آی

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="azb">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکی‌پدیا</sitename>
    <dbname>azbwiki</dbname>
    <base>https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%A7_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">مدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">اؤزل</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">دانیشیق</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ایشلدن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ایشلدن دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکی‌پدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویکی‌پدیا دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فایل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فایل دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">مدیاویکی دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">شابلون</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">شابلون دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">کؤمک</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">کؤمک دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">بؤلمه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">بؤلمه دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">پوْرتال</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">پوْرتال دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماژول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماژول دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>آی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>741</id>
    <revision>
      <id>1594347</id>
      <parentid>1592786</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T23:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1594347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113074" sha1="muc641bo3wbzajqel49cwly6ghkv1hb" xml:space="preserve">{{سئچیلمیش مقاله}}
{{Infobox planet
| name = آی
| apsis = gee
| symbol = [[file:Moon crescent symbol (bold).svg|20px|☽]]
| image = FullMoon2010.jpg
| alt = Full Moon in the darkness of the night sky. It is patterned with a mix of light-tone regions and darker, irregular blotches, and scattered with varying sizes of impact craters, circles surrounded by out-thrown rays of bright ejecta.
| caption = یئرین [[قوزئی یاریم کوره|شومال یاریم کوره‌سینده]] [[شومالی آمریکا]]دان گورؤندویو کیمی [[بدر (بوتون آی)|بدر]]
| background = #ddd
| adjectives = {{Hlist|[[wikt:lunar|Lunar]] |[[wikt:selenic|selenic]]}}
| periapsis = {{gaps |362 |600}}&amp;nbsp;کیلومتر&lt;br /&gt;({{gaps |356 |400}}–{{gaps |370 |400}}&amp;nbsp;کیلومتر)
| apoapsis = {{gaps |405 |400}}&amp;nbsp;کیلومتر&lt;br /&gt;({{gaps |404 |000}}–{{gaps |406 |700}}&amp;nbsp;کیلومتر)
| semimajor = {{val |384399 |u=km}}{{فاصله|2}}({{val |0.00257 |u=AU}})&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| eccentricity = {{val |0.0549}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| period = {{Longitem|class=nowrap |{{val |27.321661 |ul=d}}&lt;br /&gt;{{smaller |(۲۷&amp;thinsp;گ ۷&amp;thinsp;س ۴۳&amp;thinsp;د ۱۱٫۵&amp;thinsp;ث&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;)}}}}
| synodic_period = {{Longitem|class=nowrap |{{val |29.530589 |u=d}}&lt;br /&gt;{{smaller |(29&amp;thinsp;d 12&amp;thinsp;h 44&amp;thinsp;min 2.9&amp;thinsp;s)}}}}
| avg_speed = {{val |1.022 |ul=km/s}}
| inclination = {{Nowrap|5.145° to the [[ecliptic]]}}
| asc_node = {{Longitem|Regressing by one [[اوربیت]] in 18.61&amp;nbsp;years}}
| arg_peri = {{Longitem|Progressing by one revolution in 8.85&amp;nbsp;years}}
| satellite_of = [[یئر]]
| flattening = {{val |0.0012}}
| equatorial_radius = {{Nowrap|{{val |1738.1 |u=km}}{{فاصله|2}}{{smaller |(0.273 of Earth's)}}}}
| polar_radius = {{Nowrap|{{val |1736.0 |u=km}}{{فاصله|2}}{{smaller |(0.273 of Earth's)}}}}
| mean_radius = {{Nowrap|{{val |1737.1 |u=km}}{{فاصله|2}}{{smaller |(0.273 of Earth's)}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smith |first1=David E. |last2=Zuber |first2=Maria T. |last3=Neumann |first3=Gregory A. |last4=Lemoine|first4=Frank G. |title=Topography of the Moon from the Clementine lidar |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=1 January 1997 |volume=102 |issue=E1 |page=1601 |doi=10.1029/96JE02940 |bibcode=1997JGR...102.1591S}}&lt;/ref&gt;}}
| circumference = {{Nowrap|{{val |10921 |u=km}}{{فاصله|2}}{{smaller |([[استوا خطی]]ial)}}}}
| surface_area = {{Nowrap|{{val |3.793 |e=7 |u=km2}}{{فاصله|2}}{{smaller |(0.074 of Earth's)}}}}
| volume = {{Nowrap|{{val |2.1958 |e=10 |u=km3}}{{فاصله|2}}{{smaller |(0.020 of Earth's)}}}}
| mass = {{Nowrap|{{val |7.342 |e=22 |u=kg}}{{فاصله|2}}{{smaller |({{val |0.012300}} of Earth's)&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;}}}} {{Sfn|Terry|2013|p=226}}
| density = {{val |3.344 |ul=g/cm3}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{val |0.606}} × Earth&lt;/small&gt;
| surface_grav = {{Nowrap|{{val |1.62 |ul=m/s2}}{{فاصله|2}}{{smaller |({{val |0.1654 |u=[[G-force|g]]}})}}}}
| moment_of_inertia_factor = {{val |0.3929 |0.0009}} 
| escape_velocity= {{val |2.38 |ul=km/s}}
| sidereal_day = {{Nowrap|{{val |27.321661 |u=d}}{{فاصله|2}}{{smaller |([[tidal locking|synchronous]])}}}}
&lt;!-- Wieczorek et al. 2006 --&gt;
| rot_velocity = {{Nowrap|4.627 m/s}}
| axial_tilt = {{Unbulleted list|class=nowrap |1.5424° to [[ecliptic]]&lt;!--1.533° according to Conn 2007--&gt;|6.687° to [[Orbital plane (astronomy)|orbit plane]]&lt;!--6.4° according to Grego;&lt;ref name=&quot;Grego2005&quot;&gt;Grego, Peter,   [https://books.google.com/books?id=z6Pgt9xEW9gC&amp;pg=PA48 ''The Moon and How to Observe It''], Springer, 2005&lt;/ref&gt; 6.6783° according to Conn.&lt;ref name=&quot;Conn2007&quot;&gt;Conn, David (2007); ''Lednorf's Dilemma'', AuthorHouse, Bloomington (IN)&lt;/ref&gt;--&gt;}}
| albedo = 0.136
| temp_name1 = Equator
| min_temp_1 = 100 [[Kelvin|K]]
| mean_temp_1 = 220 K
| max_temp_1 = 390 K
| temp_name2 = 85°N&amp;nbsp;
| min_temp_2 = 
| mean_temp_2 = 150 K
| max_temp_2 = 230 K
| magnitude = {{Unbulleted list|class=nowrap |−2.5 to −12.9 |−12.74{{فاصله|2}}{{smaller |(mean [[بدر (بوتون آی)]])}}}}
| angular_size = {{Nowrap|29.3 to 34.1 [[minute and second of arc|arcminutes]]}}
| atmosphere = yes
| atmosphere_ref = &lt;ref name=&quot;L06&quot;/&gt;
| surface_pressure = {{Unbulleted list|class=nowrap |10{{sup |−7}} [[Pascal (unit)|Pa]] (1 [[bar (unit)|picobar]]){{فاصله|2}}{{smaller |(day)}} |10{{sup |−10}} Pa (1 femtobar) {{فاصله|2}}{{smaller |(night)}}}}
| atmosphere_composition = {{Hlist|[[هلیوم|He]] |[[Argon|Ar]] |[[نئون|Ne]] |[[سودیوم|Na]] |[[پوتاسیوم|K]] |[[هیدروژن|H]] |[[Radon|Rn]]}}
}}

[[File:Full Moon Luc Viatour.jpg|thumb|left|دونیادان گورولدوغو حالی‌ایله آی]]
'''آی''' (سیمگه: [[File:Moon crescent symbol (fixed width).svg|16px|☽]]) [[یئر|یئر کوره‌سی]]&lt;nowiki&gt;‌نین&lt;/nowiki&gt; تک [[طبیعی قمر|دوغال اۇیدوسودور]]. [[گونش سیستمی|گۆنش سیستمی]] ایچینده بئشینجی بؤیوک طبیعی قمردیر. دۆنیاایله آی آراسیندا اوْرتا حیسابلا مرکزدن مرکزه مسافت ۳۸۴٫۴۰۳ کیلومتر، یانی دۆنیانین قوْطرونون تخمینا اوْتوز قاتی قدردیر.&lt;ref name=&quot;worldbook&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html | title = Moon | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = World Book Online Reference Center, [[ناسا]] | date = ۲۰۰۴ | first = Spudis / ایلک:P.D. | archivedate = 2007-04-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070417004137/https://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html }}&lt;/ref&gt; آیین قوْطرو ۳٫۴۷۴ کیلومتردیر، بۇدا دۆنیا قوْطروندان دؤردده بیریندن بیرآز چوْخدور. بۇ سببدن آیین حجمی دۆنیانین حجمی‌نین ۲٪ایدیر. کۆتله‌سی (جِرمی) دۆنیا کۆتله‌سیندن ۸۱٬۳ قات داها آشاغیدیر. سطحینده کۆتله جاذبه تأثیری یئر جاذبه‌سی‌نین تخمینا ۱۷٪ دیر. آی، دۆنیانین مداریندا بیر تۇرونو ۲۷ گۆن ۷ ساعاتدا تاماملاییر. دۆنیا، آی و گۆنش هندسه‌سینده گؤرولن پریودیک دَییشیکلیکلر نتیجه سینده هر ۲۹٬۵ گۆنده تکرار ائدن آیین مرحله‌لری باشا چاتیر.

آی اینسانلار اۆستونده اَیله‌شه بیلن تک گؤی جیسمیدیر. یئر جاذبه قوّه‌سیندن خیلاص اوْلوب کهکیشانا چیخان و آیین یاخینلیغیندان کئچن ایلک مصنوعی شی سوْوتلر بیرلیگی‌نین لۇنا ۱ ماهواره‌سیدیر. آی سطحینده ایلک اینسانی آپاران شئی لۇنا ۲ ماهواره‌سیدیر. نوْرمالدا گؤرونمه‌ین آیین اوبیری سطحی‌نین ایلک فوْتوعکسلرینی ایسه لۇنا ۳ ماهواره‌سی چکمیشدیر. بۇ اۆچ ماهواره‌ده ۱۹۵۹ ایلینده کهکیشانا بواخیلمیشدیر. آی سطحی‌نین ایلک یۇموشاق اَیله‌شه بیلن کهکیشان وسیله‌سی لۇنا ۹ و آی مدارینا گیرن ایلک اینسانسیز کهکیشان وسیله‌سی لۇنا ۱۰ دیر. بۇ ایکی ماهواره‌ده ۱۹۶۶دا کهکیشانا گؤندریلمیشدیرلر.&lt;ref name=&quot;worldbook&quot; /&gt; [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]نین آپوللو برنامه‌سی ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ ایللری آراسیندا ۶ باشاریلی اَیله‌شمکله، گۆنوموزه قدر اینسانلی وظیفه‌لری باشاران تک کهکیشان برنامه‌سیدیر. آیین بلاواسیطه اینسانلار طرفیندن اؤیره‌نیلمه‌سی آپوللو برنامه‌سی سوْناچاتماقلا سوْن وئریلمیشدیر.

== آی سطحی ==
=== آیین ایکی اوزو ===
آی، دونیانین اوربیتینده عئینی‌واخت‌لی اولاراق دونمک‌ده‌دیر، یعنی هر زامان عئینی اوزو دونیایا دونوکتور. آی‌ین مئیدانا گلمه‌سی‌نین اول‌لرینده دونوشو یاواش‌لادی و دونیانین کوتله‌سی (جرم) سببی‌له عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه دئفورماسیون‌لارینا باغ‌لی سورتونمه (اصطکاک) تأثیرلری‌نین نتیجه‌سی اولاراق گونوموزدکی مووقئعینده کیلیدلندی.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Alexander |birinci = M. E. | باشلیق= The Weak Friction Approximation and Tidal Evolution in Close Binary Systems | jurnal= Astrophysics and Space Science | tarix= ۱۹۷۳ | جیلد = ۲۳ | səhifələr= ۴۵۹–۵۰۸ | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1973Ap&amp;SS..23..459A| accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; align=&quot;center&quot;
| [[File:Moon PIA00302.jpg|200px]]
|
| [[File:Moon PIA00304.jpg|200px]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|آیین گؤرونن اوزو
| style=&quot;text-align:center;&quot;|آیین آیری اوزو
|}
چوْخ اۇزون زامان اول‌لر آی داها سۆرعتلی دؤنرکن، قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیا-آی خطّی‌نین قارشیسیندا دؤنوردو چۆنکی قابارما-چکیلمه تومسکلری (برجستگی‌ها) کیفایت قدر سۆرعتلی اوْلاراق دۆنیا ایله عئینی خطّه یۇخاری قالخیردی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Does the Moon rotate? |url=http://www.wonderquest.com/MoonSpin.htm |accessdate=2012-08-28 |archivedate=2013-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728122448/http://www.wonderquest.com/MoonSpin.htm }}&lt;/ref&gt; بۇ خطّین خاریجینه چیخان تومسک سببی‌ایله عیبارت اوْلان تورک (گشتاور) آیین دؤنوشونو یاواشلاتدی. آیین دؤنوشو مدار سۆرعتینه برابر گله‌جک قدر یاواشلادیغیندا قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیانین تام قارشیسینا گلدی و بۇ سببله تورک (گشتاور) اورتادان ایتدی. بۇ سببه گؤره آی، دۆنیا مداریندا دؤندوگو سۆرعتله اؤز اطرافیندا ده دؤنر و یئردن هر زامان آیین عئینی اۆزو گؤرونر.

آیین گؤروندوگو بۇجاغین کیچیک دَییشمه‌لری (آی ساللانتی‌سی) سببیله آی سطحی‌نین ۵۹ فاییزی گؤرونر.&lt;ref name=&quot;worldbook&quot; /&gt;

[[File:Lunar libration with phase2.gif|thumb|left|آی ساللانتی‌سی]]
آی‌ین دونیایا قارشی اوْلان اوزونن آیین گورونن اوزو، دیگر طرفینه ده آی‌ین او بیری اوزو دئییلیر. او بیری اوز آی‌ین قاران‌لیق اوزو ایله قاریشدیریلمامالی‌دیر. آی‌ین قاران‌لیق اوزو هر هانسی بیر آندا گونش طرفین‌دن آیدینلاتیلمایان یاری‌کوره‌سی‌دیر. آیدا بیر دفعه بۇ اوز یئنی‌آی مرحله‌سینه آیین گورونن اوزو اولار. آی‌ین او بیری اوزو ایلک اولاراق ۱۹۵۹-جو ایل‌ده سووئت کوسموس سونداسی لونا ۳ طرفین‌دن فوتوشکلی چکیلدی. آی‌ین او بیری اوزونون آییردائدیجی خوصوصیت‌لرین‌دن بیری آی دنیزی (لاتینجا: (mare, چوخ‌لوغو maria) آدی وئریلن دوزلوک‌لرین آز قالا هئچ اولماماسی‌دیر.

=== آی دنیزلری ===
چیلپاق گوزله راحت‌لیق‌لا گورونن آی سطحینده اوْلان قاران‌لیق آی دوزلوک‌لرینی آی دنیزی دئییلیر. چونکی آنتیک دوور گوی عالیم‌لری بون‌لارین سوی‌لا دولو اوْلدوق‌لارینی ظن ائدیردی. ایندیکی واخت‌دا بون‌لارین قاتیلاشمیش بازالت اوْلدوغو بیلینمکده‌دیر. بازالت تشکیل لاو، آی اوزونه مئتئوریت‌لر و قویروق‌لواولدوزلارین (ستاره‌های دنباله‌دار) چارپماسی نتیجه سینده یارانان کراتئر (چالا/چاله) دوزلوک‌لرینی دولدورموش و قاتیلاشاراق بۇ بازالت مئیدانا گتیرمیش‌دیر (اوجئانوس پروجئل‌لاروم کراتئر دوزلوگو دئییل و بۇ قایدایا اهمیت‌لی بیر استثنا تشکیل ائدیر) آی دنیزلری تکجه و یالنیز آیین گورونن اوزونده اولور. آیین او بیری اوزونون یالنیز% ۲سینی بیر نئچه داغیلمیش کیچیک دوزن‌لیک واردیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی | سون = Gillis | ایلک = J.J. |یاردیمجی یازارلار = Spudis, P.D. | باشلیق= The Composition and Geologic Setting of Lunar Far Side Maria | درگی = Lunar and Planetary Science | date= ۱۹۹۶ | جیلد = ۲۷ | pages= ۴۱۳–۴۰۴ | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27..413G| accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt; آیین گورونن اوزونده ایسه بۇ نیسبت% ۳۱دیر.&lt;ref name=&quot;worldbook&quot; /&gt; بۇ فرق‌لی‌لیگین ان آغلا اویغون شرحی، لونار پروسپئجتور کوسموس سونداسی‌نین گامما شوعاسی ایسپئکترومتره‌سی (طیف‌سنجی) ایله الده ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطه‌لرده گوستریلدیگی اوزره آی‌ین گورونن اوزونده ایستی‌لیک چیخاران ائلئمئنت‌لرین داها یوکسک کونسئنتراسیادا (غلظت) اولماسی‌دیر.&lt;ref name=&quot;S06&quot;&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Shearer | ایلک = C. |یاردیمجی یازارلار = et al. | باشلیق= Thermal and magmatic evolution of the Moon | درگی = Reviews in Mineralogy and Geochemistry | جیلد = ۶۰ | pages= ۳۶۵–۵۱۸ | date= ۲۰۰۶}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب ایستینادی |وب آدرسی= http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html |باشلیق= A New Moon for the Twenty-First Century |مۆلّیف = Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology |تاریخ= ۲۰۰۰-۰۸-۳۱ |امک= |ناشیر= |یوخلاما تاریخی= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ |دیل=}}&lt;/ref&gt;
قالخان تیپی وولکان‌لار و کوببه‌مسی‌داغ‌لار گورونن اوز اوزرین‌دکی آی دنیزلرینده راست گلینن خوصوصیت‌لردیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی | سون = Head | ایلک = L.W.J.W. | باشلیق = Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement | درگی = Journal of Geophysical Research | date = ۲۰۰۳ | جیلد = ۱۰۸ | url = http://www.agu.org/pubs/crossref/۲۰۰۳/۲۰۰۲JE001909.shtml | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== آی داغ‌لاری ===
آی سطحینده گورونن آچیق رنگ‌لی بؤلگه‌لره آی داغ‌لاری (لاتینجا: terrae (چوخلوق), terra)آی دنیزلرینده داها یوکسک‌دیر. آیین گورونن اوزونده، ایچ‌لری بازالت ایله دولو اوْلان کراتئرلرین (چالالارین) اطرافیندا بیر چوخ داغ سیراسینا راست گلینر. بون‌لارین کراتئرلرین اطراف‌لاریندا عبارت اوْلان یوکسک‌لیک‌دن قالیق‌لاری اوْلدوغو دوشونولمکده‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.lpi.usra.edu/expmoon/orbiter/orbiter-basins.html | title= Lunar Orbiter: Impact Basin Geology | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher= Lunar and Planetary Institute | date= ۲۰۰۰-۱۰-۰۳ | ایلک = W. | سون = Kiefer}}&lt;/ref&gt; دونیادا قارشی‌لاشیلان مئیدانا گلمه‌نین عکسینه، باش‌لیجا آی داغ‌لاری‌نین هئچ بیری‌نین تئکتونیک تدبیرلر نتیجه سینده مئیدانا گلمدیگینه اینانیلماقدادیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm?Item=mountains | title = Majestic Mountains | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = NASA | work = Solar System Exploration | date = ۲۰۰۶-۱۲-۰۴ | ایلک = K. | سون = Munsell | archivedate = 2008-09-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080917055643/http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm?Item=mountains }}&lt;/ref&gt;

۱۹۹۴-جو ایلده رئال‌لاش‌دیریلان کلئمئنتینه (Clementine) وظیفه‌سین‌دن آلینان ویزوال‌لار آی‌ین قوزئی قوطب‌ونده اوْلان ۷۳ ک. م گئنیشلیگین‌دکی پئاری کراتئری‌نین اطرافین‌داکی دورد داغ‌لیق بؤلگه‌نین بوتون آی گونو بویونجا گون ایشیغی آلدیغی گورولموش‌دور. گون‌ایشیغینین داوام‌لی آیدینلاتیغی بۇ بؤلگه‌لر، آی‌ین حبسه موستوی‌سینه اوْلان اوْلدوقجا کیچیک ائکسئنئل ائغیکلیغی سببی‌له مۆمکون‌دور. گونئی قوطب‌ونده بنزر بؤلگه‌لره راست گلینمه‌میش‌دیر، آنجاق شاکلئتون کراتئری (Shackleton) آی گونونون ۸۰٪-ی بویونجا گون ایشیغی آلتیندادیر. آیین کیچیک ائکسئنئل اییک‌لیگی‌نین بیر باشقا نتیجه‌سی ده قوطب بؤلگه‌سینده کراتئرلرین دیبینده داوام‌لی کولگه‌ده قالان بؤلگه‌لر اولماسی‌دیر.&lt;ref name=&quot;M03&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html | title= The Moon's Dark, Icy Poles | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology | date= ۲۰۰۳-۰۶-۰۴ | ایلک = L. | سون = Martel}}&lt;/ref&gt;

=== کراتئرلر (چالالار) ===
[[File:Moon-craters.jpg|left|thumb|آیین اوبیری اوزونده دائدالوس کراتئری (چالاسی).]]
آیین سطحینده گوی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی نتیجه سینده یارانان بیر چوخ کراتئر (چالا) مووجوددور.&lt;ref&gt;{{کیتاب قایناقلاماسی | باشلیق= Impact cratering: A geologic process | سوْن = Melosh | ایلک = H. J. | یاییملاییجی = Oxford Univ. Press | چاغ= ۱۹۸۹}}&lt;/ref&gt; دیامتری ۱ ک.م. 'دئییل بویوک تخمیناً یاریم میلیون کراتئر آی سطحینه مئتئوریت‌لرین (شهاب‌سنگ‌ها) و قویروق‌لواولدوزلارین (ستاره‌های دنباله‌دار) توققوشماسی نتیجه سینده مئیدانا گلمیش‌دیر. کراتئرلر تکجه ثابیت بیر نیسبت‌له مئیدانا گلدیگی اۆچون واحید ساحه‌ده اوْلان کراتئر سایی سطحین یاشینی تخمین ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیله بیلر. آتموسفرین، هاوا حادیثه‌لری‌نین و یاخین کئچمیشده گئولوژی تدبیرلرین اولماماسی سایه‌سینده بۇ کراتئرلر، دونیاداکی‌لرین عکسینه اوْلدوقجا یاخشی قورونموش‌دور.

آی سطحی‌نین و گونش سیستمی‌نین بیلینن ان بویوک کراتئری گونئی قوطب و - آیتکئن دوزلوغودور. بۇ چارپما حووزه‌سی آیین او بیری اوزونده گونئی قوطب و ایله ائکواتور آراسیندا ایشتیراک ائدر؛ ۲۲۴۰ ک.م. سویه‌سینده و ۱۳ ک.م. درینلیگینده‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html | title= The biggest hole in the Solar System | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology | date= ۱۹۹۸-۰۷-۱۷ | ایلک = G.J. | سون = Taylor}}&lt;/ref&gt; آیین گورونن اوزونده باش‌لیجا کراتئرلر مارئ ایمبریوم(Mare Imbrium)، ماری سئرئنیتاتیس(Mare Serenitatis)، ماری کری‌سیوم(Mare Crisium)، و مارئ نئکتاریس (Mare Nectaris)دیر.

=== رئگولیت ===
آیکابوغونون اوزرینده رئگولیت آدی وئریلن داش و توزدان عبارت اوْلان بیر طبقه اولور. سطحه دین گوی جیسیم‌لری سببی‌له عبارت اوْلان رئگولیت کوهنه سطح‌لرده یئنی سطح‌لره نظرن داها قالین‌دیر. خوصوصی اولاراق رئگولیتین قالین‌لیغینین دنیزلرده ۳–۵ متر، داها کوهنه یایلا بؤلگه‌لرینده ایسه ۱۰–۲۰ متر آراسیندا ده‌ایشدیگی تخمین ائدیلمکده‌دیر.&lt;ref&gt;{{کیتاب قایناقلاماسی | سوْن = Heiken | ایلک = G. | باشقا یازارلار= Vaniman, D. ; French, B. (eds.) |ایل= ۱۹۹۱ |باشلیق= Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon | یاییملاییجی= Cambridge University Press | یئر = New York | صفحه‌لر= ۷۳۶}}&lt;/ref&gt; چوخ اینجه توز حالیندا اوْلان رئگولیت طبقه‌سی‌نین آلتیندا اونلارلا کیلومتر قالینلیغیندا اوْلدوقجا پارچالانمیش قایالاردان عبارت مئگارئگولیت طبقه‌سی وار.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Rasmussen | ایلک = K.L. |یاردیمجی یازارلار = Warren, P.H. | باشلیق= Megaregolith thickness, heat flow, and the bulk composition of the moon | درگی = Nature | date= ۱۹۸۵ | جیلد = ۳۱۳ | pages= ۱۲۱–۱۲۴ | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1985Natur.313..121R | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt;

=== سو وارلیغی ===
آی سطحینه داوام‌لی ده‌یه‌ن گوی‌داش‌لاری {{فارسجا|شهاب‌سنگ‌ها}} و قویروقلواولدوزلار {{فارسجا|ستاره‌های دنباله‌دار}} سببی‌له کیچیک میقدارلاردا سو بویوک احتیمال لا سطحه علاوه اوْلونموش‌دور. بۇ وضعیت‌ده گون ایشیغی سویو ائلئمئنت‌لرینه یعنی هیدروژئن و اوکسیژئن آییراجاق، بون‌لار دا آیین ضعیف کوتله‌چکیمی سببی‌له زامان‌لا سطح‌دن قاچاجاق. آنجاق آیین دونمه اوخونون حبسه موستوی‌سینه یالنیز ۱٫۵ ° کیمی چوخ کیچیک بیر اییک‌لیک ائتمه‌سی سببی‌له قوطب‌لر یاخینیندا اوْلان بعضی درین کراتئرلر هئچ بیر زامان بیرباشا گون ایشیغی گوتورمدیگین‌دن و داوام‌لی کولگه‌ده قالدیغین‌دان بورا دوشن سو مولکول‌لاری اوزون زامان مۆدت ‌لری بویونجا دایانیق‌لی‌لیغینی قورویاجاق.

کلئمئنتینه وظیفه‌سی گونئی قوطب‌ونده کولگه‌ده قالمیش بئله کراتئرلری خریطه‌لن‌دیردی،&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/clem2nd/slide_32.html | title= Lunar Polar Composites | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Lunar and Planetary Institute}}&lt;/ref&gt; و کومپوتئر (کامپیوتئر) سیمولیاسیالاری تخمیناً ۱۴٫۰۰۰ ک. م ² قدر بیر بؤلگه‌نین داوام‌لی کولگه‌ده قالدیغینی گوستریر.&lt;ref name=&quot;M03&quot; /&gt; کلئمئنتینه وظیفه‌سی‌نین بیستاتیک رادار تجروبه‌سی کیچیک دونموش سو جیب‌لرینه ایشاره ائدر و لونار پروسپئجتور وظیفه‌سین‌دن گلن معلومات‌لار قوطب بؤلگه‌لری یاخین‌لاریندا رئگولیتین اوست حیسه‌لرینده حدین‌دن آرتیق درجه‌ده یوکسک هیدروژئن کونسانتراسیون‌لارینی گوسترر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://lunar.arc.nasa.gov/results/ice/eureka.htm | title = Eureka! Ice found at lunar poles | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Lunar Prospector (NASA) | date = ۲۰۰۱-۰۸-۳۱ | archivedate = 2006-12-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061209110937/http://lunar.arc.nasa.gov/results/ice/eureka.htm }}&lt;/ref&gt; عومومی سو بوزو میقداری‌نین بیر کیلومتر کوپ اوْلدوغو تخمین ائدیلمکده‌دیر.

سو بوزو قازیلاراق توپ‌لانا بیلر و نووه ژئنئراتورلار یا دا گونش پانئل‌لریله تجهیز ائدیلمیش ائلئکتریک ایستانسیالاری طرفین‌دن هیدروژئن و اوکسیژئن‌ه آیری‌لا بیلر. آی اوزرینده ایستیفاده ائدیله بیله‌جک میقداردا سو اولماسی، آیی یاشانیلابیلیر قیلماق اۆچون اهمیت‌لی‌دیر چونکی دونیادان سو داشیماق مۆمکون اولا بیلمه‌یه‌جک قدر باهالی اولاجاق. آنجاق سون زامان‌لاردا آرئجیبو پلانئت راداری ایله ائدیلن موشاهیده‌لر، کلئمئنتینه رادارینین سو بوزو اوْلدوغونا دایر ایشاره ائتدیگی معلومات‌لارین اصلینده نیسبی‌لیک یئنی کراتئرلرین مئیدانا گلمه‌سینده آتیلان قایالارین نتیجه‌سی اولا بیلجه‌اینی گوسترمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.thespacereview.com/article/۷۴۰/۱ | title = Ice on the Moon | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = The Space Review | date = ۲۰۰۶-۱۱-۰۶ | ایلک = P. | سون = Spudis }}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; آی اوزرینده نه قدر سو اوْلدوغو سوالینین جاوابی هله بیلینمه‌مکده‌دیر.

== فیزیکی خصوصیت‌لری ==
=== ایچ قورولوش ===
[[File:MoonTopoGeoidUSGS.jpg|thumb|left|آیین توپوگرافیاسی.]][[File:MoonLP150Q grav 150.jpg|left|thumb|آیین اوزرینده رادیال کوتله‌چکیمسل آنومالی.]][[File:Moon ER magnetic field.jpg|thumb|left| ''لانور پروسپئکتور''ون الکترون رئفلئکتومتره تجروبه‌سی‌نی الده ائدیلن آی‌ین اوزرینده توپلام مانیئتیک (مغناطیس) مئیدان قووه‌سی.]]
آی، قابیق، مانتو و نووه (گوشته و هسته) کیمی ژئوکیمیاسال اولاراق آیریملانا بیلن لای‌لاردان عیبارت‌دیر. بۇ قورولوشون تخمیناً ۴٬۵ میلیارد ایل اول، آیین مئیدانا گلمه‌سین‌دن درحال سوْنرا ماقما (ماگما) اوقیانوسوْنون پیلله‌لی اولاراق کریستال‌لشمه‌سی‌له مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر. آیین خاریجی سطحینی اریتمک اۆچون لازیم اوْلان انرژی‌نین دونیا و آی سیستمینی مئیدانا گتیردیگی قارشییا قویولان نهنگ چارپما ایله الده ائدیلدیگی دوشونولمک‌ده‌دیر. بۇ ماقما اوقیانوسوْنون کریستال‌لشمه‌سی نتیجه سینده مافیک مانتو و پلاژیوکلاز زنگینی قابیق اورتایا چیخمیش اولا بیلر.

