2|Total 
!72!!11!!4!!0!!colspan=2|–!!5!!1!!81!!12
|-
|rowspan=4|[[U.S. Sassuolo|Sassuolo]]
|rowspan=3|[[سری آ]]
|[[2015–16 Serie A|2015–16]]
|28||5||1||0||colspan=2|–||colspan=2|–||29||5
|-
|[[2016–17 Serie A|2016–17]]
|32||5||1||0||9||3||colspan=2|–||42||8
|-
|[[2017–18 Serie A|2017–18]]
|36||10||3||1||colspan=2|–||colspan=2|–||39||11
|-
!colspan=2|Total 
!96!!20!!5!!1!!9!!3!!colspan=2|–!!110!!24
|-
|[[Internazionale F.C.|Inter]] (بوْرچ)
|[[سری آ]]
|[[2018–19 Serie A|2018–19]]
|19||2||1||0||6||0||colspan=2|–||26||2
|-
!colspan=3|Career total 
!215!!41!!13!!1!!15!!3!!7!!1!!250!!46
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!National team!!Year!!اوْیون!!قوْل
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[ایتالیا میلّی فوتبال تیمی|ایتالیا]]
|-
|2018||2||1
|-
!colspan=2|Total||2||1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; align=center
! # !! تاریخ !! یئر !! قارشی طرف !! امتیاز !! سوْنوچ !! یاریشما
|-
| 1. || 20 November 2018 || [[Luminus Arena]], [[Genk]], Belgium|| {{fb|USA}} || align=center | '''1'''–0 || align=center | 1–0 || [[Exhibition game#Association football|Friendly]]
|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Matteo Politano
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>d4s5xcbbtjy361neiezhahzdazw7odq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>متیو لو تیسیه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>335881</id>
    <revision>
      <id>1591002</id>
      <parentid>863345</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T04:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34651-68</username>
        <id>63069</id>
      </contributor>
      <origin>1591002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5874" sha1="sctmx43fj470v6txme2scsaz30vxpu1" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Matt Le Tissier
| image  = Matt Le Tissier 2022.png
| image_size = 
| caption  = Matt Le Tissier in 2022.
| fullname = Matthew Paul Le Tissier&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.englandfootballonline.com/TeamPlyrsBios/PlayersL/BioLeTissierM.html|title=Matt Le Tissier|publisher=England Football Online|accessdate=7 July 2018}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{Birth date and age|1968|10|14|df=y}}
| birth_place  = [[Saint Peter Port]], [[Guernsey]]
| height = {{convert|1.87|m|ftin|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Scott |first=Brough |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/southampton/3027957/Regrets-too-few-to-mention-for-the-Saint-who-did-it-his-way.html |title=Regrets too few to mention for the Saint who did it his way |publisher=Telegraph |date=18 May 2002 |accessdate=4 May 2013}}&lt;/ref&gt;
| position = [[هافبک]]
| currentclub  =
| youthyears1  = 1975–1984
| youthclubs1  = [[Vale Recreation F.C.|Vale Recreation]]
| youthyears2  = 1985–1986
| youthclubs2  = [[Southampton F.C. Academy|Southampton]]
| years1 = 1986–2002
| clubs1 = [[ساوت‌همپتون فوتبال کولوبو|ساوت‌همپتون]]
| caps1  = 443
| goals1 = 161
| years2 = 2002–2003
| clubs2 = [[Eastleigh F.C.|Eastleigh]]
| caps2  = 17
| goals2 = 3
| years3 = 2013
| clubs3 = [[Guernsey F.C.|Guernsey]]
| caps3  = 1
| goals3 = 0
| totalcaps = 461
| totalgoals  = 164
| nationalyears1 =
| nationalteam1  = Guernsey U15
| nationalcaps1  =
| nationalgoals1 =
| nationalyears2 = 1988–1990
| nationalteam2  = [[England national under-21 football team|England U21]]
| nationalcaps2  = 21
| nationalgoals2 = 3
| nationalyears3 = 1990–1998
| nationalteam3  = [[England B national football team|England B]]
| nationalcaps3  = 6
| nationalgoals3 = 3
| nationalyears4 = 1994–1997
| nationalteam4  = [[اینگیلیس میلّی فوتبال تیمی|اینگیلیس]]
| nationalcaps4  = 8
| nationalgoals4 = 0
}}
'''متیو لو تیسیه''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Matt Le Tissier) (دوْغوم:{{Birth date and age|1968|10|14|df=y}} [[Saint Peter Port]]) بیر فوتبالیست. [[قوئرنسی]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[هافبک]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|کولوب
!rowspan=&quot;2&quot;|سیزون
!rowspan=&quot;2&quot;|لیق
!colspan=&quot;2&quot;|لیق
!colspan=&quot;2&quot;|Cup
!colspan=&quot;2&quot;|League Cup
!colspan=&quot;2&quot;|[[Full Members Cup]]
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
|-
!اوْیون
!قوْل
!اوْیون
!قوْل
!اوْیون
!قوْل
!اوْیون
!قوْل
!اوْیون
!قوْل
|-
| rowspan=&quot;17&quot;|[[ساوت‌همپتون فوتبال کولوبو|ساوت‌همپتون]]
|[[1986–87 Football League|1986–87]]||rowspan=&quot;6&quot;|[[Football League First Division|First Division]] ||24||6||1||0||4||2||2||2||31||10
|-
|[[1987–88 Football League|1987–88]]||19||0||1||1||1||1||1||0||22||2
|-
|[[1988–89 Football League|1988–89]]||28||9||2||0||4||2||2||0||36||11
|-
|[[1989–90 Football League|1989–90]]||35||20||2||1||7||3||colspan=&quot;2&quot;|–||44||24
|-
|[[1990–91 Football League|1990–91]]||35||19||3||2||4||2||1||0||43||23
|-
|[[1991–92 Football League|1991–92]]||32||6||7||1||6||1||6||7||51||15
|-
|[[1992–93 FA Premier League|1992–93]]||rowspan=&quot;10&quot;|[[اینگیلیس پرمیر لیگ]] ||40||15||1||1||3||2||colspan=&quot;2&quot;|–||44||18
|-
|[[1993–94 FA Premier League|1993–94]]||38||25||2||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|–||40||25
|-
|[[1994–95 FA Premier League|1994–95]]||41||20||5||5||3||5||colspan=&quot;2&quot;|–||49||30
|-
|[[1995–96 FA Premier League|1995–96]]||34||7||5||1||4||2||colspan=&quot;2&quot;|–||43||10
|-
|[[1996–97 FA Premier League|1996–97]]||31||13||1||0||6||3||colspan=&quot;2&quot;|–||38||16
|-
|[[1997–98 FA Premier League|1997–98]]||26||11||1||0||3||3||colspan=&quot;2&quot;|–||30||14
|-
|[[1998–99 FA Premier League|1998–99]]||30||6||1||0||2||0||colspan=&quot;2&quot;|–||33||6
|-
|[[1999–2000 FA Premier League|1999–2000]]||18||3||0||0||3||0||colspan=&quot;2&quot;|–||21||3
|-
|[[2000–01 FA Premier League|2000–01]]||8||1||0||0||2||1||colspan=&quot;2&quot;|–||10||2
|-
|[[2001–02 FA Premier League|2001–02]]||4||0||1||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|–||5||0
|- align=center
!colspan=2 | Total
! 443!!161!!33!!12!!52!!27!!12!!9!!540!!209
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Eastleigh F.C.|Eastleigh]]
|2002–03||[[Wessex Football League|Wessex Premier Div.]] ||?||?||?||?||–||–||colspan=&quot;2&quot;|–||?||?
|-
|[[2003–04 Southern Football League|2003–04]]||[[Southern Football League|Southern Lge. Eastern Div.]] ||?||?||?||?||–||–||colspan=&quot;2&quot;|–||?||?
|-
| [[Guernsey F.C.|Guernsey]]
|[[2012–13 Combined Counties Football League|2012–13]]||[[Combined Counties Football League|C. Counties Premier Div.]] ||1||0||0||0||–||–||colspan=&quot;2&quot;|–||1||0
|-
! colspan=3 | Career total
!444||161||33||12||52||27||12||9||541||209
|}
{| class=wikitable style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Appearances and goals by national team and year
|-
!National team!!Year!!اوْیون!!قوْل
|-
|rowspan=4|[[اینگیلیس میلّی فوتبال تیمی|اینگیلیس]]&lt;ref&gt;{{NFT player|id=16489|name=Le Tissier, Matthew|accessdate=30 January 2017}}&lt;/ref&gt;
|1994||5||0
|-
|1995||1||0
|-
|1996||1||0
|-
|1997||1||0
|-
!colspan=2|Total!!8!!0
|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Matt Le Tissier
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>sctmx43fj470v6txme2scsaz30vxpu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سافاج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380581</id>
    <revision>
      <id>1591130</id>
      <parentid>1476432</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T11:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2180" sha1="evfxc3on1lpchy2i7a4x75q5o22wh0p" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
|name = Savage
|background = solo_singer
|image = Savage Deceptikonz 2007 (cropped).jpg
|caption = Savage performing in [[آدلاید]], [[اوسترالیا]], in June 2007.
|birth_name = Demetrius Savelio
|alias = 
|birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1981|6|28}}
|origin = [[South Auckland]], New Zealand
|death_date =
|genre = [[Hip hop music|Hip hop]]&lt;ref name=&quot;AaradhnaSupport&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&amp;objectid=11750806|title=Kiwi musicians have taken to Twitter to support Aaradhna in calling out the 'urban' category|publisher=''[[The New Zealand Herald]]''|date=18 November 2016|accessdate=2019-06-19|archivedate=2019-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190429021353/https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&amp;objectid=11750806}}&lt;/ref&gt;
|years_active = 1997–present
|label = [[Ministry of Sound Australia]], [[Dawn Raid Entertainment|Dawn Raid]], [[Universal Republic Records|Universal Republic]]
|associated_acts = [[Deceptikonz]], [[Dawn Raid All-Stars]], [[ایکان]], [[Aaradhna]], [[Scribe (rapper)|Scribe]], [[Joel Fletcher]], [[Timmy Trumpet]]
|website = 
|Img size = 
|Instruments = [[Rapping]], [[singing]]
|Occupation(s) = Rapper, singer
|Notable_albums = 
|Notable_songs =
}}

'''سافاج''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Savage) [[موسیقیچی]] - [[هیپ هاپ موسیقی|هیپ هاپ]] [[موسیقی ژانری|موسیقی ژانرلاریندا]] اثرلر یارادیب. سافاج ۲۸ ژوئن ۱۹۸۱ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Savage (rapper)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{موسیقی-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:موسیقیچیلر]]</text>
      <sha1>evfxc3on1lpchy2i7a4x75q5o22wh0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوان قابریل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>382142</id>
    <revision>
      <id>1591085</id>
      <parentid>1038049</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T16:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juangafan65</username>
        <id>63389</id>
      </contributor>
      <origin>1591085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2310" sha1="efn9mqve8x4r3bh4y5cqn1spag36mnx" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name            = Juan Gabriel
| image           = Juan Gabriel in 1985 (cropped).jpg
| caption         = Juan Gabriel in 1985
| background      = solo_singer
| birth_name      = Alberto Aguilera Valadez
| alias           = Juan Gabriel 
| birth_date      = {{Birth date|1950|01|07|mf=y}}
| birth_place     = [[Parácuaro]], [[Michoacán]], Mexico
| death_date      = {{Death date and age|2016|08|28|1950|01|07|mf=y}}
| death_place     = [[سنتا مونیکا، کالیفورنیا]], [[California (state)|California]], U.S.
| cause_of_death  = [[heart attack]]
| origin          = [[Ciudad Juárez]], [[Chihuahua (state)|Chihuahua]], Mexico
| genre           = {{hlist|[[Latin pop]]|[[Latin ballad]]|[[Mariachi]]|[[Banda music|Banda]]}}
| occupation      = {{hlist|Singer|songwriter|actor}}
| years_active    = 1971–2016
| label           = {{hlist|[[RCA Records|RCA]]|[[BMG Rights Management|BMG]]|[[Fonovisa Records|Fonovisa]]|[[Universal Music Group|Universal]]}}
| associated_acts = {{hlist|[[Rocío Dúrcal]]|[[Lucha Villa]]|[[José José]]|[[Ana Gabriel]]|[[مارک آنتونی]]|[[مارکو انتونیو سولیس]]}}
| website         = [http://juangabriel.com.mx// juangabriel.com.mx]
}}

'''خوان قابریل''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Juan Gabriel) [[اویونچو]]، [[شارکی یازیچی]]، [[شارکیچی]] و [[موسیقیچی]] - [[پاپ موسیقی|پاپ]] [[موسیقی ژانری|موسیقی ژانرلاریندا]] اثرلر یارادیب. خوان قابریل ۷ ژانویه ۱۹۵۰ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۲۸ آقوست ۲۰۱۶ میلادی تاریخینده [[سنتا مونیکا، کالیفورنیا]] شهرینده وفات ائدیب.
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Juan Gabriel
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{موسیقی-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:موسیقیچیلر]]</text>
      <sha1>efn9mqve8x4r3bh4y5cqn1spag36mnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591086</id>
      <parentid>1591085</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T17:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2376" sha1="ccf29s8e0sbp36gljx40z73gcbn6en8" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name            =  خوان قابریل
| image           = Juan Gabriel in 1985 (cropped).jpg
| caption         = خوان قابریل ۱۹۸۵جی ایلده
| background      = solo_singer
| birth_name      = آلبرتو آقویلئرا والدز 
| alias           = خوان قابریل 
| birth_date      = {{Birth date|1950|01|07|mf=y}}
| birth_place     = [[پاراجوآرو]], [[میچوکن]], مکزیک
| death_date      = {{Death date and age|2016|08|28|1950|01|07|mf=y}}
| death_place     = [[کالیفورنیا]] ، [[بیرلشمیش ایالتلر]]
| cause_of_death  = [[heart attack]]
| origin          = [[Ciudad Juárez]], [[Chihuahua (state)|Chihuahua]], Mexico
| genre           = {{hlist|[[Latin pop]]|[[Latin ballad]]|[[Mariachi]]|[[Banda music|Banda]]}}
| occupation      = {{hlist|Singer|songwriter|actor}}
| years_active    = ۱۹۷۱–۲۰۱۶
| label           = {{hlist|[[RCA Records|RCA]]|[[BMG Rights Management|BMG]]|[[Fonovisa Records|Fonovisa]]|[[Universal Music Group|Universal]]}}
| associated_acts = {{hlist|[[Rocío Dúrcal]]|[[Lucha Villa]]|[[José José]]|[[آنا قابریل]]|[[مارک آنتونی]]|[[مارکو انتونیو سولیس]]}}
| website         = [http://juangabriel.com.mx// juangabriel.com.mx]
}}

'''خوان قابریل''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Juan Gabriel) [[اویونچو]]، [[شارکی یازیچی]]، [[شارکیچی]] و [[موسیقیچی]] - [[پاپ موسیقی|پاپ]] [[موسیقی ژانری|موسیقی ژانرلاریندا]] اثرلر یارادیب. خوان قابریل ۷ ژانویه ۱۹۵۰ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۲۸ آقوست ۲۰۱۶ میلادی تاریخینده [[سنتا مونیکا، کالیفورنیا]] شهرینده وفات ائدیب.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Juan Gabriel
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{موسیقی-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:موسیقیچیلر]]</text>
      <sha1>ccf29s8e0sbp36gljx40z73gcbn6en8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وینیفرد اتویل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383686</id>
    <revision>
      <id>1591007</id>
      <parentid>1462525</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T06:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Winifred_Atwell.jpg|Winifred_Atwell.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Winifred Atwell.jpg|]].</comment>
      <origin>1591007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1950" sha1="o71bs8zpvqlby8tma8hp8turwogh664" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist &lt;!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --&gt;
|name = Winifred Atwell
|image =
|caption = 
|background = non_vocal_instrumentalist
|birth_name = Una Winifred Atwell
|birth_date = {{birth date|df=yes|1914|2|27}}&lt;ref name=Billboard&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.com/artist/winifred-atwell/bio/265098#/artist/winifred-atwell/bio/265098 |title=Winifred Atwell Biography &amp; Awards |publisher=Billboard.com |date= |accessdate=12 February 2011 |archivedate=2012-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121109014558/http://www.billboard.com/artist/winifred-atwell/bio/265098#/artist/winifred-atwell/bio/265098 }}&lt;/ref&gt;
|birth_place =[[Tunapuna]], Trinidad and Tobago
|death_date = {{death date and age|df=yes|1983|2|28|1914|2|27}}
|death_place =Sydney, Australia
|origin = 
|instrument = Piano
|genre = [[Boogie-woogie]], [[ragtime]], classical
|occupation = 
|years_active = 1946–1980
|label = [[Decca Records]], [[Philips Records]], [[آرسی‌ای رکوردز]]
|website = 
}}

'''وینیفرد اتویل''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Winifred Atwell) [[موسیقیچی]] - چئشیتلی [[موسیقی ژانری|موسیقی ژانرلاریندا]] اثرلر یارادیب. وینیفرد اتویل ۲۷ فوریه ۱۹۱۴ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب و ۲۸ فوریه ۱۹۸۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Winifred Atwell
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{موسیقی-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:موسیقیچیلر]]</text>
      <sha1>o71bs8zpvqlby8tma8hp8turwogh664</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>متالیکا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>383809</id>
    <revision>
      <id>1591108</id>
      <parentid>1584330</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T03:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41195-81</username>
        <id>63396</id>
      </contributor>
      <comment>اضفه بیلگی لر</comment>
      <origin>1591108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="8bt0z5e2d4vevuiuha5sgprfzp954vj" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name            = Metallica
| image           = Metallica Live at The O2, London, England, 22 October 2017.jpg
| caption         = Metallica in [[لندن]], England in 2017. From left to right: [[Lars Ulrich]], [[James Hetfield]], [[Kirk Hammett]] and [[Robert Trujillo]].
| alt             = Members of Metallica onstage
| landscape       = yes
| background      = group_or_band
| origin          = &lt;!-- Do not change origin to San Francisco, as the band did not form there. --&gt;[[لوس‌آنجلس]], [[کالیفورنیا ایالتی]], U.S.
| genre           = &lt;!-- Do not add, remove or change genres without discussing on the talk page first. --&gt;{{hlist|[[Heavy metal music|Heavy metal]]||[[thrash metal]]}}
| years_active    = 1981–present
| associated_acts = &lt;!-- The &quot;associated acts&quot; section is for closely interconnected bands, sharing at least two members, album projects, or touring together as a single collaboration act; sources should commonly describe such a band as having such a link. Do not add to or remove from this list without discussing on the talk page first. --&gt;{{hlist|[[Leather Charm]]|[[لو رید]]|[[ازی ازبورن]]|[[Spastik Children]]}}
| label           = {{hlist|[[Megaforce Records|Megaforce]]|[[Elektra Records|Elektra]]|[[Vertigo Records|Vertigo]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]|Blackened}}
| website         = {{URL|metallica.com}}
| current_members =
* [[James Hetfield]]
* [[Lars Ulrich]]
* [[Kirk Hammett]]
* [[Robert Trujillo]]
| past_members    =
* [[دیو ماستین]]
* [[Ron McGovney]]
* [[Cliff Burton]]
* [[جیسون نیوستد]]
}}

'''متالیکا''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Metallica) 1981‌جی  ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین کالیفورنیا ایالتینده قورولان مشهور بیر هوی متال (Heavy Metal) و تراش متال (Thrash Metal) موسیقی قروپودور. قروپ، دونیا موسیقی تاریخینین ان ائتکیلی و ان چوخ آلبوم ساتان قروپلاریندان بیری اولاراق تانینیر.


'''قورولوشو و عضولری'''

قروپ، ناغاراچان لارس اولریش (Lars Ulrich) و قیتارچی و خواننده جیمز هتفیلد (James Hetfield) طرفیندن فورمالاشیب. متالیکانین ایندیکی عضولری بونلاردیر:

* '''[[جیمز هتفیلد]]''' — اساس خواننده و ریتم قیتار
* '''[[لارس اولریش]]''' — ناغارا (درامز)
* '''[[کرک همت]]''' — لید قیتار
* '''[[رابرت تروهیو|روبرت تروهیو]]''' — باس قیتار

قروپون کؤهنؤ مشهور عضولریندن کلیف برتون (باس قیتارچی، 1986-جی ایلده قضا نتیجه‌سینده وفات ائتدی) و دیو ماستین (سونرادان مگادت قروپونو قوردو) آدلارینی چکمک اولار.


'''مشهور آلبوملاری'''

متالیکا اؤز کاریئراسی بویو بیر چوخ ائتکیلی آلبوم بوراخیب. ان اؤنمللری بونلاردیر:

* '''Kill'Em All''' (1983) — ایلک استودیو آلبومو
* '''Ride the Lightning''' (1984)
* '''Master of Puppets''' (1986) — متال تاریخینین ان یاخشی آلبوملاریندان بیری ائدیلیر
* '''And Justice for All''' (1988)'''...'''
* '''Metallica (The Black Album)''' (1991) — قروپون ان چوخ ساتان آلبومو


'''اؤدوللر و باشاریلار'''

متالیکا دونیا میقیاسیندا 125 میلیوندان چوخ آلبوم ساتیب. قروپ بیر چوخ قرامی اؤدولو (Grammy Awards) قازانیب و 2009-جو ایلده &quot;راک اند رول شؤهرت زالی&quot;نا (Rock and Roll Hall of Fame) علاوه اولونوب.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Metallica
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{موسیقی-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:موسیقیچیلر]]</text>
      <sha1>8bt0z5e2d4vevuiuha5sgprfzp954vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جون میشیل (شارکیچی)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>385373</id>
    <revision>
      <id>1590996</id>
      <parentid>1034865</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T02:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:John-Mitchell-Guitar.jpg|John-Mitchell-Guitar.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:John-Mitchell-Guitar.jpg|]].</comment>
      <origin>1590996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1711" sha1="tn5ifr79t5v2g1zzurqs94u2f8o9yet" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist &lt;!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --&gt;
| name                = John Mitchell
| image               =
| caption             = Mitchell in Outhouse Studios
| birth_date          = {{birth date and age|df=yes|1973|6|21}}
| occupation          = [[آلبوم یاپیمجیسی]], [[Songwriter]]
| instrument          = [[Guitar]], [[Human voice|vocals]], [[Keyboard instrument|keyboards]], [[Bass Guitar|bass]], [[violin]]
| genre               = [[Neo-Progressive rock]], [[progressive rock]]
| associated_acts     = [[It Bites]], [[Arena (band)|Arena]], [[Frost*]], [[Kino (UK rock band)|Kino]], [[A (band)|A]], [[The Urbane]], Lonely Robot.
| background          =solo_singer
| website             = {{URL|johnmitchellhq.com}}
}}

'''جون میشیل''' (شارکیچی) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: John Mitchell) [[آلبوم یاپیمجیسی]]، [[شارکی یازیچی]] و [[موسیقیچی]] - چئشیتلی [[موسیقی ژانری|موسیقی ژانرلاریندا]] اثرلر یارادیب. جون میشیل (شارکیچی) ۲۱ ژوئن ۱۹۷۳ ‏ تاریخینده حیاتا گؤز آچیب.
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =John Mitchell (musician)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{موسیقی-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:موسیقیچیلر]]</text>
      <sha1>tn5ifr79t5v2g1zzurqs94u2f8o9yet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>موتیالاپالم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>509976</id>
    <revision>
      <id>1590989</id>
      <parentid>1416502</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T22:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Tourism_Places.jpg|Tourism_Places.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Tourism Places.jpg|]].</comment>
      <origin>1590989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1828" sha1="e2twg19e6b7a1loyo8vwuh3haeh3u4w" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name= Mutyalapalem
| native_name=
| settlement_type= کند
| pushpin_map= India Andhra Pradesh#India
| pushpin_label_position= left
| pushpin_map_caption= Location in Andhra Pradesh, India
| coordinates= {{coord|16|25|48|N|81|56|0|E|display=inline,title}}
| subdivision_type= Country
| subdivision_type1= [[هیندوستان ایالتری|ایالت]]
| subdivision_name1= [[آندرا پرادش]]
| subdivision_type2= [[List of regions of India|Region]]
| subdivision_name2= [[Coastal Andhra]]
| subdivision_type3= [[List of districts of India|District]]
| subdivision_name3= [[East Godavari district|East Godavari]]
| subdivision_type4= [[List of Talukas of Andhra Pradesh|Talukha]]
| subdivision_name4= [[Razole Talukha|Razole]]
| blank_name_sec1= [[List of Constituencies of the Lok Sabha|Parliament constituency]]
| blank_info_sec1= [[Amalapuram]]
| blank1_name_sec1= [[List of constituencies of Andhra Pradesh Vidhan Sabha|Assembly constituency]]
| blank1_info_sec1= [[Razole, East Godavari district|Razole]]
| established_title= &lt;!-- Established --&gt;
| unit_pref= Metric
| elevation_m= 5-25
| population_total= 1000
| population_as_of= 2011
| demographics_type1= دیللر
| demographics1_title1= رسمی
| demographics1_info1= [[تلوقو دیلی]]
| timezone1= [[Indian Standard Time|IST]]
}}

موتیالاپالم
([[اینگیلیسجه]]:Mutyalapalem) [[هیندوستان]] اؤلکه‌سینین [[آندرا پرادش]] ایالتینده بیر [[کند]] دیر. بۇ کنده [[تلوقو دیلی]] دانیشیلیر.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
File:Mpalem Ramalayam.jpg
File:Mutyalapalem School.jpg

&lt;/gallery&gt;

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{هیندوستان-قارالاما}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:هیندوستان کندلری]]</text>
      <sha1>e2twg19e6b7a1loyo8vwuh3haeh3u4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پل داقلاس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521970</id>
    <revision>
      <id>1591049</id>
      <parentid>1431963</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T13:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing US_Marine_O5_shoulderboard.svg with [[File:U.S._Marine_O-5_shoulderboard.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>1591049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2854" sha1="2d566bxmcnm2zhlhhdvi2vlkgxxllis" xml:space="preserve">{{Infobox Senator
|birthname = Paul Howard Douglas
|image name = Paul Douglas.JPG
|jr/sr = United States Senator
|state = [[ایلینوی ایالتی]]
|party = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]]
|term_start = January 3, 1949
|term_end = January 3, 1967
|preceded = [[Charles W. Brooks]]
|succeeded = [[Charles H. Percy]]
|birth_date = {{birth date|1892|3|26|mf=y}}
|birth_place = [[سیلم، ماساچوست]], U.S
|death_date = {{death date and age|1976|9|24|1892|3|26|mf=y}}
|death_place = [[واشینقتن، دی.سی.]], U.S
|spouse = {{ublist
|{{marriage|Dorothy Wolff|1915|1930|end=div}}
|{{Marriage|[[Emily Taft Douglas]]|1931}}}}
|alma_mater = [[بودین کالجی]]&lt;br/&gt;[[کولمبیا بیلیم‌یوردو]]&lt;br/&gt;[[هاروارد بیلیم‌یوردو]]
|profession = [[Economist]]
|allegiance = {{flagu|United States|1960|size=23px}}
|branch = {{marines|United States}}
|serviceyears = 1942–1945
|rank = [[File:U.S. Marine O-5 shoulderboard.svg||25px]] [[Lieutenant colonel (United States)|Lieutenant colonel]]
|battles = [[ایکینجی دونیا ساواشی]]
|mawards = [[File:Bronze Star Medal ribbon.svg|border|22px]] [[Bronze Star Medal|Bronze Star]]&lt;br /&gt;[[File:Purple Heart BAR.svg|border|22px]] [[Purple Heart]] (2)
|module = {{Infobox Economist
|child =
|field =
|school_tradition =
|doctoral_advisor = [[Edwin Robert Anderson Seligman]]
|doctoral_students = [[Martin Bronfenbrenner]]}}
}}

'''پل داقلاس''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]:Paul Douglas) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] و [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]] حزبینین عوضوو ایدی. [[سیلم، ماساچوست|سیلم]] شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. [[واشینقتون، دی.سی.|واشینقتون]] شهرینده دۆنیاسین دَییشیب. [[ایکینجی دونیا ساواشی|ایکینجی دونیا]] ساواشیندا ایشتیراک ائدیب. [[بودین کالجی]] و [[کولمبیا بیلیم‌یوردو]] دا درس اوْخویوب.
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;

File:Photograph of President Truman in the Oval Office, receiving a gold membership card in the American Guild of Variety... - NARA - 200172.jpg

&lt;/gallery&gt;

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Paul Douglas
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>2d566bxmcnm2zhlhhdvi2vlkgxxllis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رون کیم (سیاستچی)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523197</id>
    <revision>
      <id>1591109</id>
      <parentid>1322672</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T03:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2281" sha1="qorkflyj8gvj891pqt7l6hw50lpeply" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = Ron Kim
| office1 = Vice Chair of the Majority Conference
| term_start1 = January 4, 2017
| term_end1 =
| predecessor1 = [[Fred W. Thiele, Jr.]]
| image = Photo of Ron Kim, NYS Assembly Member.jpg
| caption =
| office2 = Member of the [[New York State Assembly]] &lt;br&gt; from the 40th District
| term_start2 = January 1, 2013
| term_end2 =
| predecessor3 = [[Inez Barron]]
| successor3 = 
&lt;!--Personal data--&gt;
| footnotes =
| state_assembly= New York
| party = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]]
| birth_date = {{birth date and age|1979|5|2}}
| birth_place = [[جنوبی کوره]]
| spouse = [[Alison Tan]]
| children =
| residence = [[فلاشینق، کویینز]]
| alma_mater = [[همیلتون کالجی]] &lt;small&gt;([[Bachelor of Arts|B.A.]])&lt;/small&gt; &lt;br&gt;[[باروخ بیلیم‌یوردو]] &lt;small&gt;([[Master of Public Administration|M.P.A.]])&lt;/small&gt;
| profession = Politician
| website = {{Official website|1=http://assembly.state.ny.us/mem/Ron-Kim/}}
}}
{{Infobox Korean name
| title = Korean name
| hangul = 김태석
| hanja = {{linktext|金|兌|錫}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newyorkilbo.com/sub_read.html?uid=26437&amp;section=sc105|last=Choe|first=Jae-bu|title='투표했습니까? 한 사람도 빠짐없이 모두 투표합시다!'|work=New York Ilbo|date=2012-09-13|accessdate=2013-05-13|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303233703/http://newyorkilbo.com/sub_read.html?uid=26437&amp;section=sc105}}&lt;/ref&gt;
| mr = Kim T'aesŏk
| rr = Gim Tae-seok
}}
#

'''رون کیم''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]:Ron Kim (politician)) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] و [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]] حزبینین عوضوو. [[همیلتون کالجی]] دا درس اوْخویوب.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:یاشایان اینسانلار]]
[[بؤلمه:فلاشینق، کویینز دوغوملولار]]
[[بؤلمه:۱۹۷۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر]]</text>
      <sha1>qorkflyj8gvj891pqt7l6hw50lpeply</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماتیو دونلاپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528832</id>
    <revision>
      <id>1590998</id>
      <parentid>1319169</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T02:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Matthew_Dunlap.jpg|Matthew_Dunlap.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]].</comment>
      <origin>1590998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1756" sha1="83qmrj419ufubt3pbivck9wt9nd5423" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = Matt Dunlap
| image =
| office = 47th and 49th [[Secretary of State of Maine]]
| governor = [[Paul LePage]]&lt;br&gt;[[Janet Mills]]
| term_start = January 7, 2013
| term_end =
| predecessor = [[Charlie Summers]]
| successor =
| governor1 = [[John Baldacci]]
| term_start1 = January 1, 2005
| term_end1 = January 7, 2011
| predecessor1 = [[Dan Gwadosky]]
| successor1 = [[Charlie Summers]]
| state_house2 = Maine
| district2 = 121st
| term_start2 = December 4, 1996
| term_end2 = January 1, 2005
| predecessor2 = Robert Keane
| successor2 = Constance Goldman
| birth_date = {{birth date and age|1964|11|26}}
| birth_place = [[Bar Harbor, Maine|Bar Harbor]], [[مئین ایالتی]], [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]]
| death_date =
| death_place =
| party = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]]
| education = [[مین بیلیم‌یوردو]] ([[Bachelor of Arts|BA]], [[Master of Arts|MA]])
}}

'''ماتیو دونلاپ''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]:Matthew Dunlap) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] و [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]] حزبینین عوضوو.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۹۶۴-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر]]
[[بؤلمه:یاشایان اینسانلار]]
[[بؤلمه:مئین دموکراتلاری]]
[[بؤلمه:بار هاربر، مین دوغوملولار]]
[[بؤلمه:اولد تون، مین دوغوملولار]]</text>
      <sha1>83qmrj419ufubt3pbivck9wt9nd5423</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داویس بؤلگه‌سی، یوتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569026</id>
    <revision>
      <id>1591033</id>
      <parentid>1398891</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T08:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Davis_County_Utah_photo_D_Ramey_Logan.jpg with [[File:Davis_County_Utah_photo_Don_Ramey_Logan.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:Special:PermanentLink/1234689896|FR1]]).</comment>
      <origin>1591033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1679" sha1="ah01wmpfudexey7tbilfjvx3einutys" xml:space="preserve">{{Infobox U.S. county
|county=Davis County
|state=Utah
|seal=
|founded year=1850
|founded date=October 5
|seat wl=Farmington
|largest city wl=Layton
|area_total_sq_mi=634
|area_land_sq_mi=299
|area_water_sq_mi=335
|area percentage=53
|coordinates={{coord|41.01|-112.12|display=inline, title|type:adm2nd_region:US-UT_source:UScensus1990}}
|population_as_of=2010
|population_total=306479
|pop_est_as_of=2018
|population_est=351,713
|population_density_sq_mi=auto
|time zone=Mountain
|web=www.daviscountyutah.gov
|named for=[[Daniel C. Davis]]
|ex image=Davis County Utah photo Don Ramey Logan.jpg
|ex image cap=Davis County, Utah
|district=1st
|district2=2nd
}}