اوربیت‌دن ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطه‌لمه آیکابوغونون ماقما اوقیانوسو فرضیه‌سی ایله اویغون بیر شکیلده اوْلدوقجا آنورتوسیتیک بیر قورولوشدا اوْلدوغونو گوستریر.&lt;ref name=&quot;L06&quot;&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Lucey | ایلک = P. |یاردیمجی یازارلار = et al. |باشلیق= Understanding the lunar surface and space-Moon interactions | درگی = Reviews in Mineralogy and Geochemistry | جیلد = ۶۰ | pages= ۸۳–۲۱۹ | date= ۲۰۰۶}}&lt;/ref&gt; آیکابوغو اساس اوکسیژئن، سیلیکون، ماقنئزیوم (مگنزیوم)، دمیر، کلسیوم، و آلومینیوم ائلئمئنت‌لرین‌دن مئیدانا گلمیش‌دیر. ژئوفیزیک‌سل تئکنیکالارا اساس‌لاناراق آیکابوغونون قالین‌لیغینین اوْرتا حساب‌لا ۵۰ ک.م. اطرافیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;W06&quot;&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Wieczorek | ایلک = M. |یاردیمجی یازارلار = et al. | باشلیق= The constitution and structure of the lunar interior | درگی = Reviews in Mineralogy and Geochemistry | جیلد = ۶۰ | pages= ۲۲۱–۳۶۴ | date= ۲۰۰۶}}&lt;/ref&gt;

آیین مانتوسوندا عبارت اوْلان قیسمی اریمه آی دنیزلرینده اوْلان بازالت‌لارین سطح‌ه پوسکورمه‌سی‌نه سبب اوْلدو. بۇ بازالت‌لارین آنالیزی مانتونون اولیوین، اورتوپیروکسئن و کلینوپیروکسئن مینئراللریندئن مئیدانا گلدیگینی و آی مانتوسوْنون دونیا مانتوسون‌دان دمیر باخیمین‌دان داها زنگین اوْلدوغونو گوسترر. بعضی آی بازالت‌لاریندا ایلمئنیت مینئرالی ایچینده قارشی‌لاشیلان یوکسک نیسبت‌ده تیتانیوم مضمونو مانتونون ترکیبی‌نین اوْلدوقجا یوکسک هیدروژئن اوْلدوغونو گوستریر. آی سطحین‌دن تخمیناً ۱٫۰۰۰ ک. م درینده، مانتودا آی سارسینتی‌لاری اوْلدوغو تاپیلمیش‌دیر. آی‌دان عیبارت اوْلان بۇ سارسینتی‌لار آیین دونیا اطرافیندا خاریجی مرکزلی اوربیتده دونمه‌سی سببیله عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه ایسترئسلرینی باغلانمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;W06&quot; /&gt;

آی ۳٫۳۴۶٬۴ ک. ق / م³-لیک اوْرتا سیخلیغییلا، گونش سیستمی‌نین ایودان سوْنرا ایکینجی سیخ طبیعی پئیکی‌دیر. آنجاق بعضی دلیل‌لر آی نووه‌سی‌نین تخمیناً ۳۵۰ ک.م. 'لیک یاریچاپییلا اوْلدوقجا کیچیک اوْلدوغونا ایشاره ائدر.&lt;ref name=&quot;W06&quot; /&gt; بۇ بویوک‌لوک آیین یالنیز% ۲۰اینه برابر گلیر، حال‌بوکی بیر چوخ گوک‌جیسمینده نووه‌نین نیسبتی% ۵۰ اطرافیندادیر. آی نووه‌سی‌نین ترکیبی تام اولاراق موعه‌ایه‌ن اوْلونا بیلمه‌میش‌دیر، اما آز بیر میقداردا کوکورد و نیکئل خلیته‌لی مئتالیک دمیردن مئیدانا گلدیگی سانیلماقدادیر. آیین زامانلا ده‌ایشن‌لیک گوسترن چئوری‌لی‌نین آنالیزی نووه‌نین هئچ اولماسا قیسمن اریمیش اوْلدوغونو گوستریر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Williams | ایلک = J.G. |یاردیمجی یازارلار = Turyshev, S.G. ; Boggs, D.H. ; Ratcliff, J.T. | باشلیق= Lunar laser ranging science: Gravitational physics and lunar interior and geodesy | درگی = Advances in Space Research | date= ۲۰۰۶ | جیلد = ۳۷ | sayı = ۱ | pages= ۶۷۷۱ | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987AREPS..15..271S | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt;

=== توپوگرافیا ===
آیین توپوگرافیاسی خوصوصی‌له یاخین زامان‌دا ائدیلن جئلئمئنتینه وظیفه‌سی‌نین تأمین ائتدیگی، لازئر آلتیمتری و ایستئرئو گورونوش آنالیزی اوصول‌لاری‌لا الده ائدیلن دئیتا سایه‌سینده اولچولموش‌دور. ان چوخ گورونن توپوگرافیک خوصوصیت او بیری طرف‌ده مووجود اوْلان و آیین ان آلچاق نوقطه‌لرینی ساخلایان گونئی قوطب‌و - آیتکئن دوزلوغودور. ان یوکسک نوقطه‌لر بۇ دوزلوگون درحال قوزئی-شرقینده یئرلشیر. بورانین گونئی قوطب‌و - آیتکئن دوزلوغونون مئیدانا گلمه‌سینه سبب اوْلان گوی جیسمی چارپماسی نتیجه سینده یئر ده‌ایشدیرمیش قالین لای‌لار سبب‌ایله مئیدانا گلدیگی تکلیف ائدیلمیش‌دیر. دیگر بویوک کراتئرلر مارئ ایمبریوم، مارئ سئرئنیتاتیس، مارئ جری‌سیوم، مارئ سمیتهیی، و مارئ اوریئنتال 'ده ده اوْلدوقجا آلچاق نوقطه‌لر و اطراف‌لاریندا یوکسک نوقطه‌لر وار. آی شکلی‌نین دقت چکیجی بیر نوقطه‌سی ده اورتالاما یوکسک‌لیک‌لری او بیری یوزده، گورونن-اوزه گوره ۱٬۹ ک. م داها یوکسک اولماسی‌دیر.&lt;ref name=&quot;W06&quot; /&gt;

=== کوتله چکیم ساحه‌سی ===
آیین کوتله‌چکیم ساحه‌سی (مئیدان گرانشی)، اوربیت‌دکی کوسموس واسیطه‌لری‌نین یایدیغی رادیو دالغالاری‌نین ایزلنیلمه‌سی نتیجه سینده تعیین اوْلونموش‌دور. ایستیفاده ائدیلن پرینسیپ دوپپلر ائتکیسینه باغ‌لی‌دیر. کوسموس واسیطه‌سی‌نین دونیاگوروشو ایستیقامتین‌دکی ایومئسی رادیو دالغالاری‌نین ایستیقامتینی آز-آز ده‌ایش‌دیره‌رک و کوسموس واسیطه‌سین‌دن دونیا اوزرین‌دکی ثابت بیر نوقطه‌یه اوْلان اوزاق‌لیغی ایستیفاده ائده‌رک موعه‌ایه‌ن ائدیلیر. آنجاق آیین عئینی‌واخت‌لی دونمه‌سی سبب‌ایله، کوسموس واسیطه‌سی کنار طرف‌ده‌ایکن ایزلنمدیگیندن اوتری، او بیری طرفین کوتله‌چکیمی ساحه‌سی چوخ یاخشی بللی اولماییب.&lt;ref&gt;{{cite web
|url =http://lunar.arc.nasa.gov/results/dopres.htm
|title =Doppler Gravity Experiment Results
|author =
|date =۲۰۰۱-۰۸-۳۱
|work =
|publisher =Lunar Prospector (NASA)
|accessdate =۲۰۰۷-۰۴-۱۲
|lang =
|archivedate =2013-08-06
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20130806084827/http://lunar.arc.nasa.gov/results//dopres.htm
}}&lt;/ref&gt;
آیین کوتله‌چکیم ساحه‌سی‌نین ان اهمیت‌لی خصوصیت‌لرین‌دن بیری نهنگ کراتئر دوزلوک‌لر ایله علاقه‌لی اوْلان گئنیش موثبت کوتله‌چکیم‌سل آنومالیالاری وارلیغی‌دیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Muller | ایلک = P. |یاردیمجی یازارلار = Sjogren, W. | باشلیق= Masons: lunar mass concentrations | درگی = Science | جیلد = ۱۶۱ |pages= ۶۸۰–۶۸۴ | date= ۱۹۶۸}}&lt;/ref&gt; بۇ آنومالی‌لر کوسموس واسیطه‌لری‌نین اوربیتینی اهمیت‌لی اولچوده تأثیر ائدر بۇ سبب‌له اینسان‌لی یا دا اینسان‌سیز اوچوش‌لارین پلانلاشدیریلماسی آیین دوغرو کوتله‌چکیم‌سل مودئلی لازیم‌لی‌دیر. کوتله‌چکیم‌سل سیخلیغین اوْلدوغو بؤلگه‌لرین سببی قیسمن، کراتئر دوزلوک‌لرینی دول‌دوران سیخ بازالت تشکیل لاوا آخیشینین وارلیغینا باغ‌لی‌دیر. آنجاق بۇ لاوا وساییط‌لری‌نین حرکتی تک باشینا کوتله‌چکیم‌سل ایجازه هامی‌سینی آچیقلایا، آیکابوغو ایله مانتو آراسین‌داکی قارلی‌لیق‌لی تأثیره ده گرک واردیر. لونار پروسپئجتور 'ون کوتله‌چکیم‌سل مودل‌له‌مه‌لری بازالتیک وولکان‌لارین تأثیری سبب‌ایله مئیدانا گلمه‌دیگی سانیلان بعضی کوتله‌چکیم‌سل سیخ‌لیق‌لاری وارلیغینی گوسترر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Konopliv | ایلک = A. |یاردیمجی یازارلار = Asmar, S. ; Carranza, E. ; Sjogren, W. ; Yuan, D. | باشلیق= Recent gravity models as a result of the Lunar Prospector mission | درگی = Icarus | جیلد = ۵۰ | pages= ۱–۱۸ | date= ۲۰۰۱}}&lt;/ref&gt; اوجئانوس پروجئل‌لارومدا نهنگ وولکان قایناق‌لی بازالت‌لار اولماسینا باخمایاراق کوتله‌چکیم‌سل آنومالی گوزلملنممکده‌دیر.

=== ماقنیت ساحه‌سی ===
آیین خاریجی ماقنیت ساحه‌سی (مئیدان مغناطیسی) بیر ایله اوز نانوتئسلا آراسیندادیر یعنی ۳۰–۶۰ میکروتئسلا بویوکلوگون‌دکی یئرین ماقنیت ساحه‌سین‌دن یوز قات داها کیچیک‌دیر. دیگر اهمیت‌لی فرق‌لی‌لیک‌لر نووه‌سین‌دکی ژئودینامو طرفین‌دن چیخاریلمیش بیر دیپولار ماقنئتیک آلینی یوخ‌دور و مووجود اوْلان ماقنئتیک ساحه‌لرین قایناغی تامامیله آیکابوغودور.&lt;ref&gt;{{cite web
|url =http://lunar.arc.nasa.gov/results/magelres.htm
|title =Magnetometer/ Electron Reflectometer Results
|author =
|date =۲۰۰۱
|work =
|publisher =Lunar Prospector([[ناسا]])
|accessdate =۲۰۰۷-۰۴-۱۲
|lang =
|archivedate =2010-05-27
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20100527121330/http://lunar.arc.nasa.gov/results/magelres.htm
}}&lt;/ref&gt;
بیر فرزیه‌یه گوره آیکابوغونداکی مانیئتیکلئشمئلرین آی داها گنجکن و نووه‌سینده بیر ژئودینامو اولارکن میدانا گلدیگی‌دیر. آنجاق آی نووه‌سی‌نین کیچیک‌لیگی بۇ فرضیه‌نین دوغرولوغو قارشی‌سیندا بیر مانیعه مئیدانا گتیرمک‌ده‌دیر. آلترناتیو فرضیه‌لر آراسیندا، آی کیمی هاواسی اولمایان گوی جیسیم‌لرینه سورک‌سیز ماقنئتیک ساحه‌لر بویوک گوی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی اولور. بۇ هیپوتئزی دستکله‌یه‌جک شکیلده ان گئنیش آیکابوغو مانیئتیکلشمه‌لری‌نین نهنگ کراتئرلرین تام قارشی‌سیندا آی سطحینده گئرچکلشدییی‌نین فرقینه واریلماسی‌دیر. بئله بیر فئنومئنین ووروشما نتیجه سینده یارانان پلازما بولودونون موحیطده بیر ماقنئتیک ساحه اولارکن سربست اولاراق یاییلماسین‌دان قایناق‌لانا تکلیف ائدیلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی|سون = Hood | ایلک = L.L. |یاردیمجی یازارلار = Huang, Z. | باشلیق= Formation of magnetic anomalies antipodal to lunar impact basins: Two-dimensional model calculations | درگی = J. Geophys. Res. | جیلد = ۹۶ | pages= ۹۸۳۷–۹۸۴۶ | date= ۱۹۹۱}}&lt;/ref&gt;

=== آیین آتموسفری ===
آیین آتموسفری ائله اینجه‌دیر کی یوخ بئله ساییلا بیلر. عومومی آتموسفریک کوتله‌سی ۱۰۴ ک.ق. دیر.&lt;ref&gt;{{cite web
|url =http://www.nas.nasa.gov/About/Education/SpaceSettlement/75SummerStudy/5appendJ.html
|title =Impact Upon Lunar Atmosphere
|author =
|date =۲۰۰۲
|work =
|publisher =
|accessdate =۲۰۰۷-۰۸-۲۹(ایلک:Ruth)سون=Globus
|lang =
|archivedate =2009-10-13
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20091013215410/http://www.nas.nasa.gov/About/Education/SpaceSettlement/75SummerStudy/5appendJ.html
}}&lt;/ref&gt;

آتموسفری‌نین قایناق‌لارین‌دان بیری آیکابوغوندا و مانتودا عیبارت اوْلان رادیواکتیولیک نتیجه سینده اورتایا چیخان رادون کیمی قازلارین سالینیمی‌دیر. دیگر اهمیت‌لی بیر قایناق ایسه میکروگوی‌داش‌لاری، گونش کولیی ایون‌لاری، الکترون و گونیشیغینین بومباردمانی نتیجه سینده یارانان پوسکوردون پروسسی باش وئریر.&lt;ref name=&quot;L06&quot; /&gt; پوسکوردون یولو ایله سالینان قازلار یا تکرار رئگولیت ایچینده هاپسولور، یا دا گونش رادیاسیا تضییقی و یا یونیزه اوْلموش‌لارسا گونش کولیی ماقنئتیک ساحه‌سی سبب‌ایله کوسموسا قاچار. دونیا اوزرین‌دن ائدیلن ایسپئکتروسکوپیک اصول‌لارلا ناتریوم (سدیوم) (Na) و کالیوم (پتاسیوم) (K) کیمی ائلئمئنت‌لرین وارلیغی تثبیت ائدیلمیش‌دیر. رادون-۲۲۲ (۲۲۲Rn) و پولونیوم-۲۱۰ (۲۱۰Po) کیمی ائلئمئنت‌لر ایسه لونار پروسپئجتور 'ون آلفا پارچاجیق ایسپئکترومترئسی ایله تثبیت ائدیلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Lawسون | ایلک = S. |یاردیمجی یازارلار = Feldman, W. ; Lawrence, D. ; Moore, K. ; Elphic, R. ; Belian, R. | باشلیق= Recent outgassing from the lunar surface: the Lunar Prospector alpha particle spectrometer | درگی = J. Geophys. Res. | جیلد = ۱۱۰ | sayfalar=۱۰۲۹ | date= ۲۰۰۵}}&lt;/ref&gt; آرقون-۴۰ (۴۰Ar)، هئلیوم-۴ (۴He)، اوکسیگئن (O۲) و / و یا مئتان (CH۴)، آزوت (N۲) و / و یا کاربون مونوکسیت (CO)، و کاربون دیوکسید (CO۲) آپوللو آستروناوت‌لاری طرفین‌دن یئرلش‌دیریلن دئتئکتورلاری طرفین‌دن موعه‌ایه‌ن ائدیلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Stern | ایلک = S.A. | باشلیق= The Lunar atmosphere: History, status, current problems, and context | درگی = Rev. Geophys. | جیلد = ۳۷ | date= ۱۹۹۹ | pages= ۴۵۳–۴۹۱}}&lt;/ref&gt;

=== سطح ایستی‌لییی ===
آی گونو بویونجا سطح ایستی‌لییی اورتالاما ۱۰۷ °C، آی گئجه‌سی بویونجا دا اورتالاما -۱۵۳ °C اطرافیندادیر.&lt;ref&gt;[http://www.asi.org/adb/m/۰۳/۰۵/average-temperatures.html Surface temperatures]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== کوکه‌نی (منشأیی) و ژئولوژیک تکامولو ==
[[File:The Moon Luc Viatour.jpg|thumb|left|آی]]

=== یارانما ===
آیین مئیدانا گلمه‌سینی آچیقلایان موختلیف فرضیه‌لر تکلیف ائدیلمیش‌دیر. آیین گونش سیستمی‌نین مئیدانا گلمه‌سین‌دن ۳۰–۵۰ میلیون ایل سوْنرا، گونوموزدن ۴٬۵۲۷ ± ۰٫۰۱۰ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/۳۱۰/۵۷۵۴/۱۶۷۱ | درگی = Science | date = ۲۰۰۵ | جیلد = ۳۱۰ | sayı = ۵۷۵۴ | pages = ۱۶۷۱–۱۶۷۴ | باشلیق = Hf–W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon | سون = Kleine | ایلک = T. | یاردیمجی یازارلار = Palme, H. ; Mezger, K. ; Halliday, A.N. | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* بؤلونمه قایداسی - آیین مئیدانا گلمه‌سی حاقیندا ایلک دوشونجه‌لر آیین مرکزدن‌قاچما (گریز از مرکز) قوه‌لر سببی‌له یئرقابوغون‌دان قوپاراق آیریلدیغی و گئری‌سینده بؤیوک اقیانوس (اقیانوس آرام) چوخورونو بوراخدیغینی تکلیف ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Binder | ایلک = A.B. | باشلیق= On the origin of the moon by rotational fission | درگی = The Moon | date= ۱۹۷۴ | جیلد = ۱۱ | sayı = ۲ | pages= ۵۳–۷۶ | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Moon...11...53B | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt; بۇ بؤلونمه آنلاییشی دونیانین باشلانغیج دؤنوشونو چوخ بؤیوک اولماسینی طلب ائدیر. آیریجا بۇ بؤلونمه نتیجه سینده یارانان اوربیت دونیانین ائکواتور موستوی‌سینه ایزلمک وضعیتینده اولاجاقدی اما بئله دئییل.
* توتما قایداسی - دیگرلری آیین باشقا بیر یئرده مئیدانا گلدیگینی و دونیانین اوربیتینه توتولاراق گیردیگینی دوشونموش‌لر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Mitler | ایلک = H.E. | باشلیق= Formation of an iron-poor moon by partial capture, or: Yet another exotic theory of lunar origin | درگی = Icarus | date= ۱۹۷۵ | جیلد = ۲۴ | pages= ۲۵۶–۲۶۸ | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1975Icar...24..256M | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt; آنجاق بۇ توتمانین رئال‌لاشا بیلمه‌سی اۆچون لازیم‌لی اوْلان شرط‌لرین، مثلاً، انرژینی سؤنومله‌یه‌بیلمک اۆچون دونیانین گئنیش بیر آتموسفری‌نین اولماسی کیمی، مئیدانا گلمه‌سی مۆمکون دئییلدی.
* بیرلیک‌ده مئیدانا گلمه قایداسی – بیرلیک‌ده مئیدانا گلمه فرضینی دونیا ایله آیین پلانئت اوولی بولوددان عئینی زاماندا و یئرده بیرلیک‌ده مئیدانا گلدیک‌لرینی ائتمه‌ای تؤوصیه ائدیر. بۇ مولاحیظه‌یه گؤره آی، دونیانین مئیدانا گلدیگی مادّه‌لرین اطرافین‌داکی مادّه‌لردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر. بعضی‌لری بۇ فرضیه‌نین آی اوزرینده مئتالیک دمیرین آزلیغینی آچیقلایا اۆچون دوغرو اولمادیغینی ایفاده ائتمیش‌دیر.

بو فرضیه‌لرین اهمیت‌لی بیر آچیغی دونیا و آی سیستمی‌نین یوکسک بوجاق مومئنتومونون آسانجا آچیقلایامامالاری‌دیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Stevenسون | ایلک = D.J. | باشلیق= Origin of the moon – The collision hypothesis | درگی = Annual review of earth and planetary sciences | date= ۱۹۸۷ | جیلد = ۱۵ | pages= ۲۷۱–۳۱۵ | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1987AREPS..15..271S | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt;
* نهنگ چارپما (انفجار بزرگ – Big Bang) قایداسی - ایندیکی واختدا، دونیا و آی سیستمی‌نین مئیدانا گلمه‌سینی نهنگ چارپما قایداسی‌نین آچیقلادیغی علم آدام‌لاری طرفین‌دن گئنیش قبول گؤرموش‌دور. بۇ فرضیه‌یه گؤره دونیانین یارانماسین‌دان اول، مارس بؤیوکلوگونده بیر گؤی جیسمی‌نین چارپاراق دونیا اوربیتینه آی‌ی مئیدانا گتیره‌جک قدر کافی میقداردا مادّه ساچمیش اولماسی‌دیر.&lt;ref name=&quot;worldbook&quot; /&gt; پلانئت‌لرین، کیچیک یا دا بؤیوک پارچالارین ییغیلماسی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگینه اینانیلدیغی اۆچون بونون کیمی نهنگ چارپما حادیثه‌لری‌نین بیر چوخ پلانئتی تأثیر اینانیلماقدادیر. بۇ چارپما سیموله ائدن بیلگی‌سایار مودئل‌لری هم دونیا و آی سیستمی‌نین یوکسک بوجاق مومئنتومو (شتاب) و آی نووه‌سی‌نین کیچیک‌لیگینی آچیقلایابیلمکده‌دیر.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Canup | ایلک = R. |یاردیمجی یازارلار = Asphaug, E. | باشلیق= Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | درگی = Nature | جیلد = ۴۱۲ | pages= ۷۰۸–۷۱۲ | date= ۲۰۰۱}}&lt;/ref&gt; بۇ قایدا ایله علاقه‌دار جاوابی داخیل ائتمه‌ایب سوال‌لار آراسیندا دونیا اوولی کوتله ایله بونا ده‌یه‌ن گؤی جیسمی‌نین نیسبی اؤلچولری ایله بون‌لاردان چیخان مادّه‌نین نه قدری‌نین آی‌ی یاراتدیغی‌دیر.

=== آی ماقما اوقیانوسو ===
هم نهنگ چارپما حادیثه‌سی زامانی هم ده بونو ایزله‌یه‌ن دونیانین اوربیتینده مادّه‌نین ییغیلماسینا چوخ بؤیوک میقدارلاردا انرژی سالیندیغی اۆچون آی‌ین اهمیت‌لی بیر قیسیمی‌نین باشلانغیجدا اریمیش اوْلدوغو دوشونجه‌سی مشهوردور. آیین او سیرادا اریمیش خاریجی سطحینه آی ماقما اوقیانوسو آدی وئری‌لر و درین‌لیگی‌نین ۵۰۰ ک. م ایله آیین رادیوسو آراسیندا ده‌ایشدیگی تخمین ائدیلمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;S06&quot; /&gt;

ماگما اوقیانوسو سویودوکجا قیسمن کریستال‌لش‌دی و لای‌لارا آیریلاراق ژئوکیمیاسال اولاراق آیری اوْلان آی‌قابوغو و مانتو مئیدانا گلدی. مانتو اولیوین، کلینوپیروکسئن و اورتوپیروکسئن مینئرال‌لاری‌نین چؤکل‌مه‌سی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگی دوشونولمکده‌دیر. ماگما اوقیانوسوْنون دؤردده اۆچونون کریستال‌لش‌مه‌سی تاماملاندیق‌دان سوْنرا آشاغی سیخ‌لیغی (تراکم کم) سببی‌له آنورتیت مینئرالی چؤکلمیش و سطح‌ه چیخیب آی‌قابوغونو مئیدانا گتیرمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;S06&quot; /&gt;

ماگما اوقیانوسوْنون کریستال‌لاشان سون مایع حیسه‌سی آی‌قابوغو ایله مانتو آراسیندا سیخیش‌میش‌دیر و ایستی‌لیک چیخاران، بیر-بیری‌له اویغون اولمایان ائلئمئنت‌لری ایحاطه ائدیر. بۇ ژئوکیمیاسال قاریشیغی کالیوم (پتاسیوم) (K)، سوی توْرپاق ائلئمئنت‌لری (عناصرلری) (اینگیلیسجه: rare earth elements - REE) و فوسفور (P) ایشاره‌لرینی عبارت اوْلان قیسالتما کرئئپ آدی وئری‌لر و گؤرونن اوزده اوجئانوس پروجئل‌لاروم ایله مارئ ایمبریومون چوخونو ایحاطه ائدن کیچیک ژئولوژی بؤلگه‌ده توپلانمیش گؤرونمکده‌دیر.

=== ژئولوژی تکامولو ===
آیین ماقما اوقیانوسو سوْنراسی ژئولوژی تکامولو گؤی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی ایله مئیدانا گلمیش‌دیر. آی‌ین ژئولوژی دؤورلری نئجتاریس، ایمبریوم، اوریئنتال کیمی بؤیوک کراتئرلرین (چالالارین) مئیدانا گلمه‌سینه سبب اوْلان چارپما حادیثه‌لرینه گؤره آیریلمیش‌دیر. چارپما نتیجه سینده یارانان بۇ یاپی‌لار (ایستروکتورلار/سازه‌لر) یوخاری آتیلان مادّه‌نین مئیدانا گتیردیگی چوخ‌لو حالقالاری ایله موشاهیده ائدی‌لر. بۇ حالقالارین دیامتری عومومیت‌له یوزلرله کیلومتردن مین‌لرله کیلومتره قدر اوزانار. هر چوخ‌لو خالقا دوزونده رئگیونال ایستراتیگرافیک اوفوغو تشکیل پوسکوردون لای‌لاری ایله علاقه‌لی‌دیر. یالنیز بیر نئچه چوخ‌لو خالقا دوزلوگو قطعی اولاراق تاریخ لندیریلدیسه ده ایستراتیگرافیک لای‌لار سایه‌سینده نیسبی یاش‌لارین تثبیتینده فایدالی‌دیر. داوام‌لی اولاراق گؤی جیسیم‌لری‌نین چارپماسی نتیجه سینده رئگولیت مئیدانا گلر.

آی سطحی‌نین مئیدانا گلمه‌سینی تأثیر ائدن دیگر اهمیت‌لی بیر ژئولوژی مۆدت ی آی دنیزلری‌نین مئیدانا گلمه‌سی‌نین تملین‌دکی وولکانیک ائتکین‌لیک‌دیر. پروجئل‌لاروم کرئئپ لای‌یندا ایستی‌لیک چیخاران ائلئمئنت‌لرین توپلانماسی نتیجه سینده آلتیندا قالان مانتونون ایستیلنیب سوْنوندا قیسمن اریدیگی دوشونولمکده‌دیر. اری‌یه‌ن ماگمانین بیر قیسیمی سطح‌ه چیخاراق پوسکوردولدو و آیین گؤرونن اوزونده اوْلان آی دنیزی بازالت‌لارینی مئیدانا گتیردی.&lt;ref name=&quot;S06&quot; /&gt; آیین بۇ ژئولوژی بؤلگه‌سینده اوْلان بازالت‌لارین چوخو ۳٬۰–۳٬۵ میلیارد ایل اول ایمبریان دؤورونده پوسکوردولدو. یئنه ده ان کؤهنه تاریخ‌لنمیش نومونه‌لر ۴٬۲ میلیارد ایله اوزانارکن&lt;ref name = &quot;Papike&quot;&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Papike | ایلک = J. |یاردیمجی یازارلار = Ryder, G. ; Shearer, C. | باشلیق= Lunar Samples | درگی = Reviews in Mineralogy and Geochemistry | جیلد = ۳۶ | pages= ۵٫۱–۵٫۲۳۴ | date= ۱۹۹۸}}&lt;/ref&gt; ان یئنی پوسکوردون یالنیز ۱٬۲ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیش‌دیر.&lt;ref name = &quot;Hiesinger&quot;&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Hiesinger | birinci = H. |یاردیمجی یازارلار = Head, J.W. ; Wolf, U. ; Jaumanm, R. ; Neukum, G. | باشلیق= Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum | jurnal = J. Geophys. Res. | جیلد = ۱۰۸ | səhifələr= ۱۰۲۹ | tarix= ۲۰۰۳}}&lt;/ref&gt;

آی سطحی‌نین زامان‌لا ده‌ایشیک‌لیک گؤستریب گؤسترمه‌دیگی مؤوضوع‌سوندا بعضی آنلاشیلمازلیق‌لار وار. بعضی موشاهیده‌چی‌لر کراتئرلرین (چالالارین) اورتایا چیخدیغینی یا دا اورتادان ایتدیگینی و یا دیگر کئچیجی فئنومئن‌لرین مئیدانا گلدیگینی ایددیعا ائتدی. ایندیکی واخت‌دا بۇ ایددیعالارین چوخونون یانیلساما اوْلدوغو و فرق‌لی ایشیق شرط‌لری، ضعیف آسترونومیک موشاهیده، یا دا غئیری-کافی کؤهنه شکیل‌لر سببی‌له مئیدانا گلدیگی دوشونولمکده‌دیر. یئنه ده قاز چیخماسی کیمی فئنومئن‌لرین هردنبیر مئیدانا گلدیگی و بون‌لارین ایددیعا ائدیلن کئچیجی آی فئنومئن‌لرین‌دن سبب وئرمیش معلوم‌دور. بۇ یاخین‌لاردا، تخمیناً بیر میلیون ایل اول قازین سربست قالماسی سببی‌له کوبودجا ۳ ک. م چاپلی (دیامترلی / قطر) بیر بؤلگه‌نین سطح شکلی‌نین ده‌ایشمیش اولا بیلجه‌ای تکلیف ائدیلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html | title = Recent Gas Escape from the Moon | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology | date = ۲۰۰۶-۱۱-۰۸ | ایلک = G.J. | سون = Taylor | archive-date = 2007-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070304055515/http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی|سون= Schultz|birinci= P.H.|yardımcıyazarlar= Staid, M.I. ; Pieters, C.M.|باشلیق= Lunar activity from recent gas release |jurnal= Nature|səhifələr = ۱۸۴–۱۸۶|جیلد= ۴۴۴ |tarix= ۲۰۰۶}}&lt;/ref&gt;

=== آی‌داش‌لاری ===
آی‌داش‌لاری ایکی آنا کاتئقوریادا آراشدیریلیر؛ آی دنیزلرینده و آی داغ‌لاریندا اوْلان آی‌داش‌لاری. آی داغ‌لاریندا اوْلان آی‌داش‌لاری اوچ تاخیم‌دان (کوماندادان / تیم‌دن) عبارت‌دیر: دمیر آنورتوسیت سیرا، ماقنئزیوم کومانداسی، و قلوی کومانداسی. دمیر آنورتوسیت تاخیمی داش‌لار آز قالا تامامیله آنورتیت مینئرال‌دان مئیدانا گلمیش‌دیر و آی ماقما اوقیانوسو اوزرینده اوزه‌رک توپ‌لانان پلاژیوکلازدان گلدیگینه اینانیلماقدادیر. رادیومتریک اصول‌لارلا دمیر آنورتوسیت‌لرین تخمیناً ۴٬۴ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگی ائتمیش‌دیر.&lt;ref name = &quot;Papike&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;Hiesinger&quot; /&gt;

ماقنئزیوم و قلوی (آلکالی / قلیایی) کومانداسی آی‌داش‌لاری اصل اولاراق مافیک پلوتونیک کایاچ‌لاردیر (داش‌لاردیر). تیپی اولاراق راست گلینن کایاچ‌لاردیر دونیت، تروکتولیت، گاببرو، قلوی آنورتوسیت و نادیر اولاراق دا گرانیت‌دیر. دمیر آنورتوسیت کومانداسی آی‌داشلاری‌ایلا قارشیلاشدیریلدیق‌لاریندا بۇ کوماندانین مافیک مینئراللرینده (مواد معدنی) نیسبی‌لیک داها یوکسک مگ / فئ (Mg/Fe) نیسبت‌لری اولور. عومومیت‌له بۇ کایاچ‌لاردیر اول‌دن اوْلموش داغ‌لیق ائدن آی‌قابوغونا سوْنرادان گیرمیش‌دیر و تخمیناً ۴٬۴–۳٬۹ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیش‌لر. بۇ آی‌داش‌لاریندا یوکسک نیسبت‌ده کرئئپ (KREEP) کومپونئنتی (بیلشن / جزء) وار.

آی دنیزلرینده آز قالا یالنیز بازالت اولور. دونیا بازالت‌لارینا بنزه‌سه ده چوخ داها چوخ دمیر ساخلایارلار و سو اساس‌لی ده‌ایشیک‌لیک محصول‌لاری باریندیرمازلار. آیریجا چوخ میقداردا تیتانیوم دا ائحتیوا ائدرلر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html | title= The Oldest Moon Rocks | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology | date= ۲۰۰۴-۰۴-۲۱ | ایلک = M. | سون = Norman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{کیتاب قایناقلاماسی | سون = Varricchio | birinci = L. | باشلیق= Inconstant Moon | Nəşriyyat= Xlibris Books | tarix= ۲۰۰۶ | isbn = ۱-۵۹۹۲۶-۳۹۳-۹}}&lt;/ref&gt;

آستروناوت‌لار (فضانوردلر) سطح‌دکی توزون قار کیمی هیسس و یانیق باریت‌ی وئردیگینی بیلدیرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://science.nasa.gov/headlines/y۲۰۰۶/۳۰jan_smellofmoondust.htm The Smell of Moondust]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ناسا]]&lt;/ref&gt; توز اصل اولاراق آی سطح‌ینه چارپان گوی‌داش‌لاری سببی‌له مئیدانا گلمیش اوْلان سیلیکون دیوکسید شوشه‌سین‌دن (SiO۲) عبارت‌دیر. عئینی زاماندا کالسیوم و ماقنئزیوم دا ائحتیوا ائدر.

== دونیا مداریله ایرتیباطی ==
[[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|left|آپوللو ۸ گوروی سیراسین‌دا آی‌دان دونیا نین گورونوشو، ۲۴ آرالیق ۱۹۶۸.]]
آی ثابیت اوْلدوزلارا گوره دونیا مدارین‌دا هر ۲۷٬۳ گون‌ده بیر تام تور آتار. آنجاق دونیادا اوزو مدارین‌دا گونشین چئوره‌سین‌ده دوندویو اۆچون آیین ائوره‌لری‌نین دونوشومو اۆچون بیرآز داها اوزون بیر زامان، ۲۹٬۵ گون گره‌کیر.&lt;ref name=&quot;worldbook&quot; /&gt; دئیر گزگن‌لرین اویدولاری‌نین آقسینه آی دونیانین ائکوادور دوزله‌می اوزرین‌ده دئییل، توتولوم دوزله‌می یاخین‌لارین‌دا مدارین‌دادیر. گزگه‌نی‌نین بویوت‌لارینا گوره گونش سیستمی ایچین‌ده ائن بویوک دوغال اویدودور. (جهارون جوجه گزگن پلوتون‌دان داها بویوک‌دور).

دونیا اوزرین‌ده گورولن گل‌گئت ائتکی‌لری‌نین چوغو آیین کوتل چکیم آلانی نئدنییل اولوش‌ماق‌دادیر، گونشین ائتکی‌سی چوق آزدیر. گل‌گئت ائتکی‌لری نئدنییل دونیایه آی آراسین‌داکی اورتالاما اوزاق‌لیق هر یوز ایده ۳٬۸ متر آرت‌ماق‌دادیر.&lt;ref name=&quot;nasa3&quot;&gt;{{Cite web | url= http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEhelp/ApolloLaser.html | title= Apollo Laser Ranging Experiments Yield Results | accessdate= ۲۰۰۷-۰۵-۳۰ | publisher= NASA | date= ۲۰۰۵-۰۷-۱۱ | archivedate= 2008-03-09 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20080309061941/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEhelp/ApolloLaser.html }}&lt;/ref&gt; آچیسال مومنتومون قورونومو نئدنییل آیین یاری بویوک ائکسئنی‌نین آرت‌ماسی‌ایله بیرلیک‌ده دونیانین دونوشو یوز ایلده ۰٬۰۰۲ ثانییه قدر یاواش‌لاماق‌دادیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url= http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html | title= Ocean Tides and the Earth's Rotation | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher= IERS Special Bureau for Tides | date= ۲۰۰۱-۰۵-۱۵ | ایلک= R. | سون= Ray | archivedate= 2010-03-27 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20100327084125/http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html }}&lt;/ref&gt;

دونیا و آی سیستمی بعضاً گزگن-اویدو سیستمی اولاراق دئییل، چیفته گزگن سیستئی اولاراق دیرلن‌دیریلیر. بونون نئدنی آیین چئوره‌سین‌ده دوندویو گزگنه گوره اوْلدوق‌جا بویوک اوْلان بویوت‌لاری‌دیر. آیین چاپی دونیانین دوردده بیری، کوتله‌سی‌ده ۸۱ده بیری‌دیر. آنجاق سیستمین اورتقا کوتله مرکزی یئر اوزونون ۱٫۷۰۰ کیلومتر. یانی دونیا یاری چاپی‌نین دوردده بیری قدر آلتین‌دا اولماسی نئدنییل بۇ گوروش بازی‌لاری طرفین‌دن ائلشتیریل‌مکده‌دیر. آی اوزی دونیانین اون‌دا بیرین‌دن آزدیر و دونیانین قارا آلانی‌نین یاقلاشیق دوردده بیری قدادیر.

۱۹۹۷ده آسترویت ۳۷۵۳ جرویتهنه‌نین دونیاایله باغلانتی‌لی اولاغاندیشی بیر آتنالی مداری اوزرین‌ده اوْلدوغو بولوندو. آنجاق گوکبیلیمجی‌لر بۇ آسترویتی دونیانین ایکینجی دوغال اویدوسو اولاراق قبول ائتمه‌مکده‌دیر؛ چون‌کو مداری اوزون دونمد قارارلی دئییل‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.captaincosmos.clara.co.uk/cruithne.html | title = No, it's not our &quot;second&quot; moon!!! | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | ایلک = A | سون = Vampew | archivedate = 2009-01-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090119045203/http://www.captaincosmos.clara.co.uk/cruithne.html }}&lt;/ref&gt; داها سوْنرا جرویتهنه‌ایله بنزر مداردا بولونان دونیایا یاخین اوچ آسترویت داها بولونموش‌دور: (۵۴۵۰۹) ۲۰۰۰ په۵، (۸۵۷۷۰) ۱۹۹۸ اوپ۱ و ۲۰۰۲ آا۲۹.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Morais | ایلک = M.H.M. |یاردیمجی یازارلار = Morbidelli, A. |باشلیق = The Population of Near-Earth Asteroids in Coorbital Motion with the Earth | درگی = Icarus | تاریخ= ۲۰۰۲ | جیلد = ۱۶۰ | صفحه‌لر= ۱–۹ | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..160....1M | یوخلاما تاریخی= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲}}&lt;/ref&gt;

[[File:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|600px|center|دونیا و آیین گورج بویوت‌لاری و آرالارین‌داکی اوزاق‌لیق، ایشیغین یولجولوق زامانی‌ایله بیرلیکده اولچک‌لی اولاراق گوستریل‌میش‌دیر. دونیاایله آی آراسین‌دا اورتالاما مدار اوزاق‌لیغین‌دا ایشیغین یوزدن یوزی اولاش‌ماسی ایوچون گئچن سورعت ۱٬۲۵۵ ثانییه‌دیر. دونیاایله آی سیستمی‌نین بویوت‌لاری گونش گوره ایشیق یول‌جولوق زامانی‌ایله قییاس‌لانابیلیر. گونشین ایشیق کوره‌سین‌دن دونیا سطحی ایشیق ۸٬۲۸ دقیقه‌ده اولاشیر.]]

== گل‌گئت ==
دونیا اوزرین‌ده اوقیانوس‌لاردا گورولن گل‌گئت آی کوتل چکیمی‌نین ائتکی‌سی‌ایله اولوشور. کوتل چکیمسل گل‌گئت قوووت‌لری‌نین اولوش‌ماسی‌نین سببی دونیانین آی قارشی‌سین‌دا بولونان اوزونون مرکزین و آرقا اوزونه گوره آیین کوتل چکیمین‌دن داها چوخ ائتکیلن‌مه‌سی‌دیر. کوتل چکیمسل گل‌گئت، اوقیانوس‌لاری دونیانین مرکزین‌ده اوْلدوغو بیر ائلیپس شکلین ائسن‌دیر. بونون ائتکی‌سی بیریسی آیا دوغرو باخان اوزده، اوبیریسی‌ده بونون زیت اوزونده اولوشان تومسک یانی دنیز سوییه‌سی‌نین یوکسلمه‌سی اولاراق گورولور.

دونیا اوزو ائکسه‌نی اطرافین‌دا دونرکن، بۇ ایکی تومسک‌ده دونیا چئوره‌سین‌ده بیر گون‌ده دوندویو اۆچون اوقیانوس سولاری سورک‌لی اولاراق حرکت ائدن بۇ ایکی تومسه‌یه دوغرو آخار. بۇ ایکی تومسکین و اون‌لارا دوغرو گئدن بویوک اوقیانوس آخینتی‌لاری‌نین ائتکی‌سی؛ دونیانین دونوشو نئدنییل اوقیانوس تابان‌لارین‌دا اولوشان سویون سورتون‌مه ائتکی‌سی، سو حرکتی‌نین اییل‌مه‌سیزلییی، قارایا یاقلاشتیق‌جا سیغ‌لاشان اوقیانوس تابان‌لاری و دییشیک اوقیانوس تابان‌لاری آراسین‌داکی سالینیم‌لار کیمی نئدنلرل داهادا بویور.

آی‌ایله اوقیانوس‌لار آراسین‌داکی کوتل چکیمسل باغ آیین مداری ائتکی‌لر. آی‌دان باقیلدیغین‌دا گل‌گئت تومسک‌لری دونیانین دونوشویله ایلریی دوغرو تاشین‌دیغین‌دان دوغرودان آیین قارشی‌سین‌دا دئییل‌دیر. کوتل چکیمسل ائشلش‌مه دونیانین دونوشون‌دن کینتیک ائنرجی و آچیسال مومنتومو ائمر. بونا قارشین آیین مدارینا آچیسال مومنتوم ائکله‌نیر. بودا آیی داها اوزون پئرییوتلو داها یوکسک بیر مداری ای‌تر. بونون سونوجون‌دادا هر ال ایکی گوک جیسمی آراسین‌دا کی اورتالاما اوزاق‌لیق ۳٬۸ جم. آرتار.&lt;ref name=&quot;nasa3&quot; /&gt; دونیاایله آی آراسین‌داکی گل‌گئت ائتکی‌لرین اونم‌سیز حالا گلن قدر آی یاواش یاواش اوزاق‌لاش‌مایا دوام ائدجک‌دیر و بۇ دوروم‌دا مداری قارارلی اولاجاق‌دیر.

== گؤزلم‌سل (مشاهده‌ای) تأثیر و تاپینتی‌لار ==
=== آی و گونش توتولمالاری ===
[[File:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|left|۱۹۹۹ گونش توتولماسی]]

[[File:February 21, 2008 lunar eclipse, West Hartford, CT, 3-18 UTC.jpg|left|thumb| |۲۱ فئوریه ۲۰۰۸ آی توتولماسی]]
۲۱ فئوریه ۲۰۰۸ آی توتولماسی

گونش، دونیا و آی عئینی خطط اوزرینده سیرالانینجا، بۇ وضعیت دونیادا آی و گونش توتولماسی اولاراق موشاهیده ائدی‌لر. گونش توتولماسی یئنی آی مرحله‌سینده، آی گونش‌ایله دونیانین آراسیندا ایکن مئیدانا گلر. بونا قارشی آی توتولماسی بوتؤو آی مرحله‌سینده دونیا گونش‌ایله آیین آراسیندا اوْلدوغوندا مئیدانا گلر.

آی‌ین اوربیتی‌نین یئرین گونش اطرافین‌داکی اوربیتینه نظرن تخمیناً ۵ ° اه‌یری اولماسی سببی‌له هر یئنی آی و بوتؤو آی‌دان توتولمالار اولماز. بیر توتولمانین اولماسی اۆچون آی‌ین هر ایکی اوربیت دوزله‌می‌نین کئسیشیمینه (تقاطع) یاخین بیر یئرده اولماسی لازیم‌دیر.&lt;ref name=&quot;eclipse&quot;&gt;{{Cite web | url = http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html | title = Eclipse 99, Frequently Asked Questions | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | یاردیمجی یازارلار = Keating, S. | publisher = NASA | date = ۲۰۰۶-۰۵-۰۲ | ایلک = J. | سون = Thieman | archivedate = 2007-02-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070211120127/http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html }}&lt;/ref&gt;

آی و گونش توتولمالاری‌نین زامان‌لامالاری تخمیناً ۶٫۵۸۵٬۳ گونده‌لیک (۱۸ ایل ۱۱ گون ۸ ساعت) بیر پئریوتا صاحب اوْلان و بابیل‌لی‌لر زامانیندا اوْلان ساروس چئوریمی‌ایله تعیین اوْلونا بیلر&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html | title = Saros Cycle | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = NASA | ایلک = F | سون = Espenak | archivedate = 2012-05-24 | archiveurl = https://archive.today/20120524183445/sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html }}&lt;/ref&gt;

آی‌ین و گونش‌ین دونیادان گؤرولن بوجاق (زاویه) دیامترلری ده‌ایشیک‌لیک‌لرله اوست-اوسته گله‌بیلدیگی اۆچون هم تام، هم ده یاریم گونش توتولماسی عمله گله بیلر&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html | title= Solar Eclipses for Beginners | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = MrEclipse | date= ۲۰۰۰ | ایلک = F | سون = Espenak}}&lt;/ref&gt; تام گونش توتولماسین‌دان آی گونش دیسکینی تامامیله باغلایار و گونش کوروناسی (تاجی) چیلپاق گؤزله گؤرونن حالا گلیر. آی ایله دونیا آراسین‌داکی مسافه زامان‌لا آز دا اولسا آرتدیغی اۆچون آیین بوجاق دیامتری آزالیر. بۇ یوزلرله میلیون ایل اول آی‌ین توتولمالاردا گونش‌ین بوجاق دیامتری دا ده‌ایشمزسه آی آرتیق گونش دیسکینی تامامیله اؤرتمه‌یه‌جک و یالنیز یاریم توتولما مئیدانا گله‌جک.&lt;ref name=&quot;eclipse&quot; /&gt;

توتولما ایله علاقه‌دار بیر باشقا فئنومئن «اؤرتولمه» دیر. آی داوام‌لی اولاراق سمادا ۱/۲ درجه گئنیشلیگینده دایروی بیر ساحه‌نی اؤرتر. پارلاق بیر اوْلدوز یا دا پلانئت آی‌ین آرخاسین‌دان کئچسه اؤرتولر یعنی گؤزدن ایتر. گونش توتولماسی گونش‌ین اؤرتولمه‌سی‌نین. آی دونیایا یاخین اوْلدوغو اۆچون تک-تک اوْلدوزلارین اؤرتولمه‌سی عئینی زاماندا و هر یئردن گؤروله بیلمز. آی اوربیتی‌نین یالپالاماسی (تلوتلوخوردن) نتیجه سینده هر ایل فرق‌لی اوْلدوزلار اؤرتولر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url= http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm | title= Total Lunar Occultations | accessdate= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher= Royal Astronomical Society of New Zealand | archivedate= 2010-02-23 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20100223022627/http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm }}&lt;/ref&gt;

ان سون آی توتولماسی ۲۰ فئوریه ۲۰۰۸-جی ایلده اوْلان تام توتولمانین. گونئی آمریکا و قوزئی آمریکانین چوخو یئرین‌دن ۲۰ فئوریه‌ده موشاهیده ائدیلن توتولما باتی آوروپا، آفریقا و باتی آسیادان ۲۱ فئوریه‌ده موشاهیده ائدیلمیش‌دیر. گونئی آمریکا ایله آنتارکتیکانین (قطب گونئی) بعضی حیسه‌لرین‌دن موشاهیده ائدیلن ۱ آوقوست ۲۰۰۸-جی ایل‌ده سوْنراکی گونش توتولماسی ۱۵ ژانویه ۲۰۱۰-جو ایلده.&lt;ref name=&quot;Espenak&quot;&gt;{{Cite web | url = http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html | title = NASA Eclipse Home Page | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = NASA | date = ۲۰۰۷ | ایلک = F. | سون = Espenak | archivedate = 2008-03-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080311101543/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html }}&lt;/ref&gt;

=== گؤزلم‌سل تاپینتی‌لار ===
ان پارلاق اوْلدوغو بوتؤو آی مرحله‌سینده آیین گؤرونر قدیر (قدر ظاهری apparent magnitud) درجه‌سی تخمیناً -۱۲٬۶ 'دیر. موقاییسه ائدیله‌جک اولسا گونش‌ین گؤرونن قدیر درجه‌سی -۲۶٬۸ 'دیر. آی‌ین دؤردون مرحله‌لرینده پارلاق‌لیغی بوتؤو آی ائورسینده‌کی (فاز-مرحله) پارلاق‌لیغینین یاری‌سی دئییل آنجاق اوندا بیری‌دیر. بونون سببی آی سطحی‌نین موکممل بیر لامبئرت یانسیتیجی‌سی (بازتابنده لامبرت) دئییل. دولون‌آی (ماه کامل) ایکن موشاهیده‌چی‌نین آرخاسین‌دان گلن ایشیق سببی‌له اوْلدوغون‌دان پارلاق گؤرونن آی دیگر مرحله‌لرده سطح‌ه دوشن کؤلگه‌لر سببی‌له تانینمیش ایشیغین میقداری آزالار.

آی اوفوقه یاخین‌کن داها بؤیوک اولاراق گؤرونر. لاکین بۇ تامامیله، آی ایلوزیونو (وهم) اولاراق بیلینن، پسیخولوژی بیر تأثیردیر.

آی آشاغی آلبئدوسونا باخمایاراق سمادا اوْلدوقجا پارلاق بیر گؤی جیسمی اولاراق گؤرونر. آی گونش سیستمینده اوْلان ان پیس یانسیتیجی‌دیر (انعکاس دهنده) و اوزرینه دوشن ایشیغین یالنیز% ۷ ینی عکس ائتدیرر. بۇ نیسبت بیر پارچا کؤمورون عکس ائتدیرمه نیسبتی ایله آز قالا عئینی‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://liftoff.msfc.nasa.gov/Academy/UNIVERSE/MOON.HTML | title = Exploration: The Moon | accessdate = ۲۰۰۷-۰۸-۲۸ | publisher = NASA | date = ۱۹۹۷-۱۱-۲۲ | archivedate = 2008-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080126033536/http://liftoff.msfc.nasa.gov/academy/universe/moon.html }}&lt;/ref&gt;
[[File:Halo around moon.jpg|left|thumb| آی اطرافیندا گؤرونن هاله]]

ویزوال سیستم‌لرده رنگ ثابت‌لیگی بیر نسنه‌نین (اوبیئکتین/شی‌ین) رنگی‌له اطرافین‌داکی‌لارین رنگی آراسین‌داکی علاقه‌نی نیظام‌لار، بۇ سبب‌دن ده نیسبی‌لیک قاران‌لیق اوْلان سمادا گونشین ایشیقلاندیردیغی آی پارلاق بیر اوبیئکت حساب ائدیلیر.

آیین گون ایچینده چاتدیغی ان یوکسک نوقطه ده‌ایشیک‌لیک گؤسترر و گونش ایله عئینی سرحدلرده گزر. آیریجا دونیا اوزرین‌دکی مؤوسوم‌ه (فصل‌ه) و آیین مرحله‌لرینی گؤره ده‌ایشر. قیش مؤوسومونده بوتؤو آی‌دان ان یوکسک نوقطه‌یه چاتیر. آیریجا ۱۸٬۶ ایل‌لیک دوگون چئوریمی‌نین‌ده تأثیری واردیر. آی اوربیتی‌نین یوکسه‌لن دوگون نوقطه‌سی یاز نوقطه‌سینده‌ایسه آی یوکسلیمی ۲۸ ° قدر یوکسه‌له بیلر. بونون نتیجه سینده ۲۸ درجه پارالئل‌لره قدر آی تپه نوقطه‌سینه چیخار. تخمیناً دوققوز ایل قدر سوْنرا یوکسلر یالنیز ۱۸ ° قوزئی و گونئی پارالئل‌لره چاتاجاق. آی‌چا ایستیقامتی‌ده موشاهیده نوقطه‌سی‌نین پارالئلینه باغ‌لی‌دیر. ائکواتورا (خط استوا) یاخین یئرلرده بیر موشاهیده‌چی آیی صندل کیمی گؤره بیلر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=۳۹۳ | title = Is the Moon seen as a crescent (and not a &quot;boat&quot;) all over the world? | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Curious About Astronomy | date = ۲۰۰۲-۱۰-۱۸ | ایلک = K. | سون = Spekkens}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

گونش کیمی آی‌دا بعضی آتموسفریک تأثیرلره سبب اولا بیلر. بون‌لارین آراسیندا ۲۲ ° 'لیک هاله حلقه‌سی و اینجه بولودلار آراسین‌دان گؤرونن داها کیچیک کورونا (تاج) حلقه‌لری ساییلا بیلر.

== موشاهیده و کشف‌لرین تاریخی ==
[[File:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|۲۰ تئمموز ۱۹۶۹دا ایلک آی اوزرینه اینیش سیراسین‌دا نئیل آرمسترونگ طرفین‌دن فوتوغرافی چکیلن آسترونوت بوزز آلدرین.]]

=== ایلک دوور موشاهیده‌لر ===
م. اؤ ۵. -اینجی عصرده اوْلان بابیل موشاهیده‌چی‌لرین آی‌ین دؤنگولرینی (چرخه‌سینی) آراشدیردیغینی، هیندیستان‌دا بنزر تاپینتی‌لارین وارلیغینی، چین‌لی شی شئنین (Shi Shen) م. اؤ ۴. -اینجی عصرده آی و گونش توتولمالاری‌نین (خسوف و کسوف) تاریخ‌لرینی حسابلاما اوصولو توسعه ائتدیردیگینی بیلیریک.

م. اؤ ۴. اینجی عصرده آریستو؛ سهو ده اولسا اوزون بیر مۆدت  چوخ تأثیرلی اوْلان کایینات شرحینده، آی‌ین دؤرد تمل ایشچی (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) (عناصر اربعه) آراسین‌داکی سرحد بؤلگه‌ده ایشتیراک ائتدیگینی قارشییا قویدو. دیگر طرف‌دن، سئلئکوس (Seleucus) و آریستارجوس (Aristarchus) (م. اؤ ۲. عصر) ایله بطلمیوس (Ptolemy) (م. س ۹۰–۱۶۸) [[ارسطو]] (Aristocu) آنلاییشی چورودن موشاهیده و حسابلامالار تقدیم ائتدی‌لر.

اورتا چاغ آوروپاسی اۆچون «گؤی علم» دن سؤز ائتمک چتین‌دیر و دؤورون معلوماتی موشاهیده‌دن چوخ دینی اینانج‌لارین تأثیری آلتیندا ایدی. آیین تام بیر یومرو و سطحی‌نین هامار اوْلدوغو دا بۇ اینانج‌لار آراسیندا ایدی.

تئلئسکوپون کشفی و علم‌لرده یاشانان تخمیناً عئینی‌واخت‌لی پارادیقما (پارادایم) ده‌ایشیک‌لیگی، آی گؤزلمینده (موشاهیده‌سینده) بیر دؤنوش نوقطه‌سی اوْلموش‌دور. گالیلیو گالیله (Galileo Galilei) ۱۶۰۹دا نوماییش ائتدیگی کیتابی سیدئروس نونسیوس (Sidereus Nuncius)؛ آی اوزون‌دکی داغ‌لاری و کراتئرلری (چالالاری) گؤسترن ایلک تئلئسکوپیک شکیل‌لردن بعضی‌لری‌نی ائحتیوا ائدیردی. آردین‌دان آی‌ین تئلئسکوپیک خریطه‌لنمه‌سی باشلادی: ۱۷. -اینجی عصرین داوامیندا گیوواننی باتتیستا ریککیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi)؛ آیین سطح عونصورلرینی بۇ گون آدلاندیریرکن ایستیفاده ائدیلن سیستمین تمل‌لرینی آتدی‌لار. ویلهئم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئنریشه (Johann Heinrich Mädler) مادلئرین کیتاب‌لاری Mappa Selenographica (۱۸۳۴–۶) (۱۸۳۴–۶) و Der Mond (۱۸۳۷) (۱۸۳۷)؛ مین‌دن چوخ داغ داخیل اولماق اوزره آی‌داکی سطح عونصورلرینی، یئر اوزون‌دکی جوغرافیا اۆچون مۆمکون اوْلان حسساس‌لیق‌لا تعیین ائتدی.

=== قاباق‌جیل کشف‌لر دوورو (۱۹۵۸–۱۹۸۰) ===
[[سویوق ساواش]] (جنگ سرد) ایله قایناق‌لانان [[شوروی بیرلیگی]] ایله [[آبش|آمریکا]] آراسین‌داکی کوسموس یاریشی (جنگ ستارگان)؛ آی اوزرین‌دکی ماراغین گئتدیکجه آرتماسینا سبب اوْلدو. فیرلاتیجی قابیلیت‌لری ایجازه وئرن کیمی هم آلچاق اوچوش هم ده چارپما / ائنیش وظیفه‌لری اۆچون اینسان‌سیز سوندالار (کاوشگر بدون سرنشین)، کوسموسا گؤندریلدی. سووئت اتفاقینین لونا پروقرامی آی اوزونه اینسان‌سیز کوسموس واسیطه‌لری (فضاپیماهای بدون سرنشین) ایله چاتماغی باجاران ایلک پروقرام اوْلموش‌دور. جاذیبه‌نی یئییلیب آی‌ین یانین‌دان کئچمه‌ای باجارا بیلن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۱ کوسموس سونداسی اوْلموش‌دور. ۱۹۵۹-جو ایل‌ده آی اوزونه ده‌یه‌ن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۲، و آی‌ین او بیری اوزونون فوتو شکیل‌لرینی چکن ایلک پئیک‌ده لونا ۳ اوْلموش‌دور. ۱۹۶۶-جی ایل‌ده آی سطحینه موفقیت‌لی بیر یومشاق ائنیش ائدن ایلک کوسموس واسیطه‌سی لونا ۹ و آی اوربیتینه گیرن ایلک کوسموس واسیطه‌سی ده لونا ۱۰ اوْلموش‌دور.&lt;ref name=&quot;worldbook&quot; /&gt; آی سطحین‌دن نومونه‌لر اوچ لونا اوچوشو (لونا ۱۶، لونا ۲۰، و لونا ۲۴) ایله آپوللو ۱۱ ' دن آپوللو ۱۷یه قدر (آپوللو ۱۳ خاریج) آپوللو وظیفه‌لری ایله دونیایا گتیریلمیش‌دیر.

آی سطحینه ۱۹۶۹-جو ایل‌ده ایلک اینسانلارینین ائنمه‌سی، کوسموس یاریشی‌نین زیروه نوقطه‌سی‌نی مئیدانا گتیرمیش‌دیر.&lt;ref name=CNN&gt;{{cite news | سون = Coren | ایلک = M | title = 'Giant leap' opens world of possibility | yayımcı = CNN.com | tarih = ۲۰۰۴-۰۷-۲۶ | url = http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/۰۷/۱۶/moon.landing/index.html | erişimtarihi = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ }}{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; نئیل آرمسترونگ، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کوموتانی اولاراق آی‌دا یئریین ایلک اینسان اوْلدو. آی‌دا نئیل آرمسترونق (Neil Armstrong)، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کومان‌دیری اولاراق آی‌دا گئدن ایلک اینسان اوْلدو. آی‌دا ایلک آددیمینی ۲۱ یول ۱۹۶۹ تاریخینده ساعت ۰۲:۵۶ 'دا (UTC) آتدی. ۱۹۶۰-جی ایل‌لرین باشیندا خوصوصی‌له سطحی اریمه کیمیاسی و آتموسفره یئنی‌دن داخیل مؤوضولاریندا اوْلدوغو کیمی اهمیت‌لی تئکنولوژی توسعه‌لار؛ آی سطحینه ائنیش و گئری دؤنوشو مۆمکون ائتمیش‌دیر.

آپوللو اوچوش‌لاری‌نین هامی‌سیندا علمی اؤلچوم آلت‌لری، آی سطحینه یئرلشدیریلدی. اوزون داوام‌لی آلسئپ (ALSEP) (اینگیلیسجه: Apollo lunar surface experiment package - آپوللو آی سطحی تجروبه پاکئتی) ایستانسیالاری آپوللو ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶، و ۱۷ ائنیش ساحه‌لرینه یئرلشدیریلدی. آپوللو ۱۱ اوچوشویلا ائاسئپ (EASEP) (اینگیلیسجه: Early Apollo Scientific Experiments Package- ائرکن آپوللو علمی تجروبه پاکئتی) آدی وئریلن مووققتی ایستانسیا یئرلشدیریلمیش‌دیر. آلسئپ ایستانسیالاریندا ایستی‌لیک آخیش سوندالاری، سیسمومتره‌لر، مانیئتومتره‌لر، و کوپ بوجاق‌لی رئترورئفلئکتؤرلر وار ایدی. بودجه پروبلئم‌لری سببی‌له ۳۰ سپتامبر ۱۹۷۷-جی ایل‌ده دونیایا معلومات اؤتورولمه‌سی کسیلمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{وب ایستینادی
 |وب آدرسی= http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf
 |باشلیق= NASA news release 77-47 page ۲۴۲
 |مۆلّیف =
 |تاریخ= ۱۹۷۷-۰۹-۰۱
 |امک=
 |ناشیر=
 |یوخلاما تاریخی=۲۰۰۷-۰۸-۲۹
 |دیل= اینگیلیسجه
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب ایستینادی |وب آدرسی= http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm |باشلیق= Turns A Deaf Ear To The Moon |مۆلّیف = NASA |تاریخ= ۱۹۷۷ |امک= Charles Radley, John Deans, Simon Harvey, Paul Burt, Michael Haxell, Roy Adams, N Spooner and Wayne Brieske |ناشیر= |یوخلاما تاریخی= ۲۰۰۷-۰۸-۲۹ |دیل= اینگیلیسجه}}&lt;/ref&gt;
آی لیزر مسافه اؤلچوم واسیطه‌لری پاسسیو اکیبمیین‌لر (تجهیزات غیرفعال) اوْلدوغو اۆچون هله ایستیفاده ائدیلمکده‌دیر. دونیا اوزرین‌دکی ایستانسیالاردا ایداره اوْلونان اؤلچمه‌لر نتیجه سینده بیر نئچه سانتیمترلیک حسساس‌لیق‌لا آی نووه‌سی‌نین اؤلچولری تعیین اوْلونا.&lt;ref&gt;{{درگی قایناقلاماسی| سون = Dickey | بیرینجی = J. |یاردیمجی یازارلار = et al. | تاریخ = ۱۹۹۴ | باشلیق = Lunar laser ranging: a continuing legacy of the Apollo program | jurnal = Science | جیلد = ۲۶۵ |صفحه‌لر= ۴۸۲–۴۹۰}}&lt;/ref&gt;

۱۴ دسامبر ۱۹۷۲-جی ایل‌ده آپوللو ۱۷ اوچوشونون بیر پارچاسی اولاراق آی اوزرینده گئدن اوگئنه سئرنان‌دان (Eugene Cernan) بری باشقا بیر اینسان آی اوزرینده یورومه‌میش‌دیر.
۲۰ یول ۱۹۶۹دا ایلک آی اوزرینه ائنیش اسناسیندا نئیل آرمسترونق طرفین‌دن فوتوشکیلی چکیلن آستروناوت بوزز آلدرین.

۱۹۶۰-جی ایل‌لرین اورتاسین‌دان ۱۹۷۰-جی ایل‌لرین اورتاسینا قدر آی اوزونه چاتان تخمیناً ۶۵ فرق‌لی اوچوش وظیفه‌سی ائدیلمیش‌دیر. بون‌لارین سوْنونجوسو، ۱۹۷۶-جی ایل‌دکی لونا ۲۴دور. بون‌لاری یالنیز ۱۸-ی ایداره‌لی اولاراق آی سطحینه ائنمیش، دوققوزو گئری‌یه دؤنه‌رک آی داشی نومونه‌لری گتیرمیش‌دیر. داها سوْنرا ایسه سووئت‌لر بیرلیگی، وئنئرا و کوسموس ایستانسیالارینا ماراغینی چئویررکن آبش، مارس و سوْنراسی ایله ماراقلانماغا باشلادی.

=== یاخین دؤور، ۱۹۸۰ سوْنراسی ===
خوصوصی‌له ۱۹۹۰-جی ایل‌لردن اعتبارن آی‌ا ایستیقامت‌لی ماراق تکرار جانلاندی و لاییحه‌لر آرتدی.

۱۹۹۰-جی ایلده یاپونیا هیتئن (Hiten) کوسموس واسیطه‌سینی آی اوربیتینه اوتورداراق بونو باجاران اۆچونجو اؤلکه اوْلدو. کوسمیک هاگورمو (Hagormo) آدلی کیچیک بیر سوندا اوربیتده بوراخدی اما وئریجی‌نین قضا ائتمه‌سی سببی‌له اوچوش وظیفه‌سین‌دن علمی اولاراق داها چوخ یارارلانیلامادی.

==== آبش پروژه‌لری ====
۱۹۹۴-جو ایلده کلئمئنتینئ (Clementine) اوچوش وظیفه‌سینی گؤندرن [[آمریکا بیرلش‌میش شیتات‌لاری|آبش]] تکرار آی ایله ماراقلانماغا باشلادی. بۇ وظیفه ایله بیرلیک‌ده آیین ایلک قلوبال توپوگرافیک خریطه‌سی و آی سطحی‌نین ایلک مولتی‌اسپئکترال ویزوال‌لار الده ائدیلدی. بونو ۱۹۹۸-جی ایل‌دکی لونار پروسپئکتور (Lunar Prospector) اوچوش وظیفه‌سی ایزله‌دی. لونار پروسپئکتور 'دا اوْلان نئیترون ایسپئکترومتره‌سی آی قوطب‌لرین‌دن هیدروژئن نیسبتی‌نین نیسبی‌لیک یوکسک‌لیگینی گؤستردی. بونون سببی اولاراق داوام‌لی اولاراق کؤلگه آلتیندا قالان کراتئرلردکی رئگولیتین اوست بیر نئچه آشناسینی سو بوزو وار اولا بیله‌جه‌ای دوشونولدو.

۱۴ ژانویه ۲۰۰۴-جو ایل‌ده آبش باش‌چی‌سی جورج دابئل‌یو. بوش (George W. Bush) ۲۰۲۰-جی ایل‌دن اعتبارن آی‌ا اینسان‌لی اوچوش‌لارین ائدیلمه‌سینی نظرده توتان بیر پلان ائدیلمه‌سینی ایسته‌دی.&lt;ref&gt;{{وب ایستینادی |وب آدرسی= http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html |باشلیق= President Bush Offers New Vision For NASA |مۆلّیف = NASA |تاریخ= ۲۰۰۴-۱۲-۱۴ |امک= |ناشیر= |یوخلاما تاریخی= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ |دیل=}}&lt;/ref&gt;
ناسا-نین آی آختاریش‌لاری (Lunar Quest) دامی آلتیندا ییغدیغی، آی اوربیتینده (مثلاً، یون ۲۰۰۹دا آتیلان LRC, Lunar Reconnaissance Orbiter) و سطحینده (مثلاً، آیین داوام‌لی قاران‌لیق گونئی قوطبونده سو بوزو وارلیغینی آختاریشی مقصد قویان LCROSS) موختلیف پروقرام‌لاری واردیر.&lt;ref&gt;{{وب ایستینادی |وب آدرسی= http://www.nasa.gov/mission_pages/lunarquest/main/index.html |باشلیق= Lunar Quest |مۆلّیف = NASA |تاریخ= |امک= |ناشیر= |یوخلاما تاریخی= ۲۰۱۰-۲۱-۱۲ |دیل=}}&lt;/ref&gt; ناسا، آی قوطب‌لرین‌دن بیرینده قالیجی بیر اساسی قورولوشونو دا پلانلاماقدادیر.&lt;ref&gt;{{وب ایستینادی |وب آدرسی= http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html |باشلیق= NASA Unveils Global Exploration Strategy and Lunar Architecture |مۆلّیف = NASA |تاریخ= ۲۰۰۶-۱۲-۰۴ |امک= |ناشیر= |یوخلاما تاریخی= ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ |دیل= اینگیلیسجه}}&lt;/ref&gt;

==== آوروپا پروژه‌لری ====
[[آوروپا]] کوسموس واسیطه‌سی سمارت ۱ (Smart ۱) ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۳-جو ایلده آتیلدی و ۱۵ نووامبر ۲۰۰۴-جو ایل‌ده ۳ سپتامبر ۲۰۰۶-یا قدر آی اوربیتینده قالدی.

==== یاپونییا پروژه‌لری ====
Japan Aerospace Exploration Agency ([[یاپونییا|یاپون]] کوسموس آراشدیرما آگئنت‌لیگی) ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۷ده High Definition کامئرا و ایکی کیچیک پئیک ایله تجهیز ائدیلمیش اوْلان سئلئنئ (SELENE) آدلی کوسموس واسیطه‌سینی آتدی. اوچوشون بیر ایل داوام ائتمه‌سی گؤزلنیلیر.&lt;ref&gt;[http://en.epochtimes.com/news/۷-۱۰-۱/۶۰۲۹۱.html Japan Embarks on the Largest Moon Mission Since Apollo]&lt;/ref&gt;

==== چین پروژه‌لری ====
[[چین|چین خالق جومهوریتی]] آی آراشدیرمالاری اۆچون ایستک‌لی اوْلدوق‌لاری‌نی Chang پروقرامینی باشلاداراق گؤستردی. ایلک کوسموس واسیطه‌سی Chang-۱ ۲۴ اوْکتوبر ۲۰۰۷-جی ایلده آتیلدی.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://news3.xinhuanet.com/tech/۲۰۰۷-۰۷/۰۷/content_6340313.htm | title = “嫦娥一号”发射时间确定 但未到公布时机 | accessdate = ۱۲ Temmuz ۲۰۰۷ | publisher = XINHUA Online | date = ۷ Temmuz 2007 }}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== هیندوستان پروژه‌لری ====
[[هیندوستان]]، فئوریه ۲۰۰۸-جی ایل‌ده چاندرایان I (Chandrayaan I) و بونو ایزله‌ین ائده‌جک اوْلان ۲۰۱۰ یا دا ۲۰۱۱-جی ایل‌ده چاندرایان II (Chandrayaan II) ایله ده‌ایشیک اینسان‌سیز اوچوش ائتمه نییه‌ت‌ینده‌دیر. بۇ ایکینجی اوچوش‌دا روبوتیک بیر آی واسیطه‌سی‌ده پلانلاشدیریلیر. هیندوستان عئینی زاماندا ۲۰۳۰-جی ایل‌ده آی‌ا اینسان‌لی بیر اوچوش ائتمک ایسته‌دیگینی‌ده ایفاده ائتمیش‌دیر&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.hindu.com/thehindu/holnus/008200609212240.htm | title = Kalam visualises establishing space industry | accessdate = ۲۰۰۷-۰۸-۲۸ | publisher = The Hindu | date = ۲۰۰۶-۰۹-۲۱ | archivedate = 2008-06-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080611132255/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/008200609212240.htm }}&lt;/ref&gt;

==== روسیه پروژه‌لری ====
[[روسیه]] دا دوندورولموش اوْلان لونا-گلوب (Luna-Glob) لاییحه‌سینه تکرار باشلاماغی و ۲۰۱۲ 'ده آی سطحینه ائنیش ائتمه‌ای دوشونمکده‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news/aw060506p2.xml | title = Russia Plans Ambitious Robotic Lunar Mission | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Aviation Week | date = ۲۰۰۶-۰۶-۰۴ | ایلک = C. | سون = Covault | archivedate = 2006-10-24 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061024024515/http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news%2Faw060506p2.xml }}&lt;/ref&gt;

==== اوزل چالیشمالار ====
۱۳ سپتامبر ۲۰۰۷-جی ایلده اعلان Google Lunar X Prize (قوقئل آی X موکافاتی) خوصوصی سئکتور طرفین‌دن مالیه‌یه ائدیلن آی آراشدیرمالارینی آرتیرماغی مقصد قویماقدادیر. X موکافاتی وقفی، آی اوزرینه روبوتیک بیر آی واسیطه‌سی گؤندره اوْلان و دیگر بعضی معیارلارا اویغون گله‌جک اوْلان هر هانسی بیر آداما ۲۰ میلیون دول‌لار تکلیف ائدیر.