داویس بؤلگه‌سی ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Davis County, Utah) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[یوتا ایالتی|یوتا]] ایالتینده یئرلشن بیر بؤلگه‌ . بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۸۵۰ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۳۵۱۷۱۳ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Davis County, Utah
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:داویس بؤلگه‌سی، یوتا]]
[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>ah01wmpfudexey7tbilfjvx3einutys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>توو هاربورز، کالیفورنیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>575903</id>
    <revision>
      <id>1591048</id>
      <parentid>1389893</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T12:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Two_Harbors_Catalina_Island_photo_D_Ramey_Logan.jpg with [[File:Two_Harbors_Catalina_Island_photo_Don_Ramey_Logan.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:Special:PermanentLink/1234689896|FR1]]).</comment>
      <origin>1591048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2195" sha1="o99gryin1f7e3za3z9qafig60iwuiow" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name=Two Harbors, California
|settlement_type=[[Unincorporated area|Unincorporated community]]
|image_skyline=Two Harbors Catalina Island photo Don Ramey Logan.jpg
|image_caption=View of Two Harbors from the north &lt;br&gt;at 16,000 feet in 2015.
|image_map=LA County Incorporated Areas Two Harbors highlighted.svg
|map_caption=Location of Two Harbors in Los Angeles County, California.
|pushpin_map=Los Angeles#California#USA
|pushpin_label=Two Harbors
|pushpin_label_position=
|pushpin_map_alt=
|pushpin_relief=
|pushpin_map_caption=Location of Two Harbors
|coordinates={{coord|33|26|24|N|118|29|54|W|region:US-CA|display=inline,title}}
|subdivision_type= اؤلکه 
|subdivision_name={{Flagu|United States|size=23px}}
|subdivision_type1=[[U.S. state|State]]
|subdivision_name1={{Flag|California|size=23px}}
|subdivision_type2=[[List of counties in California|County]]
|subdivision_name2={{Flagicon image|Flag of Los Angeles County, California.svg|size=23px}} [[Los Angeles County, California|Los Angeles]]
|area_total_sq_mi=&lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_sq_mi=&lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|population_total=298
|population_as_of=2000
|timezone=
}}

توو هاربورز ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Two Harbors, California) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[کالیفورنیا ایالتی|کالیفورنیا]] ایالتینده یئرلشن بیر کند. ۲۰۱۱-جی ایلده وئریلن معلوماتا گؤره اهالیسینین سایی ۲۹۸ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Two Harbors, California
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>o99gryin1f7e3za3z9qafig60iwuiow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لانتانا، فلوریدا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>582585</id>
    <revision>
      <id>1591035</id>
      <parentid>1558487</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T09:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Lantana_and_South_Palm_Beach_photo_D_Ramey_Logan.jpg with [[File:Lantana_and_South_Palm_Beach_photo_Don_Ramey_Logan.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:Special:PermanentLink/1234689896|FR1]]).</comment>
      <origin>1591035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="lgbms3bzh2dgbl094pqqinmjgccfsjl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name=Lantana, Florida
|official_name=Town of Lantana
|named_for=Abundant [[Lantana]] [[flower]]ing [[flowering plants|plants]] growing wild in the town
|settlement_type=[[Town]]
|nickname=
|motto=&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline=Lantana and South Palm Beach photo Don Ramey Logan.jpg
|imagesize=
|image_caption=Lantana and South Palm Beach
|image_flag=
|image_seal=Seal of Lantana, Florida.png
&lt;!-- Maps --&gt;
|image_map=Map of Florida highlighting Lantana.svg
|mapsize=250x200px
|map_caption=Location of Lantana in Palm Beach County
|image_map1=
|mapsize1=
|map_caption1=&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type= اؤلکه 
|subdivision_name=United States
|subdivision_type1=[[U.S. state|State]]
|subdivision_name1=Florida
|subdivision_type2=[[List of counties in Florida|County]]
|subdivision_name2=[[File:Flag_of_Palm_Beach_County,_Florida.png|24px]] [[Palm Beach County, Florida|Palm Beach]]
|government_footnotes=
}}

لانتانا ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Lantana, Florida) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[فلوریدا ایالتی|فلوریدا]] ایالتینده یئرلشن بیر شهر. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۹۲۱ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۸-جی ایلده وئریلن معلوماتا گؤره اهالیسینین سایی ۱۱۸۶۷ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Lantana, Florida
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>lgbms3bzh2dgbl094pqqinmjgccfsjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شابلون:کروناویروس اوچون آمارلار</title>
    <ns>10</ns>
    <id>585754</id>
    <revision>
      <id>1591059</id>
      <parentid>1563219</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T16:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu</comment>
      <origin>1591059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78152" sha1="l9tcepq6agepvkzvce39u91lnwkkho1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{اصلی|دنیاگیری ۲۰–۲۰۱۹ کروناویروس|دنیاگیری ۲۰–۲۰۱۹ کروناویروس بر پایه کشور و سرزمین}}&lt;/noinclude&gt;&lt;templatestyles src=&quot;2019–20_coronavirus_pandemic_data/styles.css&quot; /&gt;
&lt;div id=&quot;covid19-container-marker&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;&lt;!--needed for mobile app--&gt;&lt;/div&gt;&lt;div id=&quot;covid19-container&quot; role=&quot;region&quot; aria-label=&quot;2019–20 coronavirus pandemic by country and territory table&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:85%; margin:0 0 0.5em 1em;&quot;
|+ &lt;div class=&quot;covid-show-table&quot;&gt;[[#covid19-container|[بوتون گؤرستمه]]]&lt;/div&gt;{{Navbar-collapsible|{{resize|85%|{{Nowrap|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|دنیاگیری ۲۰–۲۰۱۹ کروناویروس|[[دنیاگیری ۲۰–۲۰۱۹ کروناویروس بر پایه کشور و سرزمین]]|[[دنیاگیری ۲۰–۲۰۱۹ کروناویروس]] بر پایه کشور و سرزمین}}}}}}|شابلون:داده‌های دنیاگیری ۲۰۱۹–۲۰۲۰ کروناویروس}}
|- class=&quot;covid-sticky&quot;
! class=&quot;covid-country-narrow-on-mobile&quot; style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | یئرلر
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; | موارد
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; | اؤلنلر
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | توختویانلار
! style=&quot;text-align:right; padding-right:4px; width:1px;&quot; scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | قایناقلار
|-
! class=&quot;covid-total-row&quot; scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;2&quot;               | '''۱۸۲'''
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''۵۳۲٬۲۳۷'''&lt;!--Figure from WOMC--&gt;
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''۲۴٬۰۸۹'''&lt;!--Figure from WOMC--&gt;
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''۱۲۴٬۳۳۱'''&lt;!--Figure from sum--&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[File:Flag of the United States.svg|22px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot; |[[دنیاگیری کروناویروس در ایالات متحده|ایالات متحده]]
|۸۶٬۰۴۳
|۱٬۳۰۴
|۷۵۳
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19/Coronavirus Real Time Updates With Credible Sources in US and Canada {{!}} 1Point3Acres |url=https://coronavirus.1point3acres.com/en |website=coronavirus.1point3acres.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the People's Republic of China.svg|23x15px|border|alt=|link=]]&lt;!-- Flags and country names on separate rows ensure consistent spacing --&gt;
!scope=&quot;row&quot;|[[اوضاع چین در زمان دنیاگیری ۲۰–۲۰۱۹ کروناویروس|چین]] 
|۸۱٬۳۴۰
|۳٬۲۹۲
|۷۴٬۵۸۸
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhc.gov.cn/xcs/yqfkdt/202003/c521093a01734df3b3fbc156064ba19f.shtml|script-title=zh:截至3月26日24时新型冠状病毒肺炎疫情最新情况|publisher=[[National Health Commission]]|language=zh-cn|date=27 March 2020|access-date=27 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Italy.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ایتالیا|ایتالیا]]
|۸۰٬۵۸۹
|۸٬۲۱۵
|۱۰٬۳۶۱
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://opendatadpc.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/b0c68bce2cce478eaac82fe38d4138b1|author=Dipartimento della Protezione Civile|title=COVID-19 Italia - Monitoraggio della situazione
|website=opendatadpc.maps.arcgis.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Spain.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اسپانیا|اسپانیا]]
|۵۷٬۷۸۶
|۴٬۳۶۵
|۷٬۰۱۵
|&lt;ref name=&quot;es-rtve&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rtve.es/noticias/20200323/mapa-del-coronavirus-espana/2004681.shtml |title=Coronavirus El mapa del coronavirus en España: 4.365 muertos y más de 57.700 casos |website=RTVE |language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Germany.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آلمان|آلمان]]
|۴۵٬۰۲۳
|۲۷۴
|۵٬۶۷۸
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interaktiv.morgenpost.de/corona-virus-karte-infektionen-deutschland-weltweit/|title=Coronavirus-Monitor|website=Berliner Morgenpost|language=de|access-date=2020-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Iran.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ایران|ایران]]
|۲۹٬۴۰۶
|۲٬۲۳۴
|۱۰٬۴۵۷
|&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=IrnaEnglish |number=1243115776493662208 |date=26 March 2020 |title=Head of #Iran's Health Ministry Public Relations Office @drjahanpur said on Thursday that 10,457 people out of a total of 29,406 infected by the #coronavirus have survived it while 2,234 have unfortunately succumbed to the deadly virus}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of France.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در فرانسه|فرانسه]]
|۲۹٬۱۵۵
|۱٬۶۹۶
|۴٬۹۵۵
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.santepubliquefrance.fr/maladies-et-traumatismes/maladies-et-infections-respiratoires/infection-a-coronavirus/articles/infection-au-nouveau-coronavirus-sars-cov-2-covid-19-france-et-monde|title=Infection au nouveau Coronavirus (SARS-CoV-2), COVID-19, France et Monde|work=Santé publique France|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JHU&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Switzerland.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سوئیس|سوئیس]]
|۱۱٬۸۶۴
|۱۹۶
|۸۹۷
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://interactif.tdg.ch/2020/covid-19-carte-suisse/|title=Cas d'infection au Sars-CoV-2 en Suisse|work=Tribune de Genève|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the United Kingdom.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بریتانیا|بریتانیا]]
|۱۱٬۶۶۰ 
|۵۷۸
|۱۴۰
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/f94c3c90da5b4e9f9a0b19484dd4bb14 |title= Total UK cases COVID-19 Cases Update |publisher=Public Health England}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.uk/guidance/coronavirus-covid-19-information-for-the-public|title=Number of coronavirus (COVID-19) cases and risk in the UK|work=gov.uk}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of South Korea.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کره جنوبی|کره جنوبی]]
|۹٬۳۳۲
|۱۳۹
|۴٬۵۲۸
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&amp;bid=0015 |title=Press release |website=www.cdc.go.kr |last=KCDC |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Netherlands.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در هلند|هلند]]
|۷٬۴۵۹ 
|۴۳۵
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.rivm.nl/nieuws/actuele-informatie-over-coronavirus |title=Actuele informatie over het nieuwe coronavirus (COVID-19) |language=Dutch |publisher=RIVM |accessdate=2020-03-15}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Austria.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اتریش|اتریش]]
|۷٬۱۲۹
|۵۸
|۱۱۲
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://info.gesundheitsministerium.at/|title=Amtliches Dashboard COVID19 - öffentlich zugängliche Informationen|language=de|publisher=Federal Ministry of Labour, Social Affairs and Consumer Protection }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.sozialministerium.at/Informationen-zum-Coronavirus/Neuartiges-Coronavirus-(2019-nCov).html |title=Neuartiges Coronavirus (2019-nCov) |language=de |publisher=Federal Ministry of Labour, Social Affairs and Consumer Protection}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JHU&quot;&gt;{{cite web|url=https://coronavirus.jhu.edu/map.html|title=Coronavirus COVID-19 Global Cases by the Center for Systems Science and Engineering (CSSE) at Johns Hopkins University}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Belgium (civil).svg &lt;!-- Not the official flag of Belgium, but see talk page for objections to using the state flag as the default --&gt;|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بلژیک|بلژیک]]
|۶٬۲۳۵
|۲۲۰
|۶۷۵
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.info-coronavirus.be/nl/news/ |title=Coronavirus COVID-19 |website=www.info-coronavirus.be}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[File:Flag of Canada (Pantone).svg|23x15px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot; |[[دنیاگیری کروناویروس در کانادا|کانادا]]
|۴٬۰۳۰&lt;!--confirmed cases only. Do not include presumptive cases--&gt;
|۳۹
|۲۲۸
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ctvnews.ca/mobile/health/coronavirus/tracking-every-case-of-covid-19-in-canada-1.4852102 |title=Tracking every case of COVID-19 in Canada |publisher=CTV News}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!-- &lt;ref&gt;{{cite web |title= Covid-19: Outbreak update |publisher=Government of Canada |url= https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html |year=2020}}&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Turkey.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ترکیه|ترکیه]]
|۳٬۶۲۹
|۷۵
|۲۶
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-announces-new-measures-as-virus-death-toll-reaches-75-153319|title=Turkey announces new measures as virus death toll reaches 75|date=27 March 2020 |publisher=Hurriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Portugal.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در پرتغال|پرتغال]]
|۳٬۵۴۴
|۶۰
|۴۳
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://covid19.min-saude.pt/ponto-de-situacao-atual-em-portugal/ |title=Ponto de Situação Atual em Portugal |publisher=Ministry of Health |location=Portugal|language=pt}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Norway.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در نروژ|نروژ]]
|۳٬۳۸۰
|۱۵
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;ref name=&quot;VG&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vg.no/spesial/2020/corona-viruset/|title=Live: Corona-viruset sprer seg i Norge og verden|first1=Av Sondre|last1=Nilsen|first2=Oda Leraan|last2=Skjetne|first3=Yasmin|last3=Sfrintzeris|first4=Hanna Haug|last4=Røset|first5=Carina|last5=Hunshamar|first6=Sofie|last6=Fraser|first7=Ole|last7=Løkkevik|first8=og VGs|last8=breaking-avdeling|website=VG Nett}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Israel.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اسرائیل|اسرائیل]]
|۳٬۰۳۵
|۱۰
|۷۹
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-locks-down-to-combat-coronavirus-seven-more-cases-in-gaza-1.8712193|title=Coronavirus in Israel: Confirmed Cases Pass 3,000, Death Toll Rises to Ten|publisher=Haaretz|access-date=27 March 2020}} &lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Brazil.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در برزیل|برزیل]]
|۲٬۹۸۵
|۷۷
|۶
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/#countries |title=Coronavirus Update (Live) - Worldometer |website=www.worldometers.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://plataforma.saude.gov.br/novocoronavirus |title=Notificação de casos de doença pelo coronavírus 2019 (COVID-19) |publisher= Ministry of Health (Brazil)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Sweden.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سوئد|سوئد]]
|۲٬۸۴۰
|۷۷
|۱۶
|&lt;ref name=&quot;SVT_livefeed&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svt.se/datajournalistik/the-spread-of-the-coronavirus/|title=The spread of the new coronavirus — Currently in Sweden|publisher=[[Sveriges Television]] (Swedish Television)| language=English| work=SVT Datajournalistik|access-date=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://platz.se/coronavirus/?c=219|title=Coronavirus i Sverige|author=Han Lin Yap|access-date=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Australia (converted).svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در استرالیا|استرالیا]]
|۲٬۸۰۵
|۱۳
|۱۱۸
|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ting |first1=Inga |last2=Workman |first2=Michael |last3=Doman |first3=Mark |last4=Scott |first4=Nathanael |title=Charting the COVID-19 spread: This is the age group with the most confirmed cases |url=https://www.abc.net.au/news/2020-03-17/coronavirus-cases-data-reveals-how-covid-19-spreads-in-australia/12060704 |website=ABC News |publisher=ABC |accessdate=Mar 27, 2020 |language=en-AU |date=17 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bungard |first1=Matt |title=Coronavirus updates LIVE: COVID-19 death toll in Australia rises, Spain deaths eclipse China as disaster mounts |url=https://www.smh.com.au/national/coronavirus-updates-live-prince-charles-is-diagnosed-with-covid-19-as-spain-s-death-toll-overtakes-china-s-20200325-p54dxu.html |accessdate=26 March 2020 |work=The Sydney Morning Herald |date=26 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Czech Republic.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جمهوری چک|جمهوری چک]]
|۲٬۰۶۲
|۹
|۱۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://onemocneni-aktualne.mzcr.cz/covid-19 |title=COVID-19 &amp;#124; Onemocnění aktuálně od MZČR |publisher=[[Ministry of Health (Czech Republic)]] |year=2020 |accessdate=2020-03-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mobile.twitter.com/adamvojtechano/status/1238355040026480640 |title=Minister of Health (Twitter)}}&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Malaysia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مالزی|مالزی]]
|۲٬۰۳۱
|۲۳
|۲۱۵
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moh.gov.my/index.php/pages/view/2019-ncov-wuhan|title=Covid-19 (Maklumat Terkini)|publisher=[[Ministry of Health (Malaysia)]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2020/03/26/covid-19-235-more-cases-reported-death-toll-now-at-23 |title=Covid-19: 235 more cases reported, death toll now at 23 (updated) |date= 26 March 2020 |publisher=The Star}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Denmark.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در دانمارک|دانمارک]]
|۲٬۰۲۳
|۴۱
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;ref name=&quot;Sundhedsstyrelsen Denmark&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sst.dk/da/corona/tal-og-overvaagning|title=Coronavirus, COVID-19|date=26 March 2020|work=Status på COVID-19|publisher=[[Sundhedsstyrelsen]] (Danish Health Authority)|language=Danish|accessdate=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Ireland.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جمهوری ایرلند|ایرلند]]
|۱٬۸۱۹
|۱۹
|۵
|&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.gov.ie/en/news/7e0924-latest-updates-on-covid-19-coronavirus/ |title=Latest updates on COVID-19 (Coronavirus) |publisher=Department of Health (Ireland)|date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Luxembourg.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لوکزامبورگ|لوکزامبورگ]]
|۱٬۴۵۳
|۹
|۶
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gouvernement.lu/en/dossiers.gouv_msan%2Ben%2Bdossiers%2B2020%2Bcorona-virus.html |title= Coronavirus: COVID-19 |publisher=Government of Luxembourg}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Ecuador.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اکوادور|اکوادور]]
|۱٬۴۰۳
|۳۴
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://coronavirusecuador.com/|title=Coronavirus Ecuador|publisher=Gobierno de la República de Ecuador|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Japan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ژاپن|ژاپن]]
|۱٬۳۸۷
|۴۶
|۳۵۹
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_10465.html|title=新型コロナウイルス感染症の現在の状況と厚生労働省の対応について（令和２年３月26日版）|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020|language=ja|work=Ministry of Health, Labour and Welfare (Japan)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_10484.html|title=新型コロナウイルスに関連した患者等の発生について(3月26日公表分)|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020|language=ja|work=Ministry of Health, Labour and Welfare (Japan)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Chile.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در شیلی|شیلی]]
|۱٬۳۰۶
|۴
|۲۲
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gob.cl/coronavirus/casosconfirmados/|title=Casos confirmados COVID-19|work=Gobierno de Chile|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- see the link to &quot;mapa coronavirus&quot; at infogram --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Poland.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لهستان|لهستان]]
|۱٬۲۴۴
|۱۶
|۶
|&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=MZ_GOV_PL |number=1243442103239262208|date=27 March 2020|title=W sumie liczba osób zakażonych koronawirusem: 1244/16 (wszystkie pozytywne przypadki/w tym osoby zmarłe).|language=pl}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Pakistan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در پاکستان|پاکستان]]
|۱٬۲۳۵
|۹
|۲۳
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 Health Advisory Platform by Ministry of National Health Services Regulations and Coordination |url=http://covid.gov.pk/ |website=covid.gov.pk |accessdate=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Thailand.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در تایلند|تایلند]]
|۱٬۱۳۶
|۵
|۹۷
|&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://covid19.moph.go.th/#/portal|title=โรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-19)|work=Department of Disease Control (Thailand)|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/world/1887750/thailand-reports-91-new-coronavirus-cases-and-one-death |title=Thailand reports 91 new coronavirus cases and one death |date=27 March 2020 |publisher=Bangkok Post}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Indonesia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اندونزی|اندونزی]]
|۱٬۰۴۶
|۸۷
|۴۶
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.covid19.go.id/situasi-virus-corona/ |title=Situasi Virus Corona| publisher=[[Indonesian National Board for Disaster Management]] |date=22 March 2020|accessdate=27 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Russia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در روسیه|روسیه]]
|۱٬۰۳۶
|۳
|۴۵ 
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Оперативные данные. По состоянию на 27 марта |url=https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |website=Стопкоронавирус.рф |accessdate=27 March 2020 |language=ru |date=27 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Romania.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در رومانی|رومانی]]
|۱٬۰۲۹
|۲۴
|۹۴
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ms.ro/2020/03/24/buletin-informativ-24-03-2020/|title=Buletin informativ 24.03.2020|date=24 March 2020 |publisher=Ministry of Health|language=ro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/informatii-oficiale-despre-coronavirus-in-romania-1266261|title=Coronavirus România, INFORMAȚII OFICIALE: 1.029 infecții, 94 de pacienți vindecați. 17 persoane au murit din cauza COVID-19|date=26 March 2020 |publisher=[[Digi24]]|language=ro}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در عربستان|عربستان]]
|۱٬۰۱۲
|۳
|۳۳
|&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2020/03/26/Coronavirus-in-Saudi-Arabia-112-new-cases-in-the-Kingdom-raising-total-to-1012.html |title= Coronavirus in Saudi Arabia: total of 1,012 cases, three deaths |publisher=Al Arabiya|date=26 March 2020|access-date=27 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Finland.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در فنلاند|فنلاند]]
|۹۵۸
|۵
|۱۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thl.fi/en/web/infectious-diseases/what-s-new/coronavirus-covid-19-latest-updates |title=Coronavirus COVID-19 – Latest Updates |publisher= Finnish Institute for Health and Welfare}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of South Africa.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آفریقای جنوبی|آفریقای جنوبی]]
|۹۲۷
|۲
|۰
|&lt;ref name=&quot;gov.za1000&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://www.gov.za/speeches/minister-zweli-mkhize-confirms-first-deaths-due-coronavirus-covid-19-27-mar-2020-0000
 |title=Minister Zweli Mkhize confirms first deaths due to Coronavirus COVID-19
 |date=2020-03-27
 |publisher=Department of Health
 |accessdate=2020-03-27}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Greece.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در یونان|یونان]]
|۸۹۲
|۲۶
|۳۶
|&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.in.gr/2020/03/25/greece/koronaios-enimerosi-gia-tis-ekselikseis-tis-pandimias-teleytaio-24oro/ |title=Κοροναϊός : 78 νέα κρούσματα – Στα 821 τα συνολικά – Στους 22 οι νεκροί |website=in.gr |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Philippines.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در فیلیپین|فیلیپین]]
|۸۰۳
|۵۴
|۳۱
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ncovtracker.doh.gov.ph|title=COVID-19 Cases: Philippines}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Iceland.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ایسلند|ایسلند]]
|۸۰۲
|۲
|۸۲
|&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.covid.is/tolulegar-upplysingar |title=COVID-19 á Íslandi - Tölfræði |language=Icelandic |website=www.covid.is }}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[File:Flag of India.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot; |[[دنیاگیری کروناویروس در هند|هند]]
|۷۴۳
|۱۸
|۴۷
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mohfw.gov.in/|title=Home - Ministry of Health and Family Welfare - GOI|website=mohfw.gov.in|language=en|access-date=2020-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=India COVID-19 Tracker |url=https://www.covid19india.org/ |website=www.covid19india.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Cruise ship side view.svg|22px]]
!scope=&quot;row&quot;|''[[دنیاگیری کروناویروس در کشتی‌های تفریحی|کشتی‌های تفریحی]]''
|۷۱۲
|۱۱
|۶۰۱
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_10465.html|title=新型コロナウイルス感染症の現在の状況と厚生労働省の対応について（令和２年３月26日版）|website=www.mhlw.go.jp|language=ja|access-date=2020-03-26}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Singapore.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سنگاپور|سنگاپور]]
|۶۸۳
|۲
|۱۷۲
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.moh.gov.sg/covid-19 |title= Updates on Covid-19 local situation |publisher=Ministry of Health (Singapore)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Panama.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در پاناما|پاناما]]
|۶۷۴
|۹
|۲
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://minsa.gob.pa/coronavirus-covid19|title=Casos de Coronavirus COVID-19 en Panamá|work=Ministerio de Salud de la República de Panamá|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Argentina.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آرژانتین|آرژانتین]]
|۵۸۹
|۱۲
|۵۱
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Casos de coronavirus en Argentina: son 12 el total de fallecidos y 589 las personas contagiadas |url=https://www.clarin.com/sociedad/coronavirus-argentina-murieron-personas-12-fallecidos-pais_0_U6WhpFFxw.html |website=www.clarin.com |accessdate=27 March 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Mexico.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مکزیک|مکزیک]]
|۵۸۵
|۸
|۴
|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Health |first1=P. M. N. |title=Mexico coronavirus case tally rises to 585, reports 2 more deaths {{!}} National Post |url=https://nationalpost.com/pmn/health-pmn/mexico-coronavirus-case-tally-rises-to-585-reports-2-more-deaths |language=en-CA |date=27 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Peru.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در پرو|پرو]]
|۵۸۰
|۹
|۴
|&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Redacción El Comercio Perú |title=Coronavirus Perú EN VIVO {{!}} Amplían cuarentena, 580 casos hasta hoy jueves 26 de marzo {{!}} Últimas noticias |url=https://elcomercio.pe/lima/sucesos/coronavirus-en-peru-en-vivo-ultimas-noticias-infectados-y-muertos-por-covid-19-hoy-jueves-26-de-marzo-del-2020-minuto-a-minuto-ultima-hora-martin-vizcarra-noticia/?ref=recomendados&amp;source=elcomercio |accessdate=26 March 2020 |work=El Comercio Perú |date=26 March 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Slovenia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اسلوونی|اسلوونی]]
|۵۶۲
|۶
|۱۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rtvslo.si/zdravje/novi-koronavirus/v-sredo-na-novo-potrjenih-36-okuzb-skupno-stevilo-zrtev-se-je-povzpelo-na-sest/518435 |title=V sredo na novo potrjenih 36 okužb, skupno število žrtev se je povzpelo na šest |website=RTVSLO.si |accessdate=26 March 2020 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Croatia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کرواسی|کرواسی]]
|۵۵۱
|۳
|۳۷
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.koronavirus.hr/en |title=Službena stranica Vlade |publisher= Croatian Institute of Public Health}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Qatar.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در قطر|قطر]]
|۵۴۹
|۰
|۴۱
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moph.gov.qa/english/Pages/Coronavirus2019.aspx |title=Covid-19 |publisher=Ministry of Public Health (Qatar)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Estonia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در استونی|استونی]]
|۵۳۸
|۱
|۹
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.terviseamet.ee/en/covid19 |title=Information about Coronavirus disease COVID-19 |publisher=Estonian Health Board}}&lt;/ref&gt;&lt;!--DO NOT add other sources as they are all citing Health Board!--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Egypt.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مصر|مصر]]
|۴۹۵
|۲۴
|۱۰۲
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=وزارة الصحة والسكان المصرية|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=142795557271065&amp;id=113432613540693&amp;__tn__=%2As%2As-R|author=Ministry of Health and Population (Egypt) |publisher=Facebook |date=25 March 2020 |language=ar}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Colombia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کلمبیا|کلمبیا]]
|۴۹۱
|۶
|۸
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.eltiempo.com/datos/casos-actualizados-de-coronavirus-en-colombia-471650 |title=Casos actualizados de Coronavirus en Colombia |publisher=El Tiempo}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Dominican Republic.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جمهوری دومینیکن|جمهوری دومینیکن]]
|۴۸۸
|۱۰
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.msp.gob.do/web/?page_id=6682|title=Boletín Especial COVID-19|work=Ministerio de Salud Pública (Dominican Republic)|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[File:Flag of Bahrain.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot; |[[دنیاگیری کروناویروس در بحرین|بحرین]]
|۴۵۸
|۴
|۲۱۰
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.moh.gov.bh/COVID19 |title=Covid-19 Updates |publisher=Ministry of Health (Bahrain)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Serbia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در صربستان|صربستان]]
|۴۵۷
|۷
|۱۵
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://covid19.rs/homepage-english/|title=COVID-19 |website=covid19.rs |publisher= Ministry of Health (Serbia)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Hong Kong.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در هنگ کنگ|هنگ کنگ]]
|۴۵۳
|۴
|۱۱۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.coronavirus.gov.hk/eng/index.html |title=Together, We Fight The Virus! |publisher=Department of Health |location=Hong Kong |website=www.coronavirus.gov.hk}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Iraq.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در عراق|عراق]]
|۳۸۲
|۳۶
|۱۰۵
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=وزارة الصحة العراقية |url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2828047193916327&amp;id=156490947738645&amp;__tn__=%2As%2As-R |website=www.facebook.com |accessdate=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[File:Flag of New Zealand.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot; |[[دنیاگیری کروناویروس در نیوزیلند|نیوزیلند]]
|۳۶۸
|۰
|۳۷
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty new coronavirus cases in New Zealand |url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/forty-new-coronavirus-cases-in-zealand-bringing-total-142 |website=TVNZ |accessdate=24 March 2020 |language=en-NZ}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not remove the following source as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-current-cases |title=COVID-19 - current cases |publisher= Ministry of Health (New Zealand)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Lebanon.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لبنان|لبنان]]
|۳۶۸
|۶
|۲۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=الجمهورية اللبنانية - وزارة اﻹعلام - الموقع الرسمي لمتابعة أخبار فيروس الكورونا في لبنان |url=https://corona.ministryinfo.gov.lb |website=كورونا في لبنان |accessdate=21 March 2020 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=LIVE: Coronavirus in Lebanon {{!}} Number of Infections, News, Resources &amp; Guides |url=https://the961.com/coronavirus/ |website=The961 |accessdate=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Algeria.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در الجزایر|الجزایر]]
|۳۶۷
|۲۵
|۲۴
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Lithuania.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لیتوانی|لیتوانی]]
|۳۴۵
|۴
|۱
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sam.lrv.lt/lt/news/koronavirusas |title=Koronavirusas (COVID-19) |date=27 March 2020 |publisher=Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministerija |accessdate= 27 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در امارات|امارات]]
|۳۳۳
|۲
|۵۲
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coronavirus: UAE confirms 85 new cases bringing the total to 333|url=https://english.alarabiya.net/en/News/gulf/2020/03/25/Coronavirus-UAE-confirms-new-cases-bringing-the-total-to-333-.html |accessdate=25 March 2020 |work=Al Arabiya |date=25 March 202}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Armenia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ارمنستان|ارمنستان]]
|۳۲۹
|۱
|۱۸
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Hungary.svg{{#ifeq:|1940|[[Category:Pages with tracked country data flag variants|Hungary]]}}|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مجارستان|مجارستان]]
|۳۰۰
|۱۰
|۳۴
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://koronavirus.gov.hu|title=Tájékoztató oldal a koronavírusról Aktualis|work=koronavirus.gov.hu}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Latvia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لتونی|لتونی]]
|۲۸۰
|۰
|۱
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet|user=SPKCentrs |number=1243448904538099715 |date=27 March 2020 |title=Iepriekšējā diennaktī veikti 1089 izmeklējumi personām ar aizdomām par saslimšanu ar Covid-19, infekcija apstiprināta 36 cilvēkiem. Latvijā kopā veikti 11702 izmeklējumi, infekcija apstiprināta 280  personām. 21 pacients stacionēts (ar vieglu slimības gaitu).}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Bulgaria.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بلغارستان|بلغارستان]]
|۲۷۶
|۳
|۸
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mh.government.bg/bg/novini/aktualno/| title=Актуални новини |publisher=Ministry of Health (Bulgaria)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Morocco.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مراکش|مراکش]]
|۲۷۵
|۱۰
|۸
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.covidmaroc.ma/pages/Accueil.aspx|title=Le Portail Officiel du Coronavirus au Maroc|work=Ministère de la santé|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Republic of China.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در تایوان|تایوان]]
|۲۶۷
|۲
|۳۰
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov.tw/|title=首頁-衛生福利部疾病管制署|publisher=[[Centers for Disease Control (Taiwan)|Taiwan Centres for Disease Control]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.cdc.gov.tw/Bulletin/Detail/_Y7EYHlQ5VHTJqMN3xCejg?typeid=9|title=國內累計215人確診，29人解除隔離|date=27 March 2020|publisher=[[Centers for Disease Control (Taiwan)|Taiwan Centres for Disease Control]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Uruguay.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اروگوئه|اروگوئه]]
|۲۳۸
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=En Uruguay hay 238 personas afectadas por COVID-19, según datos oficiales |url=http://www.lr21.com.uy/comunidad/1425024-en-uruguay-hay-238-personas-afectadas-por-covid-19-segun-datos-oficiales |accessdate=27 March 2020 |work=LARED21 |date=26 March 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Costa Rica.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کاستاریکا|کاستاریکا]]
|۲۳۱
|۲
|۲
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Costa Rica confirms 30 new coronavirus cases, total now at 231 |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-costa-rica/costa-rica-confirms-30-new-coronavirus-cases-total-now-at-231-idUSKBN21D3G1 |accessdate=26 March 2020 |work=Reuters |date=26 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Tunisia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در تونس|تونس]]
|۲۲۷
|۶
|۲
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بوسنی و هرزگوین|بوسنی و هرزگوین]]
|۲۲۶
|۳
|۵
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Slovakia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اسلواکی|اسلواکی]]
|۲۲۶
|۰
|۷
|&lt;ref&gt;[https://www.rtvs.sk/koronavirus Aktuálne o koronavíruse na Slovensku] ''www.rtvs.sk''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Domov {{!}} Koronavírus na Slovensku - COVID-19 |url=https://korona.gov.sk |website=korona.gov.sk |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Andorra.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آندورا|آندورا]]
|۲۲۴
|۳
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.diariandorra.ad/noticies/nacional/2020/03/26/els_positius_augmenten_224_casos_159013_1125.html|title=Els positius augmenten a 224 casos|work=Diari d'Andorra|language=ca|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of San Marino.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سن مارینو|سن مارینو]]
|۲۱۸
|۲۱
|۵
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISS - Istituto per la Sicurezza Sociale di San Marino |url=http://www.iss.sm/on-line/home/articolo49014169.html |website=www.iss.sm |accessdate=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Ukraine.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اوکراین|اوکراین]]
|۲۱۸
|۵
|۴
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://moz.gov.ua/article/news/operativna-informacija-pro-poshirennja-koronavirusnoi-infekcii-2019-ncov-|title=Оперативна інформація про поширення коронавірусної інфекції COVID-19 |website=[[Ministry of Healthcare (Ukraine)|Ministry of Healthcare of Ukraine]] Official Website|language=uk|access-date=2020-03-27}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Jordan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اردن|اردن]]
|۲۱۲
|۰
|۲
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://corona.moh.gov.jo/ar|title=يروس كورونا المستجد (كوفيد-١٩)|work=corona.moh.gov.jo|language=ar}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Kuwait.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کویت|کویت]]
|۲۰۸
|۰
|۴۹
|&lt;ref&gt;{{Cite tweet|user=KUWAIT_MOH |number=1243087430816796674 |date=26 March 2020 |title=تعلن #وزارة_الصحة عن تأكيد إصابة 13 حالة جديدة ب #فيروس_كورونا_المستجدّ COVID19 ليصبح الإجمالي 208 حالة}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of North Macedonia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مقدونیه شمالی|مقدونیه شمالی]]
|۲۰۱
|۳
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://covid19.mk/ |title=Страница за состојбата со КОВИД-19 на Министерството за здравство |publisher= Ministry of health (North Macedonia)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gdi-sk.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html?fbclid=IwAR0Dd9MY7njiNtDkPpPt8R2SeD4pW_6TO12axwKrT4CcegckY4P4Ezt43f4#/2096bd4b051b42948ac3f5747e80c3a5|title=Real-time Coronavirus condition in North Macedonia|website=gdi.net|language=mk-MK}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Moldova.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مولداوی|مولداوی]]
|۱۷۷
|۱
|۲
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=În Republica Moldova au fost înregistrate 15 cazuri noi de COVID-19 {{!}} Ministerul Sănătății, Muncii și Protecţiei Sociale |url=https://msmps.gov.md/ro/content/republica-moldova-au-fost-inregistrate-15-cazuri-noi-de-covid-19 
|website=msmps.gov.md |accessdate=23 March 2020 
|date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://point.md/ru/novosti/obschestvo/pravitelstvo-vydelit-36-mln-leev-na-priobretenie-zashchitnoi-ekipirovki |title=Правительство выделит 36 млн леев на приобретение защитной экипировки |date=25 March 2020 |website=point.md}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Albania.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آلبانی|آلبانی]]
|۱۷۴
|۷
|۳۱
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://shqiptarja.com/lajm/koronavirusi-shenohet-viktima-e-6-nga-covid19-ne-shqiperi-msh-pacientja-71vjecare-vuante-nga-hipertensioni|title=Koronavirusi/ Shënohet viktima e 6 nga COVID-19 në Shqipëri, MSH: Pacientja 71-vjeçare vuante nga hipertensioni|work=Shqiptarja.com|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020|language=sq}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Vietnam.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ویتنام|ویتنام]]
|۱۵۳
|۰
|۱۷
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ncov.moh.gov.vn/|title=TRANG TIN VỀ DỊCH BỆNH VIÊM ĐƯỜNG HÔ HẤP CẤP COVID-19|publisher=BỘ Y TẾ (Ministry of Health)|language=vi}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Burkina Faso.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بورکینافاسو|بورکینافاسو]]
|۱۵۲
|۷
|۱۰
|&lt;ref name=&quot;lefaso-25march&quot;&gt;{{cite news|url=https://lefaso.net/spip.php?article95728|title=Situation sur le Covid-19 : Le compteur est à 10 guérissons 7 morts, au 25 mars, selon le rapport de la cellule de veille|date=25 March 2020|access-date=25 March 2020|language=fr|work=leFaso.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lefaso-26march&quot;&gt;{{cite news|url=https://lefaso.net/spip.php?article95746|title=Covid-19 au Burkina : 152 personnes infectées à la date du 26 mars 2020|date=25 March 2020|access-date=26 March 2020|language=fr|work=leFaso.net}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Cyprus.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در قبرس|قبرس]]
|۱۴۶
|۳
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kokkinidis |first1=Tasos |title=March 26 Coronavirus Latest Updates: Death Toll Tops 20,000 {{!}} GreekReporter.com |url=https://greece.greekreporter.com/2020/03/26/march-26-coronavirus-latest-updates-death-toll-tops-20000/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Malta.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مالت|مالت]]
|۱۳۴
|۰
|۲
|&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.maltatoday.com.mt/news/national/101294/charmaine_gaucis_daily_covid19_bulletin_at_130pm_ |title=[WATCH] Malta registers five new cases bringing total to 134, condition of man in ITU has improved |date=26 March 2020 |work=Malta Today|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Ghana.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در غنا|غنا]]
|۱۳۲
|۴
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=moigovgh |number=1242778070530117635 |date=25 March 2020 |title=Situation Update, Confirmed Covid-19 Cases In Ghana As At 25 March 2020, 09:00}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Oman.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در عمان|عمان]]
|۱۳۱
|۰
|۲۳
|&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=OmaniMOH |number =1243470312680939520|date=27 March 2020 |title=#Statement No. (30) March 27, 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Kazakhstan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در قزاقستان|قزاقستان]]
|۱۲۵
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ситуация с коронавирусом официально |url=https://www.coronavirus2020.kz/ |website=www.coronavirus2020.kz |accessdate=27 March 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future&lt;ref&gt;{{cite web |title=Об эпидемиологической ситуации по коронавирусу на 22:20 час. 26 марта 2020 г. в Казахстане |url=http://www.gov.kz/memleket/entities/dsm/press/news/details/ob-epidemiologicheskoy-situacii-po-koronavirusu-na-2220-chas-26-marta-2020-g-v-kazahstane?lang=ru |website=www.gov.kz |accessdate=26 March 2020 |date=27 March 2020}}&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Azerbaijan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آذربایجان|آذربایجان]]
|۱۲۲
|۳
|۱۵
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azərbaycanda cari vəziyyət – Koronavirus |url=https://koronavirusinfo.az/azərbaycanda-cari-vəziyyət/ |accessdate=19 March 2020 |language=az-AZ}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Brunei.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در برونئی|برونئی]]
|۱۱۴
|۰
|۵
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 |url=https://www.healthinfo.gov.bn/covid19/#/home |website=www.healthinfo.gov.bn |accessdate=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Venezuela.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ونزوئلا|ونزوئلا]]
|۱۰۷
|۰
|۰
|&lt;ref name=firstdeathv&gt;{{cite news|url=https://mobile.twitter.com/VPITV/status/1243293348401745923|title=#ÚLTIMAHORA Delcy Rodríguez: &quot;Anunciamos el primer fallecido por Covid-19 en país: un hombre de 47 años con complicaciones respiratorias en el estado Aragua&quot; #26Mar|date=26 March 2020|accessdate=26 March 2020|publisher=Twitter}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Sri Lanka.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سریلانکا|سریلانکا]]
|۱۰۶
|۰
|۶
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.epid.gov.lk/web/index.php?lang=en|title=Epidemiology Unit|work=Ministry of Health (Sri Lanka)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Senegal.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سنگال|سنگال]]
|۱۰۵
|۰
|۹
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Cambodia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کامبوج|کامبوج]]
|۹۸
|۰
|۱۱
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.khmertimeskh.com/50706155/cambodia-covid-19-situation-update-26-march-2020/ |title=CAMBODIA COVID-19 – SITUATION UPDATE: 26 MARCH 2020 |date=27 March 2020 |publisher=Khmer Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ساحل عاج|ساحل عاج]]
|۹۶
|۰
|۱
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[File:Flag of Belarus.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot; |[[دنیاگیری کروناویروس در بلاروس|بلاروس]]
|۸۶
|۰
|۲۹
|&lt;ref name=&quot;tut_86&quot;&gt;{{cite news |title=Число зараженных коронавирусом в&amp;nbsp;Беларуси выросло до&amp;nbsp;86, здоровы 29 пациентов&amp;nbsp; |url=https://news.tut.by/society/677858.html |accessdate=25 March 2020 |website=[[tut.by]] |date=25 March 2020|language=ru }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Afghanistan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در افغانستان|افغانستان]]
|۸۴
|۲
|۲
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Palestine.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در فلسطین|فلسطین]]
|۸۴
|۱
|۱۷
|&lt;!--use more up to date local site--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=فايروس كورونا (COVID-19) في فلسطين|url=https://www.corona.ps|accessdate=22 March 2020|language=ar}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Uzbekistan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ازبکستان|ازبکستان]]
|۸۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://coronavirus.uz/ru|title=Коронавирусная инфекция (COVID-19)|language=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Georgia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گرجستان|گرجستان]]
|۸۱
|۰
|۱۳
|&lt;ref&gt;[https://stopcov.ge/en ხშირად დასმული კითხვები:] ''stopcov.ge''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interpressnews.ge/en/article/106490-number-of-coronavirus-cases-increases-to-75-in-georgia |title=Number of coronavirus cases increases to 75 in Georgia |publisher=Interpressnews |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Cameroon.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کامرون|کامرون]]
|۷۵
|۱
|۲
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Kosovo.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کوزوو|کوزوو]]
|۷۱
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Edhe 8 raste të reja me coronavirus në Kosovë, shkon në 71 numri i të prekurve |url=https://telegrafi.com/edhe-8-raste-te-reja-coronavirus-ne-kosove-shkon-ne-71-numri-te-prekurve/ |website=Telegrafi |accessdate=25 March 2020 |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Cuba.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کوبا|کوبا]]
|۶۷
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cubadebate.cu/noticias/2020/03/26/cuba-confirma-10-pacientes-positivos-a-la-covid-19-la-cifra-de-casos-asciende-a-67/|title=Cuba confirma 10 pacientes positivos a la COVID-19, la cifra de casos asciende a 67|work=Cubadebate|language=es|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Montenegro.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مونته‌نگرو|مونته‌نگرو]]
|۶۷
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Institut za javno zdravlje Crne Gore |title=Od jučerašnjeg presjeka u 18h, analizano je 44 uzorka. Novi koronavirus je potvrđen kod 14 osoba, dok je kod  30 nalaz negativan. U  sad imamo ukupno 67 inficiranih novim koronavirusom.Svi novi pozitivni su epidemiološki povezani s prethodnim slučajevima.#coronainfocg |url=https://twitter.com/ijzcg/status/1243070241309102081 |website=@ijzcg |accessdate=26 March 2020 |date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Nigeria.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در نیجریه|نیجریه]]
|۶۵
|۱
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://covid19.ncdc.gov.ng|title=NCDC Covid-19 Page|work=Nigeria Centre for Disease Control|access-date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.channelstv.com/2020/03/26/breaking-14-new-cases-of-covid-19-confirmed|title=14 New Cases Of COVID-19 Confirmed In Nigeria|publisher=[[Channels TV]]|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ترینیداد و توباگو|ترینیداد و توباگو]]
|۶۵
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=MOH_TT|number=1243277367000346624|date=26 March 2020|title=#COVID19 Update Number 50}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |[[File:Flag of Bolivia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot; |[[دنیاگیری کروناویروس در بولیوی|بولیوی]]
|۶۱
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.boliviasegura.gob.bo/datos-oficiales/|title=Datos Oficiales|website=Bolivia Segura|language=es|access-date=2020-03-27}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;| 
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در قرقیزستان|قرقیزستان]]
|۵۸
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=14 more new coronavirus cases confirmed in Kyrgyzstan, 58 in total|url=https://akipress.com/news:638252:14_more_new_coronavirus_cases_confirmed_in_Kyrgyzstan,_58_in_total/?place=main1 |date=27 March 2020|access-date=27 March 2020 |work=AKIpress}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Liechtenstein.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لیختن‌اشتاین|لیختن‌اشتاین]]
|۵۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Verdachtsfälle: Ab Montag wird in der Marktplatzgarage getestet |url=https://www.volksblatt.li/nachrichten/Liechtenstein/Politik/vb/248500/verdachtsfalle-ab-montag-wird-in-der-marktplatzgarage-getestet |accessdate=25 March 2020 |work=Liechtensteiner Volksblatt |language=de-DE}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در هندوراس|هندوراس]]
|۶۸
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://covid19honduras.org/|title=Coronavirus COVID-19 En Honduras|publisher=Gobierno de la República de Honduras|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Mauritius.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در موریس|موریس]]
|۵۲
|۲
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Paraguay.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در پاراگوئه|پاراگوئه]]
|۵۲
|۳
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mspbs.gov.py/covid-19.php |title=CONTADOR OFICIAL COVID-19 EN PARAGUAY |publisher= Ministry of Public Health and Social Welfare (Paraguay)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.lanacion.com.py/pais/2020/03/24/funeraria-ofrece-servicio-gratuito-en-caso-de-muerte-por-coronavirus/ |title=Funeraria ofrece servicio gratuito en caso de muerte por coronavirus |date=24 March 2020 |publisher=La Nacion}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جمهوری دموکراتیک کنگو|کنگو]]
|۵۱
|۴
|۲
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://7sur7.cd/2020/03/25/rdc-coronavirus-3-nouveaux-cas-confirmes-ce-qui-porte-le-total-51-inrb|title=RDC-Coronavirus : 3 nouveaux cas confirmés, ce qui porte le total à 51 (INRB)|work=7sur7|date=25 March 2020|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Rwanda.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در رواندا|رواندا]]
|۵۰
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ministry of Health (@RwandaHealth) {{!}} Twitter |url=https://twitter.com/RwandaHealth |website=twitter.com |accessdate=24 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Bangladesh.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بنگلادش|بنگلادش]]
|۴۸
|۵
|۱۱
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coronavirus: 4 more, including 2 physicians, test positive in Bangladesh |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/03/27/coronavirus-4-more-tested-positive-in-bangladesh-total-infected-48 |work=Dhaka Tribune |access-date=27 March 2020 |date=27 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در قبرس شمالی|قبرس شمالی]]
|۴۷	
|۰
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=KKTC'de korona virüs vaka sayısı 47'ye yükseldi |url=https://www.iha.com.tr/haber-kktcde-korona-virus-vaka-sayisi-47ye-yukseldi-835096/|website=Iha|accessdate=26 March 2020 |language=tr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Guernsey.svg|23x15px|border|alt=|link=]] 
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گرنزی|گرنزی]]
|۳۴
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Public Health Services |title=COVID-19 Coronavirus - Testing results |url=https://www.gov.gg/covid19testresults |website=www.gov.gg |accessdate=26 March 2020 |location=St Peter Port |language=en |date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Jersey.svg|23x15px|border|alt=|link=]] 
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جرزی|جرزی]]
|۳۲
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Heath |first1=Richard |title=LIVE: Coronavirus updates |url=https://jerseyeveningpost.com/news/2020/03/16/live-coronavirus-updates/ |website=www.jerseyeveningpost.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Kenya.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کنیا|کنیا]]
|۳۱
|۱
|۱
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Macau.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ماکائو|ماکائو]]
|۳۱
|۰
|۱۰
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special webpage against Epidemics |url=https://www.ssm.gov.mo/apps1/PreventCOVID-19/en.aspx |website=www.ssm.gov.mo |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Monaco.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در موناکو|موناکو]]
|۳۱
|۰
|۱
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=CORONAVIRUS : quatre nouveaux cas positifs révélés à Monaco / A la Une du Portail / Portail du Gouvernement - Monaco |url=https://www.gouv.mc/A-la-Une-du-Portail/CORONAVIRUS-quatre-nouveaux-cas-positifs-reveles-a-Monaco |website=www.gouv.mc |accessdate=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Jamaica.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
! scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جامائیکا|جامائیکا]]
| ۲۶
| ۱
| ۲
| &lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please comment out the following source when citing a new source, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 Update – March 23, 2020 |url=https://www.moh.gov.jm/covid-19-update-march-23-2020/|language=en |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Guatemala.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گواتمالا|گواتمالا]]
|۲۴
|۱
|۴
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mspas.gob.gt/index.php/noticias/coronavirus-2019-ncov|title=Coronavirus|publisher=Ministerio de Salud Pública (Guatemala)|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Madagascar.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در ماداگاسکار|ماداگاسکار]]
|۲۳
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Isle of Man.svg|23x15px|border|alt=|link=]] 
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جزیرهٔ من|جزیره من]]
|۲۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Isle of Man Government - Coronavirus (COVID-19) |url=https://www.gov.im/coronavirus |website=www.gov.im |accessdate=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Togo (3-2).svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در توگو|توگو]]
|۲۳
|۰
|۱
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://covid19.gouv.tg/|title=Coronavirus au Togo|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Barbados.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در باربادوس|باربادوس]]
|۱۸
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Man, 36, Barbados' newest COVID-positive case |url=https://www.loopnewsbarbados.com/content/barbados-has-18-confirmed-covid-19-cases-remains-stage-2 |accessdate=25 March 2020 |work=www.loopnewsbarbados.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Uganda.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اوگاندا|اوگاندا]]
|۱۸
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=MinofHealthUG|number=1241469504087035904|title=Uganda confirms 1st case of COVID-19. |date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Ethiopia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اتیوپی|اتیوپی]]
|۱۶
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Zambia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در زامبیا|زامبیا]]
|۱۶
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2020-03/26/content_75864850.htm|title=Zambia COVID-19 cases rise to 16|work=China.org.cn|agency=Xinhua|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of El Salvador.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در السالوادور|السالوادور]]
|۱۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://elmundo.sv/detectan-cuatro-nuevos-casos-y-suben-a-13-los-confirmados-por-covid-19/|title=Detectan cuatro nuevos casos y suben a 13 los confirmados por Covid-19|work=El Mundo|date=25 March 2020|access-date=25 March 2020|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Maldives.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مالدیو|مالدیو]]
|۱۳
|۰
|۳
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://avas.mv/en/80009 |title=COVID-19: Two patients in Maldives make full recovery |date=21 March 2020 |publisher=Avas}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Tanzania.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در تانزانیا|تانزانیا]]
|۱۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tanzania's number of confirmed COVID-19 case rises to 13 - Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-03/26/c_138916890.htm |work=www.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گینه استوایی|گینه استوایی]]
|۱۲
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Djibouti.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جیبوتی|جیبوتی]]
|۱۱
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Dominica.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در دومینیکن|دومینیکن]]
|۱۱
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eleven confirmed cases of coronavirus in Dominica; four more to be retested |url=https://dominicanewsonline.com/news/homepage/homepage-carousel/eleven-confirmed-cases-of-coronavirus-in-dominica-four-to-be-retested/ |website=Dominica News Online |accessdate=26 March 2020 |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Mongolia.svg{{#ifeq:|1949|[[Category:Pages with tracked country data flag variants|Mongolia]]}}|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مغولستان|مغولستان]]
|۱۱
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Niger.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در نیجر|نیجر]]
|۱۰
|۱
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Bahamas.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در باهاما|باهاما]]
|۹
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/novel%20coronavirus%20(2019-ncov)/!ut/p/b1/vZbZjqM6EIafZR4gjc2eS3ZCgLDYJHCD2JIOgZAEEpanH1rT0tFoNN03c3BdWSrrq_9XVclERByI6Jq8zqekOzfXpPq4R2xMaTvLlWje4ll6DTYQ2RtZcSiNgsSeOOjhZMqNdVIVLx5caDxH4QSUZH9somfddvJNuhxODHqZFIYZT196mJD7-6BTeSUV1iMdyaTVz6_3dp-Lh3jNGtN0gaWaK3G60vb9U0t0lS9JvV5J5a1-n56cvSqw3E83fqAVTO4eSchlqihh-ipiKQiU9b1TRawVbXYSVxWUBpuLLzpqg6QUfvyYRYWzKPCXI4BfmoFmCcKseUeiD80SZLeYAbzMfr7_IuFbz6LfERoDWLDBjik4nE7uaPCZ8FWJXxdJE-GcwP09gSMQcQB07JfjbTNdJq-cXGChYGOjcIIT7tvLtLeRQtldApEcQpDi3sItsCaL6ibPRrnu5IGHRUF25NP4_Brom_SyQB6xSwOphYEUWBpILg1kFgYaS3cp9e_n0CCic1q_9Vn9Bt4YACFJQZ4hKY7lSCIwshMjNUKvKLLXwneLBUO3pc82qYTp2Y-ajdgNG0cn0-4QO6JL69k4CK653eV5nR_xXlfFAd7WguVi9SZ55uu-0cjGuHLe9Zr291IQH1paV7E4Gc5lfeSzZk0-2CY17tFh-li-tt7UxTeuiH92Nhi21jS7IisjMHHv4wnPrpBWbttt6Y4ABYZ_YQwfD5aNXLLr0KcrkljRXvnddmKXBfIiXBrI_e_ALUnNQJMybV6CvkYtDOT_fdP8Nkr8miLXDAd4mocMBJAIypAd5HYzz5Idvxf4otlNlprSwPdaJYEHqhRvm1XqiLLXURlv9aAhrkhF1Vix2i6gBSHKq6SgTnuAi8zBz8iSwkRwMwN3K88lm60p7EznYT-knnWVGNF8K6Y5xra-6oXD4N9z9TV_aQrOcyvpYYb27pjHDdKzwcJV6NAcX5_fh9FGr2B7s5AfRECP4B77x6ZdncvIliPLMB_HguWyR73qxu45ELf6tTVZT58Of0Shver_Yh7mn5xjfkw!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV)|work=Ministry of Health (Bahamas)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Haiti.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در هائیتی|هائیتی]]
|۸
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/Eddyjalexis/status/1242893893844303872|title=Gen 8 ka #COVID19 konfime nan peyi a. #CIPC|author=Eddy Jackson Alexis|publisher=Twitter|date=25 March 2020|language=ht}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Namibia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در نامیبیا|نامیبیا]]
|۸
|۰
|۲
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Suriname.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سورینام|سورینام]]
|۸
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://covid-19.sr/| title=COVID-19| website=COVID SURINAME}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Benin.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بنین|بنین]]
|۷
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Gabon.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گابن|گابن]]
|۷
|۱
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Mozambique.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در موزامبیک|موزامبیک]]
|۷
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Seychelles.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سیشل|سیشل]]
|۷
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ernesta |first1=Sharon |title=Seychelles and COVID-19: US, Australian nationals, foreign yachts banned; 7th case confirmed |url=http://m.seychellesnewsagency.com/view_news.php?id=12624 |accessdate=21 March 2020 |work=www.seychellesnewsagency.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Eswatini.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اسواتینی|اسواتینی]]
|۶
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=EswatiniGovern1 |number=1241387759060881409 |date=21 March 2020 |title=Ministerial statement: Ministry of Health confirms three new cases of #COVID19 in Eswatini}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Eritrea.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در اریتره|اریتره]]
|۶
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Laos.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لائوس|لائوس]]
|۶
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://laotiantimes.com/2020/03/26/three-more-covid-19-cases-confirmed-in-laos-total-now-at-6/|title=Three More Covid-19 Cases Confirmed in Laos, Total Now at 6|first=Vanida|last=Souvannavong|work=The Laotian Times|date=26 March 2020|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Fiji.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در فیجی|فیجی]]
|۵
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Singh |first1=Indra |title=Fiji's fifth COVID-19 case confirmed in Lautoka |url=https://www.fbcnews.com.fj/news/covid-19/fijis-fifth-covid-19-case-confirmed-in-lautoka/ |work=Fiji Broadcasting Corporation |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Guyana.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گویان|گویان]]
|۵
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=“Still exercise, but avoid crowded areas” – Deputy Chief Medical Officer |url=https://newsroom.gy/2020/03/21/still-exercise-but-avoid-crowded-areas-deputy-chief-medical-officer/ |website=News Room Guyana |date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Syria.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سوریه|سوریه]]
|۵
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sana.sy/en/?p=188847|title=Health Ministry: Four case of Coronavirus detected in Syria to raise the total number to Five|website=www.sana.sy/}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Zimbabwe.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در زیمبابوه|زیمبابوه]]
|۵
|۱
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در کیپ ورد|کیپ ورد]]
|۴
|۱
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2020-03/25/content_75859591.htm|title=Cape Verde reports 4th COVID-19 confirmed case: official|work=China.org.cn|agency=Xinhua|date=25 March 2020|access-date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جمهوری دموکراتیک کنگو|جمهوری دموکراتیک کنگو]]
|۴
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Guinea.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گینه|گینه]]
|۴
|۰
|۱
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://guineetime.info/2020/03/23/guinee-deux-nouveaux-cas-confirmes-au-covid-19/ |title=Guinée : deux nouveaux cas confirmés au covid-19 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Mali.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در مالی|مالی]]
|۴
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Vatican City.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در واتیکان|واتیکان]]
|۴
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Angola.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آنگولا|آنگولا]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Covid-19: Angola protege-se do novo coronavírus {{!}} DW {{!}} 23.03.2020 |url=https://www.dw.com/pt-002/covid-19-angola-protege-se-do-novo-coronav%C3%ADrus/a-52893080 |publisher=[[دویچه وله]] |accessdate=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در آنتیگوا و باربودا|آنتیگوا و باربودا]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Antigua and Barbuda: COVID-19 cases increase to 3 |url=http://www.loopslu.com/content/antigua-and-barbuda-covid-19-cases-increase-3-5 |website=www.loopslu.com |accessdate=25 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of the Central African Republic.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در جمهوری آفریقای مرکزی|جمهوری آفریقای مرکزی]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Chad.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در چاد|چاد]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://french.xinhuanet.com/afrique/2020-03/24/c_138910290.htm|title=(COVID-19) Le Tchad enregistre deux nouveaux cas confirmés|work=Xinhua|language=fr|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of The Gambia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گامبیا|گامبیا]]
|۳
|۱
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Liberia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لیبریا|لیبریا]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.liberianobserver.com/news/liberia-3rd-covid-19-case-confirmed/|title=Liberia: 3rd COVID-19 Case Confirmed|work=Liberian Observer|date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Mauritania.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در موریتانی|موریتانی]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://fr.alakhbar.info/15418-0-Mauritanie-Deuxieme-cas-confirme-de-Covid-19.html |title=Mauritanie: Deuxième cas confirmé de Covid 19 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Myanmar.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در میانمار|میانمار]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Nepal.svg|14px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در نپال|نپال]]
|۳
|۰
|۱
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/third-person-tests-positive-for-covid-19-in-nepal/ |title=Third person tests positive for COVID-19 in Nepal |date=25 March 2020 |publisher=The Himalayan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Somalia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سومالی|سومالی]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Saint Lucia.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سنت لوسیا|سنت لوسیا]]
|۳
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.stlucianewsonline.com/breaking-news-st-lucia-records-third-coronavirus-case/ |title=BREAKING NEWS: St. Lucia records third coronavirus case |publisher=St. Lucia News Online |date=23 March 2020 |accessdate=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Sudan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سودان|سودان]]
|۳
|۱
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Belize.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بلیز|بلیز]]
|۲
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://health.gov.bz/www/component/content/article/177-general-health/1029-covid-19-test-samples--update-no-1|title=COVID-19 Test Samples – Update No. 1	|date=25 March 2020|work=Ministry of Health (Belize)|access-date=26 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Bhutan.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در بوتان|بوتان]]
|۲
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گینه بیسائو|گینه بیسائو]]
|۲
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Nicaragua.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در نیکاراگوئه|نیکاراگوئه]]
|۲
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.laprensa.com.ni/2020/03/20/nacionales/2653135-casos-de-covid-19-en-nicaragua |title=Confirman segundo case de Covid-19 en Nicaragua|website=La Prensa |language=es |date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سنت کیتس و نویس|سنت کیتس و نویس]]
|۲
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of East Timor.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در تیمور شرقی|تیمور شرقی]]
|۱
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/us-health-coronavirus-timor/east-timor-confirms-first-case-of-coronavirus-health-ministry-idINKBN2180BI|title=East Timor confirms first case of coronavirus: health ministry|work=Reuters|date=21 March 2020|access-date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Grenada.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در گرنادا|گرنادا]]
|۱
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Libya.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در لیبی|لیبی]]
|۱
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Libya confirms first coronavirus case amid fear over readiness|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-libya-measures/libya-confirms-first-coronavirus-case-amid-fear-over-readiness-idUSKBN21B2SF|date=2020-03-23}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Papua New Guinea.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در پاپوآ گینهٔ نو|پاپوآ گینهٔ نو]]
|۱
|۰
|۰
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.looppng.com/png-news/png’s-first-imported-covid-19-case-90851|title=PNG's first imported Covid-19 case|date=20 March 2020 |publisher=Loop PNG}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|23x15px|border|alt=|link=]]
!scope=&quot;row&quot;|[[دنیاگیری کروناویروس در سنت وینسنت و گرنادین‌ها|سنت وینسنت &lt;span style=&quot;font-size:90%;&quot;&gt;و گرنادین‌ها&lt;/span&gt;]]
|۱
|۰
|۰
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|}
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{clear}}
{{Use dmy dates|date=March 2020}}
{{Documentation}}
&lt;!-- ==قایناقلار==
&lt;references /&gt;
 --&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l9tcepq6agepvkzvce39u91lnwkkho1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علیرضا نجف‌زاده</title>
    <ns>0</ns>
    <id>606622</id>
    <revision>
      <id>1590968</id>
      <parentid>1590955</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1590955|1590955]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1590968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
{{قایناقسیز}}
{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰|اصلی آدی=|ایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|دوْغوم تاریخی=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|دوْغوم یئری=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|ملیت={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