==== آی اینن کوسموس آلت‌لری ====
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em ۰; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! کوسموس واسیطه‌سی‌نین آدی
! فیرلاتیلیش تاریخی
! معلومات
|----
| Luna ۲
| ۱۲ سپتامبر ۱۹۵۹
| آی سطحینه ائنیش ائدن ایلک واسیطه. (چارپاراق ائنه‌بیلمیشدیر)
|-
| Ranger ۷
| ۲۸ جولای ۱۹۶۴
| آی‌دان گؤرونوش آلان ایلک واسیطه.
|----
| Ranger ۸
| ۱۷ فئوریه ۱۹۶۵
| آی‌دان گؤرونوش آلدی
|-
| Ranger ۹
| ۲۱ مارس ۱۹۶۵
| آی سطحی‌نین داغ‌لیق بؤلگه‌لری گؤستریلدی.
|----
| Luna ۹
| ۳۱ ژانویه ۱۹۶۶
| آی‌ا یومشاق ائنیش ائدن ایلک واسیطه، گؤرونوش‌لر آلدی.
|-
| Surveyor ۱
| ۳۰ مای ۱۹۶۶
| آی‌ا یومشاق ائنیش ائدن ایلک آبش واسیطه‌سی، گؤرونوش‌لر آلدی.
|----
| Luna ۱۳
| ۲۱ دسامبر ۱۹۶۶
| آی تورپاغینین سرت‌لیگی‌نین آراشدیریلماسی.
|-
| Surveyor ۳
| ۱۷ آوریل ۱۹۶۷
| آی سطحینده ایلک دفعه چوخور قازیلدی.
|----
| Surveyor ۵
| ۸ سپتامبر ۱۹۶۷
| آی دنیزلری‌نین تورپاغی ایلک دفعه آراشدیریلدی.
|-
| Surveyor ۶
| ۷ نووامبر ۱۹۶۷
| آی دنیزلری‌نین تورپاغی ایلک دفعه آراشدیریلدی.
|----
| Surveyor ۷
| ۷ ژانویه ۱۹۶۸
| آی‌داکی داغ‌لیق بؤلگه‌لره یومشاق ائنیش ائدن ایلک واسیطه
|-
| Apollo ۱۱
| ۱۶ جولای ۱۹۶۹
| آی‌ا اینسان‌لی ایلک ائنیش (سس‌سیزلیک دنیزینه ائنیلدی)
|----
| Apollo ۱۲
| ۱۴ نووامبر ۱۹۶۹
| اینسان‌سیز بیر کوسموس واسطه‌سی‌نین (Surveyor ۳) یاخینینا اینسان‌لی ایلک ائنیش
|-
| Luna ۱۶
| ۱۲ سپتامبر ۱۹۷۰
| آی‌دان توْرپاق نومونه‌لری گتیرن ایلک واسیطه
|----
| Luna ۱۷
| ۱۰ نووامبر ۱۹۷۰
| آیا بیر نقلیات واسیطه‌سی (Lunahod ۱) ائندیرن اینسان‌سیز ایلک واسیطه
|-
| Apollo ۱۴
| ۳۱ Ocak ۱۹۷۱
| آی‌دا داغ‌لیق بؤلگه‌یه (Fra Mauro) اینسان‌لی ایلک ائنیش
|----
| Apollo ۱۵
| ۲۶ جولای ۱۹۷۱
| آی سطحینده نقلیات واسیطه‌سی ایلک دفعه ایستیفاده ائدیلمه‌سی
|-
| Luna ۲۰
| ۱۴ فئوریه ۱۹۷۲
| آی‌ین داغ‌لیق بؤلگه‌لرین‌دن توْرپاق نومونه‌لری آلیندی
|----
| Apollo ۱۶
| ۱۶ آوریل ۱۹۷۲
| آی‌ین داغ‌لیق بؤلگه‌لرینده ایلک دفعه نقلیات واسیطه‌سی ایستیفاده ائدیلمه‌سی
|-
| Apollo ۱۷
| ۷ دسامبر ۱۹۷۲
| آیین داغ‌لیق بؤلگه‌لرینده ایلک دفعه نقلیات واسیتسیس ایستیفاده ائدیلمه‌سی
|----
| Luna ۲۱
| ۸ ژانویه ۱۹۷۳
| لونا ۲۰ ایله عئینی وظیفه
|-
| Luna ۲۴
| ۹ آوقوست ۱۹۷۶
| لونا ۲۰ ایله عئینی وظیفه
|}

== اینسان درکی ==
[[File:Hevelius Map of the Moon 1647.jpg|thumb|left|ژوهاننئس هئوئلیوسون آی خریطه‌سی]]
[[File:Moon and red blue haze.jpg||thumb|left|آی وئنوس قوشاغینا قارشی]]
آی بیر چوخ سوننت و ادبییات اثرینه مؤوضوع اوْلموش و سای‌سیز باشقالارینا دا ایلهام قایناغی اوْلموش‌دور. ویزوال سوننت‌لر، صحنه سوننت‌لری، شعر، یازین و موسیقی اۆچون بیر موتیو مئیدانا گتیرر. ایرلاندیادا Knowthدا اوْلان ۵٫۰۰۰ ایللیک قایا اوزرینده قازی‌لی اوْلان و آی‌ی تصویر ائتدیگی دوشونولن اثر کشف ائدیلن ان کؤهنه اثردیر.&lt;ref name=spacetoday&gt;{{Cite web | url = http://www.spacetoday.org/SolSys/Earth/OldStarCharts.html | title= Carved and Drawn Prehistoric Maps of the Cosmos | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher= Space Today Online | date= ۲۰۰۶}}&lt;/ref&gt; غرب سیویلیزاسیاسیندا (تمدونونده) آی حاقّیندا علمی شرح گتیرن ایلک آدام یونان فیلوسوف آناخاگوراس اوْلموش‌دور. آناخاگوراس گونش و آی‌ین نهنگ قلوبال قایالار اوْلدوغونو و آی‌ین گونش‌ین ایشیغینی عکس ائتدیردیگینی قارشییا قویموش‌دور. سما حاقیندا تانری‌تانیماز فیکیرلری حبس اوْلونماسینا و سورگونه گؤندریلمه‌سینه سبب اوْلموش‌دور.&lt;ref name=&quot;Anaxagoras of Clazomenae&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html | title= Anaxagoras of Clazomenae | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ |یاردیمجی یازارلار = Robertسون، E.F. | publisher= University of St Andrews | date= Şubat ۱۹۹۹ | ایلک = J.J. | سون = O'Connor}}&lt;/ref&gt;

ارسطونون کایینات تعریفینده آی ده‌ایشن ائلئمئنت‌لر (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) ساحه‌سی ایله ائفیره اؤلوم‌سوز اوْلدوزلاری آراسین‌داکی سرحدی مئیدانا گتیرر. بۇ آیری-سئچکی‌لیک عصرلر بویونجا فیزیکانین بیر پارچاسینی مئیدانا گتیرمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;Anaxagoras of Clazomenae&quot; /&gt;

اورتا چاغا گلیندیگینده، تئلئسکوپون کشفین‌دن اول بیر چوخ آدام آی‌ین بیر کوره اوْلدوغونو قبول ائتدی آنجاق «تامامیله هامار» اوْلدوغونا اینانیلیردی.&lt;ref name=&quot;The Moon&quot;&gt;{{Cite web | url = http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html | title = The Moon | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher = Galileo Project | date = ۱۹۹۵ | ایلک = A. | سون = Van Helden | archive-date = 2004-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040623085326/http://galileo.rice.edu/sci/observations/Moon.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ۱۶۰۹دا، گالیلئو گالیله (Galileo Galilei)، سیدئروس نانسیوس (iderus Nuncius) آدلی کیتابیندا آی‌ین ایلک تئلئسکوپیک شکیل‌لرینی نوماییش ائتدی و آی سطحی‌نین هامار اولمادیغینی، داغ‌لار و کراتئرلردن مئیدانا گلدیگینی یازدی. داها سوْنرا ۱۷. عصرده گیوواننی باتتیستا ریکسیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi) آی‌ین بیر خریطه‌سینی چکه‌رک بیر چوخ کراتئره ایندیکی واخت‌دا بیلینن آدلارینی وئردی.

خریطه‌لرده آی سطحی‌نین قاران‌لیق حیسه‌لری ماریا (maria) یا دا دنیزلر و آچیق حیسه‌لری تئررا (errae) یا دا قیطعه‌لر اولاراق ایفاده ائدیلمیش‌دیر.

آی اوزرینده بیتکی اؤرتوگونون وارلیغی و حیات اولا بیله‌جه‌ای دوشونجه‌سی ۱۹. عصرین اول‌لرینه قدر اهمیت‌لی عالیم‌لر طرفین‌دن بئله نظره آلینمیش‌دیر. پارلاق یوکسک بؤلگه‌لر ایله توند دنیزلر آراسین‌داکی کونتراست ده‌ایشیک مدنیّت‌لر طرفینده آی‌داکی آدام، دووشان، بوففالو و بونون کیمی موختلیف مودئل‌لمه‌لره گتیریب چیخارمیش‌دیر.

۱۸۳۵ده بؤیوک آی آلداتماجاسی بیر چوخ اینسانی آی اوزرینده ائگزوتیک حئیوان‌لارین یاشادیغینا ایناندیرمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;The Moon&quot; /&gt; دئمک اولار کی عئینی زامان‌لاردا (۱۸۳۴–۱۸۳۶ آراسیندا ویلیهئلم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئینریجه مادلئر(Johann Heinrich Mädler) دؤرد جیلدلیک Mappa Selenographica'یی و ۱۸۳۷ده دئر موند (Der Mond) آدلی کیتابی یاییملاماق‌دایدی. بۇ اثرلر آی اوزرینده سو و آتموسفر اولمادیغینی ایفاده ائدیردی.

آیین او بیری اوزو ۱۹۵۹-جو ایل‌ده لونا ۳ کوسموس سونداسی فیرلاتی‌لانا قدر بیلینمیردی. ۱۹۶۰-جی ایل‌لرده لونار اوربیتئر پروقرامی طرفین‌دن خریطه‌سی چیخاریلمیش‌دیر.

== حوقوقی دورومو ==
هر نه قدر ۱۹۵۹-جو ایل‌ده لونا ۲ و بونو ایزله‌ین دیگر ائنیش‌لر بیر چوخ [[سووئت‌لر بیرلییی|سووئت‌لر بیرلیگی]] بایراغی ایله [[آبش]] بایراغی آی اوزونه سیموولیک اولاراق دیکیلمیشسه ده ایندیکی واخت‌دا آی سطجینده هئچ بیر خالق حاق اددیعا ائتمه‌مک‌ده‌دیر. [[روسیا]] و آبش آی‌ی میلتلرآراسی سولار ایله عئینی ایستاتوسا قویان (res communis) خاریجی کوسموس موقاویله‌سی‌نین طرف‌لری‌نین. بۇ موقاویله عئینی زامان‌دا آی‌ین یالنیز صولح مقصدلر اۆچون ایستیفاده ائتمه‌سی امر ائدر و حربی اساس‌لار ایله کوتلوی قیرغین سیلاح‌لارینی قاداغان ائدر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.unoosa.org/oosa/en/SpaceLaw/index.html | title= International Space Law | accessdate = ۲۰۰۷-۰۴-۱۲ | publisher= United Nations Office for Outer Space Affairs | date= ۲۰۰۶}}&lt;/ref&gt;

آی قایناق‌لاری‌نین هر هانسی بیر اؤلکه طرفین‌دن تک باشینا ایستیفاده محدودلاش‌دیران ایکینجی بیر راضیلاشما اولاراق آی موقاویله‌سی تکلیف اما کوسموس سفرینه چیخا بیلن اؤلکه‌لردن هئچ بیری بۇ موقاویلنی ایمضالامامیشتیر. موختلیف کس‌لر آی اوزرینده تامامیله یا دا قیسمن حاق ایدیعا ائتسه ده بون‌لار نظره آلینمامیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.theregister.co.uk/۲۰۰۶/۱۲/۰۸/nasa_real_estate/ theregister.co.uk]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &quot;NASA crushes lunar real estate industry&quot;&lt;/ref&gt;
==آیریجا باخ==
*[[آیین دؤنرگه‌سی]]
*[[بؤیوک توقوشمافرضیه‌سی]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{مین مقاله}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:الیفبا اساسیندا سئچیلمیش مقاله‌لر]]
[[بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر]]
[[بؤلمه:Astronomical objects known since antiquity]]
[[بؤلمه:آی]]
[[بؤلمه:Moons]]
[[بؤلمه:Planetary-mass satellites]]
[[بؤلمه:Planetary satellite systems]]</text>
      <sha1>muc641bo3wbzajqel49cwly6ghkv1hb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برلین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1898</id>
    <revision>
      <id>1594339</id>
      <parentid>1590702</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Deutschland Lage Berlins.svg]] → [[File:Deutschland Lage von Berlin.svg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] · Harmonisation of a fileset</comment>
      <origin>1594339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15161" sha1="jkcrknvatuq94v4cxc6oj6k83hxx3sn" xml:space="preserve">{{Infobox German state
|Name=برلین
|German_name=
|image_photo={{Photomontage|position=center
| photo1a = Berlin Skyline Fernsehturm 02.jpg
| photo2a = Bikinihaus_Berlin-1210760.jpg
| photo2b = Brandenburger_Tor_Nachts.JPG
| photo3a = East Side Gallery - Thierry Noir - 2011.jpg
| photo3b = 3806 Berlin.JPG
| photo4a = Reichstag_Berlin_Germany.jpg
   | size = 280
   | spacing = 2
   | color =
   | border = 0
   | foot_montage = {{Nowrap|From top: Skyline including the [[Fernsehturm Berlin|TV Tower]],}}&lt;br /&gt;[[City West]] skyline with [[Kaiser Wilhelm Memorial Church]], [[Brandenburg Gate]],&lt;br /&gt; [[East Side Gallery]] ([[Berlin Wall]]),&lt;br /&gt;[[Oberbaum Bridge]] over the [[شپری چایی]],&lt;br /&gt;[[Reichstag building]] ([[Bundestag]])
}}
|state_coa=DEU Berlin COA.svg
|coa_size=70
|map=Deutschland Lage von Berlin.svg
|coordinates={{Coord|52|31|00|N|13|23|20|E|format=dms|display=inline,title}}
|flag=Flag_of_Berlin.svg
|area=891.7
|area_source=
|population=3711930
|pop_ref=&lt;ref name=&quot;Population11&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2018/18-02-22a.pdf |title=Berlin 2017 – erneut Einwohnerzuwachs |trans-title=Berlin 2017 – again population growth |publisher=[[List of statistical offices in Germany|Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]] |date=22 February 2018 |accessdate=22 February 2018|language=German}}&lt;/ref&gt;
|pop_date=2017
|pop_metro=6004857
|elevation=34
|population_demonym=Berliner (m), Berlinerin (f)
|GDP=137
|GDP_year=2017
|GDP_ref=&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp?rev=RV2014&amp;tbl=tab01&amp;lang=de-DE#tab01 |title=Bruttoinlandsprodukt – in jeweiligen Preisen – 1991 bis 2017 (WZ 2008) |trans-title=Gross domestic product – in current prices – 1991 till 2017 (WZ 2008) |publisher=[[List of statistical offices in Germany|Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]] |date=February 2018 |accessdate=10 November 2018 |language=German |archivedate=2018-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613183919/https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/tab.jsp?rev=RV2014&amp;tbl=tab01&amp;lang=de-DE#tab01 }}&lt;/ref&gt;
|GDP_per_capita=38,000(~[[آمریکا دولاری]]43,100)
|GDP_per_capita_year=۲۰۱۷
|GDP_percent=
|Website=[https://www.berlin.de/en/ berlin.de]
|governing_body=[[Abgeordnetenhaus of Berlin]]
|leader_title=[[Governing Mayor of Berlin|Governing Mayor]]
|leader=[[Michael Müller (politician)|Michael Müller]]
|leader_party=[[Social Democratic Party of Germany|SPD]]
|ruling_party1=[[Social Democratic Party of Germany|SPD]]
|ruling_party2=[[The Left (Germany)|Left]]
|ruling_party3=[[Alliance 90/The Greens|Greens]]
|votes=4
|NUTS=DE3
|Vorwahl=030
|Kfz=B&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Prefixes for vehicle registration were introduced in 1906, but often changed due to the political changes after 1945. Vehicles were registered under the following prefixes: &quot;I A&quot; (1906&amp;nbsp;– April 1945; devalidated on 11 August 1945); no prefix, only digits (from July to August 1945), &quot;БГ&quot; (=BG; 1945–46, for cars, lorries and busses), &quot;ГФ&quot; (=GF; 1945–46, for cars, lorries and busses), &quot;БM&quot; (=BM; 1945–47, for motor bikes), &quot;ГM&quot; (=GM; 1945–47, for motor bikes), &quot;KB&quot; (i.e.: [[Allied Kommandatura|Kommandatura]] of Berlin; for all of Berlin 1947–48, continued for [[West Berlin]] until 1956), &quot;GB&quot; (i.e.: Greater Berlin, for [[East Berlin]] 1948–53), &quot;I&quot; (for East Berlin, 1953–90), &quot;B&quot; (for West Berlin from 1 July 1956, continued for all of Berlin since 1990).&lt;/ref&gt;
|iso region=DE-BE
|date=April 2017}}

'''برلین''' {{اینگیلیسجه|Berlin}} [[آلمان]]دا یئر آلان بیر ایالت و شهر دیر. ۲۰۱۵-جی ایلین نۆفوس ساییمی سوْنوچ لارینا گؤره نۆفوسو ۳۴۶۹۰۰۰ و ۸۹۲ کیلومتر موربع ساحه‌سی وار. [[آلمان|آلمانین]] ۱۶ ایالتی آراسیندا ساحه‌یه گؤره ۱۴ -جی، اهالییه گؤره ۸ -جی ان بؤیوک ایالت دیر. [[اهالی سیخلیغی]] ۳۸۹۰ نفر کیلومتر موربّعه ده دیر. .&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |title=Basic Law for the Federal Republic of Germany |author=[[Christian Tomuschat]], [[David P. Currie]] |publisher=[[Deutscher Bundestag|Deutscher Bundestag Public Relations Division]] |date=April 2010 |accessdate=15 October 2010}}&lt;/ref&gt;

'''برلین''' [[آلمان|آلمانین]] باشکندی و ان بؤیوک شهریدیر. شهرین شومالینداندان جنوبونا دوغرو اوْلان مسافه ۳۸ کم-، شرقیندن غربینه قدر اوْلان مسافه ایسه ۴۵ کم-ه برابردیر.
اؤز تاریخی دؤورونده برلین بیر نئچه دفعه آلمان دؤولتلرینین (براندنبورگ کورفورستلوگو، [[پروس]] کراللیغی، [[آلمان ایمیپراتورلوغو]]، وایمار رسپوبلیکاسی، اوچونجو رایش) باشکندی اوْلموشدور. ۱۹۹۰-جو ایل‌دن، آلمانین بیرلشمه‌سیندن سوْنرا برلین یئنه ده [[باشکند]] سئچیلمیشدیر.

== عۆمومی معلومات ==

برلین آوروپادا ان مؤهوم سیاست، مدیا، مدنیت و علم مرکزی‌دیر. متروپول آوروپادا ان مؤهوم نقلیات دۆیومو ساییلیر و قیطه نین ان چوْخ توریست گلن شهردیر. بۇرادا یئرلَشن عالی مکتبلر، علمی ایداره‌لر، تئاتر و موزه ییلر بینلخالق عالم‌ده تانینمیش‌دیلار. بۆتون دۆنیادان اینجه صنعت و مدنیت ساحه‌سی ایله مشغول اوْلانلار اۆچون برلین چوْخ جازیبداردیر. برلینین تاریخی، گئجه حیاتی و چوخسای‌لی آرخیتکتور تیکی‌لیلری هر یان‌دا مشهوردور.
تخمیناً ۱۲۰۰-جو ایلدن ایندیکی برلینین اراضیسینده کؤلن و برلین آدلانان ایکی تیجارت مرکزی مؤوجود ایدی. اوْنلارین شهر ایستستوسو آلمالارینین دقیق تاریخی معلوم دئییل. کؤلنون شهر اوْلماسی ایلک دفعه ۱۲۳۷-جی ایلده، برلینینکی ایسه ۱۲۴۴-جو ایلده قئید ائدیلمیشدیر. ۱۳۰۷-جی ایلده هر ایکی شهر بیرلشیر و عۆمومی شهر ایداره‌سینی تشکیل ائدیر. ۱۴۰۰-جو ایلده بیرلشمیش برلینین اهالی‌سی ۸۰۰۰ نفر ایدی.
برلین [[پروس]]یانین باشکندی ایدی و آلمان ایمپراتورلوغونون یارانماسیندان سوْنرا دا اوْنون باشکندی اوْلور.
ایکینجی دۆنیا ساواش‌سیندن سوْنرا یالتا کوفران‌سینین قرارینا اساساً برلینین شوروی-نین ضبط ائتدیی اراضی‌ده یئرله‌شمه‌سینه باخمایاراق دؤرد غالیب اؤلکه آراسیندا دؤرد قیسمته بؤلون‌دو. سوْنرالار اۆچ قیسمت بیرلشه‌رک غربی برلینی تشکیل ائده‌رک اوْنا اؤزل دؤولت دۇروم وئریلدی. غربی برلین واختی‌له آفر ایله سیخ علاقه‌ده اوْلموش‌دو. برلینین قیسمتلاری آراسیندا گدیش-گلیش ایلک واختلاردا سربست اوْلسا دا، سوْنرالار آلمان دموکراتیک جومهوریتی قراری ایله اهالی آخینینین قارشی‌سینی آلماق مقصدی‌له ۱۳ آگوست ۱۹۶۱-جی ایلده برلین دیواری تیکیل‌دی. [[سویوق ساواش|سوْیوق ساواش]]ین رمزی اوْلان برلین دیواری ۱۹۸۹-جو ایله قدر مؤوجود اوْلوب

== ایمپریانین باشکندی ==
۱۸۷۱-جی ایلده برلین یئنی یارائدیلمیش [[آلمان ایمپراتورلوغو]]نون باشکندی اوْلدو.
[[بیرینجی دونیا ساواشی]] قورتاردیق‌دان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلده برلینده آلمان (ویمار) جومهوریتی یارادیلدی. ۱۹۲۰-جی ایلده اطراف‌داکی شهرلری اؤزون‌ده جملشدیرن بؤیوک برلینین یارادیلماسی حاقیندا قرار قبول ائدیل‌دی. بۇندان سوْنرا برلینین اهالیسینین سایی ۴ میلیونا چاتدی.
۱۹۳۳-جو ایلده حاکمیّته «ناسیونال سوسیالیستلر» گلدیک‌دن سوْنرا برلین اۆچونجو ریخین باشکندینا چئوریلدی. ۱۹۳۶-جی ایلده برلینده بینلخالق اولمپیک‌دا اوْیونلاری کچیریل‌دی. ایشپرین رهبرلییی آلتیندا «مینیی‌لیک ریخین» باشکندی برلینین یئنی‌دن قۇرولماسی پلانی ایشلندی. آنجاق بۇ پلان [[ایکینجی دونیا ساواشی|ایکینجی دۆنیا ساواشی]] نتیجه‌سینده دارماداغین ائدیل‌دی.

== برلینین پارچالانماسی و بیرلشمه‌سی ==
ایکینجی دۆنیا ساواشی و اوْندان سوْنرا برلینین بؤیوک حیصّه سی بومباردمانلار و کوچه دؤیوشلری نتیجه‌سینده داغیدیلمیش‌دی. شهرین قیرمیزی اوْردو طرفیندن تۇتولماسیندان سوْنرا و آلمانین شرط‌سیز تسلیمین‌دن سوْنرا بۆتون آلمان کیمی بئرلینده اؤنجه ۴ حیصّه یه بؤلونه‌رک خاریجی دؤولتلرین ایداره‌سینه وئریلدی. غرب موتتفیقلری‌نین ([[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]، [[فرانسه]] و [[اینگیلیس]]) اراضیلرینده سوْنرا غربی برلین تشکیل اوْلون‌دو. سووت حیصّه سینده ایسه شرقی برلین فعالیّت گؤسترمه‌یه باشلادی.
غرب دؤولتلری و سووت اؤلکه‌سی آراسیندا یارانان قارشیدورما اوْنا گتیریب چیخارتمیش‌دی کی، ۱۹۴۸–۱۹۴۹-جو ایللرده غربی برلینین بلوکاداسی باش وئردی. بۇنون اۆچون غرب دؤولتلری طرفیندن برلینه «هاوا کؤرپوسو» تشکیل اوْلون‌دو. بۇ قارشیدورما عئینی زاماندا ایشغال اوْلونموش اراضیلرده ۱۹۴۹-جو ایلده ایکی دؤولتین یارانماسینا سبب اوْلدو: اوّلجه آفر سوْنرا آدر
غرب و شرق آراسیندا گۆج‌له‌نن کونفلیکت ۱۹۶۱-جی ایلده یۆکسک حده چاتیر و بۇ شهری ایکی حیصّه سه آییران برلین دیوارینین تیکیلمه‌سی ایله نتیجه لندی. وطنداشلارین بیر اراضی‌دن دیگرینه کئچید اؤزل بوراخیلیش ورقه‌لری‌نین کمکی ایله آپاریلیردی.
برلین دیواری یالنیز ۱۹۸۹-جو ایلده آدر اهالیسینین تضییقی نتیجه‌سینده اۇچورول‌دو، بۇ شوروی-نین ضعیفلمه‌سی فونون‌دا باش وئریردی. ۳ اۇکتوبر ۱۹۹۰-جی ایلده آدر آفر-ین اساس قانونلارینین فعالیّت گؤستردیی زونایا داخیل اوْلدو. آلمان بۇندان سوْنرا واحید دؤولت اوْلور. ۱۹۹۱-جی ایلده بوندستاق برلینین باشکند اوْلماسی حاقیندا قرار قبول ائتدی. ۱ سپتامبر ۱۹۹۸-جی ایلده حؤکومت و مجلیس برلینه کؤچور.

== قالری ==
&lt;gallery &gt;
فایل:Berlin Brandenburger Tor BW 1.jpg
فایل:AlteNationalgalerie 1a.jpg
فایل:Berlin Dom 2005.jpg
فایل:Berlin night.jpg
فایل:Neue nationalgalerie treppen.jpg
فایل:Brandenburger Tor Nachts.JPG
فایل:Berlin potsdamer platz db haus atnight.jpg
فایل:Berlin Reichstag 01.jpg
فایل:Kanzler21a.jpg
فایل:Be ItalianEmbassy 01.JPG
فایل:Berlin, Mitte, Wilhelmstraße, Detlev-Rohwedder-Haus.jpg
Siegessaeule Aussicht 10-13 img4 Tiergarten.jpg
&lt;/gallery&gt;

==نوتلار==
{{قایناق|30em}}

==قایناقلار==
* {{cite book|last=Chandler|first=Tertius|title=Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census|url=https://archive.org/details/fourthousandyear0000chan|publisher=Edwin Mellen Pr|year=1987|isbn=978-0-88946-207-6}}
* {{cite book|last=Gill|first=Anton|title=A Dance Between Flames: Berlin Between the Wars|publisher=John Murray|year=1993|isbn=978-0-7195-4986-1}}
* {{cite book|last=Gross|first=Leonard|title=The Last Jews in Berlin|url=https://archive.org/details/lastjewsinberlin0000gros|publisher=Carroll &amp; Graf Publishers|year=1999|isbn=978-0-7867-0687-7}}
* {{cite book|last=Large|first=David Clay|title=Berlin|url=https://archive.org/details/berlin00larg_0|publisher=Basic Books|year=2001|isbn=978-0-465-02632-6}}
* {{cite book|last=Read|first=Anthony|author2=David Fisher|title=Berlin Rising: Biography of a City|url=https://archive.org/details/berlinrisingbiog00read|publisher=W.W. Norton|year=1994|isbn=978-0-393-03606-0}}
* {{cite book|last=Ribbe|first=Wolfgang|title=Geschichte Berlins|publisher=Bwv – Berliner Wissenschafts-Verlag|year=2002|isbn=978-3-8305-0166-4}}
* {{cite book|last=Roth|first=Joseph|title=What I Saw: Reports from Berlin 1920–33|publisher=Granta Books|year=2004|isbn=978-1-86207-636-5}}
* {{cite book|last=Taylor|first=Frederick|title=The Berlin Wall: 13 August 1961 – 9 November 1989|url=https://archive.org/details/berlinwall13augu0000tayl|publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |year=2007|isbn=978-0-06-078614-4}}
* {{cite book|last=Maclean|first=Rory|title=Berlin: Imagine a City|url=https://archive.org/details/berlinimaginecit0000macl|publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson|year=2014|isbn=978-0-297-84803-5}}

==خاریجی لینکلر==
{{Wikisource1911Enc|Berlin}}
* [http://www.berlin.de/en/ Berlin.de] – Official website
* {{OSM relation|62422}}

&lt;!--TEMPLATES--&gt;
{{آلمان شهرلری}}
{{آلمان ایالتلری}}
{{اوروپا باشکندلری}}
{{مین مقاله}}
{{Authority control}}

&lt;!--CATEGORIES--&gt;
[[بؤلمه:برلین]]&lt;!--Leave the empty space as standard for catmain--&gt;
[[بؤلمه:آلمان]]
[[بؤلمه:German state capitals]]
[[بؤلمه:Capitals in Europe]]
[[بؤلمه:City-states]]
[[بؤلمه:Members of the Hanseatic League]]
[[بؤلمه:Populated places established in the 13th century]]
[[بؤلمه:1230s establishments in the Holy Roman Empire]]
[[بؤلمه:1237 establishments in Europe]]
[[بؤلمه:University towns in Germany]]
[[بؤلمه:UNESCO Creative Cities Network]]
[[بؤلمه:Turkish communities outside Turkey]]</text>
      <sha1>jkcrknvatuq94v4cxc6oj6k83hxx3sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنقلادش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1981</id>
    <revision>
      <id>1594354</id>
      <parentid>1534688</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T06:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16748" sha1="ce95n2drel6a4lfjpi05l839higkvak" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = بنقلادش خالق جومهوریتی
| common_name = Bangladesh
| native_name = {{Small| {{Nobold| {{Native name|bn|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ|italics=off}}&lt;br /&gt;''Gônoprojatontri Bangladesh''}} }}
| image_flag = Flag of Bangladesh.svg
| image_coat = National emblem of Bangladesh.svg
| symbol_type = Emblem
| other_symbol = {{Unbulleted list|[[File:Government Seal of Bangladesh.svg|90x90px|Seal of the Government of Bangladesh]]}}
| other_symbol_type = {{Unbulleted list|[[Government Seal of Bangladesh]]}}
| national_anthem = {{Native name|bn|&quot;[[Amar Sonar Bangla]]&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;{{Small|&quot;My Golden Bengal&quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[File:Amar Sonar Bangla - official vocal music of the National anthem of Bangladesh.ogg]]&lt;/center&gt;
----
{{اوْرتا|'''March:''' &quot;[[Notuner Gaan]]&quot;&lt;br /&gt;{{Small|&quot;The Song of Youth&quot;}}&lt;ref name=&quot;national march&quot;&gt;{{cite web|title=NATIONAL SYMBOLS→National march|website=Bangladesh Tourism Board|location=Bangladesh|publisher=Ministry of Civil Aviation &amp; Tourism|url=http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/|quote=In 13 January 1972, the ministry of Bangladesh has adopted this song as a national marching song on its first meeting after the country's independence.|accessdate=2017-11-15|archivedate=2016-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161228040953/http://visitbangladesh.gov.bd/about-bangladesh/national-symbol/}}&lt;/ref&gt;}}
| image_map = Bangladesh (orthographic projection).svg
| image_map2 = Bangladesh - Location Map (2013) - BGD - UNOCHA.svg
| map_width = 220px
| capital = [[داکا]]
| coordinates = {{Coord|23|42|N|90|21|E|type:city}}
| largest_city = [[داکا]]
| official_languages = [[بنقال دیلی]]&lt;ref name=&quot;bdlaws.minlaw.gov.bd&quot;&gt;{{cite book|title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh|chapter=Article 3. The state language|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&amp;sections_id=24550|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|publisher=Ministry of Law, The People's Republic of Bangladesh|accessdate=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805014802/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&amp;sections_id=24550|archive-date=2017-08-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| religion = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |90.4% [[ایسلام]] {{Small|(Official)}} |8.5% [[هندوئیسم]] |0.6% [[بودیزم]] |0.4% [[مسیحیت]]}}
| religion_year = 2011&lt;ref name=&quot;বাংলাদেশ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.state.gov/documents/organization/256513.pdf |script-title=জানুন |language=bn |trans-title=Bangladesh |publisher=US department of States}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups = {{Unbulleted list
 | 98% [[بنقال‌لار]]
 | {{Collapsible list
     |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
     |title= 2% minorities
 | [[Chakma people|Chakmas]] | [[Biharis in Bangladesh|Biharis]] | [[Marma people|Marmas]] | [[Santhal people|Santhals]] | [[Mro people|Mros]] | [[Tanchangya people|Tanchangyas]] | [[Bawm people|Bawms]] | [[Tripuri people|Tripuris]] | [[Khumi people|Khumis]] | [[Kuki people|Kukis]] | [[Garo people|Garos]] | [[Bisnupriya Manipuri people|Bisnupriya Manipuris]] | [[Indians in Bangladesh|Indians]] | [[Chinese people in Bangladesh|Chinese]]
     }}
}}
| ethnic_groups_year = 2011&lt;ref name=&quot;বাংলাদেশকে জানুন&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bangladesh.gov.bd/site/page/812d94a8-0376-4579-a8f1-a1f66fa5df5d/বাংলাদেশকে-জানুন |script-title=জানুন |language=bn |trans-title=Discover Bangladesh |publisher=National Web Portal of Bangladesh |accessdate=13 February 2015}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Bangladeshi]]
| government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[جومهوریت]]
| leader_title1 = [[President of Bangladesh|President]]
| leader_name1 = [[Abdul Hamid (politician)|Abdul Hamid]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of Bangladesh|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Sheikh Hasina]]
| leader_title3 = [[Speaker of the Jatiya Sangsad|House Speaker]]
| leader_name3 = [[Shirin Sharmin Chaudhury|Shirin Chaudhury]]
| leader_title4 = [[Chief Justice of Bangladesh|Chief Justice]]
| leader_name4 = [[Syed Mahmud Hossain]]
| legislature = [[Jatiya Sangsad]]
| sovereignty_type = &lt;div style=&quot;text-align: left;&quot;&gt;[[History of Bangladesh|Formation]] and [[بنقلادش باغیمسیزلیق ساواشی]]&lt;/div&gt;
| established_event1 = [[East Bengal]]
| established_date1 = 14 August 1947
| established_event2 = [[East Pakistan]]
| established_date2 = 14 October 1955
| established_event3 = [[Proclamation of Bangladeshi Independence|Independence]]
| established_date3 = 26 March 1971
| established_event4 = [[Victory day of Bangladesh|Recognized]]
| established_date4 = 16 December 1971
| established_event5 = [[Constitution of Bangladesh|Constitution]]
| established_date5 = 4 November 1972
| area_km2 = 147,570&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dghs.gov.bd/images/docs/Publicaations/HB%202016%20_2nd_edition_13_01_17.pdf |title=Health Bulletin 2016 |website=Directorate General of Health Services (DGHS) |page=13 |access-date=11 September 2017 |accessdate=2017-11-15 |archivedate=2017-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170613050056/http://dghs.gov.bd/images/docs/Publicaations/HB%202016%20_2nd_edition_13_01_17.pdf }}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 92nd
| area_sq_mi = 56,992.54 &lt;!--Don't remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 6.4
| population_estimate = {{UN Population|Bangladesh}}{{UN Population|ref}}
| population_census = 149,772,364&lt;ref&gt;[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=4 September 2011 }}. Census – Bangladesh Bureau of Statistics.&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN Population|Year}}
| population_estimate_rank = 8th
| population_census_year = 2011
| population_census_rank = 8th
| population_density_km2 = 1,106
| population_density_sq_mi = 2,864.5
| population_density_rank = 10th
| GDP_PPP = $751.949 billion&lt;ref name=&quot;imf&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=21&amp;pr.y=6&amp;sy=2016&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=513&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Bangladesh|website=World Economic Outlook Database|publisher=[[اولوسلارآراسی پول صندوقو]] }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 31st
| GDP_PPP_per_capita = $4,561&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 139th
| GDP_nominal = $285.817 billion&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 43rd
| GDP_nominal_per_capita = $1,754&lt;ref name=&quot;imf&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 148th
| Gini = 32.4 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2017
| Gini_change = increase
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=https://knoema.com/atlas/Bangladesh/topics/Poverty/Income-Inequality/GINI-index |title=Gini Index |publisher=[[Knoema]]|accessdate=3 October 2018 }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 19
| HDI = 0.608 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2018 &lt;!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title= Human Development Report 2018 – &quot;Human Development Indices and Indicators&quot;|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=34 |accessdate=15 September 2018}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = {{ordinal|136}}
| currency = [[Bangladeshi taka|Taka]] ({{Lang|bn|৳}})
| currency_code = BDT
| time_zone = [[Bangladesh Standard Time|BST]]
| utc_offset = +6
| date_format = {{Unbulleted list|dd-mm-yyyy |[[Bengali Era|BS]]&amp;nbsp;{{Lang|bn|দদ-মম-বববব}} {{Small|([[Common Era|CE]]−594)}}}}
| drives_on = [[Right- and left-hand traffic#Bangladesh|left]]
| calling_code = [[Telephone numbers in Bangladesh|+880]]
| cctld = [[.bd]]&lt;br /&gt;{{Lang|bn|[[.bangla|.বাংলা]]}}
| official_website = {{URL|bangladesh.gov.bd}}
| area_magnitude = 
| footnote = 
}}

'''بنقلادش''' [[آسیا]]دا دؤولت. پایتاختی داکادیر. جنوبی آسیادا یئرلشیر. کئچمیش غربی [[پاکیستان]]ین اراضیسینده یارائدیلیب. ۱۹۷۱-جی ایلین مارتیندان موستقیل دؤولتدیر. رسمی اولاراق ۱۶ دسامبر ۱۹۷۱-جی ایلده دؤولت کیمی تشکیل اولونوب.
'''بنقلادش خالق جومهوریتی''' ({{لانگ-بن|গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ}}) '''بنقلادش''' বাংলাদেশ - [[آسیا]]دا دؤولت، باشکندی [[داکا]] شهری‌دیر.
گونئی آسیادا یئرلشیر، کئچمیش غربی پاکیستانین اراضی‌سین‌ده یارائدیلیب. [[۱۹۷۱]]-جی ایلین مارتین‌دان موستقیل دؤولت‌دیر، رس‌می اولاراق [[۱۶ دسامبر]] ۱۹۷۱-جی ایلده دؤولت کیمی تشکیل اولونوب. اینضیباطی اراضی قورولوشو [[اونیتار دؤولت|اونیتاردیر]].

== آدین ائتیمولوگییاسی ==
:بنگاللارین دیللرین‌ده - «بنگالییا اؤلکه‌سی»

== تاریخ ==
بنقلادش ۱۹۷۱-جی ایله کیمی [[پاکیستان]]ین «شرقی پاکیستان» آدلی اوستانی ایدی. داها اوللر ایسه اینگیلیسلرین بنگال اوستانی اوْلموشدور.
[[XII عصر|۱۲-جی عصر]]دن [[۱۷۵۷]]-جی ایله کیمی موسلمانلارین ایداره‌سین‌ده اوْلموشدور. ۱۷۵۷-[[۱۹۰۵]]-ا کیمی ایسه اینگیلیسلئرینهاکیمیتی آلتینا دوشموش‌دور. [[۱۹۴۷]]-جی ایلده پاکیستانین «شرقی پاکیستان» اوستانی اوْلدو. بۇ ۱۹۶۹-جو ایله کیمی داوام ائتدی. داها سوْنرا ۱۹۷۱-جی ایلده [[هیندوستان - پاکیستان ساواشی]] باشلاییر. ۱۹۷۱-جی ایل دسامبردا مۆحاریبه باشا چاتدیق‌دان سوْنرا هیندوستان آرتیق شرقی پاکیستانین بؤیوک بیر حیسه‌سینی ایشغال ائتمیش‌دی. ۱۹۷۱-جی ایل [[۲۲ دسامبر]]دا [[موجیبور رحمان]]ین باش‌چی‌لیغی ایله [[بنقلادش موسلمان خالق جومهوریتی]] یارادیلیر و هیندوستان بورانی ترک ائدیر. [[۱۵ آوقوست]] [[۱۹۷۵]]-جی ایلده [[موجیبور رحمان]] عائله‌سی ایله بیرلیک‌ده اؤلدورول‌دو. ایداره‌نی [[قندهار موستاک احمد]] اله کئچیردی.

== جوغرافیا ==
بنقلادشین ساحه‌سی ۱۴۷٬۵۷۰ km²-دیر.&lt;ref&gt;[http://www.bbs.gov.bd/ تهئ اوففیجیال website اوف بانگلادئسه بورئاو اوف ایستاتیستیجس]&lt;/ref&gt;

== سیاست ==
== حؤکومت ==
=== دؤولت قورولوشو ===
[[بنقلادشین دؤولت قورولوشو]] مجلیس‌لی رئسپوبلیکادیر.

== اینضیباطی اراضیلر ==

۶۴ دایره‌نی (زیلانی) اؤزون‌ده بیرلش‌دیره‌ن، [[باشکند]] [[داکا]] شهرینین ده داخیل اوْلدوغو ۷ اینضیباطی رایونا (داکا، چیتاقونق، کخولنا، نارایانقانج، راجشاهی، سیلهت، باریسال و رانقپور)&lt;ref&gt;{{Cite web |title={{!}} {{!}} bdnews24.com |url=http://www.bdnews24.com/details.php?cid=2&amp;id=151976&amp;hb=top |accessdate=2016-08-15 |archivedate=2011-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516152654/http://www.bdnews24.com/details.php?cid=2&amp;id=151976&amp;hb=top }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA2007&quot;&gt;{{Cite web |title=جیا World فاجتبووک ۲۰۰۷ |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html |accessdate=2016-08-15 |archivedate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171229202056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bg.html }}&lt;/ref&gt; بؤلونور.

== بقلادشین اوستانلاری ==
# [[باریسال]] (Barisal)
# [[چیتاقونق]] (Chittagong)
# [[داکا]] (Dhaka)
# [[خولنا]] (Khulna)
# [[راجشاهی]] (Rajshahi)
# [[رنگ پور]] (Rangpur)
# [[سیلهت]] (Sylhet)

== خاریجی علاقه‌لر ==
== سلاح‌لی قوه‌لر ==
:ایللیک حربی خرجلری - ۶۰۶٬۸ ملن دول. (۲۰۰۳)

== اقتصادیات ==
بنقلادش، دونیانین ان کاسیب، ان چوْخ میلّت‌لی و ان آز اینکیشاف ائتمیش اؤلکه‌لرین‌دن بیری‌دیر. ایقتیصادیاتینین اساسینی کند تصروفاتینین یئگانه اؤنملی ساحه‌سی اوْلان دویو ایستئه‌سالی تۇتور. پول واهی‌دی «تاکا» دیر.

== داشینما و کوممونیکاسییالار ==
== دئموقرافییا ==
۹۸ فایز بنگال، ۲۵۰٫۰۰۰ بیهاری، ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ نفره یاخین یئرلی ایجمالار.

== دین ==
بنقلادش خالق جومهوریتینده اهالینین اکثریتینی (۸۵ فایزینی) موسلمانلار تشکیل ائدیر. اساساً سوننولویون حنفی مذهبی طرفدارلاری‌دیر. آز سای‌دا شیعه‌لر، او جمله‌دن ایسماعیلی لر واردیر. اؤلکه‌ده چوخ‌لو هیندویست یاشاییر (۱۳٬۵٪). بونونلا یاناشی بوددیستلر (۴۳۹ مین نفر) و خریستیانلار (۱۵۰ مین نفر)، پروتئستانت و کاتولیکلر (۱۵۰ مین نفر) واردیر. بوددیستلره تیبئت-بیرما خالقلاری، خریستیانلارا قارو قبیله‌سی عاییددیر. اؤلکه‌نین بیر سیرا رایونلارین‌دا قبیله دینلری قورونوب ساخ‌لانیر.

== مدنیت ==
== علم ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:Panthera tigris tigris.jpg
Image:বাংলাদেশের জাতীয় পাখি - দোয়েল.JPG
File:ആമ്പൽ പൂവ് നീല.JPG
File:Mango tree Kerala in full bloom.jpg
Image:Ilish.JPG
Image:Artocarpus heterophyllus fruits at tree.jpg
File:Abdul Hamid (politician).jpg
File:Sheikh Hasina (1) (cropped).jpg
File:Shirin Sharmin Chaudhury.JPG
File:National Assembly of Bangladesh (10).jpg
File:জাতীয় স্মৃতি সৌধ - The National Martyrs' Monument of Bangladesh.jpg
File:Bangladesh Supreme Court.jpg
File:Ahsan Manzil-Front View.jpg
File:Curzon hall front.jpg
File:Lalbager Kella 01.jpg
File:Buddhijibi Smriti Stambh, University of Chittagong (04).jpg
File:Ruins of Bhuddist Bihara - Somapura Mahavihara.jpg
File:Shaheed minar Roehl.jpg
File:Shat Gombuj Mosque 0016.JPG
File:Swadhinata Stambha in 2014.jpg
File:Tajhat Rajbari.JPG
File:Dhaka-bangla-port.jpg
&lt;/gallery&gt;

== همچینین باخ ==
* [[داکا]]
* [[بنگال دیلی]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
*[http://www.rabitadunyasi.info.az/rd/dll.asp?razdel=0060&amp;cday=01&amp;cmonth=12&amp;cyear=2004&amp;nomern=436 rabitadunyasi.info.az]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{آسیا اؤلکه‌لری}}
{{اینگیلیس میللت‌لر بیرلیگی}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:بنقلادش|بنقلادش]]
[[بؤلمه:اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:بنگلادش]]
[[بؤلمه:بنقال]]
[[بؤلمه:آز توسعه ائتمیش اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:Commonwealth republics]]
[[بؤلمه:Developing 8 Countries member states]]
[[بؤلمه:Former British colonies and protectorates in Asia]]
[[بؤلمه:Member states of the Commonwealth of Nations]]
[[بؤلمه:Member states of the South Asian Association for Regional Cooperation]]
[[بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:گونئی آسیا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:۱۹۷۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:1971 establishments in Asia]]
[[بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری]]</text>
      <sha1>ce95n2drel6a4lfjpi05l839higkvak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوجا احمد یسوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3213</id>
    <revision>
      <id>1594340</id>
      <parentid>1426272</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nobatali</username>
        <id>65206</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1594340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9230" sha1="n9khnxl5qys49324at1ococ56ncq6bk" xml:space="preserve">[[File:Hoca Ahmet Yesevi.png|thumb|middle|220px|Common Turkic: Xoca Ahmed Yesevi]]
'''خوجا احمد یسوی''' [[ایسلام]] دونیاسی‌نین بؤیوک عارفلریندن

== یاشامی ==
خوجا احمد یسوی 12و13 عصیر [[تورک]] و ایسلام دونیاسی‌نین ان بویوک حکیم‌لریندن و بلکه ان بویوک اره‌ن درجه‌سینه یتریمیش احمد خوجا یسوی دیر. احمد یسوی یا آتایسوی ایکینجی پیغمبر آدلانیب زیرا خالق بیه نی سینه سونولان ینی بیر سبک ده شعر ایبداع اتدی کی ، اونون آماجی تورک خالقینی موسلمان (مسلمان)ائتمک‌یدی. بۇ سبک [[یونوس ایمره]] واسیطه‌سی‌له 13- اونجو عصرده ان یوکسک سوییه‌یه چیخدی. احمد یسوی 1093میلادی ایلینده دونیایه گلیب و 1166سنه سی وفات ادیبدیر.خوجا نین دوغوم یری 160کیلومتری‌سی‌یا ایندیکی آدیلا تورکیستان شهرینین اوته سینده سایرام یا اسفیجاب کندینده اوْلوبدور. بۇ توْرپاق‌لار گونئی [[قازاخیستان]]ا عاییددیر. مزاری‌ایسه شهرینده قازاق‌لار، قیرقیزلار، اوزبک‌لر و تاجیک‌لرین اوجاغی‌دیر. روایته گوره [[امیر تئیمور]] خوجا احمد یسوی‌نی رویاسیندا گوروب و بوخارا شهری‌نین فتح ائتمک موژده‌سین آلیر . بۇ رویادان سوْنرا امیر تئیمور یولا چیخیب و بوخارانی فتح الدیک‌دن سوْنرا فرمان وریر احمد یسوی‌نین توربه‌سینه نامینا لاییق بیر مزار تیکیلیر.

==باشقا بیر تانیتیم==
تورکيستاندا يئتيشن بؤيوک وليلردندير. آدي احمد بن ايبراهيم بن الياس يسوي اوْلوب، پيرسلطان، معليم احمد، قول خواجه احمد دئيه ده تانينار. آتاسي خواجه ايبراهيمين نصبي حضرت علی نين اوغولو محمد بن حنفيه یتیشیر. هيجري 5 اینجی یوزایلین اورتالاريندا دوغولدوغو تخمين ائديلمکده دير. احمد يسوي چوخ کيچيک ياشدا آتاسيني، 7 ياشيندا دا آناسيني ايتيرميشدير. يئسي شهرينده علم و تربييه تحصيل آلميشدير. بوندان اؤتري يسوي نيسبتييله شؤهرت تاپديغي قبول ائديلميشدير. يئسيده، ایلک آسلان بابادان درس آلدي. آسلان بابانین وفاتييلا بخارايا گئتدي. اورادا يوسف همداني يه باغلاندي و معنوي علملري تحصيل آلدي. اينسانلارا دوغرو يولو گؤسترمک اۆچون اوندان ايجازه (ديپلم) آلدی. موعليم احمد يسوي بوخارادا بير مودت درس وئردي. داها سوْنرا بۇ وظيفه ني باشقاسينا تحويل وئريب يئسييه دؤندو و بورادا طلبه يئتيشديرمه يه باشلادي. بؤيوکلوگو و شؤهرتي قيسا زاماندا ماورا النهر، خوراسان و خارزم اطرافلارينا ياييلدي. زامانين ان بؤيوک و اوستون اؤولييالاريندان اوْلدو. احمد يسوي يئتيشديرديگي شاگيردلري نين هر بيريني بير مملکته گؤندرمک صورتييله ايسلاميتين دوغرو اولاراق اؤيره ديليب ياييلماسيني تامين ائتدي. اونون بۇ شکيلده گؤندرديگي طلبه لريندن بير قيسيمي ده آنادولويا گتدیلر. بۇ وسيليله اونون تعليمي آنادولودا ياييليب تانيندي. آنادولونون تورکلره يورد اولماسي، اونون معنوي ايشاره سييله حاضيرلاندي. شاگيردلري نين سعی ايله آنادولو ابدي اولاراق تورک يوردو اوْلدو. احمد يسوي نين ان اهميتلي خوصوصيتي، عربجه و فارسجا بيلمه سينه باخماياراق چوخ ساده بير تۆرکجه‌ ايله حيکمت دئييلن تعليماتچي سؤزلري، تورکيستان تورکلري اوزرينده بؤيوک ايزلري بوراخميش اولماسيدير. منصور آتا، عبدالمالک آتا، سليمان حاکيم آتا، محمد دانيشمند، محمد بوخاري (ساري سالديق) زنگي آتا، تاج آتا کيمي آدلار احمد يسوي نين شاگيردلريدير. احمد يسوي نين بۇ شاگيردلري آنادولودا آهي ائوران، حاجي بکتاش، مؤولانا، تاپدوک امره و يونوس امره کيمي آدلاري يئتيشديرميشلر. بۇ آدلار آنادولودا، احمد يسوي نين چکديگي يولدا ايره ليله ميشلر و تورک ديليني، ادبياتيني، مدنيتيني ان گؤزل حالي ايلا گله جک نسيللره کؤچورموشلر. ساده بير تۆرکجه‌ ايله خالقين آنلاياجاغي، صؤحبت طرزينده کي حيکمت آدلي شعرلري، چيندن، مارمارا ساهه للرينه قدر ياييليب، تورک ميلتينه معنوي ايشيق اوْلموشدور. 63 ياشيندان اعتيبارن يئرين آلتيندا بير اوتاقدا ياشاميشدير. احمد يسوي هيجري 590 (1194)' ده يئسي شهرينده وفات ائتميشدير. قبيري اوزرينه توربه، 200 ايل سوْنرا، تئيمور خان طرفيندن تيکيلميشدير.

== اثرلری ==
*[[دیوان حکمت]]
*[[مناجات نامه]]

== مزاری ==
بینا چوخ گوزل و موعظظم‌دیر. بینانین ایچینده ایکی تون آغیرلیغیندا بیر قازان وارکی جوما نامازیندان سوْنرا شربت‌له دولدورولوب و جاماعاتا ایکرام ائدیلیرمیش. احمد یسوی دوغرو ، مرحمت‌لی ، قادینا سایقی‌لی، دوروست و تظاهوردن اوزاق ایسلامین اونجولریندندیر.بو بویوک حکیمین آدی نقشبندییه . بکتاشی طریقت‌لری‌له باغلی‌دیر. تورکوستان‌دا ان قدیم ایسلامی قبول ائدن‌لر قارا‌خان‌لی‌لاردی‌لار. همین قارا‌خان‌لی‌لار سامانی شاه‌لیغین ییخانلاردی‌لار.
خوجا یئددی یاشیندان علم یولون سئچیب و مذهب‌ده ایمام اعظم حنفیه‌یه منسوب مذهبی وار. خوجا حکمت یوک‌لو شعرلری دیوانی – حکمت آدلا کیتابدا ثبت اوْلونوبدور.احمد یسوی‌نین مورادی ارسلان بابا و ایلک خلیفه‌سی منصور آتا تاریخ‌ده یازیلیب‌دیر. حکیم یسوی نین حیات دیگر اره‌ن‌لر کیمین افسانه و حقیقت‌له بیرلیک‌ده گلیب چاغیمیزا چائتمیشدیر.احمد یسوی خوراسان اره‌ن‌لری‌نی مورادی‌دیر. تاریخ ترکان تاتار کیتابیندا شریعتین سیلسیله‌لری بئله سیرالانیب‌دیر: اول خوجه احمد یسوی، سوْنرا عبدالخالق غجدوانی، اوچ اولاراق شیخ نجم‌الدین کبری و دوردونجی عبدالحسن عشق سلسله‌سی. یسوی تورکوستان‌ین ایلک موقددسی و ایلک صوفی‌سی‌دیر. او عیرفانین قایناغی‌دیر.

== شعرلریندن اؤرنک ==
احمد یسوینین موناجات‌نامه کیتابیندان بیر اورنک:

&lt;poem&gt;الهی قادرا پروردکارا
رحم قیل بندنکا ای کردکارا
اجابت سندین و مندین مناجات
ای- ای ذوالجلال جمله حاجات
الهی جاجتیم¬نی سن روا قیل
کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل
الهی ذات پاکینک حرمتیدین
آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین
منکا توفیق سوییدین سن ایچورکیل
کرم بیرله گناهیم¬نی کیچورکیل
که بیلماس¬ده گناه بسیار قیلدیم
کونکل¬لارنی بوزوب آزار قیلدیم
که هر عاصی ایرور رحمت¬کا لایق
کیل ای احد دعاغه بول موافق&lt;/poem&gt;

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
[http://urmulutaymaz.blogspot.com/2010/03/blog-post_5171.html اورمولو تایماز وئبلاقی]

{{آذربایجان تورکجه‌سی‌نین ادبیاتی}}

[[بؤلمه:موسلمان میسیونرلر]]</text>
      <sha1>n9khnxl5qys49324at1ococ56ncq6bk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1594343</id>
      <parentid>1594340</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jeż0216</username>
        <id>34300</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Diff/1594340|1594340]] دییشیک‌لیک [[Special:Contributions/Nobatali|Nobatali]] ([[User talk:Nobatali|دانیشیق]]) طرفین‌دن قایتاریلدی .AI generated image</comment>
      <origin>1594343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9146" sha1="fav9yfoxknqivn6lrbljmoq3u2qtink" xml:space="preserve">'''خوجا احمد یسوی''' [[ایسلام]] دونیاسی‌نین بؤیوک عارفلریندن
== یاشامی ==
خوجا احمد یسوی 12و13 عصیر [[تورک]] و ایسلام دونیاسی‌نین ان بویوک حکیم‌لریندن و بلکه ان بویوک اره‌ن درجه‌سینه یتریمیش احمد خوجا یسوی دیر. احمد یسوی یا آتایسوی ایکینجی پیغمبر آدلانیب زیرا خالق بیه نی سینه سونولان ینی بیر سبک ده شعر ایبداع اتدی کی ، اونون آماجی تورک خالقینی موسلمان (مسلمان)ائتمک‌یدی. بۇ سبک [[یونوس ایمره]] واسیطه‌سی‌له 13- اونجو عصرده ان یوکسک سوییه‌یه چیخدی. احمد یسوی 1093میلادی ایلینده دونیایه گلیب و 1166سنه سی وفات ادیبدیر.خوجا نین دوغوم یری 160کیلومتری‌سی‌یا ایندیکی آدیلا تورکیستان شهرینین اوته سینده سایرام یا اسفیجاب کندینده اوْلوبدور. بۇ توْرپاق‌لار گونئی [[قازاخیستان]]ا عاییددیر. مزاری‌ایسه شهرینده قازاق‌لار، قیرقیزلار، اوزبک‌لر و تاجیک‌لرین اوجاغی‌دیر. روایته گوره [[امیر تئیمور]] خوجا احمد یسوی‌نی رویاسیندا گوروب و بوخارا شهری‌نین فتح ائتمک موژده‌سین آلیر . بۇ رویادان سوْنرا امیر تئیمور یولا چیخیب و بوخارانی فتح الدیک‌دن سوْنرا فرمان وریر احمد یسوی‌نین توربه‌سینه نامینا لاییق بیر مزار تیکیلیر.

==باشقا بیر تانیتیم==
تورکيستاندا يئتيشن بؤيوک وليلردندير. آدي احمد بن ايبراهيم بن الياس يسوي اوْلوب، پيرسلطان، معليم احمد، قول خواجه احمد دئيه ده تانينار. آتاسي خواجه ايبراهيمين نصبي حضرت علی نين اوغولو محمد بن حنفيه یتیشیر. هيجري 5 اینجی یوزایلین اورتالاريندا دوغولدوغو تخمين ائديلمکده دير. احمد يسوي چوخ کيچيک ياشدا آتاسيني، 7 ياشيندا دا آناسيني ايتيرميشدير. يئسي شهرينده علم و تربييه تحصيل آلميشدير. بوندان اؤتري يسوي نيسبتييله شؤهرت تاپديغي قبول ائديلميشدير. يئسيده، ایلک آسلان بابادان درس آلدي. آسلان بابانین وفاتييلا بخارايا گئتدي. اورادا يوسف همداني يه باغلاندي و معنوي علملري تحصيل آلدي. اينسانلارا دوغرو يولو گؤسترمک اۆچون اوندان ايجازه (ديپلم) آلدی. موعليم احمد يسوي بوخارادا بير مودت درس وئردي. داها سوْنرا بۇ وظيفه ني باشقاسينا تحويل وئريب يئسييه دؤندو و بورادا طلبه يئتيشديرمه يه باشلادي. بؤيوکلوگو و شؤهرتي قيسا زاماندا ماورا النهر، خوراسان و خارزم اطرافلارينا ياييلدي. زامانين ان بؤيوک و اوستون اؤولييالاريندان اوْلدو. احمد يسوي يئتيشديرديگي شاگيردلري نين هر بيريني بير مملکته گؤندرمک صورتييله ايسلاميتين دوغرو اولاراق اؤيره ديليب ياييلماسيني تامين ائتدي. اونون بۇ شکيلده گؤندرديگي طلبه لريندن بير قيسيمي ده آنادولويا گتدیلر. بۇ وسيليله اونون تعليمي آنادولودا ياييليب تانيندي. آنادولونون تورکلره يورد اولماسي، اونون معنوي ايشاره سييله حاضيرلاندي. شاگيردلري نين سعی ايله آنادولو ابدي اولاراق تورک يوردو اوْلدو. احمد يسوي نين ان اهميتلي خوصوصيتي، عربجه و فارسجا بيلمه سينه باخماياراق چوخ ساده بير تۆرکجه‌ ايله حيکمت دئييلن تعليماتچي سؤزلري، تورکيستان تورکلري اوزرينده بؤيوک ايزلري بوراخميش اولماسيدير. منصور آتا، عبدالمالک آتا، سليمان حاکيم آتا، محمد دانيشمند، محمد بوخاري (ساري سالديق) زنگي آتا، تاج آتا کيمي آدلار احمد يسوي نين شاگيردلريدير. احمد يسوي نين بۇ شاگيردلري آنادولودا آهي ائوران، حاجي بکتاش، مؤولانا، تاپدوک امره و يونوس امره کيمي آدلاري يئتيشديرميشلر. بۇ آدلار آنادولودا، احمد يسوي نين چکديگي يولدا ايره ليله ميشلر و تورک ديليني، ادبياتيني، مدنيتيني ان گؤزل حالي ايلا گله جک نسيللره کؤچورموشلر. ساده بير تۆرکجه‌ ايله خالقين آنلاياجاغي، صؤحبت طرزينده کي حيکمت آدلي شعرلري، چيندن، مارمارا ساهه للرينه قدر ياييليب، تورک ميلتينه معنوي ايشيق اوْلموشدور. 63 ياشيندان اعتيبارن يئرين آلتيندا بير اوتاقدا ياشاميشدير. احمد يسوي هيجري 590 (1194)' ده يئسي شهرينده وفات ائتميشدير. قبيري اوزرينه توربه، 200 ايل سوْنرا، تئيمور خان طرفيندن تيکيلميشدير.

== اثرلری ==
*[[دیوان حکمت]]
*[[مناجات نامه]]

== مزاری ==
بینا چوخ گوزل و موعظظم‌دیر. بینانین ایچینده ایکی تون آغیرلیغیندا بیر قازان وارکی جوما نامازیندان سوْنرا شربت‌له دولدورولوب و جاماعاتا ایکرام ائدیلیرمیش. احمد یسوی دوغرو ، مرحمت‌لی ، قادینا سایقی‌لی، دوروست و تظاهوردن اوزاق ایسلامین اونجولریندندیر.بو بویوک حکیمین آدی نقشبندییه . بکتاشی طریقت‌لری‌له باغلی‌دیر. تورکوستان‌دا ان قدیم ایسلامی قبول ائدن‌لر قارا‌خان‌لی‌لاردی‌لار. همین قارا‌خان‌لی‌لار سامانی شاه‌لیغین ییخانلاردی‌لار.
خوجا یئددی یاشیندان علم یولون سئچیب و مذهب‌ده ایمام اعظم حنفیه‌یه منسوب مذهبی وار. خوجا حکمت یوک‌لو شعرلری دیوانی – حکمت آدلا کیتابدا ثبت اوْلونوبدور.احمد یسوی‌نین مورادی ارسلان بابا و ایلک خلیفه‌سی منصور آتا تاریخ‌ده یازیلیب‌دیر. حکیم یسوی نین حیات دیگر اره‌ن‌لر کیمین افسانه و حقیقت‌له بیرلیک‌ده گلیب چاغیمیزا چائتمیشدیر.احمد یسوی خوراسان اره‌ن‌لری‌نی مورادی‌دیر. تاریخ ترکان تاتار کیتابیندا شریعتین سیلسیله‌لری بئله سیرالانیب‌دیر: اول خوجه احمد یسوی، سوْنرا عبدالخالق غجدوانی، اوچ اولاراق شیخ نجم‌الدین کبری و دوردونجی عبدالحسن عشق سلسله‌سی. یسوی تورکوستان‌ین ایلک موقددسی و ایلک صوفی‌سی‌دیر. او عیرفانین قایناغی‌دیر.

== شعرلریندن اؤرنک ==
احمد یسوینین موناجات‌نامه کیتابیندان بیر اورنک:

&lt;poem&gt;الهی قادرا پروردکارا
رحم قیل بندنکا ای کردکارا
اجابت سندین و مندین مناجات
ای- ای ذوالجلال جمله حاجات
الهی جاجتیم¬نی سن روا قیل
کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل
الهی ذات پاکینک حرمتیدین
آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین
منکا توفیق سوییدین سن ایچورکیل
کرم بیرله گناهیم¬نی کیچورکیل
که بیلماس¬ده گناه بسیار قیلدیم
کونکل¬لارنی بوزوب آزار قیلدیم
که هر عاصی ایرور رحمت¬کا لایق
کیل ای احد دعاغه بول موافق&lt;/poem&gt;

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
[http://urmulutaymaz.blogspot.com/2010/03/blog-post_5171.html اورمولو تایماز وئبلاقی]