'''علیرضا نجف‌زاده''' (زاده ۱۶ دی‌ ۱۳۵۱در تهران)-[[ایران|ایرانلی]] سینما ، تئاتر و تلویزیون [[اویونجو|اوْیونجوسودور]].{{قایناق‌؟}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590969</id>
      <parentid>1590968</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T16:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1590953|1590953]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1590969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8221" sha1="9e14vgtou3qaqklsr4hfcr13yar4lys" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت. در دوران دانش آموزی تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور و تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه نمایش 

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|قاسم جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>9e14vgtou3qaqklsr4hfcr13yar4lys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590975</id>
      <parentid>1590969</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T18:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>اشتباهات اصلاح شد و تکمیل اطلاعات درست</comment>
      <origin>1590975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9438" sha1="cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت.نجف‌زاده در سال ۱۳۶۵ برای بازی در نمایش «غیبت» به نویسندگی اعظم بروجردی و کارگردانی علی دانش، تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور (اردوگاه میرزا کوچک خان جنگلی رامسر) را دریافت کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز برای بازی در نمایش «طرحی نپخته» به نویسندگی بیژن پورغلام، تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590985</id>
      <parentid>1590975</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T20:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1590985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="rywr98i5tvlimtp1zoupq6xc72xrrsp" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>rywr98i5tvlimtp1zoupq6xc72xrrsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1590986</id>
      <parentid>1590985</parentid>
      <timestamp>2026-07-20T20:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نین مضمونونو ' {{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰ |اصلی آدی=|گرایش={{flatlist| * [[سینما]] * [[بازیگر]] * [[تئاتر]] * [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=ایر...' يازیسی ایله ديَیشدیریلدی</comment>
      <origin>1590986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="8kpiq48p1eyv78ts8xelhwct53ngnaw" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}</text>
      <sha1>8kpiq48p1eyv78ts8xelhwct53ngnaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591005</id>
      <parentid>1590986</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T05:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1590986|1590986]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6917" sha1="rywr98i5tvlimtp1zoupq6xc72xrrsp" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>rywr98i5tvlimtp1zoupq6xc72xrrsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591006</id>
      <parentid>1591005</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T05:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1590985|1590985]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9438" sha1="cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت.نجف‌زاده در سال ۱۳۶۵ برای بازی در نمایش «غیبت» به نویسندگی اعظم بروجردی و کارگردانی علی دانش، تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور (اردوگاه میرزا کوچک خان جنگلی رامسر) را دریافت کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز برای بازی در نمایش «طرحی نپخته» به نویسندگی بیژن پورغلام، تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591008</id>
      <parentid>1591006</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T06:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Mehdi mehdi22|Mehdi mehdi22]] ([[User talk:Mehdi mehdi22|دانیشیق]]) طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لر [[User:H.Ganjeli|H.Ganjeli]] طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لره قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1590986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="8kpiq48p1eyv78ts8xelhwct53ngnaw" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}</text>
      <sha1>8kpiq48p1eyv78ts8xelhwct53ngnaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591021</id>
      <parentid>1591008</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
{{قایناقسیز}}
{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰|اصلی آدی=|ایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|دوْغوم تاریخی=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|دوْغوم یئری=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|ملیت={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

'''علیرضا نجف‌زاده''' (زاده ۱۶ دی‌ ۱۳۵۱در تهران)-[[ایران|ایرانلی]] سینما ، تئاتر و تلویزیون [[اویونجو|اوْیونجوسودور]].{{قایناق‌؟}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591029</id>
      <parentid>1591021</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T08:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1591021|1591021]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/Atsuner|Atsuner]] ([[User talk:Atsuner|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="8kpiq48p1eyv78ts8xelhwct53ngnaw" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}</text>
      <sha1>8kpiq48p1eyv78ts8xelhwct53ngnaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591030</id>
      <parentid>1591029</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T08:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1591008|1591008]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9438" sha1="cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت.نجف‌زاده در سال ۱۳۶۵ برای بازی در نمایش «غیبت» به نویسندگی اعظم بروجردی و کارگردانی علی دانش، تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور (اردوگاه میرزا کوچک خان جنگلی رامسر) را دریافت کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز برای بازی در نمایش «طرحی نپخته» به نویسندگی بیژن پورغلام، تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591032</id>
      <parentid>1591030</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T08:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Mehdi mehdi22|Mehdi mehdi22]] ([[User talk:Mehdi mehdi22|دانیشیق]]) طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لر [[User:Atsuner|Atsuner]] طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لره قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
{{قایناقسیز}}
{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰|اصلی آدی=|ایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|دوْغوم تاریخی=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|دوْغوم یئری=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|ملیت={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