{{آذربایجان تورکجه‌سی‌نین ادبیاتی}}

[[بؤلمه:موسلمان میسیونرلر]]</text>
      <sha1>fav9yfoxknqivn6lrbljmoq3u2qtink</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوکراین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9090</id>
    <revision>
      <id>1594350</id>
      <parentid>1575879</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T02:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26752" sha1="nzknv18kni5u50qrz6xrwrevguk5v03" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = اوکراین
| common_name            = اوکراین
| native_name            = {{Native name|uk|Україна|italics=off}}
| image_flag             = Flag of Ukraine.svg
| image_coat             = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
| national_anthem        = {{Lang|uk|Державний Гімн України}}&lt;br/&gt;{{Transl|uk|Derjavnıy Gimn Ukrayinı}}&lt;br/&gt;&quot;[[Şçe ne vmerla Ukrainı i slava, i volyâ|State Anthem of Ukraine]]&quot;{{parabr}}{{اوْرتا|[[File:National anthem of Ukraine, instrumental.oga]]}}
| image_map              = [[File:Europe-Ukraine (disputed territory).svg|upright=1.15|frameless]]
| map_caption            = {{Unbulleted list|{{map caption |location_color=green}}| [[Occupied territories of Ukraine|Russian-occupied territories]] (آچیق یاشیل)}}
| capital                = [[کی‌یئف]]&lt;!--See [[Talk:Kyiv/naming]] re Kiev/Kyiv. --&gt;
| coordinates            = {{Coord|49|N|32|E|scale:10000000_source:GNS|display=inline,title}}
| largest_city           = capital
&lt;!-- Please discuss on talk before changing any languages. --&gt;| official_languages     = [[اوکراین دیلی|اوکراینجه]]
| regional_languages     = {{Hlist|[[Belarusça|بلاروس]]|[[بولغار دیلی|بولغار]]|[[قیریم تاتار تورکجه‌سی|قیریم تاتار]]|[[قاقاووز تورکجه‌سی|قاقاووز]]|[[Modern Yunanca|یونان]]|[[İvrıt]]|[[مجار دیلی|مجار]]|[[لهیستان دیلی|لهیستان]]|[[رومانی دیلی|رومانی]]|[[روس دیلی|روس]]|[[Slovak dili|Slovakça]]|[[Yidiş]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214125040/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 |archive-date=14 February 2014 |title=Закон України, Про засади державної мовної політики (Відомості Верховної Ради (ВВР), 2013, № 23, ст.218)|trans-title=Law of Ukraine, On Principles of State Language Policy, (Bulletin of the Verkhovna Rada (VVR), 2013, No. 23, p.218) (Current version — Revision from 1 February 2014) |publisher= Verkhovna Rada of Ukraine |at=Стаття 7. Регіональні мови або мови меншин України paragraph 2 [Article 7. Regional or minority languages of Ukraine paragraph 2] |date=1 February 2014 |access-date=30 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=8&amp;DF=23/01/05&amp;CL=ENG&amp;VL=1 |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 (Status as of: 21/9/2011) |publisher=[[Council of Europe]] |access-date=28 October 2017 |archive-date=2012-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522083136/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=8&amp;DF=23%2F01%2F05&amp;CL=ENG&amp;VL=1 |url-status=dead |accessdate=2022-03-09 |archivedate=2020-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410102457/https://www.coe.int/en/web/conventions/search-on-treaties/-/conventions/treaty/148/declarations }}&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups          = {{Unbulleted list
 | ۷۷.۸٪ [[اوکراینالی‌لار]]
 | ۱۷.۳٪ [[Russians in Ukraine|روسیه‌لی]]
 | ۴.۹٪ باشقا
 }}
| ethnic_groups_year     = ۲۰۰۱
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;Ethnic composition of the population of Ukraine, 2001 Census&quot;/&gt;
| demonym                = [[اوکراینالی‌لار|Ukrainian]]
| government_type        = [[Unitary state|Unitary]] [[semi-presidential]] [[جومهوریت]]
| leader_title1          = [[President of Ukraine|جومهور رییسی]]
| leader_name1           = [[وولودیمیر زلنسکی]]
| leader_title2          = [[Prime Minister of Ukraine|باش وزیر]]
| leader_name2           = [[Yulia Svyrydenko]]
| leader_title3          = [[Chairman of the Verkhovna Rada|Chairman of the&lt;br&gt;Verkhovna Rada]]
| leader_name3           = [[Ruslan Stefançuk]]
| legislature            = [[Verhovna Rada]]
| sovereignty_type       = [[History of Ukraine|Formation]]
| established_event1     = [[Kievan Rus']]
| established_date1      = ۸۷۹
| established_event3     = [[Kingdom of Galicia–Volhynia|Kingdom of Ruthenia]]
| established_date3      = ۱۱۹۹
| established_event4     = [[Cossack Hetmanate]]
| established_date4      = ۱۸ آقوست ۱۶۴۹
| established_event5     = [[Ukrainian People's Republic]]
| established_date5      = ۱۰ ژوئن ۱۹۱۷
| established_event6     = [[Fourth Universal of the Ukrainian Central Council|Declaration of independence of the Ukrainian People's Republic]]
| established_date6      = ۲۲ ژانویه ۱۹۱۸
| established_event7     = [[باتی اوکراین خالق جومهوریتی|غربی اوکراین خالق جومهوریتی]]
| established_date7      = ۱ نووامبر ۱۹۱۸
| established_event8     = [[Unification Act|Act of Unity]]
| established_date8      = ۲۲ ژانویه ۱۹۱۹
| established_event9     = [[Declaration of Independence of Ukraine|Withdrawal from the Soviet Union]]
| established_date9      = ۲۴ آقوست ۱۹۹۱
| established_event10    = [[1991 Ukrainian independence referendum|Referendum]]
| established_date10     = ۱ دسامبر ۱۹۹۱
| established_event11    = [[Constitution of Ukraine|Current constitution]]
| established_date11     = ۲۸ ژوئن ۱۹۹۶
| established_event12    = [[Revolution of Dignity]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/1240-20|title=Про Заяву Верховної Ради України у зв'язку з сьомою річницею початку Євромайдану та подій Революції Гідності|website=Офіційний вебпортал парламенту України|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220304221843/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1240-20|archivedate=2022-03-04|accessdate=2022-03-09}}&lt;/ref&gt;
| established_date12     = ۱۸–۲۳ فوریه ۲۰۱۴
| area_km2               = ۶۰۳٬۶۲۸
| area_rank              = 45th &lt;!-- Area rank should match [[ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر]] --&gt;
| area_sq_mi             = or 233,013/ 223,013&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 7
| population_estimate    = {{آزالیش}} 41,167,336&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://ukrstat.org/en/operativ/operativ2020/ds/kn/xls/kn1220_ue.xls|title=Population (by estimate) as of 1 January 2022.|website=ukrcensus.gov.ua|access-date=20 February 2022|accessdate=2022-03-09|archivedate=2021-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306154326/https://ukrstat.org/en/operativ/operativ2020/ds/kn/xls/kn1220_ue.xls}}&lt;/ref&gt;
&lt;br/&gt;(excluding [[Crimea]])
| population_census      = 48,457,102&lt;ref name=&quot;Ethnic composition of the population of Ukraine, 2001 Census&quot;/&gt;
| population_estimate_year = January 2022
| population_estimate_rank = 36th
| population_census_year = 2001
| population_density_km2 = 73.8
| population_density_sq_mi = 191 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 115th
| GDP_PPP                = {{آرتیش}} $584 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEOUA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/UKR|title=WORLD ECONOMIC OUTLOOK (OCTOBER 2021) |publisher=[[اولوسلارآراسی پول صندوقو]] |website=IMF.org}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2021
| GDP_PPP_rank           = 48th
| GDP_PPP_per_capita     = {{آرتیش}} $14,150&lt;ref name=&quot;IMFWEOUA&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 108th
| GDP_nominal            = {{آرتیش}} $181 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEOUA&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2021
| GDP_nominal_rank       = 56th
| GDP_nominal_per_capita = {{آرتیش}} $4,380&lt;ref name=&quot;IMFWEOUA&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 119th
| Gini                   = 26.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2019
| Gini_change            = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=GINI index (World Bank estimate) - Ukraine |publisher=[[دونیا بانکی]] |website=data.worldbank.org |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.779 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2019 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 74th
| currency               = [[Ukrainian hryvnia|Hryvnia]] (₴)
| currency_code          = UAH
| time_zone              = [[Eastern European Time|EET]]
| utc_offset             = +2&lt;ref name=&quot;timechange&quot;&gt;{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas|script-title=uk:Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час|trans-title=Rada Decision: Ukraine will change to winter time on 30 October |language=uk |publisher=korrespondent.net |date=18 October 2011 |access-date=31 October 2011}}&lt;/ref&gt;
| utc_offset_DST         = +3
| time_zone_DST          = [[Eastern European Summer Time|EEST]]
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Telephone numbers in Ukraine|+380]]
| cctld                  = {{Unbulleted list|[[.ua]] |[[.укр]]}}
| religion               = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |87.3% [[Christianity in Ukraine|Christianity]]|11.0% [[Irreligion]]|0.8% Others |0.9% Unanswered}}
| religion_year          = 2018
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{Citation|url=http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|script-title=uk:Особливості Релігійного І Церковно-Релігійного Самовизначення Українських Громадян: Тенденції 2010-2018|trans-title=Features of Religious and Church - Religious Self-Determination of Ukrainian Citizens: Trends 2010-2018|date=22 April 2018|publisher=[[Razumkov Center]] in collaboration with the All-Ukrainian Council of Churches|pages=12, 13, 16, 31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426194313/http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|archive-date=26 April 2018 &lt;!-- Archive date guessed from URL --&gt;|url-status = live|language=uk|place=Kyiv}}&lt;br&gt;Sample of 2,018 respondents aged 18 years and over, interviewed 23–28 March 2018 in all regions of Ukraine except Crimea and the occupied territories of the Donetsk and Lugansk regions.&lt;/ref&gt;
}}
'''اوکراین''' ({{Lang-uk|Україна|Ukraïna}})، شرقی [[اوروپا]]دا یئرلشن بیر اؤلکه دیر. پایتختی [[کیئف]] شهریدیر. شیمال‌دان [[بلاروس]]، غرب‌دن [[لهیستان]] و [[ماجاریستان]]لا همسرحددیر.

== اهالی ==

[[file:UkraineDensity10.PNG|thumb|250px|اهالی سیخ‌لیغی]]

۲۰۱۰-جو ایل اوکتوبرین ۱-ا اوکرایننین اهالی‌سی ۴۵ ۸۲۲ ۲۱۴ نفر ایدی.

اوندان شهر اهالی‌سی — ۳۱ ۴۴۴ ۱۲۲ نفر و یا ۶۸،۶%، کند اهالی‌سی — ۱۴ ۳۷۸ ۰۹۲ نفر و یا ۳۱،۴% تشکیل ائدیر.

۱ فوریه ۲۰۱۳-جو ایل تاریخینه اوْلان رسمی معلوماتا اساساً اوکراین اهالی‌سی ۴۵۵۳۹.۱ مین نفردیر.&lt;ref name=&quot;Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року&quot;&gt;Державний комітет статистики України: [http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/press/2013/dem_ukr_0113.pdf Демографічна ситуація в Україні у січні ۲۰۱۳ року]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== مدنیتی ===
اوکرایندا ایدمان سۆرعتله اینکیشاف ائدیر، ان اینکیشاف ائتمیش نؤعلرین‌دن بیری ده فۇتبول‌دور. میلّی کومان‌دانین ۲۰۰۶-جی ایلده دونیا چئمپیوناتین‌دا فینالا قدر ایرلیله‌مه‌سی‌دیر. کلوب فوتبولو دا هئچ ده ضعیف دئییل، [[دونتسک]] شهرینین [[شاختیور دونتسک فک|شاختیور دونتسک]] کلوبو ۲۰۰۹-جو ایل [[یوفا کوبوکو]]نون غالیبی‌دیر. اوکراین فۇتبولونون دونیایا بخش ائتدیی ان بؤیوک اوْلدوز [[آندره شوچنکو]]دور. آوروپانین تانینمیش کلوبلارین‌دا اوینامیش شوچنکو بیر چوْخ تیتوللارین صاحبی‌دیر. حاضیردا او وطنین‌ده، [[کی یف]]ین [[دینامو کی یف فک|دینامو]] تاخیمسین‌دا کاریئراسینی داوام ائتدیریر.

[[۲۰۰۴ آوروویزییا ماهنی موسابیقه‌سی|۲۰۰۴-جو ایل آوروویزییا ماهنی موسابیقه‌سین‌ده]] اوکرایننی &quot;Wild دانجئس&quot; ماهنی‌سی ایله [[روس‌لانا]] تمثیل ائتمیش و ۲۸۰ خاللا غالیب اوْلموش‌دو.

==== ادبیاتی ====
۱۸-جی عصرین سونلارین‌دا ایوان کوتلیاروسکینین &quot;Eneida&quot; شعرلری اوکراین ادبی دیلینین و ادبیاتینین باشلانغیجی حساب اوْلونور. ۱۹-جو عصرین اورتالارین‌دا پارلایان [[تاراس شوچنکو]] یارادیجی‌لیغی ایله اوکراین ادبیاتیندا بؤیوک بیر مرحله اوْلدو و شعر ایله برابر نثر و درامین دا اینکیشافینا تکان وئردی. ۲۰-جی عصرین اوّللرین‌ده اوکراین ادبیاتی آوروپا مودرنیزمینین تأثیرینه معروض قالیر. بۇ دؤورون پارلاق نماینده‌سی لسیا اوکراینکا یارادیجیلیغا دونیا ادبیاتینین تصاویرینی گتیردی.

بوتؤولوک‌ده کئچمیش شوروی-ده اوْلدوغو کیمی، اوکرایندا دا [[اوکتوبر اینقیلابی]]ندان سوْنرا ادبی پروسس خصوصی دراماتیزمی و مورکّب‌لیگی ایله یاددا قالدی. سوسیالیزم رئالیزمی ژانری یازی‌چیلاری سرت چرچیوه‌یه سالماسینا باخمایاراق، اوکراین یازی‌چیلاری بۇ گون ده آکتوال‌لیغینی ایتیرمه‌یه‌ن اثرلر یارات‌دیلار. پاولو تیچینا، ماکسیم ریلسکی، ولادیمیر سوسیورا، آلکساندر دووژئنکو و اولئس قونچارین اثرلری بئله‌لرین‌دن‌دیر.

&quot;آلتمیشینجیلار&quot; کیمی تانینان واسیلی ایستوس، لینا کوستنکو، واسیلی سیموننکو، قریقوری تیوتیوننیک، دمیتری پاولیچکو، ایوان دراچ و باشقالاری یئنی یارادیجی‌لیق فوْرمالاری آختاریر، اوریژینال اثرلر یارادیردیلار.

مۆعاصیر اوکراین ادبیاتی دئیه‌ن‌ده ایسه ایلک نؤوبه‌ده یئنی دوشونجه نماینده‌لری اوْلان یوری آندروخوویچ، آلکساندر ایروانس، اوکسانا زابوژکو، نیکولای ریابچوک، سرگی ژادان، واسیلی ایشکلیار و باشقالاری یادا دوشور.

=== تحصیل ===

بوتؤولوک‌ده مۆعاصیر اوکرایننین تحصیلی سووت دؤورون‌ده‌کی تحصیل‌دن چوْخ فرق‌لنیر. سووت سیستمینده  باغچا، اوْرتا مکتب، تکنیکوم و عالی مکتب اوْلدوغو حال‌دا اوکرایندا دییشیک‌لیک ائدیله‌رک، مکتبقدر تحصیل، اوْرتا مکتب و عالی مکتب اوْلان یئنی سیستم یارادیل‌دی. بونونلا دا اوکراین تحصیلی آوروپا تحصیلینه بیر قدر ده یاخینلاش‌دی. تحصیلین اینکیشاف ائتمه‌سینین اساس سببلرین‌دن بیری اؤزل مکتبلرین یارادیلماسی‌دیر. بئله مکتبلرین یارادیلماسی اؤلکه‌نین گلجیینین گۆج‌لو بونؤوره‌سی اوْلدو.
== اوکراین اوبلاست لاری (اوستانلاری) ==
{{Oblasts of Ukraine}}
== اراضی ==

اوکراین [[قارا دنیز|قارا]] و [[آزوو دنیز|آزوو]] دنیزلرین ساحلین‌ده یئرلشیر. او، شیمال-شرق‌ده [[روسیه]]، شیمال‌دا [[بلاروس]]، غرب‌ده [[لهیستان]]، [[ایسلوواکی]] و [[ماجاریستان]]، جنوب-غرب‌ده [[رومانی]]، [[مولداوییا]] و تانینمامیش [[دنستریانی]] ایله سرحدلری وار. اراضی‌سین‌ده [[کریم موختار جومهوریتی]]، ۲۴ ویلایت و ۲ خصوصی ایستاتوس‌لو شهر یئرلشیر.

=== شهرلری ===
[[اوکراین شهرلرینین سیاهی‌سی]]

== تاریخی ==
[[File:Фрагменты Пекторали.jpg|thumb|250px]]
[[File:Vasnetsov Bapt Vladimir.jpg|thumb|left|250px]]
[[File:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|left|250px]]
اوکراین آدی اسکی ایسلاو دیلین‌ده &quot;سرحد اؤلکه‌سی&quot; معناسینی وئریر. باشکند شهری اوْلان کی یف ۹-جو یوز ایللیه قدر خزر خاقانلیغینین بیر پارچاسی ایدی.
۱۶-جی عصرین اورتالارین‌دا زاپاروژییا بؤلگه‌سین‌ده یاشایان بعضی قروپلار بیرلیک یاراتمیش‌دیلار. اؤزلرینه قزاق آدینی وئره‌ن بۇ دؤیوش‌چو اینسانلار ۱۶۴۸-جی ایلده بودان خملنیتسکینین رهبرلیگی ایله لهیستانیا قارشی بؤیوک عصیانا قالخدیلار و نتیجه‌ده اوکراین دؤولتی اوْلان قزاق آتامان‌لیغینی قوردولار.
۱-جی دونیا محاربه‌سین‌دن سوْنرا ۱۹۱۹-جو ایلده اوکراین سووت سوسیالیست جومهوریتی قۇرولدو.
۸ دسامبر ۱۹۹۱-جی ایلده بلاروس، روسیه و اوکراین شوروی-نین موستقیل دؤولتلره پارچالانماسی باره‌ده قرار وئردیلر و بونونلا دا اوکراین موستقیل دؤولت اوْلدو.

=== مۆعاصیر اوکراین ===
[[File:Ukrainian State 1918.5-11.png|thumb|left|Ukraine in 1918]]
[[File:Huculy 1933, Verkhovyna district.jpg|thumb|right|upright|[[Hutsuls]], living in [[Verkhovyna]], c. 1930]]
[[File:DneproGES.jpg|thumb|left|[[Dnieper Hydroelectric Station]] under construction circa 1930]]

اوکراین – مرکزی-شرقی آوروپادا یئرلشه‌ن آقرار-صنایع اؤلکه‌سی‌دیر. سرحدلرینین اوزون‌لوغو ۷۵۹۰ کیلومتر ، اراضی‌سی ۶۰۳،۷ مین کوادرات کیلومتر ، اهالی‌سی ایسه ۲۰۰۱-جی ایل حسابلامالارینا گؤره تخمیناً ۵۰ میلیون نفردیر. باشکندی کی یف شهری، دؤولت دیلی اوکراینجا، میلّی پولسی قریونادیر. [[۲۰۱۴]]-جو ایلده اوکراینیا عایید اوْلان [[کریم موختار جومهوریتی]] روسیه فدراسییاسی طرفین‌دن [[آننک‌سییا]]یا اوغرایاراق روسیه نین ترکیب [[کریم جومهوریتی]] چئوریلمیش‌دیر. اؤلکه‌نین جنوب-شرقین‌ده رسوییا طرفین‌ده دستک‌لنه‌ن [[سئپارات‌چی‌لیق|سپارات‌چی]] و قوندارما [[دونتسک خالق جومهوریتی]] و [[لوقانسک خالق جومهوریتی]] اوکراین جومهوریتیسینا قارشی [[ترروریزم|تررور]]-[[وطنداش ساواشی]] آپاریرلار.

== اقتصادیاتی ==
چیفتلیک (مزرعه) مورکّب ساحه و اراضی قورولوشونا مالیک‌دیر. یاناجاق-انرژی کومپلکسی کؤمور، یئرلی نفت-قاز و ان چوْخ کناردان آلدیغی نفت-قاز یاناجاغینا اساس‌لانیر. [[دونباس]] ایری داش کؤمور
رایونودور. چوخ‌لو ایستی‌لیک الکتیریک  مرکزلاری و بیر نئچه آئس-لری واردیر. [[چرنوبیل آئس]]-ده باش وئره‌ن قزا اؤلکه اقتصادیاته‌نا چوْخ بؤیوک ضرر وۇرموش‌دور. متالوژی کومپلکسی یئرلی دمیر فیلیزلری و کؤمور اساسین‌دا اینکیشاف ائدیر. ایری مرکزلری دونباس (کؤمور هاسیلاتی)، [[آزوو]] ساحلی (نقلیاتا یاخین‌لیق) و دنپریانی (فیلیز مرکزی). ماشینقاییرما دمیر توتوم‌لو و ایش توتوم‌لو ساحه‌لرله تمثیل اوْلونوب. آغیر ماشینقاییرما دونباس‌دا، [[خارکوف]]دا، دقیق ماشینقاییرما اوکرایننین غرب و جنوب مرکزلرین‌ده، شکر چوغون‌دورو ییغان ماشینلار [[تئرنوپول]]دا، تراکتورلار [[خارکوف]]دا، آوتوموبیللر [[لووو]]دا، [[زاپوروژیئ]]ده، [[لوتسک]]دا یئرلشیر. گمیقاییرما [[خرسون]] و [[نیکولایو]]دهدیر. [[کیمیا صنایع‌سی]] اینکیشاف ائتمیش‌دیر. گۆج‌لو یئیینتی صنایع‌سینه مالیک‌دیر، یئرلی ک/ت محصوللارینی ائمال ائدن-اونویوتمه، شکر، بیتکی یاغی، ات-سود و مئیوه کونسئرولری و س. اۆرتیم (تولید) اوْلونور. بۇ موس‌سی‌سه‌لر ک/ت رایونلارین‌دا یئرلشیرلر. تیکینتی ماده لری صنایع‌سی یوکسک سوییه‌ده اینکیشاف ائتدیریلیر، زنگین خاما اساس‌لانیر.

کند چیفتلیک (مزرعه) هم بیتکی‌چی‌لیک و هم ده حئیواندارلیق ساحه‌لری یاخشی اینکیشاف ائتدیریلمیش‌دیر. اکین یئرلرینین یاری‌سین‌دان چوخونو دن‌لی بیتکیلر تۇتور. بوغ‌دا اکینلری گئنیش یاییلیب. ۲۰۰۶-جی ایلده اؤلکه‌ده ۳۲ ملن تون تاخیل اۆرتیم (تولید) اوْلونموش‌دور. شکر چوغون‌دورو بئجریلمه‌سینه و شکر توزو اۆرتیم (تولید)ینا گؤره دونیادا قاباقجیل یئرلرده دورور-۲۲ ملن. ت. شکر چوغون‌دورو، ۲،۶ ملن.ت. شکر توزو اۆرتیم (تولید) ائدیر (۲۰۰۶-جی ایل). اساس اکینلری مئشه-چؤل و قیسمه‌ن ده چؤل زونالارین‌دا یئرلشیر. حئیواندارلیق اساساً سودلوک-اتلیک ایستیقامت‌ده و دونوزچولوق، قوشچولوق، قویونچولوق و ب. اینکیشاف ائتدیریلیر. [[زاکارپاتیئ]] و جنوب رایونلاری مئیوچ‌لیک و اوزومچولوک یئرلشیر. نقلیاتین بوتون ساحه‌لری اینکیشاف ائتمیش‌دیر. [[اودسا]]، خئرسون، ماریوپول کیمی لیمانلاری واردیر.

== حکومتی ==
اوکراین اونیتار مجلیس-باشکان جومهوریتی‌دیر.

اساس حاکمیّت اورقانلاری:
باشکان: [[پیوتر پوروشئنکو]]
مجلیسین ایسپیکئری: [[آندری پاروبی]]
حکومت: اوکراین نازیرلر کابینئتی،
عالی قانونوئریجی اورقان: [[اوکراین عالی راداسی]]
[[۲۰۰۸]]-جی ایلده عالی رادایا داخیل اوْلان پارتییالار:[[یولییا تیموشئنکو]] بلوکو، بیزیم اوکراین، رئقیونلار پارتییاسی، اوکراین کومونیست پارتییاسی، لیتوین بلوکو.

== دؤولت طرفین‌دن تصدیق اولونموش رسمی بایراملار ==
* [[۱ ژانویه]] — [[یئنی ایل]]. 
* [[۷ ژانویه]] — [[عیسی پیغمبرین دوغوم گونو]].
* [[۲۲ ژانویه]] — [[اوکراین گونو]].
* [[۸ مارس]] — [[بئینلخالق قادینلار گونو]].
* ۱،۲ مای — همری‌لیک گونو.
* [[۸ مای]] — باریشیق گونو.
* [[۹ مای]] — [[ایکینجی دونیا ساواشی]]نده غلبه گونو.
* [[۲۸ ایون]] — [[اوکرایننین آنا یاسا گونو]].
* [[۲۴ آوقوست]] — موستقیل‌لیک گونو.
* [[۱۴ اوکتوبر]] — اوکرایننین مدافعه‌سی گونو.

== خاریجی کئچیدلر ==

== قایناقلار ==

https://az.wikipedia.org
https://en.wikipedia.org

{{اوروپا اؤلکه لری}}
{{اوکراین شهرلری}}

{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:اوروپا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:اوکراین]]
[[بؤلمه:۱۹۹۱ - جی ایلینده اوکراین اؤلکه‌سینده یارانانلار]]
[[بؤلمه:اوکراینجا دانیشان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:اوروپادا اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:شرقی اوروپا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:Kievan Rus']]
[[بؤلمه:اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر]]
[[بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:جومهوریتلر]]
[[بؤلمه:ایسلاو اؤلکه‌لر و اراضی‌لر]]
[[بؤلمه:۱۹۹۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]</text>
      <sha1>nzknv18kni5u50qrz6xrwrevguk5v03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بالاش آذراوغلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11372</id>
    <revision>
      <id>1594352</id>
      <parentid>1585904</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34816" sha1="kbrr5vw8e8klell56b7wn23h9otaqbu" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=بالاش آذراوغلو
|شکیل=
|شکیل آدی=Poet from azerbaijan.jpg
|شکلین اولچوسو =
|آیری آدلار    =بالاش آبی زاده
|قیسا بیلگی   = [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجانین]] تانینمیش و آدلیم شاعیرلریندندیر
|میلّیت= [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان]]
|تحصیل = فیلولوژی
|ایش = شاعیر-یازیچی
|دوْغوم تاریخ =۱۱ نوامبر ۱۹۲۱
|دوْغوم یئر   =[[باکی]]
|اؤلوم تاریخ  =۲۴ آوریل ۲۰۱۱ (۸۹ یاشیندا)
|اؤلوم یئر    =[[باکی]]
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
|حیات یوْلداشی=مدینه گلگون
|اۇشاقلاری=
|ایمضا=
| وئب‌سایت      =
}}
'''بالاش آذراوغلو''' آدی ایله تانینان '''بالاش آبی زاده''' آذربایجان شاعری، دراماتورق، ادبیات‌شوناس و ترجومه‌چی. آذربایجان ائس.ائس.ائر خالق شاعری و 21 آذر حرکاتی‌نین ایشتیراکچی‌سی.

آذربایجان میللی حؤکومتی دؤورونده آذربایجان میللی مجلیسی‌نین دئپوتاتی، «جودت» قزئتی‌نین رئداکتورو، آذربایجان دؤولت رادیو وئریلیشلری کومیته‌سی‌نین صدر معاونی و «يازیچی‌لار و شاعرلر جمعیتی»نین ایداره هئيتی‌نین عضوو اولوب. آ.م.ح داغیلدیقدان سونرا باکی‌يا کؤچوب. 

موختلیف ایللرده «آذربایجان يازیچی‌لار جمعیتی»‍نین صدری، «آذربایجان» قزئتی‌نین رئداکتورو، آذربایجان يازیچی‌لار بیرلییی‌نین کاتیبی، آذربایجان يازیچی‌لار بیرلییینده جنوبی آذربایجان ادبیاتی اوزره باش مشاور اولوب. اثرلری اینگیلیس، روس، فارس، اؤزبک، فرانسیز، گورجو، اوکراين و لاتیش دیللرینه ترجومه اولونوب. فعالیتینه گؤره ایکی دفعه‌‌ آذربایجان ائس.ائس.ائر عالی سووئتی رياست هئيتی‌نین فخری فرمانی ایله، «شرف نیشانی»، «خالق‌لار دوستلوغو»، «شؤهرت» اوردئنلری ایله، «21 آذر»، «ولادیمیر ایلیچ لئنینین آنادان اولماسی‌نین 100 ایللییی موناسیبتیله» يوبیلئي مئدالی ایله تلطیف اولونوب.

== حیاتی == 
بالاش الله‌باخیش اوغلو آبی‌زاده 1921-جی ایل نويابرین 11-ده باکی‌دا آنادان اولوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=177}}{{sfn|Bərdəli|2007|p=19}} اورتا تحصیلینی باکی‌دا 21 سايلی مکتبده آلیب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=19}} مکتبلی ایکن رئسپوبلیکا پیونئرلر ائوینده ادبیات درنه‌يینه عضو اولوب. «دنئپر» آدلی ایلک شعری 1936-جی ایلده «پیونئر» ژورنالیندا درج اولونوب.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-11-11 |title=Vətən həsrəti bitməyən Balaş Azəroğlu |url=https://news.milli.az/culture/801356.html |access-date=2025-05-02 |website=Milli.Az |language=az |archive-date=2019-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112141643/https://news.milli.az/culture/801356.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bərdəli|2007|p=22}}

استالین رئپرئسسیيالاری دؤورونده 1938-جی ایلین فئورال آيیندا اولجه آتاسی داها سونرا ایسه اؤزو حبس اولونوب.{{sfn|Fərzad|2006|p=23}}{{sfn|Bərdəli|2007|p=24}} 2 آي حبسده قالدیقدان سونرا اردبیله سورگون اولونوب. بورا اوندان اول سورگون اولونان عائله‌‌ عضولری ایله بیرلیکده سلیم قیشلاغی کندینه کؤچوب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=24}} بورادا فارس دیلینی اؤيرنمک اوچون گئجه کورسلارینا گئتمه‌يه باشلايیب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=27}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Азероглу Балаш |url=https://stihi1941-1945.ru/item/azeroglu-balash |access-date=2025-08-06 |website=stihi1941-1945.ru}}&lt;/ref&gt;

=== 21 آذر حرکاتیندا ===
1942-جی ایلده توده پارتیياسینا عضو اولوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=177}}{{sfn|Azəroğlu,Məmmədzadə|1961|p=27}} 1943-جو ایلده «ضدفاشیست» جمعیتی‌نین اردبیل ویلايت شعبه‌سی‌نین صدری سئچیلیب.{{sfn|Həsənli|1998|p=110}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2011-04-26 |title=Balaş Azəroğlu |url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2011/aprel/170918.htm |access-date=2025-05-02 |website=Azərbaycan qəzeti |page=6}}&lt;/ref&gt; جمعیتین مطبوعات اورقانی اولان «يومروق» قزئتی‌نین{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=177}}{{sfn|Bərdəli|2007|p=30}} و جمعیتین «ضدفاشیست» آدلی ادبیات صحیفه‌سی‌نین رئداکتورو اولوب.{{sfn|XX əsr Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar|1990|p=143}} ایلک شعرلر کیتابی «ایلک شعرلر» آدی آلتیندا 1943-جو ایلده اردبیلده آذربایجان «ضدفاشیست» جمعیتی طرفیندن چاپ اولونوب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=13}} 1945-جی ایلده وطن يولوندا قزئتی‌نین رئداکسیياسیندا «شاعرلر مجلیسی» جمعیتی يارادیلدیقدان سونرا بالاش آذروغلو دا عینی جمعیتی اردبیلده يارادیب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=32}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بالاش آبی زاده - آذر اوغلو - مین سؤز |url=https://minsoz.ir/balash-azaroglu |access-date=2025-08-06 |website=minsoz.ir |archive-date=2025-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623231914/https://minsoz.ir/balash-azaroglu |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1945-جی ایلده آذربایجان دئموکرات پارتیياسی يارادیلدیقدان سونرا پارتیيايا عضو اولوب و اردبیل ویلايت کومیته‌سینده فعالیت گؤستریب.{{sfn|Həsənli|2006|p=117}}{{sfn|Mərəndli|2017|p=104}} پارتیيانین اردبیلده رسمی مطبوعات اورقانی «جودت» قزئتی سئچیلدیکدن{{sfn|Çeşmazər|1986|p=74}} سونرا بالاش آذروغلو قزئتین رئداکتورو تعیین اولونوب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Bərdəli|2007|p=34}} 1945-جی ایل نويابرین 27-دن دئکابرین 2-ه قدر ایران تاریخینده ایلک دفعه‌‌ قادینلارین دا ایشتیراک ائتدییی آزاد سئچکی‌لر کئچیریلیب.{{sfn|Atabaki|2000|p=114}}{{sfn|Şəmidə|1961|p=139}}{{sfn|Həsənov|2004|p=139}} کئچیریلن سئچکی‌لر نتیجه‌سینده بالاش آذروغلو سس توپلاياراق آذربایجان میللی مجلیسینه گئرمی‌دن نوماینده‌‌ سئچیلیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Məhərrəmova |first=Təranə |date=2010-11-12 |title=Xalq şairi Balaş Azəroğlu Cənubi Azərbaycanda 65 il bundan öncə baş vermiş “21 Azər hərəkatı”nın tarixi əhəmiyyəti haqqında danışır |url=https://www.anl.az/down/meqale/kaspi_az/2010/noyabr/140908.htm |access-date=2025-05-20 |website=Kaspi qəzeti |page=8 |archive-date=2025-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514190126/https://www.anl.az/down/meqale/kaspi_az/2010/noyabr/140908.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Azəroğlu Seyid Cəfər Pişəvəri haqqında |publisher=21 Azər jurnalı |year=2000 |location=Bakı|pages=12 |language=azb}}&lt;/ref&gt; آذربایجان میللی حؤکومتی قورولدوقدان سونرا آذربایجان دؤولت رادیو وئریلیشلری کومیته‌سی‌نین صدر معاونی تعیین اولونوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=177}}{{sfn|Bərdəli|2007|p=36}} ایکینجی کیتابی 1946-جی ایلده «شعرلر» آدی ایله تبریزده «وطن يولوندا» نشریاتیندا چاپ اولونوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=177}}{{sfn|Bərdəli|2007|p=13}} 1946-جی ایلده «شاعرلر مجلیسی» جمعیتی‌نین اساسیندا تشکیل اولونموش «يازیچی‌لار و شاعرلر جمعیتی»نین ایداره هئيتی‌نین عضوو سئچیلیب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=177}}

1946-جی ایل دئکابرین 5-ده میيانا ایستیقامتینده هوجوم ائدن شاه قوشونلاری غلام يحیی‌نین رهبرلیک ائتدییی فدائی‌لر طرفیندن داياندیریلدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rəhmanifər |first=Məhəmməd |date=2015-01-04 |title=Güney Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra nələr yaşandı? |url=https://apa.az/guney-azerbaycan/guney-azerbaycanda-milli-hokumetin-suqutundan-sonra-neler-yasandi-arasdirma-883307 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250104092154/https://apa.az/guney-azerbaycan/guney-azerbaycanda-milli-hokumetin-suqutundan-sonra-neler-yasandi-arasdirma-883307 |archive-date=2025-01-04 |access-date=2025-02-06 |website=Apa.az |language=azb}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=437}} آذربایجانین موختلیف اراضی‌لریندن اینسانلار سلاحلانماق و شاه قوشونونا قارشی موباریزه آپارماق اوچون میللی حؤکومته مراجعتلر ائدیردیلر.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}} بوندان سونرا میر جعفر پیشوری‌نین رهبرلییی ایله مدافعه‌‌ کومیته‌سی يارادیلدی.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_460/N_191.pdf |title=Güney Azərbaycan: tarixi, siyasi və kulturoloji müstəvidə. / S.C.Pişəvəri gənclik illərində |publisher=Azərnəşr |year=2010 |location=Bakı |pages=83 |language=azb |access-date=2025-02-06 |archive-date=2022-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708055159/http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_460/N_191.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Hasanli|2006|p=366}} کومیته‌نین ایلک ایشی تبریزده حربی وضعیت اعلان ائدیب، «بابک» آدلی کؤنوللو دسته‌لر ياراتماق اولدو.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}}{{sfn|Atabaki|2000|p=172}}{{sfn|Sultanlı|2010|p=83}} کؤنوللو دسته‌لره ایلک ائتاپدا 600 نفر عضو اولدو.{{sfn|Hasanli|2006|p=366}}{{sfn|Rəhimli|2003|p=143}} بوندان سونرا میر جعفر پیشه‌وری يئنیدن حربی دستک اوچون سووئت اتفاقینا مراجعت ائتدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=514144&amp;pno=213 |title=Pişəvəri S.C. Məqalə və çıxışlarından seçmələr (Təbriz 1945-1946-cı illər) |publisher=Nurlar nəşriyyatı |year=2016|location=Bakı|pages=415 |language=azb}}&lt;/ref&gt; لاکین بو ایسته‌يی ده جاوابسیز قالدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=441}}

1946-جی ایل دئکابرین 11-ده آذربایجان ايالت انجمنی قان تؤکولمه‌سی‌نین قارشی‌سینی آلماق مقصدی‌له قیزیلباش خالق قوشونلارینا و فدائی دسته‌لرینه شاه قوشونلارینا قارشی مقاومت گؤسترمه‌مک و دؤيوش مئيدانلارینی ترک ائتمک حاقیندا امر وئردی.{{sfn|Rossow|1956|p=30}}{{sfn|Rəhimli|2003|p=149}}{{sfn|Hasanli|2006|p=370}} ائله همین گوندن اعتباراً، ایران اوردوسو ایری شهرلره گیرمزدن اول بو شهرلرده اربابلارین قولدور دسته‌لری ائله‌جه ده مولکی گئيیملی ژاندارمالار قیرغینلار تؤرتمه‌يه باشلادیلار.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}{{sfn|Balayev|2018|p=36}} بو دسته‌لر تهران رادیوسو طرفیندن «ایران وطن‌پرورلری» آدلاندیریلیردیلار.{{sfn|Balayev|2018|p=36}} دسته‌لرین اساس مقصدی دئموکراتلارین محو ائدیلمه‌سی و شاه قوشونونون شهرلره گیریشینی تعمین ائتمک ایدی.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}{{sfn|Balayev|2018|p=36}} تبریز و آذربایجانین دیگر شهرلری تالانا و قیرغینلارا معروض قالدیلار.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}&lt;ref name=&quot;:22222&quot;&gt;{{Cite book |last=Duqlas |first=Vilyam |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=223661&amp;pno=33 |title=Strange lands and friendly people |publisher=Harper &amp; Brothers Publishers |year=1951 |location=[[Nyu-York]] |pages=45 |language=en}}&lt;/ref&gt; آذربایجان میللی حؤکومتی سوقوط ائتدی.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lenczowski |first=George |url=https://ideas.repec.org/a/sae/anname/v401y1972i1p45-55.html |title=United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 |publisher=Annals of the American Academy of Political and Social Science |year=1972 |volume=401 |pages=49 |language=en |doi=10.1177/000271627240100106 |issn=0002-7162}}&lt;/ref&gt; {{sfn|Həsənli|2006|p=445}} 1946-جی ایل دئکابرین 14-ده آبش و بؤيوک بریتانیيا طرفیندن دستکله‌نن ایران اوردوسو تبریزه داخیل اولدو.{{sfn|Həsənli|2006|p=448}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McEvoy |first=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}&lt;/ref&gt; بوندان سونرا دا قیرغینلار و تالان داوام ائتدی.&lt;ref name=&quot;:22222&quot; /&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=448}} مینلرله اینسان حبس اولوندو، سورگون ائدیلدی.{{sfn|Hasanli|2006|p=375}} باش وئرن قیرغینلاردا آ.د.ف عضولری، فدائی‌لر ائله‌جه ده تانینان شاعرلردن علی فطرت، سعدی يوزبندی، جعفر کاشف و محمّدباقر نیکنام قتله يئتیریلدیلر.{{sfn|Balayev|2018|p=137}}{{sfn|Əmirov|2000|p=51}}{{sfn|Əliqızı|2001|p=24}}

=== آ.م.ح داغیلدیقدان سونرا ===
آذربایجان میللی حؤکومتی داغیلدیقدان سونرا بالاش آذروغلو بیر مدت تبریزده گیزله‌نیب. 1947-جی ایل آپرئلین 15-ده جنوبی آذربایجان‌دا گیزله‌نن دئموکراتلاری خلاص ائتمک اوچون يارادیلمیش «نجات جمعیتی» طرفیندن گیزلی يول‌لارلا تبریزدن چیخاریلاراق باکی‌يا آپاریلیب.{{sfn|Fərzad|2006|p=25}}{{sfn|Bərdəli|2007|p=39}} 17 آپرئلده باکی‌يا چاتیب و مردکان‌دا يئرلشن ياشیل باغدا يئرلشدیریلیب.{{sfn|Fərzad|2006|p=26}} آ.م.ح دؤورونده تبریزده فعالیت گؤسترن «شاعرلر و يازیچی‌لار جمعیتی» 1947-جی ایلدن اعتباراً باکی‌دا، «آذربایجان يازیچی‌لار جمعیتی» آدی ایله فعالیت گؤسترمه‌يه باشلايیب.{{sfn|Balayev|2018|p=139}} بالاش آذروغلو ایسه بو جمعیتین صدری سئچیلیب.{{sfn|Balayev|2018|p=139}}{{sfn|Əliqızı|2001|p=26}}

1947–1952-جی ایللرده آذربایجان دؤولت اونیوئرسیتئتی‌نین فیلولوگیيا فاکولته‌سینده تحصیل آلیب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Bərdəli|2007|p=39}}{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=178}} 1948–1953-جو ایللرده آ.د.ف مک-نین مطبوعات اورقانی اولان «آذربایجان» قزئتی‌نین ادبی-بدیعی شعبه‌سی‌نین مودیری، 1953–1956-جی ایللرده ایسه مسئول رئداکتورو اولوب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=39}}{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=178}} 1956–1958-جی ایللرده آدف مک-دا تبلیغات شؤبه‌سی‌نین مودیری، 1958–1959-جو ایللرده باکی عالی پارتیيا مکتبینده خصوصی فاکولته‌نین دئکانی، 1959–1963-جو ایللرده ایسه آ.د.ف مک-نین صدر معاونی اولوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=178}} 1966-جی ایلده «محمّد امانی‌نین يارادیجیلیغی» مؤوضوعسوندا علمی ایشی مدافعه‌‌ ائده‌رک فیلولوگیيا علم‌لری نامیز‌دی آدینی آلیب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=39}}

1958-جی ایل اوکتيابرین 14-ده آذربایجان يازیچی‌لار بیرلییی‌نین عضولويونه، همین ایلین دئکابر آيیندا ایسه ایداره هئيتی‌نین عضولويونه سئچیلیب.{{sfn|Balayev|2018|p=141}} 1981-جی ایلده 60 ایللیک يوبیلئيی موناسیبتیله «خالق شاعری» آدینی آلیب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=17}} 1981–1991-جی ایللرده آذربایجان يازیچیلار بیرلییی‌نین کاتیبی وظیفه‌‌سینده ایشله‌يیب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=40}} 1991-جی ایلده آذربایجان يازیچی‌لار بیرلییی آغ‌ساققاللار شوراسی‌نین عضوو سئچیلیب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=178}} 1991-جی ایلدن 2011-جی ایله‌دک آذربایجان يازیچی‌لار بیرلییینده جنوبی آذربایجان ادبیاتی اوزره باش مشاور اولوب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; نظامی‌نین «يئددی گؤزل» پوئماسینی، فضولی‌نین غزل‌لرینی، محمّدحسین شهریارین شعرلرینی فارسجادان آذربایجان دیلینه ترجومه ائدیب.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-11-11 |title=Xalq şairi Balaş Azəroğlunun anadan olmasından 103 il ötür |url=https://azertag.az/xeber/xalq_sairi_balas_azeroglunun_anadan_olmasindan_103_il_otur-3270564 |access-date=2025-05-02 |website=azertag.az |language=az}}&lt;/ref&gt; موختلیف ایللرده «شعرلر»، «ساوالان»، «مبارزه يول‌لاریندا»، «گنجلیک دوستلاریم»، «منیم نغمه‌لریم»، «سحر شفق‌لری»، «صنعتین قدرتی»، «حافیظین قبری اوستونده»، «ائله اوغول ایسته‌يیر وطن»، «دوننیم، بو گونوم، صاباحیم»، «گل، آي باهار»، «سینم ساوالان داغی‌دیر»، «بیر کورسو ایسته‌يیرم» آدلی کیتابلاری نشر اولونوب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; اثرلری اینگیلیس، روس، فارس، اؤزبک، فرانسیز، گورجو، اوکراين و لاتیش دیللرینه ترجومه اولونوب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=40}} فعالیتینه گؤره ایکی دفعه‌‌ آذربایجان ائس.ائس.ائر عالی سووئتی رياست هئيتی‌نین فخری فرمانی ایله، «شرف نیشانی»، «خالقلار دوستلوغو»،&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://naukaprava.ru/pdf/451/45191.pdf |title=Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик |year=1981 |language=ru |place=Moskva |publisher=Издание Верховного Совета СССР |page=1001 |access-date=2025-05-22 }}&lt;/ref&gt; «شؤهرت»&lt;ref&gt;{{Cite book |url=http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf |title=Balaş Azəroğlunun &quot;Şöhrət&quot; ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı 1997. |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanları və Sərəncamları |location=Bakı |pages=216 |language=az |access-date=2025-05-02 |archive-date=2020-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bərdəli|2007|p=40}}اوردئنلری ایله، «21 آذر»، «ولادیمیر ایلیچ لئنین‍ین آنادان اولماسی‌نین 100 ایللییی موناسیبتیله&quot; يوبیلئي مئدالی ایله تلتیف اولونوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=178}}

بالاش آذروغلو 2011-جی ایل آپرئلین 24-ده باکی‌دا وفات ائدیب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Алиева |first=Диана |date=2011-04-25 |title=Скончался народный поэт Азербайджана |url=https://1news.az/news/20110425113603553-Skonchalsya-narodnyi-poet-Azerbaidzhana |access-date=2025-08-06 |website=1news.az |language=ru}}&lt;/ref&gt; ایکینجی فخری خیياباندا دفن اولونوب.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011 |title=Xalq şairi Balaş Azəroğlu ikinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub |url=https://gunaz.tv/az/post/4871 |access-date=2025-05-02 |website=GünAz Tv |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-04-26 |title=Xalq şairi Balaş Azəroğlu son mənzilə yola salınmışdır |url=https://old.xalqqazeti.com/az/news/social/11418 |access-date=2025-05-02 |website=Xalq Qəzeti |language=az}}&lt;/ref&gt;

== بالاش رومانلاردا ==
بالاش، [[اردبیل]]لی یازیچی، [[محمدرضا بایرامی]] نین [[یاشیل باغین اؤلولری]] آدلی رومانیندا، شخصیتلریندن بیریسی دیر.

== عائله‌‌سی == 
بالاش آذروغلونون والیدين‌لری اصلن اردبیلین سلیم قیشلاغی کندیندندیرلر. آتاسی الله‌باخیش آبی‌زاده ایشله‌مک اوچون باکی‌يا کؤچوب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=18}} 1938-جی ایلده عائله‌‌سی ایله بیرلیکده باکی‌دان سورگون اولونوب.{{sfn|Fərzad|2006|p=23}}{{sfn|Bərdəli|2007|p=24}} 

1950-جی ایلده مدینه گولگونله ایله عائله‌‌ حیاتی قوروب. بو ائولیلیکدن آراز و اعتبار آدلی اوغوللاری دونيايا گلیب.{{sfn|Bərdəli|2007|p=39}}

== اثرلری  ==
# شعرلر. باکی: آذرنشر، 1948، 110 ص. 
# ساوالان. باکی: اوشاق‌گنج‌نشر، 1949، 36 ص
# موباریزه يوللاریندا. باکی: آذرنشر، 1950، 32 ص. 
# گنجلیک دوستلاریم. باکی: اوشاق‌گنج‌نشر، 1950، 28 ص. 
# منیم نغمه‌لریم. باکی: آذرنشر، 1952، 160 ص. 
# سحر شفق‌لری. باکی: آذرنشر، 1953، 167 ص. 
# صنعتین قدرتی. باکی: آذرنشر، 1955، 78 ص. 
# سئچیلمیش اثرلری. باکی: آذرنشر، 1956، 192 ص. 
# چیچکلن تارلالار. باکی: اوشاق‌گنج‌نشر، 1954، 64 ص. 
# ایتمیش قیز حاقیندا داستان. باکی: اوشاق‌گنج‌نشر، 1957، 40 ص. 
# حافیظین قبری اوستونده. باکی: اوشاق‌گنج‌نشر، 1959، 27 ص. 
# سئچیلمیش شعرلر. باکی: آذرنشر، 1959، 203 ص. 
# اثرلری. باکی: آذرنشر، 1961، 284 ص. 
# ائله اوغول ایسته‌يیر وطن. باکی: آذرنشر، 1961، 190 ص. (عرب الیفباسی ایله). 
# شعرلر. باکی: آذرنشر، 1963، 86 ص. 
# ائله اوغول ایسته‌يیر وطن. باکی: آذرنشر، 1964، 190 ص. 
# ایکی دوست. باکی: آذرنشر، 1965، 32 ص. 
# مجنون سؤيود. باکی: آذرنشر، 1966، 277 ص. 
# ساوالان افسانه‌سی. باکی: گنجلیک، 1967، 51 ص. 
# سئچیلمیش اثرلری (ایکی جیلدده). بیر  جیلد. باکی، آذرنشر، 1970، 308 ص.
# دوننیم، بو گونوم، صاباحیم. باکی: گنجلیک، 1970، 240 ص. 
# سئچیلمیش اثرلری (ایکی جیلدده). ایکی  جیلد. باکی: آذرنشر، 1970، 303 ص. 
# ایللردن ایللره. باکی: گنجلیک، 1971، 283 ص .
# يارپاقلار تؤکولنده. باکی: آذرنشر، 1976، 274 ص. 
# محمّد امانی. باکی: علم، 1977، 129 ص . 
# دوننیم، بو گونوم، صاباحیم. باکی: گنجلیک، 1978، 240 ص. 
# صایب تبریزی‌نین صنعت دونياسی. باکی: يازیچی، 1981، 175 ص. 
# سئچیلمیش اثرلری (ایکی جیلدده). بیر  جیلد. باکی: يازیچی، 1982، 261 ص. 
# سئچیلمیش اثرلری (ایکی جیلدده). ایکی  جیلد. باکی: يازیچی، 1983، 236 ص . 
# گل، آي باهار. باکی: گنجلیک، 1983، 116 ص .
# سینم ساوالان داغی‌دیر. باکی: يازیچی، 1984، 267 ص. 
# بیر کورسو ایسته‌يیرم. باکی: يازیچی، 1989، 245 ص . 
# سئچیلمیش اثرلری (ایکی جیلدده). بیر  جیلد. باکی: يازیچی، 1991، 395 ص.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

== ادبیات ==
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book |last=Atabaki |first=Touraj |url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.1.1-2.257 |title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=9781860645549 |location=London |page=288 |language=en |ref={{SfnRef|Atabaki|2000}} }}
* {{Cite book |last=Azəroğlu |first=Balaş |url=https://turuz.com/fa/book/title/C%C9%99nubi+Az%C9%99rbaycan+Yaz%C4%B1%C3%A7%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n+%C6%8Fd%C9%99bi+M%C9%99cmu%C9%99si |title=Cənubi Azərbaycan yazıçılarının ədəbi məcmuəsi |last2=Məmmədzadə |first2=Həmid |publisher=Azərbaycan ruznaməsi |year=1961 |location=[[باکی]] |page=342 |language=azb |ref={{SfnRef|Azəroğlu,Məmmədzadə|1961}} |author-link=بالاش آذراوغلو |access-date=2025-01-28 }}
* {{Cite book |last=Balayev |first=Xaqan |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=605320&amp;pno=70 |title=Azərbaycanın sosial-siyasi həyatında cənublu mühacirlərin iştirakı (1947-1991) |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2018 |isbn=9789952370911 |location=Bakı |page=198 |language=az |ref={{SfnRef|Balayev|2018}} }}
* {{Cite book |last=Bərdəli |first=Bahar |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=90976&amp;pno=1 |title=Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu |publisher=Nurlan nəşriyyatı |year=2007 |location=Bakı |page=176 |language=az |ref={{SfnRef|Bərdəli|2007}} }}
* {{Cite book|last=Bərdəli|first=Bahar|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=274561&amp;pno=1|title=Cənubi Azərbayan mühacirət poeziyası (1947-1990)|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2012|location=[[باکی]]|page=116|language=az|ref={{SfnRef|Bərdəli|2012}}}}
* {{Cite book |url=https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyas%C4%B1+3-c%C3%BC+Cild |title=Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası |publisher=Sabah nəşriyyatı |year=1988 |volume=III |location=[[باکی]] |page=554 |language=az |ref={{SfnRef|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988}} |access-date=2025-01-27 }}
* {{Cite book |last=Çeşmazər |first=Mirqasım |url=http://www.achiq.info/m.hukumet/adfchL.pdf |title=Azərbaycan Demokrat Partiyasının yaranması və fəaliyyəti |publisher=Elm nəşriyyatı |year=1986 |location=Bakı |page=121 |language=az |ref={{SfnRef|Çeşmazər|1986}} |access-date=2024-11-29 }}
* {{Cite book |last=Əliqızı |first=Almaz |url=http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf |title=Azadlıq və istiqlal poeziyası |publisher=Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı |year=2001 |isbn=9789952817607 |location=Bakı |page=160 |language=az |ref={{SfnRef|Əliqızı|2001}} |access-date=2025-03-14 |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128110634/http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Əmirov |first=Sabir |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1 |title=Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatı (1941-1990) |publisher=Elm nəşriyyatı |year=2000 |isbn=5806612600 |location=Bakı |page=257 |language=az |ref={{SfnRef|Əmirov|2000}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222114506/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1 |archive-date=2025-02-22 |access-date=2025-08-30 |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Fərzad |first=Şahruh |url=https://www.gisoom.com/book/1427780/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%87-%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%AF-%D8%B9%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%87/ |title=فرقه دموکرات آذربایجان از تخلیه‌ی تبریز تا مرگ پیشه‌وری: خاطراتی از شهود عینی به انضمام اسناد منتشر نشده / Azərbaycan Demokrat Firqəsi Təbrizin boşaldılmasından Pişəvərinin ölümünə qədər: Şahidlərin xatirələri, o cümlədən dərc olunmamış sənədlər |publisher=اوحدی |year=2006 |isbn=9789648234404 |location=Tehran |page=788 |language=fa |ref={{SfnRef|Fərzad|2006}} |access-date=2025-08-30 |archive-date=2025-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250331080959/https://www.gisoom.com/book/1427780/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%87-%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%AF-%D8%B9%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%87/ |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Hasanli |first=Jamil |title=At the Dawn of the Cold War: The Soviet-American Crisis over Iranian Azerbaijan, 1941–1946 |url=https://archive.org/details/atdawnofcoldwars0000hasa |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |year=2006 |isbn=978-0742540552 |location=Lanham |page=[https://archive.org/details/atdawnofcoldwars0000hasa/page/n433 416] |language=az |ref={{SfnRef|Hasanli|2006}} }}
* {{Cite book |last=Həsənov |first=Həsən |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=928&amp;pno=1 |title=Cənubi Azərbaycanda Milli Demokratik hərəkat (1941-1946-cı illər) |publisher=Elm nəşriyyatı |year=2004 |location=Bakı |page=204 |language=az |ref={{SfnRef|Həsənov|2004}} }}
* {{Cite book |last=Həsənli |first=Cəmil |url=https://www.kitabxana.net/files/books/file/1268836078.pdf |title=Güney Azərbaycan:Tehran - Bakı - Moskva arasında |publisher=Diplomat nəşriyyatı |year=1998 |location=Bakı |page=324 |language=az |ref={{SfnRef|Həsənli|1998}} |access-date=2024-11-28 }}
* {{Cite book |last=Həsənli |first=Cəmil |url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг. |publisher=Герои Отечества |year=2006 |isbn=5910170120 |location=Moskva |page=560 |language=ru |ref={{SfnRef|Həsənli|2006}} |access-date=2024-11-28 |archive-date=2024-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221044555/http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Mərəndli |first=Barış |url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU |title=&quot;21 Azər&quot; soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2017 |isbn=9789952831283 |location=Bakı |page=376 |language=az |ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}} |access-date=2024-12-03 }}
* {{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1 |title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946) |publisher=Meqa nəşriyyatı |year=2003 |location=[[باکی]] |page=207 |language=az |ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}} |access-date=2024-12-26 }}
* {{cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/4322770|jstor = 4322770|trans-title = |language = en|title = The Battle of Azerbaijan, 1946|last1 = Rossow|first1 = Robert|journal = Middle East Journal|year = 1956|volume = X|issue = 1|pages = 17–32|ref = {{SfnRef|Rossow|1956}}}}
* {{Cite book |last=Sultanlı |first=Vaqif |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000221950 |title=Güney Azərbaycan tarixi siyasi və kulturoloji müstəvidə (məqalələr toplusu) |publisher=Azərnəşr |year=2010 |location=Bakı |page=172 |language=az |ref={{SfnRef|Sultanlı|2010}} }}
* {{Cite book|last=Şəmidə|first=Əli|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=239418&amp;pno=1|title=İranda fəhlə və həmkarlar hərəkatı (1941-1946)|publisher=Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı|year=1961|location=Bakı|page=181|language=az|ref={{SfnRef|Şəmidə|1961}}|author-link=علی شمیده}}
* {{Cite book|last=|first=|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=68586&amp;pno=1|title=XX əsr Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar (1900-1985). Məqalələr məcmuəsi|publisher=Azərbaycan SSR EA Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutu|year=1990|location=Bakı|page=216|language=az|ref={{SfnRef|XX əsr Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar|1990}}}}
{{refend}}
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتی‌نین شاعیرلری]]</text>
      <sha1>kbrr5vw8e8klell56b7wn23h9otaqbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آمریکا ایچ ساواشی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24895</id>
    <revision>
      <id>1594346</id>
      <parentid>1588636</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1594346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12913" sha1="ouatsa8dnii88eam0fx2n1jfc20g0if" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| image             = CivilWarUSAColl.png
| image_size        = 300
| caption           = 
| date              = ۱۲  آوریل ۱۸۶۱{{snd}}۲۶ مئی ۱۸۶۵{{جب}}({{Age in years, months, weeks and days|month1=04|day1=12|year1=1861|month2=05|day2=26|year2=1865}})
| place             = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]، [[اطلس اوقیانوسو]]
| result            = موطلق [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] ظفری
* [[آمریکا کونفدراتیو ایالتلری]] یؽخیلدی.
* قولدارلیق قالدیریلدی.
* آمریکا بیرلشمیش ایالتلری توْرپاق بۆتونلوگونو قوْرودو.
* [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین یئنی‌دن قورما دؤورو|یئنی‌دن قورما دؤورو]] باشلادی.
| territory         = 
| combatant1        = {{flagicon|United States|1861}} [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]
| combatant2        = {{flagicon|Confederate States of America|1861}} [[آمریکا کونفدراتیو ایالتلری]]
| commander1        ={{flagicon|United States|1861}} [[آبراهام لینکولن]] {{سوءقصد}}{{جب}}{{flagicon|United States|1861}} [[یولیسیز سایمن قرانت]]{{جب}}{{flagicon|United States|1861}} [[جورج بی مک‌کللن]] 
| commander2        ={{flagicon|Confederate States of America|1861}} [[جفرسون دیویس]]{{Surrender}}{{جب}}{{flagicon|Confederate States of America|1861}} [[رابرت ئی. لی]]{{Surrender}}
| strength1         = ۲٫۲۰۰٫۰۰۰ (جمعی)&lt;ref name=&quot;NationalParkService&quot;&gt;{{Cite web |title=Facts |url=http://www.nps.gov/civilwar/facts.htm |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt;{{جب}}۶۹۸٫۰۰۰ (ساواش زیروه‌سینده)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Size of the Union Army in the American Civil War |url=http://www.oocities.org/littlegreenmen.geo/UASize.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130034407/http://www.oocities.org/littlegreenmen.geo/UASize.htm |archive-date=2016-01-30 |quote=Of which 131,000 were in the Navy and Marines, 140,000 were garrison troops and home defense militia, and 427,000 were in the field army}}&lt;/ref&gt;
| strength2         = ۷۵۰٫۰۰۰–۱٫۰۰۰٫۰۰۰ (جمعی){{sfn|Long|1971|p=705}}{{جب}}۳۶۰٫۰۰۰ (ساواش زیروه‌سینده)&lt;ref&gt;{{Cite web |year=1900 |title=The war of the rebellion: a compilation of the official records of the Union and Confederate armies; Series 4 – Volume 2 |url=http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar;cc=moawar;q1=abstract;rgn=full%20text;idno=waro0128;didno=waro0128;view=image;seq=0542 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170725221244/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar;cc=moawar;q1=abstract;rgn=full%20text;idno=waro0128;didno=waro0128;view=image;seq=0542 |archive-date=July 25, 2017 |publisher=United States War Dept. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170725221244/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar;cc=moawar;q1=abstract;rgn=full%20text;idno=waro0128;didno=waro0128;view=image;seq=0542 |archivedate=2017-07-25 |accessdate=2024-12-06}}&lt;/ref&gt;
| casualties1       = ۱۱۰٫۰۰۰+ چاتیشمادا اؤلوم&lt;ref name=&quot;Fox1889&quot;&gt;{{Cite book |last=Fox |first=William F. |url=http://www.civilwarhome.com/foxspref.html |title=Regimental losses in the American Civil War |year=1889 |url-status=dead |access-date=2024-12-06 |archive-date=2017-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525214736/http://www.civilwarhome.com/foxspref.html }}&lt;/ref&gt;{{جب}}۳۶۵٫۰۰۰+ توْپلام اؤلو{{sfn|Chambers|Anderson|1999|p=849}}{{جب}}۲۸۲٫۰۰۰+ یارالی&lt;ref name=&quot;DCAS&quot; /&gt;{{جب}}۱۸۱٫۱۹۳ اسیر &lt;ref name=&quot;Rhodes1893&quot;&gt;{{Cite book |last=Rhodes |first=James Ford |url=http://archive.org/details/historyunitedst20unkngoog |title=History of the United States from the Compromise of 1850 |year=1893 |publisher=Harper &amp; Bros. |location=New York |pages=507–508}}&lt;/ref&gt;
| casualties2       = ۹۴٫۰۰۰+ چاتیشمادا اؤلوم&lt;ref name=&quot;Fox1889&quot; /&gt;{{جب}}۲۹۰٫۰۰۰+ توْپلام اؤلو{{sfn|Chambers|Anderson|1999|p=849}}{{جب}}۱۳۷٫۰۰۰+ یارالی&lt;ref name=&quot;DCAS&quot; /&gt;{{جب}}۴۳۶٫۶۵۸ اسیر&lt;ref name=&quot;Rhodes1893&quot; /&gt;
| casualties3       = 
| conflict          = 
}}
'''آمریکا ایچ ساواشی''' ({{lang-en|American Civil War}}) و یا عومومیتله [[بیرلشمیش ایالتلر گونئیی|گونئی ایالتلری]]نده ایستیفاده ائدیلن دیگر آدی ایله '''ایالتلر آراسی ساواش''' ({{lang-en|War Between the States}})، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]‌نین [[واشینقتن، دی.سی.|واشینقتن]] مرکزلی یؤنتیمی (&quot;''یونیون''&quot; و یا &quot;''قوزئی''&quot;) ایله اؤلکه‌دن آیریلماق ایسته‌ین ۱۱ گونئی ایالتی‌نین بیرلشیب قۇردوغو [[آمریکا کونفدراتیو ایالتلری]] (&quot;''گونئی''&quot; و یا &quot;''کوْنفدراسیون''&quot;) آراسیندا، ۱۸۶۱ تاریخینده چیخمیش و دؤرد ایل سۆرن تام‌قیاسلی بیر [[ایچ ساواش]] دیر. ساواشین اساس نه‌دنی، کند تصروفاتی‌نا اساسلانان جنوب ایالتلرینده اۇجوز ایشچی گۆجو کیمی گئنیش شکیلده ایستیفاده ائدیلن [[قول ساخلاماق|قولدارلیق]]، [[قوزئی آمریکا]]نین باتی بؤلگه‌لرینه دوْغرو گئنیشلندیکجه موذاکیره اوْلونماغا باشلاماسی و صنایع‌لشمیش قوزئی بؤلگه‌لرینده تطبیق ائدیلدیگی کیمی بۆتون اؤلکه‌ده قاداغان ائدیلیب ائدیلمه‌مه‌سی ایله باغلی فیکیر آیریلیغی ایدی.

== طرفلرین مؤ قایسه‌سی ==

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot; 
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! !! [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] !! [[آمریکا کونفدراتیو ایالتلری|کونفدراسیا]]
 |-
 | جمعی اهالی || ۲۲.۰۰۰.۰۰۰ (۷۱%) || ۹.۰۰۰.۰۰۰ (۲۹%)
 |-
 | قول اوْلمایان اهالی|| ۲۱.۵۶۷.۴۱۴ || ۵.۵۰۰.۰۰۰
 |-
 | [[۱۸۶۰]]-جی ایلده شیمال ایالتلارین‌دا قوللارین سایی || ۴۳۲.۵۸۶ || نا
 |-
 | [[۱۸۶۰]]-جی ایلده جنوب ایالتلارین‌دا قوللارین سایی|| نا || ۳.۵۰۰.۰۰۰
 |-
 | عسگر سایی || ۲،۲۰۰،۰۰۰ (۶۷%) || ۱.۰۶۴.۰۰۰ (۳۳%)
 |-
 | دمیریول خطلری (میل)|| ۲۱.۷۸۸ (۷۱%) || ۸.۸۳۸ (۲۹%) 
 |-
 | چیفتلیک (مزرعه) گوچو|| ۹۰% || ۱۰%
 |-
 | سیلاح اۆرتیم (تولید) گوچو || ۹۷% || ۳%
 |-
 | [[۱۸۶۰]]-جی ایلده اۆرتیم (تولید) اوْلونان پامبیق میقداری || آز سایدا || ۴.۵۰۰.۰۰۰ 
 |-
 | [[۱۸۶۰]]-جی ایلده اۆرتیم (تولید) اوْلونان پامبیق میقداری|| آز سایدا|| ۳۰۰.۰۰۰ 
 |-
 | مۆحاریبه‌دن اوّل طرفلرین پول رزولری || ۳۰% || ۷۰%
 |}
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
NavalBattleOfFortPillow.jpg
Civil war 1861-1865.jpg
Freedmen richmond sewing women.jpg
Civil War centennial issues.jpg
USS Wissahickon Crewmembers.jpg
Burial of the dead on the Antietam battlefield army.mil-2008-09-10-145638.jpg
Bayonet-charge-1250.jpg
EwellsDeadSpotsylvania1864crop01.jpg
NewOrleans1841AcrossRiver.jpg
US Secession map 1863 (BlankMap derived).png
American Civil War Battles by Theater, Year.png
Anti Civil War Draft Rioters in Lexington Avenue New York 1863.jpg
Scott-anaconda.jpg
The Peacemakers 1868.jpg
First Charleston Harbor.jpg
NavalBattleOfFortPillow.jpg
Bayonet-charge-1250.jpg
Abraham Lincoln seated, Feb 9, 1864.jpg
Charleston Mercury Secession Broadside, 1860.jpg
President-Jefferson-Davis.jpg
Great Meeting Union Square.jpg
Image:Zouave soldier - NARA - 530410.jpg
Image:Georgetown 1861.jpg
File:A selection of war lyrics- All quiet along the Potomac (a).png
File:DutchGapb.jpg
File:DoV1-034 - The Battle of Shiloh.jpg
File:McClellan riding through Frederick, MD army.mil-2008-09-10-145411.jpg
File:9th New York Infantry Regiment charging the Confederate right at Antietam army.mil-2008-09-10-145623.jpg
File:4th United States Colored Infantry.jpg
Image:MNBPRickettsBatteryPainting.jpg
Image:Malvern Hill 3b49841r.jpg
File:Battle of Antietam2c.jpg
Image:Battle of Fredericksburg 13. Dec 1862.png
File:Battle of Fredericksburg, Dec 13, 1862.png
Image:Battle of Chancellorsville.png
Image:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png
File:Battle of the Wilderness.png
File:Battle of Cold Harbor.png
File:The Fall of Richmond Virginia on the Night of April 2nd 1865.jpeg
File:Lee Surrenders to Grant at Appomattox.jpg
File:Battle of Hampton Roads 3g01752u.jpg
File:The Monitor and Merrimac.jpg
Image:Final Assault upon Fort Fisher, North Carolina (1872-3) by Xanthus Smith.jpg
File:Yorktown artillery2.jpg
File:After Battle of Savage's Station.jpg
File:Lincoln and generals at Antietam.jpg
File:Union soldiers entrenched along the west bank of the Rappahannock River at Fredericksburg, Virginia (cropped).jpg
File:Conf dead chancellorsville edit1.jpg
File:Battle of Gettysburg.jpg
File:Cold Harbor burial party.jpg
File:Virginia, Petersburg, Mortar Dictator - NARA - 533349.jpg
Image:Battle of Wilsons Creek.png
File:Kearsarge and Alabama.jpg
File:Brady - Balloon ascension HD-SN-99-01887.JPEG
File:Lowe balloon photo.jpg
File:USMR Locomotive W. H. Whiton and Lincoln Presidential Car.jpg
File:US Military Railroad engine WH Whiton HD-SN-99-01867.jpg
File:CivilWarambulancecrew.jpg
Image:Civil War graves.JPG
Image:Shiloh Cemetery 1.jpg

&lt;/gallery&gt;

== خاریجی کئچیدلر ==
* [http://www.archives.gov/research/civil-war/photos/index.html Civil War photos] at the [[National Archives and Records Administration|National Archives]]
* [http://www.loc.gov/pictures/search?st=grid&amp;c=100&amp;co=cwp View images] from the [http://www.loc.gov/pictures/collection/cwp/ Civil War Photographs Collectioboom at the Library of Congress
* [http://www.civilwar.org/ Civil War Trust]
* [http://www.gettysburg.edu/library/gettdigital/civil_war/civilwar.htm Civil War Era Digital Collection at Gettysburg College] This collection contains digital images of political cartoons, personal papers, pamphlets, maps, paintings and photographs from the Civil War Era held in Special Collections at Gettysburg College.
* [http://www.washingtonpost.com/lifestyle/civil-war Civil War 150] ''Washington Post'' interactive website on the 150th Anniversary of the American Civil War.
* [http://www.american-south.org/ Civil War in the American South] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210313231903/http://www.american-south.org/ |date=2021-03-13 }} – An Association of Southeastern Research Libraries (ASERL) portal with links to almost 9,000 digitized Civil War-era items—books, pamphlets, broadsides, letters, maps, personal papers, and manuscripts—held at ASERL member libraries
* [http://www.sonofthesouth.net/ The Civil War] – site with 7,000 pages, including the complete run of Harper's Weekly newspapers from the Civil War
* {{Internet Archive short film|id=gov.archives.arc.54756|name=A HOUSE DIVIDED (1960)}}
* [https://www.youtube.com/results?search_query=U.S.+Civil+War+reenactments&amp;oq=U.S.+Civil+War+reenactments&amp;aq=f&amp;aqi=&amp;aql=&amp;gs_l=youtube.12...0.0.0.855.0.0.0.0.0.0.0.0..0.0...0.0.U.S. Civil War Living History Reenactments (videos)]
* [http://www.loc.gov/item/map66001088 West Point Atlas of Civil War Battles]
* [https://web.archive.org/web/20210224091229/https://persuasivemaps.library.cornell.edu/browse-subject &quot;American Civil World&quot; maps at the Persuasive Cartography, The PJ Mode Collectioboom, [[Cornell University Library]]
== قایناقلار ==
{{قایناق}}

{{مین مقاله}}


[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین ایچ ساواشی]]
[[بؤلمه:آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:Rebellions in the United States]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1861]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1862]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1863]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1864]]
[[بؤلمه:Conflicts in 1865]]
[[بؤلمه:19th-century conflicts]]
[[بؤلمه:1860s in the United States]]
[[بؤلمه:Wars of independence]]
[[بؤلمه:Internal wars of the United States]]
[[بؤلمه:1860s conflicts]]</text>
      <sha1>ouatsa8dnii88eam0fx2n1jfc20g0if</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بیسمارک (آلتمارک)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30090</id>
    <revision>
      <id>1594356</id>
      <parentid>1497473</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4328" sha1="1rgri2vwuojkm7ny87ydy77bn9sz4sx" xml:space="preserve">{{Orphan|date=جولای ۲۰۱۷}}

{{Infobox settlement
|official_name            = بیسمارک (آلتمارک)
|settlement_type          = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|nickname                 = 
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =DE-ST 15-0-90-070 Bismark COA.png

&lt;!-- Maps --&gt;
|&lt;!--|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = 
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|آلمان|size=23px}} 
|subdivision_type1        = [[آلمان ایالتلری|ایالت]]
|subdivision_name1        =Sachsen-Anhalt
|subdivision_type2        = ناحیه
|subdivision_name2        =