'''علیرضا نجف‌زاده''' (زاده ۱۶ دی‌ ۱۳۵۱در تهران)-[[ایران|ایرانلی]] سینما ، تئاتر و تلویزیون [[اویونجو|اوْیونجوسودور]].{{قایناق‌؟}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591043</id>
      <parentid>1591032</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T11:07:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1591032|1591032]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/Atsuner|Atsuner]] ([[User talk:Atsuner|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9438" sha1="cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت.نجف‌زاده در سال ۱۳۶۵ برای بازی در نمایش «غیبت» به نویسندگی اعظم بروجردی و کارگردانی علی دانش، تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور (اردوگاه میرزا کوچک خان جنگلی رامسر) را دریافت کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز برای بازی در نمایش «طرحی نپخته» به نویسندگی بیژن پورغلام، تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591068</id>
      <parentid>1591043</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T06:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Mehdi mehdi22|Mehdi mehdi22]] ([[User talk:Mehdi mehdi22|دانیشیق]]) طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لر [[User:Atsuner|Atsuner]] طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لره قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
{{قایناقسیز}}
{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰|اصلی آدی=|ایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|دوْغوم تاریخی=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|دوْغوم یئری=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|ملیت={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

'''علیرضا نجف‌زاده''' (زاده ۱۶ دی‌ ۱۳۵۱در تهران)-[[ایران|ایرانلی]] سینما ، تئاتر و تلویزیون [[اویونجو|اوْیونجوسودور]].{{قایناق‌؟}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591074</id>
      <parentid>1591068</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T12:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1591068|1591068]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9438" sha1="cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت.نجف‌زاده در سال ۱۳۶۵ برای بازی در نمایش «غیبت» به نویسندگی اعظم بروجردی و کارگردانی علی دانش، تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور (اردوگاه میرزا کوچک خان جنگلی رامسر) را دریافت کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز برای بازی در نمایش «طرحی نپخته» به نویسندگی بیژن پورغلام، تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591083</id>
      <parentid>1591074</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T14:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Mehdi mehdi22|Mehdi mehdi22]] ([[User talk:Mehdi mehdi22|دانیشیق]]) طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لر [[User:H.Ganjeli|H.Ganjeli]] طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لره قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
{{قایناقسیز}}
{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰|اصلی آدی=|ایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|دوْغوم تاریخی=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|دوْغوم یئری=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|ملیت={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

'''علیرضا نجف‌زاده''' (زاده ۱۶ دی‌ ۱۳۵۱در تهران)-[[ایران|ایرانلی]] سینما ، تئاتر و تلویزیون [[اویونجو|اوْیونجوسودور]].{{قایناق‌؟}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591100</id>
      <parentid>1591083</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T22:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1591083|1591083]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9438" sha1="cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت.نجف‌زاده در سال ۱۳۶۵ برای بازی در نمایش «غیبت» به نویسندگی اعظم بروجردی و کارگردانی علی دانش، تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور (اردوگاه میرزا کوچک خان جنگلی رامسر) را دریافت کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز برای بازی در نمایش «طرحی نپخته» به نویسندگی بیژن پورغلام، تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591119</id>
      <parentid>1591100</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T05:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Mehdi mehdi22|Mehdi mehdi22]] ([[User talk:Mehdi mehdi22|دانیشیق]]) طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لر [[User:H.Ganjeli|H.Ganjeli]] طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لره قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
{{قایناقسیز}}
{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰|اصلی آدی=|ایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|دوْغوم تاریخی=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|دوْغوم یئری=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|ملیت={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

'''علیرضا نجف‌زاده''' (زاده ۱۶ دی‌ ۱۳۵۱در تهران)-[[ایران|ایرانلی]] سینما ، تئاتر و تلویزیون [[اویونجو|اوْیونجوسودور]].{{قایناق‌؟}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>tcpeej7y85svs3ah3w7b8ga5243mjdc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591128</id>
      <parentid>1591119</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T10:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1591119|1591119]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/H.Ganjeli|H.Ganjeli]] ([[User talk:H.Ganjeli|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی.</comment>
      <origin>1591128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9438" sha1="cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q" xml:space="preserve">{{اوْیونجو بیلگی قوتوسو|آدی=علیرضا نجف‌زاده|عکس=علیرضا نجف‌ زاده.jpg|عکس توضیحی=نجف زاده در مصاحبه با تسنیم - ۱۴۰۰
|اصلی آدی=|گرایش={{flatlist|
* [[سینما]]
* [[بازیگر]]
* [[تئاتر]]
* [[ تلویزیون]]}}|بایراق=۱۶ دی ۱۳۵۱ ({{سن|۱۹۷۳|۰۱|۶}})|بایراق=[[ایران]]، [[تهران]]|عائیله سی=|یاشایش یئری=|={{بایراق|ایران}}|چالیشما ایللری=|وب‌سایت=|جوایز اسکار=|جایزه‌لر=}}

علیرضا نجف زاده متولد 16 دی ماه 1351 در تهران، بازیگر، کارگردان، عکاس، دستیار کارگردان، گوینده، برنامه ریز و از اعضای کانون برنامه ریزان و دستیاران کارگردان سینمای ایران است. بازیگری و کارگردانی تئاتر را زیر نظر دکتر نصر در واحد نمایش حوزه هنری و مرکز هنرهای نمایشی اموخت. فعالیت هنری خود را از 9 سالگی با اجرای نمایش تئاتری به نام مدرسه آغاز کرد و به جشنواره های دانش آموزی و کانون پرورش فکری استان تهران و کشور راه یافت.نجف‌زاده در سال ۱۳۶۵ برای بازی در نمایش «غیبت» به نویسندگی اعظم بروجردی و کارگردانی علی دانش، تندیس بازیگر برگزیده کشور از جشنواره تئاتر کشور (اردوگاه میرزا کوچک خان جنگلی رامسر) را دریافت کرد و در سال ۱۳۶۹ نیز برای بازی در نمایش «طرحی نپخته» به نویسندگی بیژن پورغلام، تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی را از جشنواره باغرود نیشابور دریافت کرد. فعالیت حرفه ای خود را با گویندگی در فیلم های سینمایی ردپایی برشن و بایسیکل ران آغاز کرد، سپس در سال 1369 با ایفای نقشی کوتاه در فیلم چشم شیشه ای به عنوان بازیگر وارد سینما شد.


وی همچنین نائب رئیس هیئت مدیره دوره پانزدهم خانه سینما بوده و فعالیت هنری خود را در نوجوانی با کارگردانی و بازیگری تاتر آغاز کرد. اواخر دهه شصت بعد از ساخت چند فیلم کوتاه و گذراندن دوره فیلم سازی و بازیگری در حوزه هنری؛ با حضور در پشت صحنه فیلم سینمایی «چشم شیشه‌ای» بطور رسمی وارد فضای سینمای حرفه‌ای شد.


علیرضا نجف زاده سابقه حضور در ۵۶ فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی را در مقام «برنامه ریز و دستیار کارگردان و مجری طرح و کارگردان» در پرونده کاری خود دارد.

== فیلم‌شناسی ==
=== کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۴۰۱
|خوشنام
|علیرضا نجف زاده 
|شبکه یک

|-
|۱۴۰۰
|بوتیمار
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۸
|زوج یا فرد
|علیرضا نجف زاده
|شبکه سه

|-
|۱۳۹۶
|طلا در مس
|علیرضا نجف زاده
|شبکه شما

|-
|۱۳۸۹
|رفیق فابریک
|علیرضا نجف زاده
|نمایش خانگی

|-
|۱۳۸۹
|خانه ابدی
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|-
|۱۳۸۵
|بی پناه
|علیرضا نجف زاده
|فیلم تلویزیونی

|}

=== بازیگری ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۴
|نفس گرم
|محمدمهدی عسگرپور

|-
|۱۳۸۷
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین
|مسعود آب‌پرور

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۸۲
|دیوانه در شهر
|غلامرضا رمضانی

|-
|۱۳۸۰
|جاودانه
|علی بیابانی

|-
|۱۳۸۰
|چشم های آبی زهرا
|علی درخشی

|-
|۱۳۷۹
|آژانس دوستی
|احمد رمضان زاده

|-
|۱۳۷۹
|انتظار
|محمد نوری زاد

|-
|۱۳۷۹
|قلعه یاسین 
|اسماعیل رحیم زاده

|-
|۱۳۷۹
|حقیقت مستور
|بهزاد بهزادپور

|-
|۱۳۷۶
|اصحاب کهف
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۵
|مردان آنجلس
|فرج الله سلحشور

|-
|۱۳۷۳
|از اسارت تا آزادی
|

|-
|۱۳۷۱
|من و تو
|محمود فرهنگ

|-
|۱۳۶۹
|چشم شیشه ای
|حسین قاسمی جامی

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش

|-
|۱۳۶۰
|مدرسه
|خانم ساکی

|}

=== مدیر پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۴۰۳
|پایتخت ۷
|سیروس مقدم

|}

=== مدیر تولید ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۹
|گریخته
|نگار نجف زاده

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر
|محسن محسنی نسب

|}

=== سرپرست گروه کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۴
|پایتخت ۴
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|}

=== مدیر برنامه ریزی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۳۹۳
|رخصت

|-
|۱۳۹۰
|نقطه سر خط

|-
|۱۳۹۰
|زندگی خصوصی آقا و خانم میم

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری

|-
|۱۳۸۸
|قفسی برای پرواز

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه

|-
|۱۳۸۴
|قتل آنلاین

|-
|۱۳۸۴
|آخرین نامه

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها

|-
|۱۳۷۶
|معصوم

|}

=== دستیار کارگردانی ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان

|-
|۱۳۹۷
|قسم
|محسن تنابنده

|-
|۱۳۹۶
|سر دلبران
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۵
|پادری
|محمدحسین لطیفی

|-
|۱۳۹۰
|راه در رو
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۹
|زن بابا
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۸۸
|چار دیواری
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۸۷
|آینه های نشکن
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۷
|به کبودی یاس
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۵
|مصائب دوشیزه
|مسعود اطیابی

|-
|۱۳۸۵
|هویت
|مهدی ودادی

|-
|۱۳۸۵
|سبیل مردونه
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۴
|مرد نوازنده
|علی درخشی

|-
|۱۳۸۳
|شاعر زباله ها
|محمد احمدی

|-
|۱۳۸۳
|روح مهربان
|امیر قویدل

|-
|۱۳۸۲
|گاهی به آسمان نگاه کن
|کمال تبریزی

|-
|۱۳۸۲
|رویای ناتمام
|جواد اردکانی

|-
|۱۳۸۱
|خیمه سبز
|داریوش منتظری

|-
|۱۳۸۰
|روز های آخر
|محسن محسنی نسب

|-
|۱۳۷۷
|شب چراغ
|امیر قویدل

|-
|۱۳۷۶
|معصوم
|داوود توحید پرست

|-
|۱۳۷۳
|سقوط
|کریم آتشی

|-
|۱۳۰۰
|تاریخ انقلاب
|امیر قویدل

|-
|۱۳۰۰
|بن بست وثوق
|

|-
|۱۳۰۰
|میکائیل
|سیروس مقدم

|-
|۱۳۰۰
|خروس
|سعید آقاخانی

|-
|۱۳۰۰
|مرد نقره‌ای
|محمدحسین لطیفی

|}

=== مجری طرح ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان

|-
|۱۴۰۳
|اسفند

|-
|۱۳۹۷
|زندانی ها

|-
|۱۳۹۶
|به وقت خماری

|-
|۱۳۹۳
|پایتخت ۳

|-
|۱۳۹۲
|خروس

|-
|۱۳۸۲
|غنچه های سحر

|}

=== مشاوره پروژه ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
! توضیحات

|-
|۱۳۹۹
|ودا
|فیلم کوتاه

|-
|۱۳۸۴
|دغدغه
|مشاور کارگردان و بازیگردان

|}

=== گوینده ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!عنوان
! توضیحات

|-
|ردپایی بر شن
|فیلم سینمایی

|-
|بایسیکل ران
|فیلم سینمایی

|}

=== جوایز و افتخارات ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
|-
!سال
!عنوان
!کارگردان
! توضیحات

|-
|۱۳۶۹
|طرحی نپخته
|علیرضا نجف زاده
|تندیس بهترین بازیگری و کارگردانی

|-
|۱۳۶۵
|غیبت
|علی دانش
|تندیس بازیگر برگزیده کشور

|}

[[بؤلمه:ایرانلی اویونچولار]]</text>
      <sha1>cnper7t87g9tkksuzwq7uicphd79j4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>احسان موحدیان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617210</id>
    <revision>
      <id>1591017</id>
      <parentid>1590895</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="6wca3osttvgbauv3bws54bxqklyz0u5" xml:space="preserve">{{سیلین‌سین}}</text>
      <sha1>6wca3osttvgbauv3bws54bxqklyz0u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591018</id>
      <parentid>1591017</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="pkh9n7r4iaq0epyc3xsp52l0qtj95wj" xml:space="preserve">{{سیل}}</text>
      <sha1>pkh9n7r4iaq0epyc3xsp52l0qtj95wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.sy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617871</id>
    <revision>
      <id>1591023</id>
      <parentid>1589272</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="n0hvsnflpc7m0thmrpjqb5ojc5hy2iu" xml:space="preserve">[[فایل:Flag_of_Syria_(2025-).svg|حاشیه|سول|100x100پیکسل]]
.sy سوریه اؤلکه‌سی‌نین اینترنت کودودور.</text>
      <sha1>n0hvsnflpc7m0thmrpjqb5ojc5hy2iu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591025</id>
      <parentid>1591023</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="nmgjxhlj6d70govuemijy1ham4yguyt" xml:space="preserve">[[فایل:Flag_of_Syria_(2025-).svg|حاشیه|سول|100x100پیکسل]]
.sy [[سوریه]] اؤلکه‌سی‌نین اینترنت کودودور.</text>
      <sha1>nmgjxhlj6d70govuemijy1ham4yguyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.iq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617872</id>
    <revision>
      <id>1591024</id>
      <parentid>1589273</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="jytb7tgl2ubl1ev4m0fcm2errulvlve" xml:space="preserve">'''.iq''' [[عراق|عیراق‌]] اؤلکه‌سی‌نین اینترنت کوْدو.

{{اینترنت کودلاری}}</text>
      <sha1>jytb7tgl2ubl1ev4m0fcm2errulvlve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تایقر ۲</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617960</id>
    <revision>
      <id>1591004</id>
      <parentid>1590789</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T05:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <origin>1591004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="cdcf80opw6ic761kahdk2hwvcp4e80x" xml:space="preserve">'''تایقر ۲''' [[آلمان دیلی|آلمانجا]] : '''Panzerkampfwagen VI Tiger II''') [[ایکینجی دونیا ساواشی|ایکینجی دۆنیا ساواش]] دؤورونده آلمانؽن آغؽر تانکؽ ایدی. آلمانؽن سون رسمی تعییناتؽ پانزئرکامپفواگئن تایقر اۆسف. بی (Panzerkampfwagen Tiger Ausf. B)، ایدی، قؽساجا '''تایقر ۲''' یادا '''تایقر بی''' یا مشهورویدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tiger II |url=https://tankmuseum.org/tank_collection/tiger-ii |access-date=2026-02-22 |website=The Tank Museum |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
{{Infobox weapon
| name = تایقر ۲|
| image = File:Bundesarchiv Bild 101I-721-0398-21A, Frankreich, Panzer VI (Tiger II, Königstiger).jpg
| image_size = 300
| caption = تایقر ۲ فرانسه ژوئن ۱۹۴۴
| origin = [[نازی آلمان]]
| type = [[آغیر تانک]]
| is_vehicle = yes
| is_UK=yes &lt;!-- for getting ou spelling in infobox --&gt;
| service = 1944–1945
| wars = [[ایکینجی دونیا ساواشی]]
| designer = {{indented plainlist|
 هئنشل و سان{{سخ}} کرۇپ
}}
| design_date = ۱۹۴۳
| manufacturer = {{indented plainlist|
 هئنشل و سان{{سخ}} کرۇپ 
}}
| unit_cost = ($160,755 USD)  ۱۹۴۴ دا–۱۹۴۵&lt;ref&gt;Zaloga 2015 p. 39.&lt;/ref&gt;
| production_date = ۱۹۴۴–۱۹۴۵
| number = ۴۹۲&lt;ref name=&quot;Jentz96-288&quot;/&gt;
| variants = 
| weight = {{indented plainlist|
{{convert|68.5|t|abbr=out|lk=on}} early turret
{{convert|69.8|t|abbr=out}} production turret&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;/&gt;
}}
| length = {{indented plainlist|
{{convert|7.38|m|ftin|abbr=on}} hull
{{convert|10.29|m|ftin|abbr=on}} with gun forward)&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;/&gt;
}}
| width = {{convert|3.75|m|ftin|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;/&gt;
| height = {{convert|3.09|m|ftin|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;/&gt;
| crew = 5 (commander, gunner, loader, radio operator, driver)
| armour = {{convert|25|–|185|mm|in|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;/&gt;
| primary_armament = {{indented plainlist|
}}
| secondary_armament = {{indented plainlist|
* 2× [[7.92 x 57 mm|7.92 mm]] [[MG 34]] machine guns
* 5,850 rounds&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;&gt;Jentz and Doyle 1997, pp. 162–165.&lt;/ref&gt;
}}
| engine = V-12 [[Maybach HL230|Maybach HL 230 P30]] [[petrol]] engine
| engine_power = {{cvt|700|PS|kW hp}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D28&quot;&gt;Jentz and Doyle 1993, p. 28 (figure D)&lt;/ref&gt;
| transmission = Maybach OLVAR OG 40 12 16 B (8 forward and 4 reverse)&lt;ref name=&quot;J&amp;D28&quot;/&gt;
| fuel_capacity = {{convert|860|L|impgal}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;/&gt;
| pw_ratio = {{cvt|10|PS|kW hp}}/tonne
| suspension = [[Torsion bar]]
| clearance = {{convert|495|-|510|mm|in|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D1997.162-165&quot;/&gt;
| vehicle_range = {{indented plainlist|
* Road: {{convert|190|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D33&quot;&gt;Jentz and Doyle 1993, p. 33.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Panther &amp; its variants by Walter J. Spielberger p. 276.&lt;/ref&gt;
* Cross country: {{convert|120|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D33&quot;/&gt;
}}
| speed = {{indented plainlist|
* Maximum, road: {{convert|41.5|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D33&quot;/&gt;
* Sustained, road: {{convert|38|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D33&quot;/&gt;
* Cross country: {{convert|15|-|20|km/h|mph|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;J&amp;D33&quot;/&gt;
}}
}}
تایقر ۲ ، تایقر ۱ اؽن واریثی ایدی و سونونجونون قالؽن زیرهینی پانتر اورتا تانکؽندا ایستیفاده ائدیلن اَیری زیره  ایله بیرلشدیریردی. بو، او دؤورده ایستحصال ائدیلن ان باهالؽ آلمان تانکؽ ایدی. تانکؽن چکیسی تخمینا ۷۰ تون ایدی و اؤن طرفده ۱۰۰-۱۸۵ میلی متر زیرهه قورونوردو. او، اوزون لۆله‌لی (۷۱ کالیبرلی) ۸.۸ سانتیم کوک ۴۳ تانک علیه‌ینه توپو ایله سیلاحلانمؽشدی. شاسی هابئله [[یاقدتایقر]] گۆلله‌سیز [[یاقدپانزر]] [[تانک اوْوچوسو]] اۆچون اساسینی تشکیل ائدیردی.&lt;ref&gt;Jentz and Doyle 1993, p. 37.&lt;/ref&gt;
تایقر ۲ اوردونون و وافئن-اس اس آغؽر تانک قوردانلارینا وئریلیردی. ایلک دفعه ۱۱ جولای ۱۹۴۴-جی ایلده مۆتفیقلرین [[نورماندی]] ده هوجوم زامانؽ ۵۰۳-جی آغؽر پانزر قوردان طرفیندن دؤیوشده ایستیفاده ائدیلمیشدیر؛  شرق جبهه‌سینده تایقر۲ ایله تجهیز ائدیلمیش ایلک بؤلمه ۵۰۱-جی آغؽر پانزر قوردان اولموشدور. مۆتفیقلرین آغؽر بومبالاما سببین‌دن جمعی ۴۹۲ عدد ایستحصال ائدیلمیشدیر.

[[File:Tiger II frontal Munster.jpg|thumb|260px|تایقر ۲ آلمانؽن موْزسینده]]

==آیریجا باخ==
*[[لئوپارد ۱]]

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>cdcf80opw6ic761kahdk2hwvcp4e80x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مهرشاه سولطان (بیرینجی سلیمان قیزی)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617962</id>
    <revision>
      <id>1591071</id>
      <parentid>1590799</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T11:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stw lt</username>
        <id>62830</id>
      </contributor>
      <origin>1591071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4211" sha1="781rd13u3jomy8rc4sxxve41moabtz6" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = مهرشاه سولطان
| image        =Mihrimah Sultan (Cameria).jpg 
| caption      =مهرشاه سولطان حضرتلری 
| birth_date   = مارت ۱۵۳۸
| birth_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| death_date   = {{Death date and age|۱۵۹۴|۸|۱۹|۱۵۳۸|۰|۰|df=yes}}
| death_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| burial_place = [[سلیمانیه مسجیدی]]، [[ایستانبول]]
| spouse       = {{marriage|[[سردار فرهاد پاشا]]|۱۵۵۴|۱۵۹۴|reason=died}}
| issue        = [[عاتکه خانیم سولطان]]&lt;br/&gt;سولطان‌زاده علی بیگ&lt;br/&gt;سولطان‌زاده بایزید بیگ
| full name    = 
| house        = [[عثمانلی سولاله‌سی|عثمانلی]]
| house-type   = سولاله
| father       = [[بیرینجی سلیمان]]
| mother       = [[خرم سولطان]]
| religion     = [[ایسلام]]
}}


'''مهرشاه سولطان''' (مارت ۱۵۳۸، استانبول – ۱۹ آغوست ۱۵۹۴، استانبول؛ سلیمانیه جامعی‌نده‌کی سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده دفن ائدیلمیشدیر). او، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده [[سردار فرهاد پاشا]] ایله ائولنمیشدیر.
او، [[خرم سولطان]] و [[بیرینجی سلیمان|سلیمان بیرینجی‌نین]] سونونجو اوشلاغی اولموش، همچنین [[ایکینجی سلیم|سلیم ایکینجی‌نین]] قارداشی اولموشدور.

== حیات ==
مهرشاه سولطان، بؤیوک باجی‌سی [[مهرماه سولطان]] کیمی، آناسی خرم سولطانین وفاتیندان سونرا دولت ایشلرینه قاریشماغا باشلامیشدیر. مهرشاه، ۱۵۳۸‌جی ایلین مارت آییندا توپقاپی قصریندا، خرم سولطان و سلیمان بیرینجی‌نین سونونجو اوشلاغی اولاراق دونیایا گلمیشدیر.
۱۵۵۳‌جۆ ایلده شاهزاده مصطفی‌نین اؤلوموندن سونرا، آناسی خرم سولطان گلجک والده سلطان اولموش و مهرشاهی گوجلو بیر سردارلا ائولندیرمه‌یه چالیشمیشدیر. بو سببله مهرشاه، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده سردار فرهاد پاشا ایله ائولنمیشدیر. بوندان سونرا، آتاسی سلیمان بیرینجی، توپقاپی قصرینا یاخین و تقریباً ۲۰ کیلومتر اوزاقلیقدا اونلار اوچون بیر قصر تیکدیرمیشدیر. بو قصر سونرالار «شاهدخت مهرشاه قصری» آدی ایله مشهور اولموشدور.
۱۵۵۸‌جی ایلده خرم سولطانین وفاتیندان سونرا، مهرشاه دا باجی‌سی مهرماه سولطان کیمی دولت ایشلرینده فعال رول اویناماغا باشلامیشدیر. رستم پاشانین اؤلوموندن سونرا، مهرماه سولطان حرمین ایداره‌سینی اؤز اؤزره گؤتورموش، مهرشاه سولطان دا دولتی و خیریه فعالیت‌لرینده ایشتراک ائتمیشدیر. او، کوتاهیه‌ده مهرشاه سولطان جامعی‌نی، مصر‌ده خرم سولطان جامعی‌نی و بونلاردان باشقا بیر نئچه عمارت و خیریه بناسی اینشا ائتدیرمیشدیر.
مهرشاه سولطان، نهایت ۱۹ آغوست ۱۵۹۴‌جۆ ایلده، قارداش‌اوغلو مراد اوچونجونون سلطنتی دؤورونده وفات ائتمیش و سلیمانیه جامعی‌نده، سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده حؤرمتله دفن ائدیلمیشدیر.

== قایناقلار ==
* '''[[:ar: مهریشاه سلطان|عربی ویکی پدیاسی مهریشاه سولطان]]'''
{{پانویس|پانویس‌ها=[[Alternate]]spellings are MihriShah, Mihr-î-Şâh, Mihrî-a-Şâh or Mehr-î-Şâh.}}</text>
      <sha1>781rd13u3jomy8rc4sxxve41moabtz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591072</id>
      <parentid>1591071</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T11:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stw lt</username>
        <id>62830</id>
      </contributor>
      <origin>1591072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4278" sha1="lc4y8by6laur7byetdc0nkyhk8gbveg" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = مهرشاه سولطان
| image        =Mihrimah Sultan (Cameria).jpg 
| caption      =مهرشاه سولطان حضرتلری 
| birth_date   = مارت ۱۵۳۸
| birth_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| death_date   = {{Death date and age|۱۵۹۴|۸|۱۹|۱۵۳۸|۰|۰|df=yes}}
| death_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| burial_place = [[سلیمانیه مسجیدی]]، [[ایستانبول]]
| spouse       = {{marriage|[[سردار فرهاد پاشا]]|۱۵۵۴|۱۵۹۴|reason=died}}
| issue        = [[عاتکه خانیم سولطان]]&lt;br/&gt;سولطان‌زاده علی بیگ&lt;br/&gt;سولطان‌زاده بایزید بیگ
| full name    = 
| house        = [[عثمانلی سولاله‌سی|عثمانلی]]
| house-type   = سولاله
| father       = [[بیرینجی سلیمان]]
| mother       = [[خرم سولطان]]
| religion     = [[ایسلام]]
}}


'''مهرشاه سولطان''' (مارت ۱۵۳۸، استانبول – ۱۹ آغوست ۱۵۹۴، استانبول؛ سلیمانیه جامعی‌نده‌کی سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده دفن ائدیلمیشدیر). او، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده [[سردار فرهاد پاشا]] ایله ائولنمیشدیر.
او، [[خرم سولطان]] و [[بیرینجی سلیمان|سلیمان بیرینجی‌نین]] سونونجو اوشلاغی اولموش، همچنین [[ایکینجی سلیم|سلیم ایکینجی‌نین]] قارداشی اولموشدور.

== حیات ==
مهرشاه سولطان، بؤیوک باجی‌سی [[مهرماه سولطان]] کیمی، آناسی خرم سولطانین وفاتیندان سونرا دولت ایشلرینه قاریشماغا باشلامیشدیر. مهرشاه، ۱۵۳۸‌جی ایلین مارت آییندا توپقاپی قصریندا، خرم سولطان و سلیمان بیرینجی‌نین سونونجو اوشلاغی اولاراق دونیایا گلمیشدیر.
۱۵۵۳‌جۆ ایلده شاهزاده مصطفی‌نین اؤلوموندن سونرا، آناسی خرم سولطان گلجک والده سلطان اولموش و مهرشاهی گوجلو بیر سردارلا ائولندیرمه‌یه چالیشمیشدیر. بو سببله مهرشاه، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده سردار فرهاد پاشا ایله ائولنمیشدیر. بوندان سونرا، آتاسی سلیمان بیرینجی، توپقاپی قصرینا یاخین و تقریباً ۲۰ کیلومتر اوزاقلیقدا اونلار اوچون بیر قصر تیکدیرمیشدیر. بو قصر سونرالار «شاهدخت مهرشاه قصری» آدی ایله مشهور اولموشدور.
۱۵۵۸‌جی ایلده خرم سولطانین وفاتیندان سونرا، مهرشاه دا باجی‌سی مهرماه سولطان کیمی دولت ایشلرینده فعال رول اویناماغا باشلامیشدیر. رستم پاشانین اؤلوموندن سونرا، مهرماه سولطان حرمین ایداره‌سینی اؤز اؤزره گؤتورموش، مهرشاه سولطان دا دولتی و خیریه فعالیت‌لرینده ایشتراک ائتمیشدیر. او، کوتاهیه‌ده مهرشاه سولطان جامعی‌نی، مصر‌ده خرم سولطان جامعی‌نی و بونلاردان باشقا بیر نئچه عمارت و خیریه بناسی اینشا ائتدیرمیشدیر.
مهرشاه سولطان، نهایت ۱۹ آغوست ۱۵۹۴‌جۆ ایلده، قارداش‌اوغلو مراد اوچونجونون سلطنتی دؤورونده وفات ائتمیش و سلیمانیه جامعی‌نده، سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده حؤرمتله دفن ائدیلمیشدیر.

== قایناقلار ==
* '''[[:ar: مهریشاه سلطان|عربی ویکی پدیاسی مهریشاه سولطان]]'''
* Necdet Sakaoğlu (2007). Famous Ottoman Women. Avea. p. 105. ISBN 978-975-7104-77-3.
*  Sakaoğlu, Necdet (April 2012). Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi.</text>
      <sha1>lc4y8by6laur7byetdc0nkyhk8gbveg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591073</id>
      <parentid>1591072</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T11:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stw lt</username>
        <id>62830</id>
      </contributor>
      <origin>1591073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4878" sha1="hy7e1q6jertebe5kk8ovcb1he075lht" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = مهرشاه سولطان
|title=بؤیوک شهزاده خانیم| image        =Mihrimah Sultan (Cameria).jpg 
| caption      =مهرشاه سولطان حضرتلری 
| birth_date   = مارت ۱۵۳۸
| birth_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| death_date   = {{Death date and age|۱۵۹۴|۸|۱۹|۱۵۳۸|۰|۰|df=yes}}
| death_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| burial_place = [[سلیمانیه مسجیدی]]، [[ایستانبول]]
| spouse       = {{marriage|[[سردار فرهاد پاشا]]|۱۵۵۴|۱۵۹۴|reason=died}}
| issue        = [[عاتکه خانیم سولطان]]&lt;br/&gt;سولطان‌زاده علی بیگ&lt;br/&gt;سولطان‌زاده بایزید بیگ
| full name    = 
| house        = [[عثمانلی سولاله‌سی|عثمانلی]]
| house-type   = سولاله
| father       = [[بیرینجی سلیمان]]
| mother       = [[خرم سولطان]]
| religion     = [[ایسلام]]
}}


'''مهرشاه سولطان''' (مارت ۱۵۳۸، استانبول – ۱۹ آغوست ۱۵۹۴، استانبول؛ سلیمانیه جامعی‌نده‌کی سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده دفن ائدیلمیشدیر). او، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده [[سردار فرهاد پاشا]] ایله ائولنمیشدیر.
او، [[خرم سولطان]] و [[بیرینجی سلیمان|سلیمان بیرینجی‌نین]] سونونجو اوشلاغی اولموش، همچنین [[ایکینجی سلیم|سلیم ایکینجی‌نین]] قارداشی اولموشدور.

== حیات ==
مهرشاه سولطان، بؤیوک باجی‌سی [[مهرماه سولطان]] کیمی، آناسی خرم سولطانین وفاتیندان سونرا دولت ایشلرینه قاریشماغا باشلامیشدیر. مهرشاه، ۱۵۳۸‌جی ایلین مارت آییندا توپقاپی قصریندا، خرم سولطان و سلیمان بیرینجی‌نین سونونجو اوشلاغی اولاراق دونیایا گلمیشدیر.
۱۵۵۳‌جۆ ایلده شاهزاده مصطفی‌نین اؤلوموندن سونرا، آناسی خرم سولطان گلجک والده سلطان اولموش و مهرشاهی گوجلو بیر سردارلا ائولندیرمه‌یه چالیشمیشدیر. بو سببله مهرشاه، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده سردار فرهاد پاشا ایله ائولنمیشدیر. بوندان سونرا، آتاسی سلیمان بیرینجی، توپقاپی قصرینا یاخین و تقریباً ۲۰ کیلومتر اوزاقلیقدا اونلار اوچون بیر قصر تیکدیرمیشدیر. بو قصر سونرالار «شاهدخت مهرشاه قصری» آدی ایله مشهور اولموشدور.
۱۵۵۸‌جی ایلده خرم سولطانین وفاتیندان سونرا، مهرشاه دا باجی‌سی مهرماه سولطان کیمی دولت ایشلرینده فعال رول اویناماغا باشلامیشدیر. رستم پاشانین اؤلوموندن سونرا، مهرماه سولطان حرمین ایداره‌سینی اؤز اؤزره گؤتورموش، مهرشاه سولطان دا دولتی و خیریه فعالیت‌لرینده ایشتراک ائتمیشدیر. او، کوتاهیه‌ده مهرشاه سولطان جامعی‌نی، مصر‌ده خرم سولطان جامعی‌نی و بونلاردان باشقا بیر نئچه عمارت و خیریه بناسی اینشا ائتدیرمیشدیر.
مهرشاه سولطان، نهایت ۱۹ آغوست ۱۵۹۴‌جۆ ایلده، قارداش‌اوغلو مراد اوچونجونون سلطنتی دؤورونده وفات ائتمیش و سلیمانیه جامعی‌نده، سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده حؤرمتله دفن ائدیلمیشدیر.

== قایناقلار ==
* '''[[:ar: مهریشاه سلطان|عربی ویکی پدیاسی مهریشاه سولطان]]'''
* Necdet Sakaoğlu (2007). Famous Ottoman Women. Avea. p. 105. ISBN 978-975-7104-77-3.
*  Sakaoğlu, Necdet (April 2012). Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi.
* [https://web.archive.org/web/20060208220512/http://newmanservices.com/turkey/slideshow.asp?mihrimah Photos of Mihrimah Sultan Mosque in Edirnekapi]
* [https://web.archive.org/web/20060208220611/http://newmanservices.com/turkey/slideshow.asp?uskudar_2 Photos of Iskele Mosque (aka Mihrisah) in Uskudar]
* [http://archnet.org/sites/2008 Mihrisah Sultan Mosque in Edirnekapi]
* [https://web.archive.org/web/20120926174909/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=128172 Mihrisah Sultan – an Ottoman princess' legacy survives]</text>
      <sha1>hy7e1q6jertebe5kk8ovcb1he075lht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591075</id>
      <parentid>1591073</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T12:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stw lt</username>
        <id>62830</id>
      </contributor>
      <comment>/* قایناقلار */</comment>
      <origin>1591075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4879" sha1="6jh6c0qmkhu0bsgrs0m4xi7jeatcy4m" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name         = مهرشاه سولطان
|title=بؤیوک شهزاده خانیم| image        =Mihrimah Sultan (Cameria).jpg 
| caption      =مهرشاه سولطان حضرتلری 
| birth_date   = مارت ۱۵۳۸
| birth_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| death_date   = {{Death date and age|۱۵۹۴|۸|۱۹|۱۵۳۸|۰|۰|df=yes}}
| death_place  = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| burial_place = [[سلیمانیه مسجیدی]]، [[ایستانبول]]
| spouse       = {{marriage|[[سردار فرهاد پاشا]]|۱۵۵۴|۱۵۹۴|reason=died}}
| issue        = [[عاتکه خانیم سولطان]]&lt;br/&gt;سولطان‌زاده علی بیگ&lt;br/&gt;سولطان‌زاده بایزید بیگ
| full name    = 
| house        = [[عثمانلی سولاله‌سی|عثمانلی]]
| house-type   = سولاله
| father       = [[بیرینجی سلیمان]]
| mother       = [[خرم سولطان]]
| religion     = [[ایسلام]]
}}


'''مهرشاه سولطان''' (مارت ۱۵۳۸، استانبول – ۱۹ آغوست ۱۵۹۴، استانبول؛ سلیمانیه جامعی‌نده‌کی سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده دفن ائدیلمیشدیر). او، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده [[سردار فرهاد پاشا]] ایله ائولنمیشدیر.
او، [[خرم سولطان]] و [[بیرینجی سلیمان|سلیمان بیرینجی‌نین]] سونونجو اوشلاغی اولموش، همچنین [[ایکینجی سلیم|سلیم ایکینجی‌نین]] قارداشی اولموشدور.

== حیات ==
مهرشاه سولطان، بؤیوک باجی‌سی [[مهرماه سولطان]] کیمی، آناسی خرم سولطانین وفاتیندان سونرا دولت ایشلرینه قاریشماغا باشلامیشدیر. مهرشاه، ۱۵۳۸‌جی ایلین مارت آییندا توپقاپی قصریندا، خرم سولطان و سلیمان بیرینجی‌نین سونونجو اوشلاغی اولاراق دونیایا گلمیشدیر.
۱۵۵۳‌جۆ ایلده شاهزاده مصطفی‌نین اؤلوموندن سونرا، آناسی خرم سولطان گلجک والده سلطان اولموش و مهرشاهی گوجلو بیر سردارلا ائولندیرمه‌یه چالیشمیشدیر. بو سببله مهرشاه، ۱۵۵۴‌جۆ ایلده سردار فرهاد پاشا ایله ائولنمیشدیر. بوندان سونرا، آتاسی سلیمان بیرینجی، توپقاپی قصرینا یاخین و تقریباً ۲۰ کیلومتر اوزاقلیقدا اونلار اوچون بیر قصر تیکدیرمیشدیر. بو قصر سونرالار «شاهدخت مهرشاه قصری» آدی ایله مشهور اولموشدور.
۱۵۵۸‌جی ایلده خرم سولطانین وفاتیندان سونرا، مهرشاه دا باجی‌سی مهرماه سولطان کیمی دولت ایشلرینده فعال رول اویناماغا باشلامیشدیر. رستم پاشانین اؤلوموندن سونرا، مهرماه سولطان حرمین ایداره‌سینی اؤز اؤزره گؤتورموش، مهرشاه سولطان دا دولتی و خیریه فعالیت‌لرینده ایشتراک ائتمیشدیر. او، کوتاهیه‌ده مهرشاه سولطان جامعی‌نی، مصر‌ده خرم سولطان جامعی‌نی و بونلاردان باشقا بیر نئچه عمارت و خیریه بناسی اینشا ائتدیرمیشدیر.
مهرشاه سولطان، نهایت ۱۹ آغوست ۱۵۹۴‌جۆ ایلده، قارداش‌اوغلو مراد اوچونجونون سلطنتی دؤورونده وفات ائتمیش و سلیمانیه جامعی‌نده، سلیمان بیرینجی‌نین توربه‌سینده حؤرمتله دفن ائدیلمیشدیر.

== قایناقلار ==
* '''[[:ar: مهریشاه سلطان|عربی ویکی پدیاسی مهریشاه سولطان]]'''
* Necdet Sakaoğlu (2007). Famous Ottoman Women. Avea. p. 105. ISBN 978-975-7104-77-3.
*  Sakaoğlu, Necdet (April 2012). Süleyman, Hurrem ve Diğerleri: Bir Dönemin Gerçek Hikayesi.
* [https://web.archive.org/web/20060208220512/http://newmanservices.com/turkey/slideshow.asp?mihrimah Photos of Mihrishah Sultan Mosque in Istanbul]
* [https://web.archive.org/web/20060208220611/http://newmanservices.com/turkey/slideshow.asp?uskudar_2 Photos of Haseki Sultan Mosque (aka Hurrem) in Egypt]
* [http://archnet.org/sites/2008 Mihrishah Sultan Mosque in Istanbul]
* [https://web.archive.org/web/20120926174909/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=128172 Mihrisah Sultan – an Ottoman princess' legacy survives]</text>
      <sha1>6jh6c0qmkhu0bsgrs0m4xi7jeatcy4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایشلدن دانیشیغی:Mehdi mehdi22</title>
    <ns>3</ns>
    <id>617964</id>
    <revision>
      <id>1591022</id>
      <parentid>1590807</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <comment>/* علیرضا نجف‌زاده */ یئنی بؤلمه</comment>
      <origin>1591022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="emctnaa4kl7wvkdz3neu1dpv5arbhnn" xml:space="preserve">== خوش گلدینیز ==

{{خوش گلدینیز}} [[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Atsuner|دانیشیق]]) ۱۵ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۳۰ (UTC)

== واندالیزم ==

{{واندالیزم}} [[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Atsuner|دانیشیق]]) ۱۵ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۳۱ (UTC)

== علیرضا نجف‌زاده ==

سلام. لطفاً در مقاله [[علیرضا نجف‌زاده]] وارد [[fa:ویکی‌پدیا:جنگ ویرایشی|جنگ ویرایشی]] نشوید. اجازه دهید مدیران اینجا پس از آنلاین شدن سرشناسی مقاله را بررسی کنند. ضمناً اینجا ویکی‌پدیای ترکی آذربایجانی است، لطفاً از زبان ترکی آذربایجانی برای مقاله نویسی استفاده کنید. برای مقاله‌ها در ویکی‌پدیای فارسی می‌توانید از زبان فارسی استفاده کنید. اینکه در اینجا از زبانی غیر از زبان ترکی آذربایجانی برای مقاله نویسی استفاده می‌کنید نیز خود نقض سیاست‌ها و رهنمودهای پایه‌ای ویکی‌پدیاست. [[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Atsuner|دانیشیق]]) ۲۱ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۴۹ (UTC)</text>
      <sha1>emctnaa4kl7wvkdz3neu1dpv5arbhnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591031</id>
      <parentid>1591022</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T08:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehdi mehdi22</username>
        <id>63179</id>
      </contributor>
      <comment>/* علیرضا نجف‌زاده */ پاسخ</comment>
      <origin>1591031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="es4trucpryt2kxxey2e66yh034s20t0" xml:space="preserve">== خوش گلدینیز ==

{{خوش گلدینیز}} [[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Atsuner|دانیشیق]]) ۱۵ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۳۰ (UTC)

== واندالیزم ==

{{واندالیزم}} [[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Atsuner|دانیشیق]]) ۱۵ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۳۱ (UTC)

== علیرضا نجف‌زاده ==

سلام. لطفاً در مقاله [[علیرضا نجف‌زاده]] وارد [[fa:ویکی‌پدیا:جنگ ویرایشی|جنگ ویرایشی]] نشوید. اجازه دهید مدیران اینجا پس از آنلاین شدن سرشناسی مقاله را بررسی کنند. ضمناً اینجا ویکی‌پدیای ترکی آذربایجانی است، لطفاً از زبان ترکی آذربایجانی برای مقاله نویسی استفاده کنید. برای مقاله‌ها در ویکی‌پدیای فارسی می‌توانید از زبان فارسی استفاده کنید. اینکه در اینجا از زبانی غیر از زبان ترکی آذربایجانی برای مقاله نویسی استفاده می‌کنید نیز خود نقض سیاست‌ها و رهنمودهای پایه‌ای ویکی‌پدیاست. [[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Atsuner|دانیشیق]]) ۲۱ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۴۹ (UTC)

:@[[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] تشکر [[ایشلدن:Mehdi mehdi22|Mehdi mehdi22]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Mehdi mehdi22|دانیشیق]]) ۲۱ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۱۲ (UTC)</text>
      <sha1>es4trucpryt2kxxey2e66yh034s20t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عرفان گلی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617965</id>
    <revision>
      <id>1591027</id>
      <parentid>1590878</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="sro0pgsndtpmpdihrmvoa2eha7mpqln" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
'''عرفان گلی''' (دوغوم:۲۰۰۷ [[کلئیبر|کلیبر‌ شهری]]) ایراندا آذربایجانلی بیر سولو [[قوپوز|ساز]] ایفاسی چی‌ دیر. 

{{شخص بیلگی قوتوسو|آد=عرفان گلی|دوْغوم تاریخ={{تاریخ تولد و سن|۲۰۰۷|۰۹|۲۰|گاه‌شمار=خورشیدی}}|دوْغوم یئر=[[کلئیبر|کلیبر]]|میللیت=|وطن‌داشلیق=ایرانلی|ایش=ساز ایفاسی چی|شکیل آدی=عرفان_گلی.jpg|شکلین بیلگه‌سی=عرفان گلی‌نین ساز ایفاسی شکیلی‌ {{!}} Erfan Golinin Saz Ifası Şəkili}}

== یاشامی ==
عرفان گلی ۱۳۸۶ جی ایلده [[کلئیبر|کلیبر]] شهرینده دونیایه‌ گوز آچیب. عرفان ۱۳۹۵ ده ساز سوز فعالیتینی باشلاییب‌ و ابراهیم مدنی آدلا اولان بیر [[آشیق|آشیقین]] یانیندا سازی تعلیم گوروب و اویرنییب. &lt;ref&gt;[https://www.balatarin.com/permlink/2023/11/7/6069216 زندگی‌نامه عرفان گلی]&lt;/ref&gt;

== قایناقلار ==
{{کیمسه-قارالاما}}</text>
      <sha1>sro0pgsndtpmpdihrmvoa2eha7mpqln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591028</id>
      <parentid>1591027</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1256" sha1="hgv8octg9pus7kdjeyd2yzqu058imxv" xml:space="preserve">{{آدلیملیق}}
{{قایناق یاخشیلاشدیرماسی}}
'''عرفان گلی''' (دوغوم:۲۰۰۷ [[کلئیبر|کلیبر‌ شهری]]) ایراندا آذربایجانلی بیر سولو [[قوپوز|ساز]] ایفاسی چی‌ دیر. 

{{شخص بیلگی قوتوسو|آد=عرفان گلی|دوْغوم تاریخ={{تاریخ تولد و سن|۲۰۰۷|۰۹|۲۰|گاه‌شمار=خورشیدی}}|دوْغوم یئر=[[کلئیبر|کلیبر]]|میللیت=|وطن‌داشلیق=ایرانلی|ایش=ساز ایفاسی چی|شکیل آدی=عرفان_گلی.jpg|شکلین بیلگه‌سی=عرفان گلی‌نین ساز ایفاسی شکیلی‌ {{!}} Erfan Golinin Saz Ifası Şəkili}}

== یاشامی ==
عرفان گلی ۱۳۸۶ جی ایلده [[کلئیبر|کلیبر]] شهرینده دونیایه‌ گوز آچیب. عرفان ۱۳۹۵ ده ساز سوز فعالیتینی باشلاییب‌ و ابراهیم مدنی آدلا اولان بیر [[آشیق|آشیقین]] یانیندا سازی تعلیم گوروب و اویرنییب. &lt;ref&gt;[https://www.balatarin.com/permlink/2023/11/7/6069216 زندگی‌نامه عرفان گلی]&lt;/ref&gt;

== قایناقلار ==
{{کیمسه-قارالاما}}</text>
      <sha1>hgv8octg9pus7kdjeyd2yzqu058imxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دانیشیق:احسان موحدیان</title>
    <ns>1</ns>
    <id>617970</id>
    <revision>
      <id>1591019</id>
      <parentid>1590889</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="216" sha1="gtymap79h15l5pm62ppacl92za585pf" xml:space="preserve">{{سیل}}
Unsourced content [[اؤزل:مشارکت‌ها/&amp;#126;2026-40485-27|&amp;#126;2026-40485-27]] ([[ایشلدن دانیشیغی:&amp;#126;2026-40485-27|بحث]]) ۱۸ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۰۵:۴۴ (UTC)</text>
      <sha1>gtymap79h15l5pm62ppacl92za585pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ذوالفقار (تانک)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617974</id>
    <revision>
      <id>1591088</id>
      <parentid>1590915</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T19:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1591088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="7bcw95mdwzeah90xsbfcp4ckp12o191" xml:space="preserve">ذوالفقار ([[فارس دیلی|فارسجا]]: ذوالفقار) — ایرانؽن [[اساسی دؤیوش تانکی]] و تانک، ایلک ایمام علینین افسانه‌وی قؽلینجی زۆلفیقارین آدؽنی داشؽییر. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zulfiqar Main Battle Tank - Iranian ground forces 1993|url=https://tanks-encyclopedia.com/modern/Iran/Zulfiqar.php|access-date=2021-02-23|website=tanks-encyclopedia.com}}&lt;/ref&gt;
{{Infobox weapon
| name               = ذوالفقار 
| image              = Newly-Built-Zulfiqar-3.jpg
| caption            = 
| type               = [[اساسی دؤیوش تانکی]]
| origin             = {{پرچم|ایران}}
&lt;!-- Type selection --&gt;| is_artillery       = 
| is_vehicle         = yes
| service            = 
| used_by            = [[ایران]]
| wars               = &lt;!-- Production history --&gt;
| designer           = ایرانؽن تحقیقات و اوْزۆنه تامینات جهاد شیرکتی
| design_date        = ۱۹۹۳ – ذوالفقار ۱
۲۰۱۲ – ذوالفقار ۳
| manufacturer       = شهید کوْلاهدوز مودافیعه فابریکا
| unit_cost          = 
| production_date    = ۱۹۹۶–ایندیه قدر
| number             = ~۴۰۰ ذوالفقار ۱  ۲۰۲۲&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/iran/ground-equipment.htm Iranian Ground Forces Equipment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303082352/http://www.globalsecurity.org/military/world/iran/ground-equipment.htm |date=2010-03-03 }} ''globalsecurity.com''&lt;/ref&gt; 750 Zulfiqar-3
| variants           = ذوالفقار ۱, ذوالفقار ۲, ذوالفقار ۳
&lt;!-- General specifications --&gt;| spec_label         = Zulfiqar 3
| weight             = ۵۲ توْن
| length             = {{convert|9.20|m|ftin|abbr=on}}
| width              = {{convert|3.6|m|ftin|abbr=on}}
| height             = {{convert|2.5|m|ftin|abbr=on}}
| crew               = ۳
&lt;!-- Artillery specifications --&gt;| elevation          = 
| traverse           = &lt;!-- Vehicle/missile specifications --&gt;
| armour             = کامپوزیت زره
| primary_armament   = [[2A46 ۱۲۵ م م gun]]
| secondary_armament = 12.7&amp;nbsp;mm and 7.62&amp;nbsp;mm machine guns
| engine             = 12-cyl. diesel
| engine_power       = Zulfiqar 1: 780 hp (630 kW)
Zulfiqar 3: AVDS-1790 1000 hp&lt;ref name=tanknutdave&gt;{{cite web |url=http://www.tanknutdave.com/component/content/article/78 |title=The Iranian Zulfiqar Main Battle Tank |website=www.tanknutdave.com |access-date=February 12, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503041223/http://www.tanknutdave.com/component/content/article/78 |archive-date=May 3, 2011 |accessdate=2026-07-18 |archivedate=2011-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503041223/http://www.tanknutdave.com/component/content/article/78 }}&lt;/ref&gt;
| pw_ratio           = ۲۱٫۷ hp/ton (ذوالفقار ۱),۱۷٫۸۵ hp/ton (ذوالفقار ۳)
| transmission       = ۶-دنده اسپات ۱۲۰۰ اوتوماتیک گیربوکس
| suspension         = [[torsion-bar]]
| clearance          = 
| fuel_capacity      = 
| vehicle_range      = {{convert|450|km|abbr=on}}
| speed              = {{convert|70|km/h|abbr=on}}
| image_size         = 300
}}
تانکؽن فرقلی قۇتو شکیل، پوْلاد قایناقلؽ یئرلی دیزاینلؽ گۆلله‌سی وار. ذوالفقارین شوروی [[تی-۷۲]] و آمریکا ام۴۸ و ام۶۰ تانکلارؽنین اساس آودادانلیقلاری حاضؽرلاندیغینا اینانؽلیر. آسقؽ آمریکا طرفیندن ایرانا تدارۆک ائدیلن ام۴۸٫ام۶۰ پاتون تانکلارؽ اساسؽندا موْدئللشدیریلیب. اسپات ۱۲۰۰ گیربوکس دا ام۶۰ـ ؽن یئرلی اینکیشافؽ کیمی گؤرونور. ذوالفقار-۱ـ ین دؤیوش چکیسینین ۳۶ تون، ۷۸۰ آت گۆجونده دیزئل مۆحریکی اوْلدوغو بیلدیریلیر؛ بۇ دا تانکا توْن باشؽنا ۲۱،۷ آت گۆجونده نیسبت وئریر. بعضی منبعلر ذوالفقار دیزاینؽ ایله [[برزیل]] پروْتوتیپی اوسوْریو آراسؽندا اوْخشارلیقلار گؤرور.
زولفیقار اۆچ نفرلیک هیئت طرفیندن اداره اوْلونور. اوتوْماتیک یۆکلَییجینین تی-۷۲ تانکؽندان عینی اوْلدوغونا اینانؽلیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.strategypage.com/htmw/htarm/articles/19991125.aspx |title=Strategy Page, 25 November 1999, article signed by Stephen V. Cole |access-date=13 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201110157/http://strategypage.com/htmw/htarm/articles/19991125.aspx |archive-date=1 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>7bcw95mdwzeah90xsbfcp4ckp12o191</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>۱۸ ژوئیه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617975</id>
    <revision>
      <id>1591026</id>
      <parentid>1590908</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="aeouwaq72q0idz56h7at3imlt411z3a" xml:space="preserve">'''۱۸ ژوئیه'''، '''[[ژوئیه]]''' یا '''[[ژوئیه|تمموز]]''' آیی‌سی‌نین اون‌سگگیزینجی گونو میلادی تقویم‌ینده.

== بیرده باخ ==

== قایناقلار ==</text>
      <sha1>aeouwaq72q0idz56h7at3imlt411z3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لکلر (دقیقلشدیرمه)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617977</id>
    <revision>
      <id>1591013</id>
      <parentid>1590949</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Atsuner، [[لکلر (دقیقلشمه)]] صفحه‌سینی [[لکلر (دقیقلشدیرمه)]]-ه آپاردی</comment>
      <origin>1590949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="b0te19qenmx8pmro8g3dcmc9hccynkl" xml:space="preserve">*[[لکلر]] ،  ایران دا یاشایان بیر اتنیک قوروه دورلار.

*[[لکلر (ملکان)|لکلر]] ، شرقی آذربایجان اوستانی نینین باتی گۆنئی طرفینده یئرلشن بیر کنددیر.

*[[لک‌لر (قافقاز)|لکلر]] ، قافقازدا بیر قومی قروه.

{{دقیقلشدیرمه}}</text>
      <sha1>b0te19qenmx8pmro8g3dcmc9hccynkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591016</id>
      <parentid>1591013</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <origin>1591016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="1im87ewvy9jpcske3m6zd3ejcc3i6ii" xml:space="preserve">*[[لکلر]] ،  ایران دا یاشایان بیر اتنیک قوروه دورلار.

*[[لکلر (ملکان)|لکلر]] ، شرقی آذربایجان اوستانی نینین باتی گۆنئی طرفینده یئرلشن بیر کنددیر.

*[[لک‌لر (قافقاز)|لکلر]] ، قافقازدا بیر قومی قروه.

*[[لکلر (ای‌ام‌ایکس۵۶)]] ، فرانسه‌ده تولید اولان بیر [[تانک]] نؤوعودور.

{{دقیقلشدیرمه}}</text>
      <sha1>1im87ewvy9jpcske3m6zd3ejcc3i6ii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لکلر (تانک)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617978</id>
    <redirect title="لکلر (ای‌ام‌ایکس۵۶)" />
    <revision>
      <id>1591015</id>
      <parentid>1590944</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T07:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <comment>تغییر هدف تغییرمسیر از [[لکلر (دقیقلشمه)]] به [[لکلر (ای‌ام‌ایکس۵۶)]]</comment>
      <origin>1591015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="llw8ec6ssk70xzvfv7fla0qwarlhw3g" xml:space="preserve">#تغییر_مسیر [[لکلر (ای‌ام‌ایکس۵۶)]]</text>
      <sha1>llw8ec6ssk70xzvfv7fla0qwarlhw3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لکلر (دقیقلشمه)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617980</id>
    <redirect title="لکلر (دقیقلشدیرمه)" />
    <revision>
      <id>1591014</id>
      <timestamp>2026-07-21T07:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <comment>Atsuner، [[لکلر (دقیقلشمه)]] صفحه‌سینی [[لکلر (دقیقلشدیرمه)]]-ه آپاردی</comment>
      <origin>1591014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="lf92p8oj242f4gz977dv001xre63926" xml:space="preserve">#تغییر_مسیر [[لکلر (دقیقلشدیرمه)]]

{{Redirect category shell|
{{R from move}}
}}</text>
      <sha1>lf92p8oj242f4gz977dv001xre63926</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایشلدن دانیشیغی:Alisahib2001</title>
    <ns>3</ns>
    <id>617981</id>
    <revision>
      <id>1591020</id>
      <timestamp>2026-07-21T07:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atsuner</username>
        <id>56074</id>
      </contributor>
      <comment>/* خوش گلدینیز */ یئنی بؤلمه</comment>
      <origin>1591020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="hulz7o0xffre7jhbhj1ezogx6nlcw0j" xml:space="preserve">== خوش گلدینیز ==

{{خوش گلدینیز}} [[ایشلدن:Atsuner|Atsuner]] ([[ایشلدن دانیشیغی:Atsuner|دانیشیق]]) ۲۱ جولای ۲۰۲۶، ساعت ۰۷:۳۴ (UTC)</text>
      <sha1>hulz7o0xffre7jhbhj1ezogx6nlcw0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لئوپارد ۱</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617982</id>
    <revision>
      <id>1591045</id>
      <timestamp>2026-07-21T11:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''لئوپارد ۱''' ([[آلمان دیلی|آلمانجا]] : Leopard 1) [[پورشه]] طرفیندن دیزاین ائدیلمیش و غربی آلماندا کراوس-مافئی طرفیندن ایستئحصال ائدیلمیش و ۱۹۶۵-جی ایلده خیدمته گیرن [[اساسی دؤیوش تانکی|اساسی دؤیوش تانکؽدیر]]. تانک علیهینه یۆکسک پاتلایؽجیلار دؤیوش باشلؽقل...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3908" sha1="h9lhglb3qv8rkks5sbti8wr69mpo3d8" xml:space="preserve">'''لئوپارد ۱''' ([[آلمان دیلی|آلمانجا]] : Leopard 1) [[پورشه]] طرفیندن دیزاین ائدیلمیش و غربی آلماندا کراوس-مافئی طرفیندن ایستئحصال ائدیلمیش و ۱۹۶۵-جی ایلده خیدمته گیرن [[اساسی دؤیوش تانکی|اساسی دؤیوش تانکؽدیر]]. تانک علیهینه یۆکسک پاتلایؽجیلار دؤیوش باشلؽقلارینین محدود دَیرلی عنعنه‌وی آغؽر زیرهلر یاراتدؽغی دۆشونولن بیر دؤورده اینکیشاف ائتدیریلن لئوپارد دیزاینؽ، آغؽر قوروما عوضینه فعال آتش گۆجونه و حرکتلیلییه یؤنلمیشدی. اورتا زیرهلی، یالنؽز آشاغؽ کالیبرلی اوتوماتیک توپلارا و آغؽر مۆسلسلر قارشؽ تأثیرلی ایدی و اونا یۆکسک گۆج-چکی نیسبتی وئریردی. بو، مۆعاصیر آسقؽ و اؤتوروجو سیستئمی ایله بیرلیکده لئوپارد دؤورون اکثر آیری اساس دؤیوش تانکلارؽ ایله مۆقایسه‌ده اۆستون حرکتلیلیک و اؤلکه‌لراراسی باشاری قازاندؽردی و یالنؽز فرانسه ای ام ایکس-۳۰ و سوئدین سترو ۱۰۳ ایله رقابت آپاردؽ.
{{Infobox weapon
| is_UK              = yes
| name               = لئوپارد ۱
| image              = File:Leopard 1A5.jpg
| image_size         = 300
| caption            = 
| origin             = [[باتی آلمان]]
| type               = [[Main battle tank]]
| is_vehicle         = yes
&lt;!-- Service history --&gt;| wars               = {{Tree list}}
* [[Yugoslav Wars]]
** [[Bosnian War]]
* [[Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|Kurdish–Turkish conflict]]
* [[War in Afghanistan (2001–14)|War in Afghanistan]]
* [[روسیه اوکراین ساواشی]]
**[[روسیه‌نین اوکراینا هوجومو ۲۰۲۲]]
{{Tree list/end}}
&lt;!-- General specifications --&gt;| service            = 1965–present
| designer           = [[پورشه]]
| manufacturer       = کرائوس مافئی&lt;br /&gt;اوتوملترا
| design_date        = ۱۹۵۶–۱۹۶۱
| production_date    = ۱۹۶۵–۱۹۸۴
| number             = ۶٫۵۶۵
----4,744 main battle tanks&lt;br /&gt;1,741 utility and anti-aircraft vehicles&lt;br /&gt;80 prototypes and pre-series vehicles
| length             = 9.54/8.29 m (gun forward/rearward)
| width              = {{cvt|3.37|m}}
| height             = 2.39/2.7 m (turret roof/absolute)
| weight             = 42.2 tonnes (increased on later models from original 40 tonnes)&lt;ref name=TGelbart109 /&gt;
| suspension         = تورشن بار
| speed              = {{cvt|65|kph}}
| vehicle_range      = {{cvt|600|km}} (on road), {{cvt|450|km}} (cross-country)
| armour             = Steel: {{cvt|10|–|70|mm|in}} [[Rolled homogeneous armour|RHAe]]
| primary_armament   = 1 × 105 mm [[Royal Ordnance L7]]A3 L/52 [[rifled]] gun
(13 rounds in turret 42 rounds in hull)
| secondary_armament = 2 × 7.62 mm [[MG3|MG 3]] or [[FN MAG]] ([[coaxial weapon|co-axial]] and commander's hatch) (5500 rounds)
| engine             = [[MTU Friedrichshafen|MTU]] MB 838 CaM 500, 10-cylinder, 37.4 litres, multi-fuel engine
| crew               = 4 (commander, driver, gunner, radio operator/loader)
| engine_power       = {{cvt|830|PS|hp kW}} at 2,200 RPM
| pw_ratio           = {{cvt|19.6|PS|hp kW}}/tonne
}}
لئوپاردؽن اساس سیلاحلانماسؽ، دؤورون ان تأثیرلی و گئنیش یایؽلمیش تانک توپلارین‌دان بیری اولان بریتانیا کرال اوردنانجئه ل۷ ۱۰۵ ملیمتر-لیک تۆفنگلی توپون آلمان  نۆسخه سی عیبارتدیر.

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>h9lhglb3qv8rkks5sbti8wr69mpo3d8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591046</id>
      <parentid>1591045</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T11:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3958" sha1="hlaeyhxuyien6nydtgs3mqqzr1xkjwz" xml:space="preserve">'''لئوپارد ۱''' ([[آلمان دیلی|آلمانجا]] : Leopard 1) [[پورشه]] طرفیندن دیزاین ائدیلمیش و غربی آلماندا کراوس-مافئی طرفیندن ایستئحصال ائدیلمیش و ۱۹۶۵-جی ایلده خیدمته گیرن [[اساسی دؤیوش تانکی|اساسی دؤیوش تانکؽدیر]]. تانک علیهینه یۆکسک پاتلایؽجیلار دؤیوش باشلؽقلارینین محدود دَیرلی عنعنه‌وی آغؽر زیرهلر یاراتدؽغی دۆشونولن بیر دؤورده اینکیشاف ائتدیریلن لئوپارد دیزاینؽ، آغؽر قوروما عوضینه فعال آتش گۆجونه و حرکتلیلییه یؤنلمیشدی. اورتا زیرهلی، یالنؽز آشاغؽ کالیبرلی اوتوماتیک توپلارا و آغؽر مۆسلسلر قارشؽ تأثیرلی ایدی و اونا یۆکسک گۆج-چکی نیسبتی وئریردی. بو، مۆعاصیر آسقؽ و اؤتوروجو سیستئمی ایله بیرلیکده لئوپارد دؤورون اکثر آیری اساس دؤیوش تانکلارؽ ایله مۆقایسه‌ده اۆستون حرکتلیلیک و اؤلکه‌لراراسی باشاری قازاندؽردی و یالنؽز فرانسه ای ام ایکس-۳۰ و سوئدین سترو ۱۰۳ ایله رقابت آپاردؽ.
{{Infobox weapon
| is_UK              = yes
| name               = لئوپارد ۱
| image              = File:Leopard 1A5.jpg
| image_size         = 300
| caption            = 
| origin             = [[باتی آلمان]]
| type               = [[اساسی دؤیوش تانکی]]
| is_vehicle         = yes
&lt;!-- Service history --&gt;| wars               = {{Tree list}}
* [[یوقوسلاو ساواشلاری]]
** [[بوسنی ساواشی]]
* [[Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|Kurdish–Turkish conflict]]
* [[War in Afghanistan (2001–14)|War in Afghanistan]]
* [[روسیه اوکراین ساواشی]]
**[[روسیه‌نین اوکراینا هوجومو ۲۰۲۲]]
{{Tree list/end}}
&lt;!-- General specifications --&gt;| service            = 1965–present
| designer           = [[پورشه]]
| manufacturer       = کرائوس مافئی&lt;br /&gt;اوتوملترا
| design_date        = ۱۹۵۶–۱۹۶۱
| production_date    = ۱۹۶۵–۱۹۸۴
| number             = ۶٫۵۶۵
----4,744 main battle tanks&lt;br /&gt;1,741 utility and anti-aircraft vehicles&lt;br /&gt;80 prototypes and pre-series vehicles
| length             = 9.54/8.29 m (gun forward/rearward)
| width              = {{cvt|3.37|m}}
| height             = 2.39/2.7 m (turret roof/absolute)
| weight             = 42.2 tonnes (increased on later models from original 40 tonnes)&lt;ref name=TGelbart109 /&gt;
| suspension         = تورشن بار
| speed              = {{cvt|65|kph}}
| vehicle_range      = {{cvt|600|km}} (on road), {{cvt|450|km}} (cross-country)
| armour             = Steel: {{cvt|10|–|70|mm|in}} [[Rolled homogeneous armour|RHAe]]
| primary_armament   = 1 × 105 mm [[Royal Ordnance L7]]A3 L/52 [[rifled]] gun
(13 rounds in turret 42 rounds in hull)
| secondary_armament = 2 × 7.62 mm [[MG3|MG 3]] or [[FN MAG]] ([[coaxial weapon|co-axial]] and commander's hatch) (5500 rounds)
| engine             = [[MTU Friedrichshafen|MTU]] MB 838 CaM 500, 10-cylinder, 37.4 litres, multi-fuel engine
| crew               = 4 (commander, driver, gunner, radio operator/loader)
| engine_power       = {{cvt|830|PS|hp kW}} at 2,200 RPM
| pw_ratio           = {{cvt|19.6|PS|hp kW}}/tonne
}}
لئوپاردؽن اساس سیلاحلانماسؽ، دؤورون ان تأثیرلی و گئنیش یایؽلمیش تانک توپلارین‌دان بیری اولان بریتانیا کرال اوردنانجئه ل۷ ۱۰۵ ملیمتر-لیک تۆفنگلی توپون آلمان  نۆسخه سی عیبارتدیر.

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>hlaeyhxuyien6nydtgs3mqqzr1xkjwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اریس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617983</id>
    <revision>
      <id>1591065</id>
      <timestamp>2026-07-21T20:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''اریس''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]] : Eris) (نۆمره ۱۳۶۱۹۹) گۆنش سیستمینده‌کی ان آغیر و ایکینجی بؤیوک بیلینن «کۆچوک گزه‌گن» (dwarf planet) دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |title=Dwarf Planets |date=March 12, 2020 |access-date=January 1, 2023 |publisher=[[Canadian Space Agency]] |archi...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5035" sha1="1ms8ouzl0smoqlnqpqo9x8jxy3v2zni" xml:space="preserve">'''اریس''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]] : Eris) (نۆمره ۱۳۶۱۹۹) گۆنش سیستمینده‌کی ان آغیر و ایکینجی بؤیوک بیلینن «کۆچوک گزه‌گن» (dwarf planet) دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |title=Dwarf Planets |date=March 12, 2020 |access-date=January 1, 2023 |publisher=[[Canadian Space Agency]] |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126072537/https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بو، [[نپتون]] دان اوزاق، [[داغینتی دیسک|داغینتی دیسکی]] (scattered disk) آدلانان بؤلومده یئرلشن و اوزون و دئییشیک بیر یؤرونگه‌سی اولان گؤی جیسمی‌دیر. اریس ۲۰۰۵-جی ایلین ژانویه آییندا، مایک براون ین باشچیلیق ائتدییی پالومار رصدخاناسی تیم‌لری طرفیندن تاپیلدی و همین ایلین سونوندا تصدیق اولوندو. سپتامبر ۲۰۰۶-دا ایسه، یونان-روم افسانه‌لرینده‌کی «دعوا و ایختیلاف تانریچاسی»نین آدی قویولدو.

اریس گۆنش اطرافیندا دولانان دوقوزونجی آغیر جیسم و آی‌لاری دا حسابا قاتساق، [[گونش سیستم|گۆنش سیستمینین]] اون آلتینجی آغیر جیسمی ساییلیر. عئینی حالدا، گۆنش سیستمینده ایندیه‌دک هئچ بیر فضایی گمینین یاخینینا گئتمه‌دییی ان بؤیوک جیسم‌دیر. اریسین قطرینین ۲۳۲۶ ± ۱۲ کیلومتر (۱۴۴۵ ± ۷ مایل) اولدوغو اؤلچولوب؛ اونون کۆتله‌سی یئر کؤره‌سینین ۰.۲۸ فاییزیدیر و پلوتون‌دان ۲۷ فاییز داها آغیردیر، هرچند پلوتونون حجمی بیر آز داها بؤیوکدور. هم اریس و هم ده پلوتونون سطح ساحه‌سی، روسیه یا گونئی آمریکا قدردیر.
اریسین «دیسنومیا» آدیندا بیر بؤیوک تصدیق‌لنمیش آیی وار، و احتمال وئریلیر کی داها بؤیوک باشقا بیر آیی دا اولسون. ۲۰۱۶-جی ایلین فوریه آییندا، اریسین گۆنش‌دن اولان اوزاقلیغی ۹۶.۳ نجوم واحیدی (۱۴.۴۱ میلیارد کیلومتر یا ۸.۹۵ میلیارد مایل) ایدی کی بو دا [[نپتون]] و یا پلوتونون اوزاقلیغیندان اوچ قات داها چوخدور. اوزون دؤوره‌لی کۇیروکلو اولدوزلاری (comets) چیخساق، اریس و دیسنومیا ۲۰۱۸-جی ایلده «۲۰۱۸ AG37» و «۲۰۱۸ VG18» جیسملری تاپیلانا قدر، گۆنش سیستمینده بیلدیمیز ان اوزاق طبیعی جیسملر ایدیلر.
اریس ایلک‌لرده [[پلوتو|پلوتون‌دان]] بؤیوک گؤروندوگو اۆچون، [[ناسا]] (NASA) اونو ایلک باشدا گۆنش سیستمینین اونونجو [[گزه‌گن|گزه‌گنی]] آدلاندیردی. بو مسئله و گله‌جکده بنزر اؤلچوده باشقا جیسملرین تاپیلما احتیمالی، «اولوسلارآراسی نجوم بیرلیگی»نی (IAU) مجبور ائتدی کی گزه‌گن سؤزونون تعریفینی ایلک دفعه اولاراق دقیق‌لشدیرسین. ۲۴ آگوست ۲۰۰۶-دا تصویب اولونان بو تعریفه گؤره، اریس، پلوتون و سرس [[کۆچوک گزه‌گن]] ساییلدیلار و بونونلا دا گۆنش سیستمینین گزه‌گنلرینین سایی، پلوتون ۱۹۳۰-دا تاپیلمازدان قاباق اولدوغو کیمی، یئنی‌دن سککیزه ائندی. ۲۰۱۰-جو ایلده اریسین بیر اولدوزون قاباغیندان کئچمه‌سی (occultation) نتیجه‌سینده آپاریلان موشاهیده لر گؤستردی کی اریس پلوتودان بیر آز کیچیک‌دیر؛ پلوتونون اؤلچوسو ایسه «نیوهورایزنز» فضایی گمیسی طرفیندن ۲۰۱۵-جی ایلین جولای آییندا ۲۳۷۷ ± ۴ کیلومتر (۱۴۷۷ ± ۲ مایل) اولاراق اؤلچولموشدور.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate|year=2015|access-date=July 13, 2015|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713175323/http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|archive-date=July 13, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>1ms8ouzl0smoqlnqpqo9x8jxy3v2zni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591066</id>
      <parentid>1591065</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T20:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10707" sha1="l20ncgvf2g19hnzgzncqap2fxuu8acb" xml:space="preserve">'''اریس''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]] : Eris) (نۆمره ۱۳۶۱۹۹) گۆنش سیستمینده‌کی ان آغیر و ایکینجی بؤیوک بیلینن «کۆچوک گزه‌گن» (dwarf planet) دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |title=Dwarf Planets |date=March 12, 2020 |access-date=January 1, 2023 |publisher=[[Canadian Space Agency]] |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126072537/https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بو، [[نپتون]] دان اوزاق، [[داغینتی دیسک|داغینتی دیسکی]] (scattered disk) آدلانان بؤلومده یئرلشن و اوزون و دئییشیک بیر یؤرونگه‌سی اولان گؤی جیسمی‌دیر. اریس ۲۰۰۵-جی ایلین ژانویه آییندا، مایک براون ین باشچیلیق ائتدییی پالومار رصدخاناسی تیم‌لری طرفیندن تاپیلدی و همین ایلین سونوندا تصدیق اولوندو. سپتامبر ۲۰۰۶-دا ایسه، یونان-روم افسانه‌لرینده‌کی «دعوا و ایختیلاف تانریچاسی»نین آدی قویولدو.

{{Infobox planet
| minorplanet = yes
| type = dwarf planet
| name = اریس
| symbol = [[File:Eris symbol (bold).svg|24px|⯰&lt;!--used i.a. by JPL/NASA--&gt;]] (mostly astrological)
| image = Eris and moon Dysnomia JWST NIRCam.jpg
| image_alt = 
| caption = 
| discoverer = {{plainlist |
* [[مایکل براون]]
* [[چاد تروییلو]]
* [[دیوید رابینوویتز]]&lt;ref name=&quot;discovery&quot; /&gt;
  }}
| discovered = ژانویه ۵, ۲۰۰۵&lt;ref name=&quot;New Planet&quot; /&gt;
| mpc_name = (۱۳۶۱۹۹) اریس
| pronounced = {{IPAc-en|ˈ|ɛr|ᵻ|s}},&lt;ref name=Lex&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Eris |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731013201/https://www.lexico.com/definition/eris |archive-date=July 31, 2020 |title=Eris |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;br /&gt;{{MW|Eris}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dictcom/&gt; {{IPAc-en|ˈ|ɪər|ᵻ|s}}&lt;ref name=MW&gt;Noah Webster (1884) ''A Practical Dictionary of the English Language''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dictcom&quot;&gt;{{dict.com|Eris}}&lt;/ref&gt;
| adjective = Eridian {{IPAc-en|ɛ|'|r|ɪ|d|i|ə|n}}&lt;ref name=Morrison/&gt;&lt;ref name=ID&gt;Ian Douglas (2013) ''Semper Human''&lt;/ref&gt;
| note = yes
| alt_names = (136199) Eris&lt;br&gt;[[Minor planet provisional designation|{{mp|2003 UB|313}}]]&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&quot;Xena&quot; (nickname)
| named_after = [[Eris (mythology)|Ἔρις]] ''Eris''
| mp_category = {{plainlist |
* [[Dwarf planet]]
* [[Trans-Neptunian object|TNO]]
* [[Scattered disc|SDO]]
* [[minor planet moon|Binary]]&lt;ref name=&quot;MPC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buie2007&quot; /&gt;
  }}
| orbit_ref = &lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;
| observation_arc = 71.08&amp;nbsp;[[Julian year (astronomy)|yr]] (25,963&amp;nbsp;d)
| epoch = November 21, 2025&lt;br /&gt;([[Julian day|JD]] 2461000.5)
| earliest_precovery_date = September 3, 1954
| aphelion = {{cvt|97.49|AU|e9km|sigfig=5|lk=on}}
| perihelion = {{cvt|38.1|AU|e9km|sigfig=4}}&lt;ref name=&quot;Horizons2257&quot;/&gt;
| time_periastron = December 6, 2257&lt;ref name=&quot;Horizons2257&quot;/&gt;
| semimajor = {{cvt|67.69|AU|Tm|sigfig=5}}
| eccentricity = 0.44
| period = 560.7 [[Julian year (astronomy)|yr]]&lt;br /&gt;558.4 years (barycentric)&lt;ref name=&quot;barycenter&quot;/&gt;{{refn|group=lower-alpha|name=period|The heliocentric orbital period of an eccentric orbit like Eris can change quite notably over the 12-year orbit of [[Jupiter]]. Barycentric orbits, that use a Sun+Jupiter center-point, are more stable and give a better one-size fits all solution.}}
| avg_speed = {{val|3.4|u=km/s}}
| mean_anomaly = {{val|205.11|ul=°}}
| mean_motion = {{Deg2DMS|0.00177|sup=ms}} / day
| inclination = {{val|44.18|u=°}}
| asc_node = {{val|36.02|u=°}}
| arg_peri = {{val|151.66|u=°}}
| satellites = 1 confirmed ([[Dysnomia (moon)|Dysnomia]])
| mean_diameter = {{val|2326|12|u=km}}
| mean_radius = {{val|1163|6|u=km}}&lt;ref name=&quot;sicardy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Beatty2010-NewScientist&quot; /&gt;
| mass = {{plainlist |
* {{val|1.6466|0.0085|e=22|u=kg}} (system)&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;
* {{val|1.638|0.014|e=22|u=kg}} (Eris only){{efn|name=erismass}}
* 0.0027 [[Earth mass|Earths]]; 0.22 [[Moon mass|Moons]]
  }}
| surface_area = {{val|1.70|0.02|e=7|u=km2}}{{refn|group=lower-alpha|name=volumesurface|Calculated from the mean radius}}
| volume = {{val|6.59|0.10|e=9|u=km3}}{{refn|group=lower-alpha|name=volumesurface}}
| density = {{val|2.43|0.05|u=g/cm3}}&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;
| surface_grav = {{val|0.82|0.02|u=m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}&lt;br /&gt;{{val|0.084|0.002}} [[g-force|''g'']]{{refn|group=lower-alpha|name=calc|Calculated based on the known parameters}}
| escape_velocity = {{V2|16.65|1163|2}}&amp;thinsp;±&amp;thinsp;0.01 km/s{{refn|group=lower-alpha|name=calc}}
| sidereal_day = {{val|15.786|u=d}} ([[tidal locking|synchronous]])&lt;ref name=&quot;Szakats2022&quot;/&gt;
| axial_tilt = ≈ {{val|78.3|u=°}} to orbit (assumed){{refn|name=tilt|group=lower-alpha|Assumed axial tilt if Eris rotates in the same plane as Dysnomia's orbit, which is tilted 78.29° with respect to Eris's orbit.&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;Holler2018&quot; /&gt;&lt;br /&gt;≈ {{val|61.6|u=°}} to [[ecliptic]] (assumed){{refn|name=tilt|group=lower-alpha}}{{efn|name=ecliptictilt|Holler et al. (2021) determined an [[ecliptic latitude]] of {{mvar|β}} {{=}} 28.41° for the north pole of Dysnomia's orbit, which is assumed to be similarly oriented as Eris's rotational north pole.&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Holler2018&quot;/&gt;  {{mvar|β}}  is the angular offset from the [[ecliptic plane]], whereas [[inclination]]  {{mvar|i}}  with respect to the ecliptic is the angular offset from the [[ecliptic north pole]] at {{nobr| {{mvar|β}} {{=}} +90° ;}}  {{mvar|i}}  with respect to the ecliptic would be the [[Angle#Combining angle pairs|complement]] of  {{mvar|β}}. Therefore, given {{nobr| {{mvar|β}} {{=}} 28.41° ,}}  {{nobr| {{mvar|i}} {{=}} 90° – (28.41°) {{=}} 61.59° }} from the ecliptic.}}
| albedo = {{val|0.96|0.09|0.04}} {{sic}}&lt;!--this isn't backwards--&gt; ([[geometric albedo|geometric]])&lt;ref name=&quot;sicardy&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{val|0.99|0.01|0.09}} ([[Bond albedo|Bond]])&lt;ref name=&quot;Verbiscer2022&quot; /&gt;
| temp_name1 = (approx)
| min_temp_1 = 30&amp;nbsp;[[Kelvin|K]]
| mean_temp_1 = 42&amp;nbsp;K&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eris Facts |url=https://space-facts.com/eris/ |website=Space Facts |access-date=May 26, 2021 |archive-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528054504/https://space-facts.com/eris/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| max_temp_1 = 56&amp;nbsp;K
| spectral_type = [[Trans-Neptunian object#Colors|B−V]]=0.78, V−R=0.45&lt;ref name=&quot;Snodgrass et al. 2010&quot; /&gt;
| magnitude = 18.7&lt;ref name=&quot;AstDys&quot; /&gt;
| abs_magnitude = –1.26&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;
| angular_size = {{val|34.4|1.4}} [[milliarcsecond|milli-arcsec]]&lt;ref name=&quot;Brown-2003-UB313&quot; /&gt;
}}

اریس گۆنش اطرافیندا دولانان دوقوزونجی آغیر جیسم و آی‌لاری دا حسابا قاتساق، [[گونش سیستم|گۆنش سیستمینین]] اون آلتینجی آغیر جیسمی ساییلیر. عئینی حالدا، گۆنش سیستمینده ایندیه‌دک هئچ بیر فضایی گمینین یاخینینا گئتمه‌دییی ان بؤیوک جیسم‌دیر. اریسین قطرینین ۲۳۲۶ ± ۱۲ کیلومتر (۱۴۴۵ ± ۷ مایل) اولدوغو اؤلچولوب؛ اونون کۆتله‌سی یئر کؤره‌سینین ۰.۲۸ فاییزیدیر و پلوتون‌دان ۲۷ فاییز داها آغیردیر، هرچند پلوتونون حجمی بیر آز داها بؤیوکدور. هم اریس و هم ده پلوتونون سطح ساحه‌سی، روسیه یا گونئی آمریکا قدردیر.
اریسین «دیسنومیا» آدیندا بیر بؤیوک تصدیق‌لنمیش آیی وار، و احتمال وئریلیر کی داها بؤیوک باشقا بیر آیی دا اولسون. ۲۰۱۶-جی ایلین فوریه آییندا، اریسین گۆنش‌دن اولان اوزاقلیغی ۹۶.۳ نجوم واحیدی (۱۴.۴۱ میلیارد کیلومتر یا ۸.۹۵ میلیارد مایل) ایدی کی بو دا [[نپتون]] و یا پلوتونون اوزاقلیغیندان اوچ قات داها چوخدور. اوزون دؤوره‌لی کۇیروکلو اولدوزلاری (comets) چیخساق، اریس و دیسنومیا ۲۰۱۸-جی ایلده «۲۰۱۸ AG37» و «۲۰۱۸ VG18» جیسملری تاپیلانا قدر، گۆنش سیستمینده بیلدیمیز ان اوزاق طبیعی جیسملر ایدیلر.
اریس ایلک‌لرده [[پلوتو|پلوتون‌دان]] بؤیوک گؤروندوگو اۆچون، [[ناسا]] (NASA) اونو ایلک باشدا گۆنش سیستمینین اونونجو [[گزه‌گن|گزه‌گنی]] آدلاندیردی. بو مسئله و گله‌جکده بنزر اؤلچوده باشقا جیسملرین تاپیلما احتیمالی، «اولوسلارآراسی نجوم بیرلیگی»نی (IAU) مجبور ائتدی کی گزه‌گن سؤزونون تعریفینی ایلک دفعه اولاراق دقیق‌لشدیرسین. ۲۴ آگوست ۲۰۰۶-دا تصویب اولونان بو تعریفه گؤره، اریس، پلوتون و سرس [[کۆچوک گزه‌گن]] ساییلدیلار و بونونلا دا گۆنش سیستمینین گزه‌گنلرینین سایی، پلوتون ۱۹۳۰-دا تاپیلمازدان قاباق اولدوغو کیمی، یئنی‌دن سککیزه ائندی. ۲۰۱۰-جو ایلده اریسین بیر اولدوزون قاباغیندان کئچمه‌سی (occultation) نتیجه‌سینده آپاریلان موشاهیده لر گؤستردی کی اریس پلوتودان بیر آز کیچیک‌دیر؛ پلوتونون اؤلچوسو ایسه «نیوهورایزنز» فضایی گمیسی طرفیندن ۲۰۱۵-جی ایلین جولای آییندا ۲۳۷۷ ± ۴ کیلومتر (۱۴۷۷ ± ۲ مایل) اولاراق اؤلچولموشدور.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate|year=2015|access-date=July 13, 2015|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713175323/http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|archive-date=July 13, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>l20ncgvf2g19hnzgzncqap2fxuu8acb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591069</id>
      <parentid>1591066</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T07:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10758" sha1="kqxuuulkbl8axjrfgxpk6eu5ebec2od" xml:space="preserve">'''اریس''' (سیمگه :[[File:Eris symbol (fixed width).svg]] [[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]] : Eris) (نۆمره ۱۳۶۱۹۹) گۆنش سیستمینده‌کی ان آغیر و ایکینجی بؤیوک بیلینن «کۆچوک گزه‌گن» (dwarf planet) دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |title=Dwarf Planets |date=March 12, 2020 |access-date=January 1, 2023 |publisher=[[Canadian Space Agency]] |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126072537/https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بو، [[نپتون]] دان اوزاق، [[داغینتی دیسک|داغینتی دیسکی]] (scattered disk) آدلانان بؤلومده یئرلشن و اوزون و دئییشیک بیر یؤرونگه‌سی اولان گؤی جیسمی‌دیر. اریس ۲۰۰۵-جی ایلین ژانویه آییندا، مایک براون ین باشچیلیق ائتدییی پالومار رصدخاناسی تیم‌لری طرفیندن تاپیلدی و همین ایلین سونوندا تصدیق اولوندو. سپتامبر ۲۰۰۶-دا ایسه، یونان-روم افسانه‌لرینده‌کی «دعوا و ایختیلاف تانریچاسی»نین آدی قویولدو.

{{Infobox planet
| minorplanet = yes
| type = dwarf planet
| name = اریس
| symbol = [[File:Eris symbol (bold).svg|24px|⯰&lt;!--used i.a. by JPL/NASA--&gt;]] (mostly astrological)
| image = Eris and moon Dysnomia JWST NIRCam.jpg
| image_alt = 
| caption = 
| discoverer = {{plainlist |
* [[مایکل براون]]
* [[چاد تروییلو]]
* [[دیوید رابینوویتز]]&lt;ref name=&quot;discovery&quot; /&gt;
  }}
| discovered = ژانویه ۵, ۲۰۰۵&lt;ref name=&quot;New Planet&quot; /&gt;
| mpc_name = (۱۳۶۱۹۹) اریس
| pronounced = {{IPAc-en|ˈ|ɛr|ᵻ|s}},&lt;ref name=Lex&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Eris |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731013201/https://www.lexico.com/definition/eris |archive-date=July 31, 2020 |title=Eris |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;br /&gt;{{MW|Eris}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dictcom/&gt; {{IPAc-en|ˈ|ɪər|ᵻ|s}}&lt;ref name=MW&gt;Noah Webster (1884) ''A Practical Dictionary of the English Language''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dictcom&quot;&gt;{{dict.com|Eris}}&lt;/ref&gt;
| adjective = Eridian {{IPAc-en|ɛ|'|r|ɪ|d|i|ə|n}}&lt;ref name=Morrison/&gt;&lt;ref name=ID&gt;Ian Douglas (2013) ''Semper Human''&lt;/ref&gt;
| note = yes
| alt_names = (136199) Eris&lt;br&gt;[[Minor planet provisional designation|{{mp|2003 UB|313}}]]&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&quot;Xena&quot; (nickname)
| named_after = [[Eris (mythology)|Ἔρις]] ''Eris''
| mp_category = {{plainlist |
* [[Dwarf planet]]
* [[Trans-Neptunian object|TNO]]
* [[Scattered disc|SDO]]
* [[minor planet moon|Binary]]&lt;ref name=&quot;MPC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buie2007&quot; /&gt;
  }}
| orbit_ref = &lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;
| observation_arc = 71.08&amp;nbsp;[[Julian year (astronomy)|yr]] (25,963&amp;nbsp;d)
| epoch = November 21, 2025&lt;br /&gt;([[Julian day|JD]] 2461000.5)
| earliest_precovery_date = September 3, 1954
| aphelion = {{cvt|97.49|AU|e9km|sigfig=5|lk=on}}
| perihelion = {{cvt|38.1|AU|e9km|sigfig=4}}&lt;ref name=&quot;Horizons2257&quot;/&gt;
| time_periastron = December 6, 2257&lt;ref name=&quot;Horizons2257&quot;/&gt;
| semimajor = {{cvt|67.69|AU|Tm|sigfig=5}}
| eccentricity = 0.44
| period = 560.7 [[Julian year (astronomy)|yr]]&lt;br /&gt;558.4 years (barycentric)&lt;ref name=&quot;barycenter&quot;/&gt;{{refn|group=lower-alpha|name=period|The heliocentric orbital period of an eccentric orbit like Eris can change quite notably over the 12-year orbit of [[Jupiter]]. Barycentric orbits, that use a Sun+Jupiter center-point, are more stable and give a better one-size fits all solution.}}
| avg_speed = {{val|3.4|u=km/s}}
| mean_anomaly = {{val|205.11|ul=°}}
| mean_motion = {{Deg2DMS|0.00177|sup=ms}} / day
| inclination = {{val|44.18|u=°}}
| asc_node = {{val|36.02|u=°}}
| arg_peri = {{val|151.66|u=°}}
| satellites = 1 confirmed ([[Dysnomia (moon)|Dysnomia]])
| mean_diameter = {{val|2326|12|u=km}}
| mean_radius = {{val|1163|6|u=km}}&lt;ref name=&quot;sicardy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Beatty2010-NewScientist&quot; /&gt;
| mass = {{plainlist |
* {{val|1.6466|0.0085|e=22|u=kg}} (system)&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;
* {{val|1.638|0.014|e=22|u=kg}} (Eris only){{efn|name=erismass}}
* 0.0027 [[Earth mass|Earths]]; 0.22 [[Moon mass|Moons]]
  }}
| surface_area = {{val|1.70|0.02|e=7|u=km2}}{{refn|group=lower-alpha|name=volumesurface|Calculated from the mean radius}}
| volume = {{val|6.59|0.10|e=9|u=km3}}{{refn|group=lower-alpha|name=volumesurface}}
| density = {{val|2.43|0.05|u=g/cm3}}&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;
| surface_grav = {{val|0.82|0.02|u=m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}&lt;br /&gt;{{val|0.084|0.002}} [[g-force|''g'']]{{refn|group=lower-alpha|name=calc|Calculated based on the known parameters}}
| escape_velocity = {{V2|16.65|1163|2}}&amp;thinsp;±&amp;thinsp;0.01 km/s{{refn|group=lower-alpha|name=calc}}
| sidereal_day = {{val|15.786|u=d}} ([[tidal locking|synchronous]])&lt;ref name=&quot;Szakats2022&quot;/&gt;
| axial_tilt = ≈ {{val|78.3|u=°}} to orbit (assumed){{refn|name=tilt|group=lower-alpha|Assumed axial tilt if Eris rotates in the same plane as Dysnomia's orbit, which is tilted 78.29° with respect to Eris's orbit.&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;Holler2018&quot; /&gt;&lt;br /&gt;≈ {{val|61.6|u=°}} to [[ecliptic]] (assumed){{refn|name=tilt|group=lower-alpha}}{{efn|name=ecliptictilt|Holler et al. (2021) determined an [[ecliptic latitude]] of {{mvar|β}} {{=}} 28.41° for the north pole of Dysnomia's orbit, which is assumed to be similarly oriented as Eris's rotational north pole.&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Holler2018&quot;/&gt;  {{mvar|β}}  is the angular offset from the [[ecliptic plane]], whereas [[inclination]]  {{mvar|i}}  with respect to the ecliptic is the angular offset from the [[ecliptic north pole]] at {{nobr| {{mvar|β}} {{=}} +90° ;}}  {{mvar|i}}  with respect to the ecliptic would be the [[Angle#Combining angle pairs|complement]] of  {{mvar|β}}. Therefore, given {{nobr| {{mvar|β}} {{=}} 28.41° ,}}  {{nobr| {{mvar|i}} {{=}} 90° – (28.41°) {{=}} 61.59° }} from the ecliptic.}}
| albedo = {{val|0.96|0.09|0.04}} {{sic}}&lt;!--this isn't backwards--&gt; ([[geometric albedo|geometric]])&lt;ref name=&quot;sicardy&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{val|0.99|0.01|0.09}} ([[Bond albedo|Bond]])&lt;ref name=&quot;Verbiscer2022&quot; /&gt;
| temp_name1 = (approx)
| min_temp_1 = 30&amp;nbsp;[[Kelvin|K]]
| mean_temp_1 = 42&amp;nbsp;K&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eris Facts |url=https://space-facts.com/eris/ |website=Space Facts |access-date=May 26, 2021 |archive-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528054504/https://space-facts.com/eris/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| max_temp_1 = 56&amp;nbsp;K
| spectral_type = [[Trans-Neptunian object#Colors|B−V]]=0.78, V−R=0.45&lt;ref name=&quot;Snodgrass et al. 2010&quot; /&gt;
| magnitude = 18.7&lt;ref name=&quot;AstDys&quot; /&gt;
| abs_magnitude = –1.26&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;
| angular_size = {{val|34.4|1.4}} [[milliarcsecond|milli-arcsec]]&lt;ref name=&quot;Brown-2003-UB313&quot; /&gt;
}}

اریس گۆنش اطرافیندا دولانان دوقوزونجی آغیر جیسم و آی‌لاری دا حسابا قاتساق، [[گونش سیستم|گۆنش سیستمینین]] اون آلتینجی آغیر جیسمی ساییلیر. عئینی حالدا، گۆنش سیستمینده ایندیه‌دک هئچ بیر فضایی گمینین یاخینینا گئتمه‌دییی ان بؤیوک جیسم‌دیر. اریسین قطرینین ۲۳۲۶ ± ۱۲ کیلومتر (۱۴۴۵ ± ۷ مایل) اولدوغو اؤلچولوب؛ اونون کۆتله‌سی یئر کؤره‌سینین ۰.۲۸ فاییزیدیر و پلوتون‌دان ۲۷ فاییز داها آغیردیر، هرچند پلوتونون حجمی بیر آز داها بؤیوکدور. هم اریس و هم ده پلوتونون سطح ساحه‌سی، روسیه یا گونئی آمریکا قدردیر.
اریسین «دیسنومیا» آدیندا بیر بؤیوک تصدیق‌لنمیش آیی وار، و احتمال وئریلیر کی داها بؤیوک باشقا بیر آیی دا اولسون. ۲۰۱۶-جی ایلین فوریه آییندا، اریسین گۆنش‌دن اولان اوزاقلیغی ۹۶.۳ نجوم واحیدی (۱۴.۴۱ میلیارد کیلومتر یا ۸.۹۵ میلیارد مایل) ایدی کی بو دا [[نپتون]] و یا پلوتونون اوزاقلیغیندان اوچ قات داها چوخدور. اوزون دؤوره‌لی کۇیروکلو اولدوزلاری (comets) چیخساق، اریس و دیسنومیا ۲۰۱۸-جی ایلده «۲۰۱۸ AG37» و «۲۰۱۸ VG18» جیسملری تاپیلانا قدر، گۆنش سیستمینده بیلدیمیز ان اوزاق طبیعی جیسملر ایدیلر.
اریس ایلک‌لرده [[پلوتو|پلوتون‌دان]] بؤیوک گؤروندوگو اۆچون، [[ناسا]] (NASA) اونو ایلک باشدا گۆنش سیستمینین اونونجو [[گزه‌گن|گزه‌گنی]] آدلاندیردی. بو مسئله و گله‌جکده بنزر اؤلچوده باشقا جیسملرین تاپیلما احتیمالی، «اولوسلارآراسی نجوم بیرلیگی»نی (IAU) مجبور ائتدی کی گزه‌گن سؤزونون تعریفینی ایلک دفعه اولاراق دقیق‌لشدیرسین. ۲۴ آگوست ۲۰۰۶-دا تصویب اولونان بو تعریفه گؤره، اریس، پلوتون و سرس [[کۆچوک گزه‌گن]] ساییلدیلار و بونونلا دا گۆنش سیستمینین گزه‌گنلرینین سایی، پلوتون ۱۹۳۰-دا تاپیلمازدان قاباق اولدوغو کیمی، یئنی‌دن سککیزه ائندی. ۲۰۱۰-جو ایلده اریسین بیر اولدوزون قاباغیندان کئچمه‌سی (occultation) نتیجه‌سینده آپاریلان موشاهیده لر گؤستردی کی اریس پلوتودان بیر آز کیچیک‌دیر؛ پلوتونون اؤلچوسو ایسه «نیوهورایزنز» فضایی گمیسی طرفیندن ۲۰۱۵-جی ایلین جولای آییندا ۲۳۷۷ ± ۴ کیلومتر (۱۴۷۷ ± ۲ مایل) اولاراق اؤلچولموشدور.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate|year=2015|access-date=July 13, 2015|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713175323/http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|archive-date=July 13, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>kqxuuulkbl8axjrfgxpk6eu5ebec2od</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591076</id>
      <parentid>1591069</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T12:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <origin>1591076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10812" sha1="cy0vj1xiacx6r33dgexgv2y3kqgcxwp" xml:space="preserve">'''اریس''' (سیمگه :[[File:Eris symbol (fixed width).svg]] [[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]] : Eris) (نۆمره ۱۳۶۱۹۹) گۆنش سیستمینده‌کی ان آغیر و ایکینجی بؤیوک بیلینن «کۆچوک گزه‌گن» (dwarf planet) دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |title=Dwarf Planets |date=March 12, 2020 |access-date=January 1, 2023 |publisher=[[Canadian Space Agency]] |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126072537/https://www.asc-csa.gc.ca/eng/astronomy/solar-system/dwarf-planets.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بو، [[نپتون]] دان اوزاق، [[داغینتی دیسک|داغینتی دیسکی]] (scattered disk) آدلانان بؤلومده یئرلشن و اوزون و دئییشیک بیر یؤرونگه‌سی اولان گؤی جیسمی‌دیر. اریس ۲۰۰۵-جی ایلین ژانویه آییندا، مایک براون ین باشچیلیق ائتدییی پالومار رصدخاناسی تیم‌لری طرفیندن تاپیلدی و همین ایلین سونوندا تصدیق اولوندو. سپتامبر ۲۰۰۶-دا ایسه، یونان-روم افسانه‌لرینده‌کی «دعوا و ایختیلاف تانریچاسی»نین آدی قویولدو.

{{Infobox planet
| minorplanet = yes
| type = dwarf planet
| name = اریس
| symbol = [[File:Eris symbol (bold).svg|24px|⯰&lt;!--used i.a. by JPL/NASA--&gt;]] (mostly astrological)
| image = Eris and moon Dysnomia JWST NIRCam.jpg
| image_alt = 
| caption = 
| discoverer = {{plainlist |
* [[مایکل براون]]
* [[چاد تروییلو]]
* [[دیوید رابینوویتز]]&lt;ref name=&quot;discovery&quot; /&gt;
  }}
| discovered = ژانویه ۵, ۲۰۰۵&lt;ref name=&quot;New Planet&quot; /&gt;
| mpc_name = (۱۳۶۱۹۹) اریس
| pronounced = {{IPAc-en|ˈ|ɛr|ᵻ|s}},&lt;ref name=Lex&gt;{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Eris |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731013201/https://www.lexico.com/definition/eris |archive-date=July 31, 2020 |title=Eris |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;br /&gt;{{MW|Eris}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dictcom/&gt; {{IPAc-en|ˈ|ɪər|ᵻ|s}}&lt;ref name=MW&gt;Noah Webster (1884) ''A Practical Dictionary of the English Language''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dictcom&quot;&gt;{{dict.com|Eris}}&lt;/ref&gt;
| adjective = Eridian {{IPAc-en|ɛ|'|r|ɪ|d|i|ə|n}}&lt;ref name=Morrison/&gt;&lt;ref name=ID&gt;Ian Douglas (2013) ''Semper Human''&lt;/ref&gt;
| note = yes
| alt_names = (136199) Eris&lt;br&gt;[[Minor planet provisional designation|{{mp|2003 UB|313}}]]&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;&lt;br /&gt;&quot;Xena&quot; (nickname)
| named_after = [[Eris (mythology)|Ἔρις]] ''Eris''
| mp_category = {{plainlist |
* [[Dwarf planet]]
* [[Trans-Neptunian object|TNO]]
* [[Scattered disc|SDO]]
* [[minor planet moon|Binary]]&lt;ref name=&quot;MPC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Buie2007&quot; /&gt;
  }}
| orbit_ref = &lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;
| observation_arc = 71.08&amp;nbsp;[[Julian year (astronomy)|yr]] (25,963&amp;nbsp;d)
| epoch = November 21, 2025&lt;br /&gt;([[Julian day|JD]] 2461000.5)
| earliest_precovery_date = September 3, 1954
| aphelion = {{cvt|97.49|AU|e9km|sigfig=5|lk=on}}
| perihelion = {{cvt|38.1|AU|e9km|sigfig=4}}&lt;ref name=&quot;Horizons2257&quot;/&gt;
| time_periastron = December 6, 2257&lt;ref name=&quot;Horizons2257&quot;/&gt;
| semimajor = {{cvt|67.69|AU|Tm|sigfig=5}}
| eccentricity = 0.44
| period = 560.7 [[Julian year (astronomy)|yr]]&lt;br /&gt;558.4 years (barycentric)&lt;ref name=&quot;barycenter&quot;/&gt;{{refn|group=lower-alpha|name=period|The heliocentric orbital period of an eccentric orbit like Eris can change quite notably over the 12-year orbit of [[Jupiter]]. Barycentric orbits, that use a Sun+Jupiter center-point, are more stable and give a better one-size fits all solution.}}
| avg_speed = {{val|3.4|u=km/s}}
| mean_anomaly = {{val|205.11|ul=°}}
| mean_motion = {{Deg2DMS|0.00177|sup=ms}} / day
| inclination = {{val|44.18|u=°}}
| asc_node = {{val|36.02|u=°}}
| arg_peri = {{val|151.66|u=°}}
| satellites = 1 confirmed ([[Dysnomia (moon)|Dysnomia]])
| mean_diameter = {{val|2326|12|u=km}}
| mean_radius = {{val|1163|6|u=km}}&lt;ref name=&quot;sicardy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Beatty2010-NewScientist&quot; /&gt;
| mass = {{plainlist |
* {{val|1.6466|0.0085|e=22|u=kg}} (system)&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;
* {{val|1.638|0.014|e=22|u=kg}} (Eris only){{efn|name=erismass}}
* 0.0027 [[Earth mass|Earths]]; 0.22 [[Moon mass|Moons]]
  }}
| surface_area = {{val|1.70|0.02|e=7|u=km2}}{{refn|group=lower-alpha|name=volumesurface|Calculated from the mean radius}}
| volume = {{val|6.59|0.10|e=9|u=km3}}{{refn|group=lower-alpha|name=volumesurface}}
| density = {{val|2.43|0.05|u=g/cm3}}&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;
| surface_grav = {{val|0.82|0.02|u=m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}&lt;br /&gt;{{val|0.084|0.002}} [[g-force|''g'']]{{refn|group=lower-alpha|name=calc|Calculated based on the known parameters}}
| escape_velocity = {{V2|16.65|1163|2}}&amp;thinsp;±&amp;thinsp;0.01 km/s{{refn|group=lower-alpha|name=calc}}
| sidereal_day = {{val|15.786|u=d}} ([[tidal locking|synchronous]])&lt;ref name=&quot;Szakats2022&quot;/&gt;
| axial_tilt = ≈ {{val|78.3|u=°}} to orbit (assumed){{refn|name=tilt|group=lower-alpha|Assumed axial tilt if Eris rotates in the same plane as Dysnomia's orbit, which is tilted 78.29° with respect to Eris's orbit.&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;Holler2018&quot; /&gt;&lt;br /&gt;≈ {{val|61.6|u=°}} to [[ecliptic]] (assumed){{refn|name=tilt|group=lower-alpha}}{{efn|name=ecliptictilt|Holler et al. (2021) determined an [[ecliptic latitude]] of {{mvar|β}} {{=}} 28.41° for the north pole of Dysnomia's orbit, which is assumed to be similarly oriented as Eris's rotational north pole.&lt;ref name=&quot;Holler2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Holler2018&quot;/&gt;  {{mvar|β}}  is the angular offset from the [[ecliptic plane]], whereas [[inclination]]  {{mvar|i}}  with respect to the ecliptic is the angular offset from the [[ecliptic north pole]] at {{nobr| {{mvar|β}} {{=}} +90° ;}}  {{mvar|i}}  with respect to the ecliptic would be the [[Angle#Combining angle pairs|complement]] of  {{mvar|β}}. Therefore, given {{nobr| {{mvar|β}} {{=}} 28.41° ,}}  {{nobr| {{mvar|i}} {{=}} 90° – (28.41°) {{=}} 61.59° }} from the ecliptic.}}
| albedo = {{val|0.96|0.09|0.04}} {{sic}}&lt;!--this isn't backwards--&gt; ([[geometric albedo|geometric]])&lt;ref name=&quot;sicardy&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{val|0.99|0.01|0.09}} ([[Bond albedo|Bond]])&lt;ref name=&quot;Verbiscer2022&quot; /&gt;
| temp_name1 = (approx)
| min_temp_1 = 30&amp;nbsp;[[Kelvin|K]]
| mean_temp_1 = 42&amp;nbsp;K&lt;ref&gt;{{cite web |title=Eris Facts |url=https://space-facts.com/eris/ |website=Space Facts |access-date=May 26, 2021 |archive-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528054504/https://space-facts.com/eris/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| max_temp_1 = 56&amp;nbsp;K
| spectral_type = [[Trans-Neptunian object#Colors|B−V]]=0.78, V−R=0.45&lt;ref name=&quot;Snodgrass et al. 2010&quot; /&gt;
| magnitude = 18.7&lt;ref name=&quot;AstDys&quot; /&gt;
| abs_magnitude = –1.26&lt;ref name=&quot;jpldata&quot; /&gt;
| angular_size = {{val|34.4|1.4}} [[milliarcsecond|milli-arcsec]]&lt;ref name=&quot;Brown-2003-UB313&quot; /&gt;
}}

اریس گۆنش اطرافیندا دولانان دوقوزونجی آغیر جیسم و آی‌لاری دا حسابا قاتساق، [[گونش سیستم|گۆنش سیستمینین]] اون آلتینجی آغیر جیسمی ساییلیر. عئینی حالدا، گۆنش سیستمینده ایندیه‌دک هئچ بیر فضایی گمینین یاخینینا گئتمه‌دییی ان بؤیوک جیسم‌دیر. اریسین قطرینین ۲۳۲۶ ± ۱۲ کیلومتر (۱۴۴۵ ± ۷ مایل) اولدوغو اؤلچولوب؛ اونون کۆتله‌سی یئر کؤره‌سینین ۰.۲۸ فاییزیدیر و پلوتون‌دان ۲۷ فاییز داها آغیردیر، هرچند پلوتونون حجمی بیر آز داها بؤیوکدور. هم اریس و هم ده پلوتونون سطح ساحه‌سی، روسیه یا گونئی آمریکا قدردیر.
اریسین «دیسنومیا» آدیندا بیر بؤیوک تصدیق‌لنمیش آیی وار، و احتمال وئریلیر کی داها بؤیوک باشقا بیر آیی دا اولسون. ۲۰۱۶-جی ایلین فوریه آییندا، اریسین گۆنش‌دن اولان اوزاقلیغی ۹۶.۳ نجوم واحیدی (۱۴.۴۱ میلیارد کیلومتر یا ۸.۹۵ میلیارد مایل) ایدی کی بو دا [[نپتون]] و یا پلوتونون اوزاقلیغیندان اوچ قات داها چوخدور. اوزون دؤوره‌لی کۇیروکلو اولدوزلاری (comets) چیخساق، اریس و دیسنومیا ۲۰۱۸-جی ایلده «۲۰۱۸ AG37» و «۲۰۱۸ VG18» جیسملری تاپیلانا قدر، گۆنش سیستمینده بیلدیمیز ان اوزاق طبیعی جیسملر ایدیلر.
اریس ایلک‌لرده [[پلوتو|پلوتون‌دان]] بؤیوک گؤروندوگو اۆچون، [[ناسا]] (NASA) اونو ایلک باشدا گۆنش سیستمینین اونونجو [[گزه‌گن|گزه‌گنی]] آدلاندیردی. بو مسئله و گله‌جکده بنزر اؤلچوده باشقا جیسملرین تاپیلما احتیمالی، «اولوسلارآراسی نجوم بیرلیگی»نی (IAU) مجبور ائتدی کی گزه‌گن سؤزونون تعریفینی ایلک دفعه اولاراق دقیق‌لشدیرسین. ۲۴ آگوست ۲۰۰۶-دا تصویب اولونان بو تعریفه گؤره، اریس، پلوتون و سرس [[کۆچوک گزه‌گن]] ساییلدیلار و بونونلا دا گۆنش سیستمینین گزه‌گنلرینین سایی، پلوتون ۱۹۳۰-دا تاپیلمازدان قاباق اولدوغو کیمی، یئنی‌دن سککیزه ائندی. ۲۰۱۰-جو ایلده اریسین بیر اولدوزون قاباغیندان کئچمه‌سی (occultation) نتیجه‌سینده آپاریلان موشاهیده لر گؤستردی کی اریس پلوتودان بیر آز کیچیک‌دیر؛ پلوتونون اؤلچوسو ایسه «نیوهورایزنز» فضایی گمیسی طرفیندن ۲۰۱۵-جی ایلین جولای آییندا ۲۳۷۷ ± ۴ کیلومتر (۱۴۷۷ ± ۲ مایل) اولاراق اؤلچولموشدور.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate|year=2015|access-date=July 13, 2015|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713175323/http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/|archive-date=July 13, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==آیریجا باخ==
*[[داغینتی دیسک]]

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>cy0vj1xiacx6r33dgexgv2y3kqgcxwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داغینتی دیسک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617984</id>
    <revision>
      <id>1591077</id>
      <timestamp>2026-07-22T12:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''داغینتی دیسکی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''scattered disc''') ، [[ گونش سیستمی|گۆنش سیستمینین]] اوزاق یئرلرینده اولان و ایچینده سئیریك (تک-تؤک) شکیلده یئرلشن بوزلو و کیچیک گؤی جیسملری اولان بیر دیسک‌دیر. بو جیسملر، «نپتون»دان اوزاق‌دا اولان جیسملر عائ...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1527" sha1="jxgmy6s00nibttdcbt2rjui2fjt0r1b" xml:space="preserve">'''داغینتی دیسکی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''scattered disc''') ، [[ گونش سیستمی|گۆنش سیستمینین]] اوزاق یئرلرینده اولان و ایچینده سئیریك (تک-تؤک) شکیلده یئرلشن بوزلو و کیچیک گؤی جیسملری اولان بیر دیسک‌دیر. بو جیسملر، «نپتون»دان اوزاق‌دا اولان جیسملر عائیله‌سینین بیر قولودور. داغینتی دیسکی‌نین جیسملری‌نین یؤرونگه‌لری‌نین [[مرکزدن چؽخییش|مرکزدن چؽخیشی]] ۰.۸-دک چاتیر، [[دوْوره ایریلیی]](inclination) ۴۰ درجه‌یه قدر یوکسه‌لیر و گۆنشه ان یاخین اولدوقلاری نوقطه (perihelion) ۳۰ نجوم واحیدیندن (۴.۵ میلیارد کیلومتر یا ۲.۸ میلیارد مایل) آرتیقدیر.
[[File:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|300px|ان بؤیوک داغینتی دیسکین جیرمی اریس و اونون آیی دیسنومیا سولوندا]]
دوشونولور کی بو آغیر و قاریشیق یؤرونگه‌لر، گازی نه‌نگ (غول) گزه‌گنلرین جاذیبه‌سی نتیجه‌سینده یارانان داغؽنتیلاری (scatterings) محصولودور و بو جیسملر هله ده نپتون گزه‌گن‌ینین جاذیبه تأثیری آلتیندادیرلار.

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>jxgmy6s00nibttdcbt2rjui2fjt0r1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591078</id>
      <parentid>1591077</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T12:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1827" sha1="hml695w2meon9cajvv4ciu0j16hfthq" xml:space="preserve">'''داغینتی دیسکی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''scattered disc''') ، [[ گونش سیستمی|گۆنش سیستمینین]] اوزاق یئرلرینده اولان و ایچینده سئیریك (تک-تؤک) شکیلده یئرلشن بوزلو و کیچیک گؤی جیسملری اولان بیر دیسک‌دیر. بو جیسملر، «نپتون»دان اوزاق‌دا اولان جیسملر عائیله‌سینین بیر قولودور. داغینتی دیسکی‌نین جیسملری‌نین یؤرونگه‌لری‌نین [[مرکزدن چؽخییش|مرکزدن چؽخیشی]] ۰.۸-دک چاتیر، [[دوْوره ایریلیی]](inclination) ۴۰ درجه‌یه قدر یوکسه‌لیر و گۆنشه ان یاخین اولدوقلاری نوقطه (perihelion) ۳۰ نجوم واحیدیندن (۴.۵ میلیارد کیلومتر یا ۲.۸ میلیارد مایل) آرتیقدیر.
[[File:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|300px|ان بؤیوک داغینتی دیسکین جیرمی اریس و اونون آیی دیسنومیا سولوندا]]
دوشونولور کی بو آغیر و قاریشیق یؤرونگه‌لر، گازی نه‌نگ (غول) گزه‌گنلرین جاذیبه‌سی نتیجه‌سینده یارانان داغؽنتیلاری (scatterings) محصولودور و بو جیسملر هله ده نپتون گزه‌گن‌ینین جاذیبه تأثیری آلتیندادیرلار.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Masetti |first=Maggie |date=2007 |title=Cosmic Distance Scales&amp;nbsp;– The Solar System |url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/features/cosmic/solar_system_info.html |access-date=2008-07-12 |website=Website of NASA's High Energy Astrophysics Science Archive Research Center}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>hml695w2meon9cajvv4ciu0j16hfthq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591084</id>
      <parentid>1591078</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T15:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1863" sha1="c8jyisl1ricmzajbtnwvi4h3lehs4nj" xml:space="preserve">'''داغینتی دیسکی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''scattered disc''') ، [[ گونش سیستمی|گۆنش سیستمینین]] اوزاق یئرلرینده اولان و ایچینده سئیریك (تک-تؤک) شکیلده یئرلشن بوزلو و کیچیک گؤی جیسملری اولان بیر دیسک‌دیر. بو جیسملر، «نپتون»دان اوزاق‌دا اولان جیسملر عائیله‌سینین بیر قولودور. داغینتی دیسکی‌نین جیسملری‌نین یؤرونگه‌لری‌نین [[مرکزدن چؽخییش|مرکزدن چؽخیشی]] ۰.۸-دک چاتیر، [[دوْوره ایریلیی]](inclination) ۴۰ درجه‌یه قدر یوکسه‌لیر و گۆنشه ان یاخین اولدوقلاری نوقطه (perihelion) ۳۰ [[آسترونومیک واحید|نجوم واحیدیندن]] (۴.۵ میلیارد کیلومتر یا ۲.۸ میلیارد مایل) آرتیقدیر.
[[File:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|300px|ان بؤیوک داغینتی دیسکین جیرمی اریس و اونون آیی دیسنومیا سولوندا]]
دوشونولور کی بو آغیر و قاریشیق یؤرونگه‌لر، گازی نه‌نگ (غول) گزه‌گنلرین جاذیبه‌سی نتیجه‌سینده یارانان داغؽنتیلاری (scatterings) محصولودور و بو جیسملر هله ده نپتون گزه‌گن‌ینین جاذیبه تأثیری آلتیندادیرلار.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Masetti |first=Maggie |date=2007 |title=Cosmic Distance Scales&amp;nbsp;– The Solar System |url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/features/cosmic/solar_system_info.html |access-date=2008-07-12 |website=Website of NASA's High Energy Astrophysics Science Archive Research Center}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>c8jyisl1ricmzajbtnwvi4h3lehs4nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591095</id>
      <parentid>1591084</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T20:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <origin>1591095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1852" sha1="q1j5e6s03rsueyic6lrg4thg29smp1a" xml:space="preserve">'''داغینتی دیسکی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''scattered disc''') ، [[ گونش سیستمی|گۆنش سیستمینین]] اوزاق یئرلرینده اولان و ایچینده سئیریك (تک-تؤک) شکیلده یئرلشن بوزلو و کیچیک گؤی جیسملری اولان بیر دیسک‌دیر. بو جیسملر، «نپتون»دان اوزاق‌دا اولان جیسملر عائیله‌سینین بیر قولودور. داغینتی دیسکی‌نین جیسملری‌نین یؤرونگه‌لری‌نین [[دؤنرگه‌نین قاییشلیقی]] ۰.۸-دک چاتیر، [[دوْوره ایریلیی]](inclination) ۴۰ درجه‌یه قدر یوکسه‌لیر و گۆنشه ان یاخین اولدوقلاری نوقطه (perihelion) ۳۰ [[آسترونومیک واحید|نجوم واحیدیندن]] (۴.۵ میلیارد کیلومتر یا ۲.۸ میلیارد مایل) آرتیقدیر.
[[File:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|300px|ان بؤیوک داغینتی دیسکین جیرمی اریس و اونون آیی دیسنومیا سولوندا]]
دوشونولور کی بو آغیر و قاریشیق یؤرونگه‌لر، گازی نه‌نگ (غول) گزه‌گنلرین جاذیبه‌سی نتیجه‌سینده یارانان داغؽنتیلاری (scatterings) محصولودور و بو جیسملر هله ده نپتون گزه‌گن‌ینین جاذیبه تأثیری آلتیندادیرلار.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Masetti |first=Maggie |date=2007 |title=Cosmic Distance Scales&amp;nbsp;– The Solar System |url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/features/cosmic/solar_system_info.html |access-date=2008-07-12 |website=Website of NASA's High Energy Astrophysics Science Archive Research Center}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>q1j5e6s03rsueyic6lrg4thg29smp1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوربیت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617985</id>
    <redirect title="دؤنرگه" />
    <revision>
      <id>1591090</id>
      <timestamp>2026-07-22T19:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>H.Ganjeli، [[اوربیت]] صفحه‌سینی [[دؤنرگه]]-ه آپاردی: سهو یازیلیش: آد لاتین نن تۆرکجه چویرلندی.</comment>
      <origin>1591090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="056rnxl5qup4bhplwqi4y6mox45lk7i" xml:space="preserve">#تغییر_مسیر [[دؤنرگه]]

{{Redirect category shell|
{{R from move}}
}}</text>
      <sha1>056rnxl5qup4bhplwqi4y6mox45lk7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دانیشیق:اوربیت</title>
    <ns>1</ns>
    <id>617986</id>
    <redirect title="دانیشیق:دؤنرگه" />
    <revision>
      <id>1591092</id>
      <timestamp>2026-07-22T19:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>H.Ganjeli، [[دانیشیق:اوربیت]] صفحه‌سینی [[دانیشیق:دؤنرگه]]-ه آپاردی: سهو یازیلیش: آد لاتین نن تۆرکجه چویرلندی.</comment>
      <origin>1591092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="oagfuec6pzzp8k8qvgdeau4i6bnju2l" xml:space="preserve">#تغییر_مسیر [[دانیشیق:دؤنرگه]]

{{Redirect category shell|
{{R from move}}
}}</text>
      <sha1>oagfuec6pzzp8k8qvgdeau4i6bnju2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دؤنرگه‌نین قاییشلیقی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617987</id>
    <revision>
      <id>1591096</id>
      <timestamp>2026-07-22T20:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''دؤنرگه‌نین قاییشلیقی'''  ویا '''مدارین مرکزدن اِکسانتریکلیغی''' «گؤک جرملرین ([[گزه‌گن]]) دؤنرگه‌سی (مداری) همیشه دایره شکلینده اولماز، باخؽلی ائتمک اوچون، بیز مدارین اِکسانتریک‌لیغی یا مدارین مرکزدن اؤترمه‌سی دئیلیریک. اگر اِکسانتریک‌لیق صفر (...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2657" sha1="h4h6ic6htrfa3dgcw3d26rfq8mc7u1u" xml:space="preserve">'''دؤنرگه‌نین قاییشلیقی'''  ویا '''مدارین مرکزدن اِکسانتریکلیغی''' «گؤک جرملرین ([[گزه‌گن]]) دؤنرگه‌سی (مداری) همیشه دایره شکلینده اولماز، باخؽلی ائتمک اوچون، بیز مدارین اِکسانتریک‌لیغی یا مدارین مرکزدن اؤترمه‌سی دئیلیریک. اگر اِکسانتریک‌لیق صفر (۰) اولسا، [[دؤنرگه]] کامل دایره اولار. آما اِکسانتریکلیق آرتیق اولدوقچاق، دؤنرگه‌نین شکلی ائتدین (بیضی) شکلینه چاتیر و دؤنرگه‌نین بیر طرفی مرکزدن ائترک، ایدی طرفی ایسه یئتیشیر. بو اؤترمه‌نین میزانین بیر ائتمک، هانسی گزه‌گنین یئتیشیر اولدوغونونوبی تعیین ائدیر

جدولده بۆتون گزه‌گنلر و جؽرتدان گزه‌گن ، ائله‌جه‌ده سئچیلمیش [[گزه‌گنچه|گزه‌گنچه لر]] ، [[قویروقلو اولدوز|قویروقلو اودوزلار]] و [[طبیعی قمر|طبیعی قمرلر]] اۆچون دَیرلر سادالانیر. [[عطارد]] گۆنش سیستئمینده‌کی بۆتون گزه‌گنلر آراسؽندا ان بؤیوک دؤنرگه اِکسانتریک‌لیغی مالیکدیر (e = ۰٫۲۰۵۶)، آردؽنجا [[مریخ]] گلیر - ۰.۰۹۳۴. بئله اِکسانتریک‌لیغ مریخین [[گونش پارلاماسی]] نیسبتا ایکی دفعه چوخ گۆنش شوعاعلانماسی آلماسؽ اۆچون کیفایتدیر. ۲۰۰۶-جؽ ایلده گزه‌گن ستاتوسوندان دۆشمزدن اول [[پلوتو]] ان ائکسئنتریس دؤنرگه یه مالیک گزه‌گن حساب اولونوردو (۰٫۲۴۸≈e). دیگر ترانس-نپتون جیسیملری، خۆصوصا‌ده جؽرتدان گزه‌گن [[اریس]] (۰٫۴۳۵≈e) اهمییتلی قییشلیقه مالیکدیر. داها دا اوزاقدا، [[سدنا|سدنانؽن]] تخمینا ۰،۸۵۰ آپسیس و تخمینا ۷۶ AU آپسیسه اولدوغو تخمین ائدیلیر و بو، ائحتیمال کی، نامعلوم دؤنرگه لر ین تأثیری آلتؽندا باش وئریر.&lt;ref&gt;[http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html Asteroids&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{webarchive
|url=https://web.archive.org/web/20070304161718/http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html
|date=4 March 2007}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>h4h6ic6htrfa3dgcw3d26rfq8mc7u1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591097</id>
      <parentid>1591096</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T20:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2691" sha1="ozwsjzat36lzjtqhrchx16yyqduv3ml" xml:space="preserve">'''دؤنرگه‌نین قاییشلیقی'''  ویا '''مدارین مرکزدن اِکسانتریکلیغی''' «گؤک جرملرین ([[گزه‌گن]]) دؤنرگه‌سی (مداری) همیشه دایره شکلینده اولماز، باخؽلی ائتمک اوچون، بیز مدارین اِکسانتریک‌لیغی یا مدارین مرکزدن اؤترمه‌سی دئیلیریک. اگر اِکسانتریک‌لیق صفر (۰) اولسا، [[دؤنرگه]] کامل دایره اولار.
[[File:Kepler orbits.svg|thumb|]]
آما اِکسانتریکلیق آرتیق اولدوقچاق، دؤنرگه‌نین شکلی ائتدین (بیضی) شکلینه چاتیر و دؤنرگه‌نین بیر طرفی مرکزدن ائترک، ایدی طرفی ایسه یئتیشیر. بو اؤترمه‌نین میزانین بیر ائتمک، هانسی گزه‌گنین یئتیشیر اولدوغونونوبی تعیین ائدیر

جدولده بۆتون گزه‌گنلر و جؽرتدان گزه‌گن ، ائله‌جه‌ده سئچیلمیش [[گزه‌گنچه|گزه‌گنچه لر]] ، [[قویروقلو اولدوز|قویروقلو اودوزلار]] و [[طبیعی قمر|طبیعی قمرلر]] اۆچون دَیرلر سادالانیر. [[عطارد]] گۆنش سیستئمینده‌کی بۆتون گزه‌گنلر آراسؽندا ان بؤیوک دؤنرگه اِکسانتریک‌لیغی مالیکدیر (e = ۰٫۲۰۵۶)، آردؽنجا [[مریخ]] گلیر - ۰.۰۹۳۴. بئله اِکسانتریک‌لیغ مریخین [[گونش پارلاماسی]] نیسبتا ایکی دفعه چوخ گۆنش شوعاعلانماسی آلماسؽ اۆچون کیفایتدیر. ۲۰۰۶-جؽ ایلده گزه‌گن ستاتوسوندان دۆشمزدن اول [[پلوتو]] ان ائکسئنتریس دؤنرگه یه مالیک گزه‌گن حساب اولونوردو (۰٫۲۴۸≈e). دیگر ترانس-نپتون جیسیملری، خۆصوصا‌ده جؽرتدان گزه‌گن [[اریس]] (۰٫۴۳۵≈e) اهمییتلی قییشلیقه مالیکدیر. داها دا اوزاقدا، [[سدنا|سدنانؽن]] تخمینا ۰،۸۵۰ آپسیس و تخمینا ۷۶ AU آپسیسه اولدوغو تخمین ائدیلیر و بو، ائحتیمال کی، نامعلوم دؤنرگه لر ین تأثیری آلتؽندا باش وئریر.&lt;ref&gt;[http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html Asteroids&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{webarchive
|url=https://web.archive.org/web/20070304161718/http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html
|date=4 March 2007}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>ozwsjzat36lzjtqhrchx16yyqduv3ml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591098</id>
      <parentid>1591097</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T20:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5360" sha1="lxhd80y6pl8xwllgtygekytu3woksne" xml:space="preserve">'''دؤنرگه‌نین قاییشلیقی'''  ویا '''مدارین مرکزدن اِکسانتریکلیغی''' «گؤک جرملرین ([[گزه‌گن]]) دؤنرگه‌سی (مداری) همیشه دایره شکلینده اولماز، باخؽلی ائتمک اوچون، بیز مدارین اِکسانتریک‌لیغی یا مدارین مرکزدن اؤترمه‌سی دئیلیریک. اگر اِکسانتریک‌لیق صفر (۰) اولسا، [[دؤنرگه]] کامل دایره اولار.
[[File:Kepler orbits.svg|thumb|]]
آما اِکسانتریکلیق آرتیق اولدوقچاق، دؤنرگه‌نین شکلی ائتدین (بیضی) شکلینه چاتیر و دؤنرگه‌نین بیر طرفی مرکزدن ائترک، ایدی طرفی ایسه یئتیشیر. بو اؤترمه‌نین میزانین بیر ائتمک، هانسی گزه‌گنین یئتیشیر اولدوغونونوبی تعیین ائدیر
[[File:Eccentricity rocky planets.jpg|450px|thumb|Plot of the changing orbital eccentricities of [[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]], [[Earth]] and [[Mars]] over the next 50 000 years. The arrows indicate the different scales used, as the eccentricities of Mercury and Mars are much greater than those of Venus and Earth. The 0 point on x-axis in this plot is the year 2007.]]
{| Class= &quot;wikitable floatright mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+ Eccentricities of Solar System bodies
! Object || Eccentricity
|-
| [[Triton (moon)|Triton]] || {{gaps|0.000|016}}
|-
| [[Venus]] || 0.0068
|-
| [[Neptune]] || 0.0086
|-
| [[Earth]] || 0.0167
|-
| [[Titan (moon)|Titan]] || 0.0288
|-
| [[Uranus]] || 0.0472
|-
| [[Jupiter]] || 0.0484
|-
| [[Saturn]] || 0.0541
|-
| [[Moon|Luna (Moon)]] || 0.0549
|-
| [[1 Ceres|Ceres]] || 0.0758
|-
| [[4 Vesta|Vesta]] || 0.0887
|-
| [[Mars]] || 0.0934
|-
| [[10 Hygiea]] || 0.1146
|-
| [[Quaoar]] || 0.1500
|-
| [[Makemake]] || 0.1559
|-
| [[Haumea]] || 0.1887
|-
| [[Mercury (planet)|Mercury]] || 0.2056
|-
| [[2 Pallas]] || 0.2313
|-
| [[90482 Orcus|Orcus]] || 0.2450
|-
| [[Pluto]] || 0.2488
|-
| [[Planet Nine]] (estimate) || 0.25
|-
| [[3 Juno]] || 0.2555
|-
| [[324 Bamberga]] || 0.3400
|-
| [[Eris (dwarf planet)|Eris]] || 0.4407
|-
| [[225088 Gonggong|Gonggong]] || 0.4500
|-
| [[8405 Asbolus]] || 0.5800
|-
| [[5145 Pholus]] || 0.6100
|-
| [[944 Hidalgo]] || 0.6775
|-
| [[Nereid (moon)|Nereid]] || 0.7507
|-
| {{mpl-|148975|2001 XA|255}} || 0.7755
|-
| [[5335 Damocles]] || 0.8386
|-
| [[90377 Sedna|Sedna]] || 0.8549
|-
| [[2017 OF201|{{mp|2017 OF|201}}]] || 0.9460
|-
| [[2019 EU5|{{mp|2019 EU|5}}]] || 0.9617
|-
| [[Halley's Comet]] || 0.9671
|-
| [[Comet Hale–Bopp]] || 0.9951
|-
| [[Comet Ikeya–Seki]] || 0.9999
|-
| [[Comet McNaught]] || 1.0002{{efn|
While its orbit was initially hyperbolic, it would be bound to the Sun later due to the influence of planets&lt;ref name=&quot;McNaught&quot;&gt;{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&amp;TABLE_TYPE=ELEMENTS&amp;OUT_UNITS=AU-D&amp;COMMAND=%22C/2006%20P1%22&amp;CENTER=%27sun%27&amp;START_TIME=2006-01-01&amp;STOP_TIME=2050-01-01&amp;STEP_SIZE=1Y|title=McNaught (C/2006 P1): Heliocentric elements 2006–2050|publisher=Jet Propulsion Laboratory|date=18 July 2007|access-date=10 November 2018}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| [[C/1980 E1]] || 1.0570
|-
| [[{{okina}}Oumuamua]] || {{Gaps|1.201|13}}{{efn|{{okina}}Oumuamua was never bound to the Sun, so its orbit is hyperbolic: {{nowrap|{{mvar|e}} ≈ 1.20 &gt; 1}} }}
|-
| [[2I/Borisov]] || 3.3565{{efn|C/2019 Q4 (Borisov) was never bound to the Sun, so its orbit is hyperbolic: {{nowrap|{{mvar|e}} ≈ 3.5 &gt; 1}} }}
|-
| [[3I/ATLAS]] || {{Val|6.139|0.001}}
|}
جدولده بۆتون گزه‌گنلر و جؽرتدان گزه‌گن ، ائله‌جه‌ده سئچیلمیش [[گزه‌گنچه|گزه‌گنچه لر]] ، [[قویروقلو اولدوز|قویروقلو اودوزلار]] و [[طبیعی قمر|طبیعی قمرلر]] اۆچون دَیرلر سادالانیر. [[عطارد]] گۆنش سیستئمینده‌کی بۆتون گزه‌گنلر آراسؽندا ان بؤیوک دؤنرگه اِکسانتریک‌لیغی مالیکدیر (e = ۰٫۲۰۵۶)، آردؽنجا [[مریخ]] گلیر - ۰.۰۹۳۴. بئله اِکسانتریک‌لیغ مریخین [[گونش پارلاماسی]] نیسبتا ایکی دفعه چوخ گۆنش شوعاعلانماسی آلماسؽ اۆچون کیفایتدیر. ۲۰۰۶-جؽ ایلده گزه‌گن ستاتوسوندان دۆشمزدن اول [[پلوتو]] ان ائکسئنتریس دؤنرگه یه مالیک گزه‌گن حساب اولونوردو (۰٫۲۴۸≈e). دیگر ترانس-نپتون جیسیملری، خۆصوصا‌ده جؽرتدان گزه‌گن [[اریس]] (۰٫۴۳۵≈e) اهمییتلی قییشلیقه مالیکدیر. داها دا اوزاقدا، [[سدنا|سدنانؽن]] تخمینا ۰،۸۵۰ آپسیس و تخمینا ۷۶ AU آپسیسه اولدوغو تخمین ائدیلیر و بو، ائحتیمال کی، نامعلوم دؤنرگه لر ین تأثیری آلتؽندا باش وئریر.&lt;ref&gt;[http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html Asteroids&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{webarchive
|url=https://web.archive.org/web/20070304161718/http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html
|date=4 March 2007}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>lxhd80y6pl8xwllgtygekytu3woksne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591099</id>
      <parentid>1591098</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T21:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5414" sha1="s2310ao3ojr6a91g4qsaoszo0rhgg73" xml:space="preserve">'''دؤنرگه‌نین قاییشلیقی'''  ویا '''مدارین مرکزدن اِکسانتریکلیغی''' «گؤک جرملرین ([[گزه‌گن]]) دؤنرگه‌سی (مداری) همیشه دایره شکلینده اولماز، باخؽلی ائتمک اوچون، بیز مدارین اِکسانتریک‌لیغی یا مدارین مرکزدن اؤترمه‌سی دئیلیریک. اگر اِکسانتریک‌لیق صفر (۰) اولسا، [[دؤنرگه]] کامل دایره اولار.
[[File:Kepler orbits.svg|thumb|]]
آما اِکسانتریکلیق آرتیق اولدوقچاق، دؤنرگه‌نین شکلی ائتدین (بیضی) شکلینه چاتیر و دؤنرگه‌نین بیر طرفی مرکزدن ائترک، ایدی طرفی ایسه یئتیشیر. بو اؤترمه‌نین میزانین بیر ائتمک، هانسی گزه‌گنین یئتیشیر اولدوغونونوبی تعیین ائدیر
[[File:Eccentricity rocky planets.jpg|450px|thumb|Plot of the changing orbital eccentricities of [[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]], [[Earth]] and [[Mars]] over the next 50 000 years. The arrows indicate the different scales used, as the eccentricities of Mercury and Mars are much greater than those of Venus and Earth. The 0 point on x-axis in this plot is the year 2007.]]
{| Class= &quot;wikitable floatright mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+ Eccentricities of Solar System bodies
! Object || Eccentricity
|-
| [[تریتون (قمر)]] || {{gaps|0.000|016}}
|-
| [[زؤهره]] || 0.0068
|-
| [[نپتون]] || 0.0086
|-
| [[یئر]] || 0.0167
|-
| [[تایتان (قمر)|تایتان]] || 0.0288
|-
| [[اورانوس]] || 0.0472
|-
| [[موشتری]] || 0.0484
|-
| [[زوحل]] || 0.0541
|-
| [[آی]] || 0.0549
|-
| [[سئرس]] || 0.0758
|-
| [[۴ وستا]] || 0.0887
|-
| [[مریخ]] || 0.0934
|-
| [[هایجیا ۱۰]] || 0.1146
|-
| [[کواوار ۵۰۰۰۰]] || 0.1500
|-
| [[ماکه‌ماکه]] || 0.1559
|-
| [[هاومیا]] || 0.1887
|-
| [[عطارد]] || 0.2056
|-
| [[2 Pallas]] || 0.2313
|-
| [[90482 Orcus|Orcus]] || 0.2450
|-
| [[Pluto]] || 0.2488
|-
| [[Planet Nine]] (estimate) || 0.25
|-
| [[3 Juno]] || 0.2555
|-
| [[324 Bamberga]] || 0.3400
|-
| [[Eris (dwarf planet)|Eris]] || 0.4407
|-
| [[225088 Gonggong|Gonggong]] || 0.4500
|-
| [[8405 Asbolus]] || 0.5800
|-
| [[5145 Pholus]] || 0.6100
|-
| [[944 Hidalgo]] || 0.6775
|-
| [[Nereid (moon)|Nereid]] || 0.7507
|-
| {{mpl-|148975|2001 XA|255}} || 0.7755
|-
| [[5335 Damocles]] || 0.8386
|-
| [[90377 Sedna|Sedna]] || 0.8549
|-
| [[2017 OF201|{{mp|2017 OF|201}}]] || 0.9460
|-
| [[2019 EU5|{{mp|2019 EU|5}}]] || 0.9617
|-
| [[Halley's Comet]] || 0.9671
|-
| [[Comet Hale–Bopp]] || 0.9951
|-
| [[Comet Ikeya–Seki]] || 0.9999
|-
| [[Comet McNaught]] || 1.0002{{efn|
While its orbit was initially hyperbolic, it would be bound to the Sun later due to the influence of planets&lt;ref name=&quot;McNaught&quot;&gt;{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&amp;TABLE_TYPE=ELEMENTS&amp;OUT_UNITS=AU-D&amp;COMMAND=%22C/2006%20P1%22&amp;CENTER=%27sun%27&amp;START_TIME=2006-01-01&amp;STOP_TIME=2050-01-01&amp;STEP_SIZE=1Y|title=McNaught (C/2006 P1): Heliocentric elements 2006–2050|publisher=Jet Propulsion Laboratory|date=18 July 2007|access-date=10 November 2018}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| [[C/1980 E1]] || 1.0570
|-
| [[{{okina}}Oumuamua]] || {{Gaps|1.201|13}}{{efn|{{okina}}Oumuamua was never bound to the Sun, so its orbit is hyperbolic: {{nowrap|{{mvar|e}} ≈ 1.20 &gt; 1}} }}
|-
| [[2I/Borisov]] || 3.3565{{efn|C/2019 Q4 (Borisov) was never bound to the Sun, so its orbit is hyperbolic: {{nowrap|{{mvar|e}} ≈ 3.5 &gt; 1}} }}
|-
| [[3I/ATLAS]] || {{Val|6.139|0.001}}
|}
جدولده بۆتون گزه‌گنلر و جؽرتدان گزه‌گن ، ائله‌جه‌ده سئچیلمیش [[گزه‌گنچه|گزه‌گنچه لر]] ، [[قویروقلو اولدوز|قویروقلو اودوزلار]] و [[طبیعی قمر|طبیعی قمرلر]] اۆچون دَیرلر سادالانیر. [[عطارد]] گۆنش سیستئمینده‌کی بۆتون گزه‌گنلر آراسؽندا ان بؤیوک دؤنرگه اِکسانتریک‌لیغی مالیکدیر (e = ۰٫۲۰۵۶)، آردؽنجا [[مریخ]] گلیر - ۰.۰۹۳۴. بئله اِکسانتریک‌لیغ مریخین [[گونش پارلاماسی]] نیسبتا ایکی دفعه چوخ گۆنش شوعاعلانماسی آلماسؽ اۆچون کیفایتدیر. ۲۰۰۶-جؽ ایلده گزه‌گن ستاتوسوندان دۆشمزدن اول [[پلوتو]] ان ائکسئنتریس دؤنرگه یه مالیک گزه‌گن حساب اولونوردو (۰٫۲۴۸≈e). دیگر ترانس-نپتون جیسیملری، خۆصوصا‌ده جؽرتدان گزه‌گن [[اریس]] (۰٫۴۳۵≈e) اهمییتلی قییشلیقه مالیکدیر. داها دا اوزاقدا، [[سدنا|سدنانؽن]] تخمینا ۰،۸۵۰ آپسیس و تخمینا ۷۶ AU آپسیسه اولدوغو تخمین ائدیلیر و بو، ائحتیمال کی، نامعلوم دؤنرگه لر ین تأثیری آلتؽندا باش وئریر.&lt;ref&gt;[http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html Asteroids&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{webarchive
|url=https://web.archive.org/web/20070304161718/http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html
|date=4 March 2007}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>s2310ao3ojr6a91g4qsaoszo0rhgg73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591120</id>
      <parentid>1591099</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T06:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <origin>1591120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5475" sha1="e0qm4yavj7ff2wu4sjjmeb00ye6lj4h" xml:space="preserve">'''دؤنرگه‌نین قاییشلیقی'''  ویا '''مدارین مرکزدن اِکسانتریکلیغی''' «گؤک جرملرین ([[گزه‌گن]]) دؤنرگه‌سی (مداری) همیشه دایره شکلینده اولماز، باخؽلی ائتمک اوچون، بیز مدارین اِکسانتریک‌لیغی یا مدارین مرکزدن اؤترمه‌سی دئیلیریک. اگر اِکسانتریک‌لیق صفر (۰) اولسا، [[دؤنرگه]] کامل دایره اولار.
[[File:Kepler orbits.svg|thumb|]]
آما اِکسانتریکلیق آرتیق اولدوقچاق، دؤنرگه‌نین شکلی ائتدین (بیضی) شکلینه چاتیر و دؤنرگه‌نین بیر طرفی مرکزدن ائترک، ایدی طرفی ایسه یئتیشیر. بو اؤترمه‌نین میزانین بیر ائتمک، هانسی گزه‌گنین یئتیشیر اولدوغونونوبی تعیین ائدیر
[[File:Eccentricity rocky planets.jpg|450px|thumb|Plot of the changing orbital eccentricities of [[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]], [[Earth]] and [[Mars]] over the next 50 000 years. The arrows indicate the different scales used, as the eccentricities of Mercury and Mars are much greater than those of Venus and Earth. The 0 point on x-axis in this plot is the year 2007.]]
{| Class= &quot;wikitable floatright mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+ Eccentricities of Solar System bodies
! Object || Eccentricity
|-
| [[تریتون (قمر)]] || {{gaps|0.000|016}}
|-
| [[زؤهره]] || 0.0068
|-
| [[نپتون]] || 0.0086
|-
| [[یئر]] || 0.0167
|-
| [[تایتان (قمر)|تایتان]] || 0.0288
|-
| [[اورانوس]] || 0.0472
|-
| [[موشتری]] || 0.0484
|-
| [[زوحل]] || 0.0541
|-
| [[آی]] || 0.0549
|-
| [[سئرس]] || 0.0758
|-
| [[۴ وستا]] || 0.0887
|-
| [[مریخ]] || 0.0934
|-
| [[هایجیا ۱۰]] || 0.1146
|-
| [[کواوار ۵۰۰۰۰]] || 0.1500
|-
| [[ماکه‌ماکه]] || 0.1559
|-
| [[هاومیا]] || 0.1887
|-
| [[عطارد]] || 0.2056
|-
| [[2 Pallas]] || 0.2313
|-
| [[90482 Orcus|Orcus]] || 0.2450
|-
| [[Pluto]] || 0.2488
|-
| [[Planet Nine]] (estimate) || 0.25
|-
| [[3 Juno]] || 0.2555
|-
| [[324 Bamberga]] || 0.3400
|-
| [[Eris (dwarf planet)|Eris]] || 0.4407
|-
| [[225088 Gonggong|Gonggong]] || 0.4500
|-
| [[8405 Asbolus]] || 0.5800
|-
| [[5145 Pholus]] || 0.6100
|-
| [[944 Hidalgo]] || 0.6775
|-
| [[Nereid (moon)|Nereid]] || 0.7507
|-
| {{mpl-|148975|2001 XA|255}} || 0.7755
|-
| [[5335 Damocles]] || 0.8386
|-
| [[90377 Sedna|Sedna]] || 0.8549
|-
| [[2017 OF201|{{mp|2017 OF|201}}]] || 0.9460
|-
| [[2019 EU5|{{mp|2019 EU|5}}]] || 0.9617
|-
| [[Halley's Comet]] || 0.9671
|-
| [[Comet Hale–Bopp]] || 0.9951
|-
| [[Comet Ikeya–Seki]] || 0.9999
|-
| [[Comet McNaught]] || 1.0002{{efn|
While its orbit was initially hyperbolic, it would be bound to the Sun later due to the influence of planets&lt;ref name=&quot;McNaught&quot;&gt;{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&amp;TABLE_TYPE=ELEMENTS&amp;OUT_UNITS=AU-D&amp;COMMAND=%22C/2006%20P1%22&amp;CENTER=%27sun%27&amp;START_TIME=2006-01-01&amp;STOP_TIME=2050-01-01&amp;STEP_SIZE=1Y|title=McNaught (C/2006 P1): Heliocentric elements 2006–2050|publisher=Jet Propulsion Laboratory|date=18 July 2007|access-date=10 November 2018}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| [[C/1980 E1]] || 1.0570
|-
| [[{{okina}}Oumuamua]] || {{Gaps|1.201|13}}{{efn|{{okina}}Oumuamua was never bound to the Sun, so its orbit is hyperbolic: {{nowrap|{{mvar|e}} ≈ 1.20 &gt; 1}} }}
|-
| [[2I/Borisov]] || 3.3565{{efn|C/2019 Q4 (Borisov) was never bound to the Sun, so its orbit is hyperbolic: {{nowrap|{{mvar|e}} ≈ 3.5 &gt; 1}} }}
|-
| [[3I/ATLAS]] || {{Val|6.139|0.001}}
|}
جدولده بۆتون گزه‌گنلر و جؽرتدان گزه‌گن ، ائله‌جه‌ده سئچیلمیش [[گزه‌گنچه|گزه‌گنچه لر]] ، [[قویروقلو اولدوز|قویروقلو اودوزلار]] و [[طبیعی قمر|طبیعی قمرلر]] اۆچون دَیرلر سادالانیر. [[عطارد]] گۆنش سیستئمینده‌کی بۆتون گزه‌گنلر آراسؽندا ان بؤیوک دؤنرگه اِکسانتریک‌لیغی مالیکدیر (e = ۰٫۲۰۵۶)، آردؽنجا [[مریخ]] گلیر - ۰.۰۹۳۴. بئله اِکسانتریک‌لیغ مریخین [[گونش پارلاماسی]] نیسبتا ایکی دفعه چوخ گۆنش شوعاعلانماسی آلماسؽ اۆچون کیفایتدیر. ۲۰۰۶-جؽ ایلده گزه‌گن ستاتوسوندان دۆشمزدن اول [[پلوتو]] ان ائکسئنتریس دؤنرگه یه مالیک گزه‌گن حساب اولونوردو (۰٫۲۴۸≈e). دیگر ترانس-نپتون جیسیملری، خۆصوصا‌ده جؽرتدان گزه‌گن [[اریس]] (۰٫۴۳۵≈e) اهمییتلی قییشلیقه مالیکدیر. داها دا اوزاقدا، [[سدنا|سدنانؽن]] تخمینا ۰،۸۵۰ آپسیس و تخمینا ۷۶ AU آپسیسه اولدوغو تخمین ائدیلیر و بو، ائحتیمال کی، نامعلوم دؤنرگه لر ین تأثیری آلتؽندا باش وئریر.&lt;ref&gt;[http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html Asteroids&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{webarchive
|url=https://web.archive.org/web/20070304161718/http://filer.case.edu/sjr16/advanced/asteroid.html
|date=4 March 2007}}&lt;/ref&gt;

==آیریجا باخ==
*[[مئیل یؤرونگه‌وی]]

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>e0qm4yavj7ff2wu4sjjmeb00ye6lj4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پادکست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617988</id>
    <revision>
      <id>1591102</id>
      <timestamp>2026-07-23T01:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40971-46</username>
        <id>63394</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' پادکست سس دوسیالاری ایله پایلاشیلان و دینلنن پروقراملارا دییلیر. آذربایجان دیلینده اولان پادکستلر [[پیشیک یولو]]، ایکیمیز پادکست سایماق اولار.' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="3agi825lb1cbl7p1qgcx6px8uytaalu" xml:space="preserve">پادکست سس دوسیالاری ایله پایلاشیلان و دینلنن پروقراملارا دییلیر. آذربایجان دیلینده اولان پادکستلر [[پیشیک یولو]]، ایکیمیز پادکست سایماق اولار.</text>
      <sha1>3agi825lb1cbl7p1qgcx6px8uytaalu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پیشیک یولو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617989</id>
    <revision>
      <id>1591103</id>
      <timestamp>2026-07-23T01:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40971-46</username>
        <id>63394</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' [https://fm.mucteba.ir پیشیک یولو] [[پادکست]] [[مجتبی نصیری]] طرفیندن [[تکنولوژی]]، [[ادبیات]] و [[حوقوق|حقوق]] قونولاردا یاییملانان [[تورکجه|آذری]] بیر پادکستدیر.&lt;ref&gt;'''https://fm.mucteba.ir'''&lt;/ref&gt;' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="ommk9jl701lbo6mo61oybdo5bql5545" xml:space="preserve">[https://fm.mucteba.ir پیشیک یولو] [[پادکست]] [[مجتبی نصیری]] طرفیندن [[تکنولوژی]]، [[ادبیات]] و [[حوقوق|حقوق]] قونولاردا یاییملانان [[تورکجه|آذری]] بیر پادکستدیر.&lt;ref&gt;'''https://fm.mucteba.ir'''&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ommk9jl701lbo6mo61oybdo5bql5545</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مجتبی نصیری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617990</id>
    <revision>
      <id>1591104</id>
      <timestamp>2026-07-23T01:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40971-46</username>
        <id>63394</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' مجتبی نصیری [[پیشیک یولو]] [[پادکست|پادکستین]] مجری سی دی.' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="g2vafv6s85qcubpu2clebvmmp960jdy" xml:space="preserve">مجتبی نصیری [[پیشیک یولو]] [[پادکست|پادکستین]] مجری سی دی.</text>
      <sha1>g2vafv6s85qcubpu2clebvmmp960jdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591105</id>
      <parentid>1591104</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T01:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40971-46</username>
        <id>63394</id>
      </contributor>
      <origin>1591105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="h3ck5cmzhivvoiocp3dgbsq017cze4s" xml:space="preserve">مجتبی نصیری&lt;ref&gt;'''https://mucteba.ir'''&lt;/ref&gt; [[پیشیک یولو]]&lt;ref&gt;'''https://fm.mucteba.ir'''&lt;/ref&gt; [[پادکست|پادکستین]] مجری سی دی.</text>
      <sha1>h3ck5cmzhivvoiocp3dgbsq017cze4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Main page</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617991</id>
    <redirect title="آنا صفحه" />
    <revision>
      <id>1591117</id>
      <timestamp>2026-07-23T05:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PK2</username>
        <id>11731</id>
      </contributor>
      <comment>[[آنا صفحه]] صفحه‌‌سینه یوْللاندیریلیر</comment>
      <origin>1591117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="trz7skq1jl88n4lvm2e3uecqukwp5el" xml:space="preserve">#REDIRECT [[آنا صفحه]]</text>
      <sha1>trz7skq1jl88n4lvm2e3uecqukwp5el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مئیل یؤرونگه‌وی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617992</id>
    <revision>
      <id>1591121</id>
      <timestamp>2026-07-23T06:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''مئیل یؤرونگه‌وی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] :Orbital inclination)، بیر گؤی جیسمینین باشقا بیر جیسمین اطرافیندا دؤنه‌رک یاراتدیغی یؤرونگه‌نین (دؤنرگه)، یعنی یولونون مئییل‌لیگینی اؤلچور. بو مئییل‌لیک، بیر«ایستیناد دوزلمی (reference plane) ایله یؤرونگه دوزلم...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2811" sha1="9qqquhrahallmqbwy3fgy8dpja6rnbk" xml:space="preserve">'''مئیل یؤرونگه‌وی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] :Orbital inclination)، بیر گؤی جیسمینین باشقا بیر جیسمین اطرافیندا دؤنه‌رک یاراتدیغی یؤرونگه‌نین (دؤنرگه)، یعنی یولونون مئییل‌لیگینی اؤلچور. بو مئییل‌لیک، بیر«ایستیناد دوزلمی (reference plane) ایله یؤرونگه دوزلمی آراسینداکی آچی ایله گؤستریلیر. میثال اوچون، یئرین [[استوا خطی]] اوستونده دؤنن بیر پئیکین یؤرونگه‌سی، یئرین استوا دوزلمی ایله عئینی اولدوغو اۆچون، اونون مئییل‌لیگی درجه‌دیر. دئییره‌سل (circular) بیر یؤرونگه‌ده عادی حال بودور کی یؤرونگه مئییل‌لی اولسون؛ یعنی پئیک یولونون یاریسینی [[قوزئی یاریم کوره|قوزئی یاریم‌کؤره‌ده]] ، یاریسینی دا گۆنئی یاریم‌کؤره‌ده کئچیرسین. اگر بیر یؤرونگه ۲۰ درجه قوزئی ائن‌لیگیندن ۲۰ درجه گونئی ائن‌لیگینه قدر دَییشیرسه، اونون مئییل‌لیگی ۲۰ درجه اولور.
مئییل‌لیک، بیر گؤی جیسمینین یؤرونگه‌سینین شکیلینی و یؤنه‌لیشینی تعریف ائدن آلتی «یؤرونگه عنصورو»ندان (orbital elements) بیریدیر. بو، عومومیتله درجه ایله ایفاده اولونور. بیر [[گزه‌گن]] اطرافیندا دؤنن [[طبیعی قمر|قمرلر]] اۆچون، ایستیناد دوزلمی عومومیتله گزه‌گنین استوا دوزلمی‌دیر. گۆنش سیستمینده‌کی گزه‌گنلر اۆچون ایسه، ایستیناد دوزلمی عومومیتله ائکلیپتیک دیر؛ یعنی او دوزلم کی یئر اونا گؤره گۆنش اطرافیندا دؤنور. بو ایستیناد دوزلمی، یئرده‌کی موشاهیده‌چیلر اۆچون ان عملی یول‌دور. بونا گؤره ده، تاریف اعتباریله یئرین اؤز مئییل‌لیگی صیفر  حساب اولونور.

مئییل‌لیگی، باشقا دوزلم‌لره گؤره ده اؤلچمک اولار؛ مثلاً گۆنشین [[استوا خطی|استواسینا]] گؤره یا دا دئییشمز دوزلم (invariable plane) - یعنی او دوزلم کی گۆنش سیستمینین زاویه‌سل مومنتومونو تمثیل ائدیر و تخمیناً موشتری‌نین یؤرونگه‌سی ایله عئینی‌دیر.

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>9qqquhrahallmqbwy3fgy8dpja6rnbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591122</id>
      <parentid>1591121</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T06:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="r01ahayo02hq4a6s4rs6wynhmrswbfe" xml:space="preserve">'''مئیل یؤرونگه‌وی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] :Orbital inclination)، بیر گؤی جیسمینین باشقا بیر جیسمین اطرافیندا دؤنه‌رک یاراتدیغی یؤرونگه‌نین (دؤنرگه)، یعنی یولونون مئییل‌لیگینی اؤلچور. بو مئییل‌لیک، بیر«ایستیناد دوزلمی (reference plane) ایله یؤرونگه دوزلمی آراسینداکی آچی ایله گؤستریلیر. میثال اوچون، یئرین [[استوا خطی]] اوستونده دؤنن بیر پئیکین یؤرونگه‌سی، یئرین استوا دوزلمی ایله عئینی اولدوغو اۆچون، اونون مئییل‌لیگی درجه‌دیر. دئییره‌سل (circular) بیر یؤرونگه‌ده عادی حال بودور کی یؤرونگه مئییل‌لی اولسون؛ یعنی پئیک یولونون یاریسینی [[قوزئی یاریم کوره|قوزئی یاریم‌کؤره‌ده]] ، یاریسینی دا گۆنئی یاریم‌کؤره‌ده کئچیرسین. اگر بیر یؤرونگه ۲۰ درجه قوزئی ائن‌لیگیندن ۲۰ درجه گونئی ائن‌لیگینه قدر دَییشیرسه، اونون مئییل‌لیگی ۲۰ درجه اولور.
[[File:Orbital elements.svg|thumb|مئیل لیقین دیاقرام شکیلی.]]
مئییل‌لیک، بیر گؤی جیسمینین یؤرونگه‌سینین شکیلینی و یؤنه‌لیشینی تعریف ائدن آلتی «یؤرونگه عنصورو»ندان (orbital elements) بیریدیر. بو، عومومیتله درجه ایله ایفاده اولونور. بیر [[گزه‌گن]] اطرافیندا دؤنن [[طبیعی قمر|قمرلر]] اۆچون، ایستیناد دوزلمی عومومیتله گزه‌گنین استوا دوزلمی‌دیر. گۆنش سیستمینده‌کی گزه‌گنلر اۆچون ایسه، ایستیناد دوزلمی عومومیتله ائکلیپتیک دیر؛ یعنی او دوزلم کی یئر اونا گؤره گۆنش اطرافیندا دؤنور. بو ایستیناد دوزلمی، یئرده‌کی موشاهیده‌چیلر اۆچون ان عملی یول‌دور. بونا گؤره ده، تاریف اعتباریله یئرین اؤز مئییل‌لیگی صیفر  حساب اولونور.

مئییل‌لیگی، باشقا دوزلم‌لره گؤره ده اؤلچمک اولار؛ مثلاً گۆنشین [[استوا خطی|استواسینا]] گؤره یا دا دئییشمز دوزلم (invariable plane) - یعنی او دوزلم کی گۆنش سیستمینین زاویه‌سل مومنتومونو تمثیل ائدیر و تخمیناً موشتری‌نین یؤرونگه‌سی ایله عئینی‌دیر.

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>r01ahayo02hq4a6s4rs6wynhmrswbfe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591123</id>
      <parentid>1591122</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T06:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3304" sha1="81mcyuak78f44zuqrjpsh49iqyqnv0n" xml:space="preserve">'''مئیل یؤرونگه‌وی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] :Orbital inclination)، بیر گؤی جیسمینین باشقا بیر جیسمین اطرافیندا دؤنه‌رک یاراتدیغی یؤرونگه‌نین (دؤنرگه)، یعنی یولونون مئییل‌لیگینی اؤلچور. بو مئییل‌لیک، بیر«ایستیناد دوزلمی (reference plane) ایله یؤرونگه دوزلمی آراسینداکی آچی ایله گؤستریلیر. میثال اوچون، یئرین [[استوا خطی]] اوستونده دؤنن بیر پئیکین یؤرونگه‌سی، یئرین استوا دوزلمی ایله عئینی اولدوغو اۆچون، اونون مئییل‌لیگی درجه‌دیر. دئییره‌سل (circular) بیر یؤرونگه‌ده عادی حال بودور کی یؤرونگه مئییل‌لی اولسون؛ یعنی پئیک یولونون یاریسینی [[قوزئی یاریم کوره|قوزئی یاریم‌کؤره‌ده]] ، یاریسینی دا گۆنئی یاریم‌کؤره‌ده کئچیرسین. اگر بیر یؤرونگه ۲۰ درجه قوزئی ائن‌لیگیندن ۲۰ درجه گونئی ائن‌لیگینه قدر دَییشیرسه، اونون مئییل‌لیگی ۲۰ درجه اولور.
[[File:Orbital elements.svg|thumb|مئیل لیقین دیاقرام شکیلی.]]
مئییل‌لیک، بیر گؤی جیسمینین یؤرونگه‌سینین شکیلینی و یؤنه‌لیشینی تعریف ائدن آلتی «یؤرونگه عنصورو»ندان (orbital elements) بیریدیر. بو، عومومیتله درجه ایله ایفاده اولونور. بیر [[گزه‌گن]] اطرافیندا دؤنن [[طبیعی قمر|قمرلر]] اۆچون، ایستیناد دوزلمی عومومیتله گزه‌گنین استوا دوزلمی‌دیر. گۆنش سیستمینده‌کی گزه‌گنلر اۆچون ایسه، ایستیناد دوزلمی عومومیتله ائکلیپتیک دیر؛ یعنی او دوزلم کی یئر اونا گؤره گۆنش اطرافیندا دؤنور. بو ایستیناد دوزلمی، یئرده‌کی موشاهیده‌چیلر اۆچون ان عملی یول‌دور. بونا گؤره ده، تاریف اعتباریله یئرین اؤز مئییل‌لیگی صیفر  حساب اولونور.

مئییل‌لیگی، باشقا دوزلم‌لره گؤره ده اؤلچمک اولار؛ مثلاً گۆنشین [[استوا خطی|استواسینا]] گؤره یا دا دئییشمز دوزلم (invariable plane) - یعنی او دوزلم کی گۆنش سیستمینین زاویه‌سل مومنتومونو تمثیل ائدیر و تخمیناً موشتری‌نین یؤرونگه‌سی ایله عئینی‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Vladimir A. | last=Chobotov | date=2002
 | title=Orbital Mechanics | pages=28–30
 | edition=3rd | publisher=[[AIAA]] | isbn=1-56347-537-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | author=McBride, Neil
 | author2=Bland, Philip A.
 | author3=Gilmour, Iain
 | title=An Introduction to the Solar System | date=2004
 | page=248 | publisher=[[Cambridge University Press]]
 | isbn=0-521-54620-6 }}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>81mcyuak78f44zuqrjpsh49iqyqnv0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591125</id>
      <parentid>1591123</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T09:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1591125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3352" sha1="46y8qtv58ub7axwu18jqmrbxmtn2k0q" xml:space="preserve">'''مئیل یؤرونگه‌وی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] :Orbital inclination)، بیر گؤی جیسمینین باشقا بیر جیسمین اطرافیندا دؤنه‌رک یاراتدیغی یؤرونگه‌نین (دؤنرگه)، یعنی یولونون مئییل‌لیگینی اؤلچور. بو مئییل‌لیک، بیر«ایستیناد دوزلمی (reference plane) ایله یؤرونگه دوزلمی آراسینداکی آچی ایله گؤستریلیر. میثال اوچون، یئرین [[استوا خطی]] اوستونده دؤنن بیر پئیکین یؤرونگه‌سی، یئرین استوا دوزلمی ایله عئینی اولدوغو اۆچون، اونون مئییل‌لیگی درجه‌دیر. دئییره‌سل (circular) بیر یؤرونگه‌ده عادی حال بودور کی یؤرونگه مئییل‌لی اولسون؛ یعنی پئیک یولونون یاریسینی [[قوزئی یاریم کوره|قوزئی یاریم‌کؤره‌ده]] ، یاریسینی دا گۆنئی یاریم‌کؤره‌ده کئچیرسین. اگر بیر یؤرونگه ۲۰ درجه قوزئی ائن‌لیگیندن ۲۰ درجه گونئی ائن‌لیگینه قدر دَییشیرسه، اونون مئییل‌لیگی ۲۰ درجه اولور.
[[File:Orbital elements.svg|thumb|مئیل لیقین دیاقرام شکیلی.]]
مئییل‌لیک، بیر گؤی جیسمینین یؤرونگه‌سینین شکیلینی و یؤنه‌لیشینی تعریف ائدن آلتی «یؤرونگه عنصورو»ندان (orbital elements) بیریدیر. بو، عومومیتله درجه ایله ایفاده اولونور. بیر [[گزه‌گن]] اطرافیندا دؤنن [[طبیعی قمر|قمرلر]] اۆچون، ایستیناد دوزلمی عومومیتله گزه‌گنین استوا دوزلمی‌دیر. گۆنش سیستمینده‌کی گزه‌گنلر اۆچون ایسه، ایستیناد دوزلمی عومومیتله ائکلیپتیک دیر؛ یعنی او دوزلم کی یئر اونا گؤره گۆنش اطرافیندا دؤنور. بو ایستیناد دوزلمی، یئرده‌کی موشاهیده‌چیلر اۆچون ان عملی یول‌دور. بونا گؤره ده، تاریف اعتباریله یئرین اؤز مئییل‌لیگی صیفر  حساب اولونور.

مئییل‌لیگی، باشقا دوزلم‌لره گؤره ده اؤلچمک اولار؛ مثلاً گۆنشین [[استوا خطی|استواسینا]] گؤره یا دا دئییشمز دوزلم (invariable plane) - یعنی او دوزلم کی گۆنش سیستمینین زاویه‌سل مومنتومونو تمثیل ائدیر و تخمیناً موشتری‌نین یؤرونگه‌سی ایله عئینی‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Vladimir A. | last=Chobotov | date=2002
 | title=Orbital Mechanics | pages=28–30
 | edition=3rd | publisher=[[AIAA]] | isbn=1-56347-537-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 | author=McBride, Neil
 | author2=Bland, Philip A.
 | author3=Gilmour, Iain
 | title=An Introduction to the Solar System | date=2004
 | page=248 | publisher=[[Cambridge University Press]]
 | isbn=0-521-54620-6 }}&lt;/ref&gt;

==آیریجا باخ==
*[[گؤنش یولو]]

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>46y8qtv58ub7axwu18jqmrbxmtn2k0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گؤنش یولو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617993</id>
    <revision>
      <id>1591126</id>
      <timestamp>2026-07-23T09:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''گؤنش یولو''' یادا '''توتولوم دۆزلمی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Ecliptic''') گۆنشین سما کۆره‌سینده‌کی گؤرونن یولودور و [[یئر|یئر کۆره‌سینین]] گۆنش اطرافؽندا فؽرلانماسی نتیجه‌سینده عمله گلیر.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=[[United States Naval Observatory|USNO]] Nautical Almanac Office |author2=UK...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1591126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="2u21bymv7tirqermuh51m6novcr75p2" xml:space="preserve">'''گؤنش یولو''' یادا '''توتولوم دۆزلمی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Ecliptic''') گۆنشین سما کۆره‌سینده‌کی گؤرونن یولودور و [[یئر|یئر کۆره‌سینین]] گۆنش اطرافؽندا فؽرلانماسی نتیجه‌سینده عمله گلیر.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=[[United States Naval Observatory|USNO]] Nautical Almanac Office |author2=UK Hydrographic Office, [[HM Nautical Almanac Office]] |title=The Astronomical Almanac for the Year 2010 |publisher=[[United States Government Publishing Office|GPO]] |date=2008 |page=M5 |isbn=978-0-7077-4082-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=LEVEL 5 Lexicon and Glossary of Terms|url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Glossary/Glossary_E.html}}&lt;/ref&gt;{{Efn|Strictly, the plane of the mean orbit, with minor variations averaged out.|name=|group=}} It was a central concept in a number of ancient sciences, providing the framework for key measurements in astronomy, astrology and calendar-making. The ecliptic is so named because the ancients noted that [[eclipse]]s only occur when the Moon is crossing it.&lt;ref/&gt;
[[File:Ecliptic path.jpg|thumb|]]
 بو، بیر سؽرا قدیم علملرده مرکزی بیر آنلایؽش ایدی و [[آسترونومی]]، طالع باخماق و تقویم ترتیباتؽندا اساس اؤلچمه‌لر اۆچون چرچیوه تامین ائدیردی. توتولوم دۆزلمی بئله آدلاندؽریلیب، چۆنکی قدیملر توتولمالارین یالنؽز [[آی]] اونو کئچدیکده باش وئردییینی قید ائدیردیلر.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Ecliptic: the Sun's Annual Path on the Celestial Sphere|url=http://community.dur.ac.uk/john.lucey/users/solar_year.html}}&lt;/ref&gt;
==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>2u21bymv7tirqermuh51m6novcr75p2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1591127</id>
      <parentid>1591126</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T09:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1591127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1043" sha1="j4h8wes2ug6nsxpdmcga1rahw3bxv0d" xml:space="preserve">'''گؤنش یولو''' یادا '''توتولوم دۆزلمی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Ecliptic''') گۆنشین سما کۆره‌سینده‌کی گؤرونن یولودور و [[یئر|یئر کۆره‌سینین]] گۆنش اطرافؽندا فؽرلانماسی نتیجه‌سینده عمله گلیر.
[[File:Ecliptic path.jpg|thumb]]
بو، بیر سؽرا قدیم علملرده مرکزی بیر آنلایؽش ایدی و [[آسترونومی]]، طالع باخماق و تقویم ترتیباتؽندا اساس اؤلچمه‌لر اۆچون چرچیوه تامین ائدیردی. توتولوم دۆزلمی بئله آدلاندؽریلیب، چۆنکی قدیملر توتولمالارین یالنؽز [[آی]] اونو کئچدیکده باش وئردییینی قید ائدیردیلر.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Ecliptic: the Sun's Annual Path on the Celestial Sphere|url=http://community.dur.ac.uk/john.lucey/users/solar_year.html}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>j4h8wes2ug6nsxpdmcga1rahw3bxv0d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>