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 289.43
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2015
|population_footnotes     = 
|population_total         =8976
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               = 
|timezone_DST             = 
|utc_offset_DST           =
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              =55
|elevation_ft             = 
|coordinates              ={{coord|52|40|0|N|11|33|0|E|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = 
|area_code                = 
|blank_name               =
|blank_info               = 
|blank1_name              = پوستال کود
|blank1_info              = 39576, 39579, 39599, 39606, 39624, 39629
|website                  = [http://www.stadt-bismark.de www.stadt-bismark.de]
|footnotes                = 
}}
{{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =بیسمارک (آلتمارک) شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = بیسمارک (آلتمارک)|position=right|background=white|lat=52.40|long=11.33}}
'''بیسمارک (آلتمارک)''' ({{Lang-de|Bismark, Germany}})  [[آلمان|آلمانین]]  [[زاکسن-آنهالت]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۵۵ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا  ۸۹۷۶ نفر دیر. بۇ شهرین ۲۸۹٫۴۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار.&lt;br /&gt;
== جوغرافی ==
&lt;br /&gt;[[file:DE-ST 15-0-90-070 Bismark COA.png|400px|thumb|left| بیسمارک (آلتمارک) شهرین [[آرم|آرمی]]]]&lt;br /&gt;
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:DE-ST 15-0-90-070 Bismark COA.png
Image:Bismark (Altmark) in SDL.png
Image:Bismark Kirche.jpg
Image:Bismark Goldene Laus.jpg
Image:Bismarck monument in Bismark, Germany.jpg

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[آلمان]]
* [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]
== ائشیگه باغلانتی‌لار ==
&lt;br /&gt; [https://web.archive.org/web/20220411201737/https://www.stadt-bismark.de/ www.stadt-bismark.de] بیسمارک (آلتمارک) شهرین رسمی وب سایتی&lt;br /&gt;
== قایناق‌لار ==
http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار  ایداره سی
{{آلمان شهرلری}}

[[بؤلمه:آلمان شهرلری]]</text>
      <sha1>1rgri2vwuojkm7ny87ydy77bn9sz4sx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوبرمشل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30816</id>
    <revision>
      <id>1594349</id>
      <parentid>1446823</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T02:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4089" sha1="dmegjyb5e3o0rzvxpbhxe7gzu9jicmb" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = اوبرمشل
|settlement_type          = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|nickname                 = 
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =DEU Obermoschel COA.svg

&lt;!-- Maps --&gt;
|&lt;!--|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = 
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|آلمان|size=23px}} 
|subdivision_type1        = [[آلمان ایالتلری|ایالت]]
|subdivision_name1        =Rheinland-Pfalz
|subdivision_type2        = ناحیه
|subdivision_name2        =

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 10.15
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2015
|population_footnotes     = 
|population_total         =1154
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               = 
|timezone_DST             = 
|utc_offset_DST           =
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              =206
|elevation_ft             = 
|coordinates              ={{coord|49|43|37|N|07|46|22|E|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = 
|area_code                = 
|blank_name               =
|blank_info               = 
|blank1_name              = پوستال کود
|blank1_info              = 67823
|website                  = [http://www.obermoschel.de/ www.obermoschel.de]
|footnotes                = 
}}
{{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =اوبرمشل شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = اوبرمشل|position=right|background=white|lat=49.43|long=7.46}}
'''اوبرمشل''' ({{Lang-de|Obermoschel}})  [[آلمان|آلمانین]]  [[راینلاند-فالتس]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۲۰۶ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا  ۱۱۵۴ نفر دیر. بۇ شهرین ۱۰٫۱۵ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.&lt;br /&gt;
== جوغرافی ==
&lt;br /&gt;[[file:DEU Obermoschel COA.svg|400px|thumb|left| اوبرمشل شهرین [[آرم|آرمی]]]]&lt;br /&gt;
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;

Wilhelmstraße Obermoschel mit Selberg im Hintergrund.JPG
Kanalstraße Obermoschel mit dem Landsberg im Hintergrund.JPG
Marktplatz Obermoschel.JPG
Prot Kir Obermoschel 1.JPG

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[آلمان]]
* [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
&lt;br /&gt; [https://web.archive.org/web/20111121194428/http://www.obermoschel.de/ www.obermoschel.de] اوبرمشل شهرین رسمی وب سایتی&lt;br /&gt;
== قایناق‌لار ==
http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار  ایداره سی
{{آلمان شهرلری}}

[[بؤلمه:آلمان شهرلری]]</text>
      <sha1>dmegjyb5e3o0rzvxpbhxe7gzu9jicmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایونیس، لوئیزیانا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48689</id>
    <revision>
      <id>1594351</id>
      <parentid>608015</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4798" sha1="r615iliz476ttuf5d9ynsmn988lq7yz" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = ایونیس، لوئیزیانا
|settlement_type          = شهر
|nickname                 = 
|motto                    =Louisiana's Prairie Cajun Capital

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 200px
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =
&lt;!-- Maps --&gt;
|image_map                = 
|mapsize                  = 250px
|map_caption              =
|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize          =
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{بایراقچه|United States}} ،[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]
|subdivision_type1        = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلوملری|ایالت]]
|subdivision_name1        = [[لوئیزیانا ایالتی]]
|subdivision_type2        = [[لوئیزیانا ایالتین شهرلری|شهر]]
|subdivision_name2        =[[Acadia Parish, Louisiana|Acadia]], [[St. Landry Parish, Louisiana|St. Landry]]

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = [[Council-manager government|Council-Manager]]
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  Imperial
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           =13.31 
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2010
|population_footnotes     = 
|population_total         = 10398
|population_density_km2   = 772.49
|population_density_sq_mi =

&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               =
|timezone_DST             =
|utc_offset_DST           = 
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              = 
|elevation_ft             = 49
|coordinates              = {{coord|30|29|37|N|92|25|01|W|display=inline,title}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = [[زیپ کود]]
|area_code                = 70535
|blank_name               =[[Federal Information Processing Standards|FIPS code]]
|blank_info               = 22-24565
|blank1_name              = 
|blank1_info              = 
|website                  = 
|footnotes                = 
}}
{{Location map|United States |float =left  |width=500 | caption =ایونیس شهرین نقشه اۆستونده یئری| label =ایونیس|position=right|background=yellow|lat=30.29|long=-92.25}}
'''ایونیس، لوئیزیانا''' ({{Lang-en|'''Eunice, Louisiana'''}}) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[لوئیزیانا ایالتی]]ندا یئر آلان بیر شهردیر و  ۱۳٫۳۱  کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين [[نۆفوس ساییمی]] اساسیندا ۱۰۳۹۸ نفر و [[اها‌لی سیخلیغی]] ۷۷۲٫۴۹ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر [[دنیز سئویه‌سی|دنیز سئوییه‌سیندن]] اۇجالیقیدا یئرلشیر.

== گؤرونتولر ==
== بیرده باخ ==

* [[لوئیزیانا ایالتی]]
* [[لوئیزیانا ایالتین شهرلری]]
* [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلوملری]]

== ائشیک باغلانتی‌لار ==
*[https://web.archive.org/web/20170725231507/http://www.eunice-la.com/ Eunice, Louisiana]
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Eunice, Louisiana
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Eunice, Louisiana|Eunice, Louisiana]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

{{لوئیزیانا ایالتین شهرلری}}

{{آمریکانین ان اۆست دۆزئی ایداری بیریملری}}

[[بؤلمه:لوئیزیانا ایالتین شهرلری]]</text>
      <sha1>r615iliz476ttuf5d9ynsmn988lq7yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تکزاس بیلیم‌یوردو، آرلینقتون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57732</id>
    <revision>
      <id>1594357</id>
      <parentid>1534223</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7984" sha1="ap8766elillzphvttfaxoep7tdlqhgn" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name              = تکزاس بیلیم‌یوردو، آرلینقتون
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = 
| image_size        = 150
| image_alt         = 
| caption           = 
| latin_name        = 
| other_name        = 
| former_name       = 
| motto             = Disciplina Praesidium Civitatis ([[Latin]])
| motto_lang        = The cultivated mind is the guardian of democracy
| mottoeng          = 
| top_free_label    = 
| top_free          = 
| type              = [[دؤولت بیلیم‌یوردو|دؤولتی]]
| established       =1895 as Arlington College  
| closed            = 
| founder           = 
| parent            = 
| affiliation       = 
| religious_affiliation = 
| academic_affiliation  = 
| endowment         = $141.3 million
| budget            = 
| officer_in_charge = 
| chairman          = 
| chairperson       = 
| chancellor        = 
| president         = [[Vistasp Karbhari]]
| vice-president    = 
| superintendent    = 
| provost           = 
| vice_chancellor   = 
| rector            = 
| principal         = 
| dean              = 
| director          = 
| head_label        = 
| head              = 
| academic_staff    = 
| administrative_staff = 
| students          = 36,441
| undergrad         = 
| postgrad          = 
| doctoral          = 
| other             = 
| address           =  
| city              = [[آرلینقتون، تکزاس]]
| state             = 
| province          = 
| country           =[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]] 
| postcode          = 
| coordinates       =  
| campus            =شهرین حومه‌سی 
| language          = 
| free_label        = 
| free              = 
| free_label2       = 
| free2             = 
| colors            = 
| athletics         = [[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] [[Division I (NCAA)|Division I]] – [[Sun Belt Conference|Sun Belt]]
| sports            = 
| athletics_nickname = 
| sporting_affiliations = 
| mascot            = Blaze the [[Horse]]
| sports_free_label = 
| sports_free       =
| sports_free_label2 = 
| sports_free2       = 
| website           =  {{URL|http://www.uta.edu/}}
| logo              =[[File:UTArlington-logo.png|180px]] 
| logo_size         = 
| logo_alt          = 
}}
'''تکزاس بیلیم‌یوردو، آرلینقتون''' ({{lang-en| University of Texas at Arlington}}, {{lang-fa|دانشگاه تگزاس در آرلینگتون}}، {{lang-ar|جامعة تكساس في أرلينغتون}})[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]]نین [[آرلینقتون، تکزاس]] شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ [[بیلیم‌یوردو]] شهرین حومه‌سینده‌دیر. عۆمومی و [[دؤولت بیلیم‌یوردو|دؤولتی‌]] اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
File:The first building on the campus of Arlington College.jpg|&lt;!--An undated image of the first building on the campus of Arlington College
File:Carlisle Military Academy, 1911.jpg|&lt;!--Bird's-eye painting of Carlisle Military Academy, 1911
File:NTAC cadets on campus quad, 1920.jpg|&lt;!--NTAC Corps of Cadets on the campus quad, 1920s.
File:UTAPlanetarium.PNG|thumbnail|Chemistry &amp; Physics building with planetarium.
File:UTAWaterfall.jpg|&lt;!--A waterfall on campus
File:CPC District.jpg|&lt;!--College Park District
File:FortDavisCampaignMap.jpg|&lt;!--alt=A photo of a black and white hand drawn map from 1880 showing Fort Davis and the Chinati Mountains used during military campaigns against the Apache Indians led by Victorio|''Fort Davis Campaign Map''&amp;lt;br/&amp;gt;A hand drawn military map from the 1880 campaign against Victorio and his Chiricahua Apaches. Image from the [http://libraries.uta.edu/SpecColl/crose04/fortdavis.htm Special Collections of The University of Texas at Arlington Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706234607/http://libraries.uta.edu/SpecColl/crose04/fortdavis.htm |date=2010-07-06 }}
File:UTA logomark.png|&lt;!--UTA logomark
File:UTEPPicksUp2.jpg|&lt;!--The &quot;Go Mavs&quot; hand symbol. This is identical to University of Texas at El Paso|UTEP's &quot;Picks Up&quot; symbol, but because of its resemblance of the letter &quot;M&quot; formed by the index, middle, and ring fingers, it is used by UTA to represent the first initial for the team name (the &quot;Mavericks&quot;).
File:UTA SH CPC.jpg|&lt;!--A Spirit Horse at the College Park Center

&lt;/gallery&gt;

== مزون‌لار ==

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =University of Texas at Arlington
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{آمریکا بیلیم یوردلاری}}

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
*'The Shorthorn'', February 19, 1987.
*See [[Demographics of Texas]] and [[Demographics of the United States]] for references.
*Saxon, G.D., “Transitions: A Centennial History of the University of Texas at Arlington,” The UTA Press, Arlington, Texas, 1995.
*https://www.uta.edu/cmas/about/mission.html
*https://www.usnews.com/best-graduate-schools/university-of-texas-arlington-228769/overall-rankings
*https://web.archive.org/web/20180214044407/http://www.theshorthorn.com/news/phi-gamma-delta-suspended-for-three-years/article_e4fe2d08-1123-11e8-8b04-539aace3fb3c.html
*http://www.thecb.state.tx.us/reports/PDF/7831.PDF?CFID=54229206&amp;amp;CFTOKEN=20136132{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Hightower, J. Brantley. &amp;quot;Quiet Standout&amp;quot;. ''Texas Architect'', Jan/Feb, 2008, page 47.
*Hamilton, Todd. &amp;quot;Reimagined Introvert&amp;quot;. ''Texas Architect'', May/June, 2008, page 58.
*{{cite web|url=https://www.uta.edu/diversity/diversity.pdf|title=UTA Diversity 2008|accessdate=August 8, 2010|archivedate=2012-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121180759/http://www.uta.edu/diversity/diversity.pdf}}
*{{cite web|title=Private Endowments|url=http://www.utimco.org/scripts/PrivateEndowInfo/Complist.asp|work=UTIMCO|accessdate=24 January 2017|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003170826/http://www.utimco.org/scripts/PrivateEndowInfo/Complist.asp}}
*{{cite web|publisher=[[UT Arlington Official Athletic Website]]|title=UT Arlington to join Sun Belt Conference in 2013–14|url=http://www.utamavs.com/genrel/052412aaa.html|date=May 24, 2012|accessdate=June 15, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171231103334/http://www.utamavs.com/genrel/052412aaa.html|archivedate=2017-12-31}}
*{{cite web |url=http://arc.uta.edu/misc/history.htm |title=History |publisher=[[Arlington, Texas]]: University of Texas at Arlington |accessdate=September 29, 2011 |year=2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811170802/http://arc.uta.edu/misc/history.htm |archivedate=August 11, 2011 |df=mdy-all }}
*[https://www.uta.edu/studentaffairs/mavsmeet-history/uta-history UT Arlington History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414212035/http://www.uta.edu/studentaffairs/mavsmeet-history/uta-history |date=2012-04-14 }}''The University of Texas at Arlington.'' Accessed January 27, 2012
*[https://www.uta.edu/studentaffairs/mavsmeet-history/uta-history UT Arlington History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414212035/http://www.uta.edu/studentaffairs/mavsmeet-history/uta-history |date=2012-04-14 }} Accessed May 15, 2011.

[[بؤلمه:بیلیم‌یوردلار]]

[[en:University of Texas at Arlington|University of Texas at Arlington]]</text>
      <sha1>ap8766elillzphvttfaxoep7tdlqhgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دواین جانسون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107874</id>
    <revision>
      <id>1594341</id>
      <parentid>1147207</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:WWE - London 6+70500 (22).jpg]] → [[File:Dwayne &quot;The Rock&quot; Johnson on tour in England, 2012.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name</comment>
      <origin>1594341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3501" sha1="tmaqg56lhcv9hgls78oeqk6me9i2hix" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=دواین جانسون
|شکیل=دواین جانسون
|شکیل آدی=Dwayne Johnson 2, 2013.jpg
|شکلین اولچوسو =260
|آیری آدلار    =
|قیسا بیلگی   =[[اوْیونچو]].
|میللیت=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]]
|تحصیل = 
|دوْغوم تاریخ ={{birth date and age|1972|5|2}}
|دوْغوم یئر   =[[Hayward, California]], آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
|اؤلوم تاریخ  =
|اؤلوم یئر    =
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
|حیات یوْلداشی= Dany Garcia Lauren Hashian
|اۇشاقلاری=
|ایمضا=
| وب‌سایت      =
}}
'''دواین جانسون''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Dwayne Johnson) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[اوْیونچو]]. ۲ مئی ۱۹۷۲ ‏ ایلینده [[کالیفورنیا ایالتی|کالیفورنیا ایالتینده]] دۆنیایا گؤز آچیب. 1996–2004, 2011–گۆنوموز (wrestler) ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Dwayne Johnson|Dwayne Johnson]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Dwayne Johnson
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;320&quot;&gt;
File:The_ROCK.jpg
File:WWF_RAW_2001-10-15_The_Rock_at_ringside.jpg
File:Rockwrestling.jpg
File:Dany_Garcia_and_Dwayne_The_Rock_Johnson_2009_Tribeca.jpg
File:Therockaswwfchampion.jpg
File:Dwayne &quot;The Rock&quot; Johnson on tour in England, 2012.jpg
File:WWE_-_Sheffield_020499_(49).jpg
File:The_Peoples_Elbow.jpg
File:WWE_Champion_The_Rock_2013.jpg
File:Jilted_Groom_Hits_Rock_Bottom.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار]]
[[بؤلمه:Dwayne Johnson]]
[[بؤلمه:۱۹۷۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار]]
[[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار]]
[[بؤلمه:Actors of Samoan descent]]
[[بؤلمه:African-American male actors]]
[[بؤلمه:African-American male professional wrestlers]]
[[بؤلمه:African-American players of American football]]
[[بؤلمه:African-American players of Canadian football]]
[[بؤلمه:American actor-athletes]]
[[بؤلمه:American football defensive linemen]]
[[بؤلمه:آمریکالی کیشی فیلم اویونچولار]]
[[بؤلمه:American people of Black Nova Scotian descent]]
[[بؤلمه:American people of Irish descent]]
[[بؤلمه:American sportspeople of Samoan descent]]
[[بؤلمه:American professional wrestlers of Samoan descent]]
[[بؤلمه:نیوزیلندده‌کی آمریکالی غوربتچیلر]]
[[بؤلمه:Anoa'i family]]
[[بؤلمه:Calgary Stampeders players]]
[[بؤلمه:C]]</text>
      <sha1>tmaqg56lhcv9hgls78oeqk6me9i2hix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برایس جانسون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110354</id>
    <revision>
      <id>1594353</id>
      <parentid>871811</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7542" sha1="mc3xfwqzwbakop9damwq5xsuq8w9v9c" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=برایس جانسون
|شکیل=برایس جانسون
|شکیل آدی=Bryce Johnson.jpg
|شکلین اولچوسو =260
|آیری آدلار    =
|قیسا بیلگی   =[[اوْیونچو]].
|میللیت=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]]
|تحصیل = 
|دوْغوم تاریخ ={{birth date and age|1977|04|18}}
|دوْغوم یئر   =[[Reno, Nevada]], آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
|اؤلوم تاریخ  =
|اؤلوم یئر    =
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
|حیات یوْلداشی= {{marriage|Dawn Joanne Shand|2003}} 
|اۇشاقلاری=
|ایمضا=
| وب‌سایت      =
}}
'''برایس جانسون''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Bryce Johnson) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[اوْیونچو]]. ۱۸ آوریل ۱۹۷۷ ‏ ایلینده [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکادا]] دۆنیایا گؤز آچیب. 1999–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
== اوْینادیغی فیلم‌لر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 1999
| ''Puzzled''
| Dominick
|
|-
| 2003
| ''[[Chasing Papi]]''
| Bellboy
|
|-
| 2004
| ''[[Bring It On Again]]''
| Greg
| Direct-to-video
|-
| 2004
| ''[[Harry + Max]]''
| Harry
|
|-
| 2004
| ''[[Home of Phobia]]''
| Tazwell
|
|-
| 2004
| ''{{sortname|The|Skulls III}}''
| Roger Lloyd
| Direct-to-video
|-
| 2006
| ''[[Sleeping Dogs Lie (2006 film)|Sleeping Dogs Lie]]''
| John
|
|-
| 2006
| ''Becoming Bardo''
| Shucks
| Short فیلم
|-
| 2007
| ''[[Doctor Strange: The Sorcerer Supreme]]''
| [[Doctor Strange]] (voice)
| Direct-to-video
|-
| 2008
| ''[[Trucker (film)|Trucker]]''
| Rick
|
|-
| 2008
| ''Man Maid''
| Bobby &quot;Big Time&quot; Billings
|
|-
| 2008
| ''{{sortname|The|Blue Tooth Virgin|nolink=1}}''
| David
|
|-
| 2008
| ''[[Private Valentine: Blonde &amp; Dangerous]]''
| Derek O'Grady
|
|-
| 2009
| ''[[Hulk Vs]]''
| [[Hulk (comics)|Bruce Banner]] (voice)
| Direct-to-video
|-
| 2011
| ''[[God Bless America (film)|God Bless America]]''
| Co-worker
|
|-
| 2011
| ''Hit List''
| Chad
|
|-
| 2013
| ''[[Willow Creek (film)|Willow Creek]]''
| Jim
|
|-
| 2014
| ''[[Something, Anything]]''
| Mark
|
|-
| 2014
| ''[[North of Hell]]''
| Lanny Kelso
|
|-
| 2014
| ''Lucky Dog''
| Travis
|
|-
| 2014
| ''Broadtrip''
| Cop
| Short فیلم
|-
| 2014
| ''Deadly Daycare''
| Daniel
|
|-
| 2015
| ''[[Visions (film)|Visions]]''
| Ben
|
|-
| 2015
| ''[[Home Sweet Hell]]''
| Lanny Kelso
|
|-
| 2017
| ''[[Darkness Rising (film)|Darkness Rising]]''
| Jake
| فیلم
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 1999
| ''[[Undressed]]''
| Cliff
| 5 episodes
|-
| 1999–2001
| ''[[Popular (TV series)|Popular]]''
| Josh Ford
| Main cast; 43 episodes
|-
| 2001
| ''[[Gilmore Girls]]''
| Paul
| Episode: &quot;[[Run Away, Little Boy]]&quot;
|-
| 2001
| ''[[Dawson's Creek]]''
| Library guy
| Episode: &quot;[[Four Scary Stories]]&quot;
|-
| 2005
| ''[[What I Like About You (TV series)|What I Like About You]]''
| Chris
| Episode: &quot;Girls Gone Wild&quot;
|-
| 2005
| ''[[House (TV series)|House]]''
| James
| Episode: &quot;[[Acceptance (House)|Acceptance]]&quot;
|-
| 2005
| ''[[Nip/Tuck]]''
| Corporal Oliver Brandt
| Episode: &quot;Abby Mays&quot;
|-
| 2006
| ''[[Standoff (TV series)|Standoff]]''
| Krista's boyfriend
| Episode: &quot;[[Pilot (Standoff)|Pilot]]&quot;
|-
| 2006
| ''[[Shark (U.S. TV series)|Shark]]''
| Josh Carpenter
| Episode: &quot;In the Grasp&quot;
|-
| 2007
| ''[[Without a Trace]]''
| Nick Edberg
| Episode: &quot;Desert Springs&quot;
|-
| 2007
| ''[[Side Order of Life]]''
| Adam
| Episode: &quot;What Price Truth?&quot;
|-
| 2008
| ''{{sortname|The|Mentalist}}''
| Ranger Kyle
| Episode: &quot;Redwood&quot;
|-
| 2009
| ''[[Drop Dead Diva]]''
| Eric Hayes
| Episode: &quot;Grayson's Anatomy&quot;
|-
| 2009
| ''[[CSI: NY]]''
| Nick &quot;Cool&quot; Emerson
| Episode: &quot;Battle Scars&quot;
|-
| 2009
| ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]''
| Mark Baker
| Episode: &quot;Death and the Maiden&quot;
|-
| 2010
| ''[[NCIS (TV series)|NCIS]]''
| Navy Lieutenant David Shankton
| Episode: &quot;Mother's Day&quot;
|-
| 2010–16
| ''[[Pretty Little Liars (TV series)|Pretty Little Liars]]''
| Detective [[Darren Wilden]]
| 23 episodes
|-
| 2010
| ''[[Lone Star (TV series)|Lone Star]]''
| Drew Thatcher
| Main cast; 2 episodes
|-
| 2011
| ''[[Death Valley (TV series)|Death Valley]]''
| Officer Billy Pierce
| Main cast; 12 episodes
|-
| 2013
| ''{{sortname|The|Client List|dab=TV series}}''
| Detective Dunbar
| 2 episodes
|-
| 2013
| ''[[Anger Management (TV series)|Anger Management]]''
| Mike
| Episode: &quot;Charlie Dates Crazy, Sexy, Angry&quot;
|-
| 2013
| ''[[Glee (TV series)|Glee]]''
| Cody Tolentino
| Episode: &quot;[[Previously Unaired Christmas]]&quot;
|-
| 2013
| ''NCIS''
| Eddie Macklin
| Episode: &quot;[[Devil's Triad]]&quot;
|-
| 2014
| ''[[Supernatural (U.S. TV series)|Supernatural]]''
| Sal Lassiter
| Episode: &quot;[[Bloodlines (Supernatural)|Bloodlines]]&quot;
|-
| 2014
| ''[[Hot in Cleveland]]''
| Dylan
| Episode: &quot;Naked and Afraid&quot;
|-
|2018
|''[[Bobcat Goldthwait's Misfits &amp; Monsters]]''
|Caleb Faustini/Steve
|Episode: Devil in the Blue Jeans&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.criticalblast.com/articles/2018/08/06/review-bobcat-goldthwaits-misfits-monsters-episode-3-devil-blue-jeans|title=Review: Bobcat Goldthwait's Misfits &amp; Monsters- Episode 3 &quot;Devil in the Blue Jeans&quot;|last=Maillaro|first=Mike 'Ace'|date=2018-08-06|website=www.criticalblast.com|language=en|access-date=2018-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825110337/http://www.criticalblast.com/articles/2018/08/06/review-bobcat-goldthwaits-misfits-monsters-episode-3-devil-blue-jeans|archivedate=2018-08-25|accessdate=2019-03-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|[[The Good Doctor (TV series)]]
|Wade
|Episode: “Carrots”
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2011–12
| ''[[Simian Undercover Detective Squad]]''
| Various
| 5 episodes
|-
| 2012
| ''Dating Rules from My Future Self''
| Brendan Burke
| 6 episodes
|-
| 2012
| ''{{sortname|The|Hi-Life|nolink=1}}''
| The customer
| 2 episodes
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2005
| ''[[Call of Duty 2]]''
| {{n/a}}
| Voice
|-
| 2005
| ''[[Call of Duty 2: Big Red One]]''
| {{n/a}}
| Voice
|-
| 2005
| ''[[Gun (video game)|Gun]]''
| Port, additional voices
| Voice
|-
| 2006
| ''[[Justice League Heroes]]''
| [[Aquaman]]
| Voice
|-
| 2009
| ''[[Transformers: Revenge of the Fallen (video game)|Transformers: Revenge of the Fallen]]''
| [[Protoform (Transformers)|Protoform]]
| Voice
|-
| 2012
| ''[[Resistance: Burning Skies]]''
| Tom Riley
| Voice
|}
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Bryce Johnson|Bryce Johnson]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Bryce Johnson
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار]]</text>
      <sha1>mc3xfwqzwbakop9damwq5xsuq8w9v9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لوبنان‌دا یهودی‌لیق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151025</id>
    <revision>
      <id>1594338</id>
      <parentid>649981</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Deirsynagogue.PNG]] → [[File:Palais Younes Maan.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>1594338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1365" sha1="b9u8smy7i82nqfbhkxp2dvg5vmdoz74" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
|group = Lebanese Jews&lt;br&gt;اليهود اللبنانيين&lt;br&gt;Juifs libanais&lt;br&gt;יהודים לבנונים
|image =
|pop  = {{flag|Lebanon}}: '''40'''&lt;ref name=&quot;vjw&quot;&gt;{{cite web |title=Jews in Islamic Countries: Lebanon|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/lebjews.html|publisher=Jewish Virtual Library|accessdate=15 December 2015}}&lt;/ref&gt;
Several thousand emigrants and descendants outside of Lebanon
|regions = [[Beirut]]
|langs = [[عبرانیجه]], [[عرب دیلی]], French

'''لوبنان‌دا یهودی‌لیق''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: History of the Jews in Lebanon، [[عرب دیلی|عرب‌جه]]: يهود لبنان، [[آنادولو تورکجه‌سی]]: Lübnan'daki Yahudilerin tarihi، [[فارس دیلی|فارسجا]]: تاریخ یهودیان در لبنان) - بیر قومی گروه
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
Image:Kaniys.jpg|&lt;!--[[Maghen Abraham Synagogue]] in [[Beirut, Lebanon]].]] -----------&gt;
File:Palais Younes Maan.png|&lt;!--In the center of the photo, synagogue of [[Deir al-Qamar]], dating from the seventeenth century, abandoned but still intact.]] -----------&gt;
File:Bayt olamen.jpg|&lt;!--The Jewish Cemetery in Beirut (2008).]] -----------&gt;

&lt;/gallery&gt;
== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:خالقلار]]</text>
      <sha1>b9u8smy7i82nqfbhkxp2dvg5vmdoz74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1594342</id>
      <parentid>1594338</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Elias Ziade</username>
        <id>20714</id>
      </contributor>
      <comment>Sinagoq təsvirdə yer almır; əksinə, bu, Fəxrəddinin qardaşı Şahzadə Yunus əl-Məninin sarayıdır.</comment>
      <origin>1594342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1199" sha1="hsy3na3zeqcqm8fso4zyg9c3ovdw6db" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
|group = Lebanese Jews&lt;br&gt;اليهود اللبنانيين&lt;br&gt;Juifs libanais&lt;br&gt;יהודים לבנונים
|image =
|pop  = {{flag|Lebanon}}: '''40'''&lt;ref name=&quot;vjw&quot;&gt;{{cite web |title=Jews in Islamic Countries: Lebanon|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/lebjews.html|publisher=Jewish Virtual Library|accessdate=15 December 2015}}&lt;/ref&gt;
Several thousand emigrants and descendants outside of Lebanon
|regions = [[Beirut]]
|langs = [[عبرانیجه]], [[عرب دیلی]], French

'''لوبنان‌دا یهودی‌لیق''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: History of the Jews in Lebanon، [[عرب دیلی|عرب‌جه]]: يهود لبنان، [[آنادولو تورکجه‌سی]]: Lübnan'daki Yahudilerin tarihi، [[فارس دیلی|فارسجا]]: تاریخ یهودیان در لبنان) - بیر قومی گروه
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
فایل:Kaniys.jpg|&lt;!--[[Maghen Abraham Synagogue]] in [[Beirut, Lebanon]].]] -----------&gt;
فایل:Bayt olamen.jpg|&lt;!--The Jewish Cemetery in Beirut (2008).]] -----------&gt;
&lt;/gallery&gt;
== قایناقلار ==
{{قایناق}}

[[بؤلمه:خالقلار]]</text>
      <sha1>hsy3na3zeqcqm8fso4zyg9c3ovdw6db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بیرینجی بول ران دؤیوشو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249802</id>
    <revision>
      <id>1594355</id>
      <parentid>614031</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T07:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7841" sha1="3af9g8cm7ksrbcf735xd1h1zztctou3" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict    = First Battle of Bull Run&lt;br&gt;{{small|First Battle of Manassas}}&lt;ref name=1stmanassas/&gt;
|partof      = the [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین ایچ ساواشی]]
|image       = [[File:First Battle of Bull Run Kurz &amp; Allison.jpg|300px|border]]
|caption     = ''First Battle of Bull Run''.&lt;br /&gt;[[Chromolithography|Chromolithograph]] by [[Kurz and Allison|Kurz &amp; Allison]], 1889
|date        = {{Start date|1861|7|21}}
|place       = [[Fairfax County, Virginia|Fairfax County]] and [[Prince William County, Virginia|Prince William County]], [[Virginia in the American Civil War|Virginia]]
|coordinates = {{Coord|38.8147|N|77.5227|W|type:event_region:US-VA|format=dms|display=inline,title}}
|result      = Decisive [[Confederate States of America|Confederate]] victory
|combatant1  = {{flagicon|US|1861}} [[United States]] ([[Union (American Civil War)|Union]])
|combatant2  = {{flagicon|CSA|1861c}} [[Confederate States of America|Confederate States]] ([[Confederacy (American Civil War)|Confederacy]])
|commander1  = ''Political leaders'':
*[[Abraham Lincoln]]
''Military commanders'':
*[[Winfield Scott]]
*[[Irvin McDowell]]
*[[Robert Patterson]]
|commander2  = ''Political leaders'':
*[[جفرسون دیویس]]
''Military commanders'':
*[[P. G. T. Beauregard]]
*[[Thomas &quot;Stonewall&quot; Jackson]]{{WIA}}
*[[Joseph E. Johnston]]
|units1= Department of Northeastern Virginia:
*[[Army of Northeastern Virginia]]
[[Department of Pennsylvania (American Civil War)|Department of Pennsylvania]]:
*''Patterson's Command'' (not engaged) 
|units2=
*[[Army of the Potomac (Confederate)|Army of the Potomac]]&lt;ref name=CSAunit&gt;''Further information:'' Official Records, Series I, Volume II [http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar;cc=moawar;idno=waro0002;node=waro0002%3A6;view=image;seq=485;size=100;page=root pages 469–470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317173253/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar;cc=moawar;idno=waro0002;node=waro0002%3A6;view=image;seq=485;size=100;page=root |date=2017-03-17 }}.&lt;/ref&gt;
*[[Confederate Army of the Shenandoah|Army of the Shenandoah]]&lt;ref name=CSAunit/&gt;
|strength1   = Army of Northeastern Virginia:
*35,732&lt;ref name=UFS&gt;''Further information:'' '''''Abtract from returns of the Department of Northeastern Virginia, commanded by Brigadier-General McDowell, U.S.A., for July 16 and 17, 1861''''' (Official Records, Series I, Volume II [http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar&amp;cc=moawar&amp;idno=waro0002&amp;node=waro0002%3A6&amp;view=image&amp;seq=325&amp;size=100 page 309] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317173240/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar&amp;cc=moawar&amp;idno=waro0002&amp;node=waro0002%3A6&amp;view=image&amp;seq=325&amp;size=100 |date=2017-03-17 }}).&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;({{circa|lk=no}} 18,000 engaged)&lt;ref name=strength/&gt;
''Patterson's Command'':
*14–18,000 (not engaged)
|strength2   = 32,000–34,000&lt;ref name=CFS&gt;''Further information:'' Official Records, Series I, Volume II [http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar&amp;cc=moawar&amp;idno=waro0002&amp;node=waro0002%3A6&amp;view=image&amp;seq=203&amp;size=100 page 187] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} and [http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar;cc=moawar;idno=waro0002;node=waro0002%3A6;view=image;seq=584;size=100;page=root pages 568–569] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317173258/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar;cc=moawar;idno=waro0002;node=waro0002%3A6;view=image;seq=584;size=100;page=root |date=2017-03-17 }}.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;({{circa|lk=no}} 18,000 engaged)&lt;ref name=strength/&gt;
|casualties1 ='''2,708'''{{longitem|(481 killed;&lt;br&gt;&amp;nbsp;1,011 wounded;&lt;br&gt;&amp;nbsp;1,216 missing)&lt;ref name=UFC&gt;''Further information:'' '''''Casualties at the battle of Bull Run, July 21, 1861.''''' (Official Records, Series I, Volume II [http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar&amp;cc=moawar&amp;idno=waro0002&amp;node=waro0002%3A6&amp;view=image&amp;seq=343&amp;size=100 page 327] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317173306/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar&amp;cc=moawar&amp;idno=waro0002&amp;node=waro0002%3A6&amp;view=image&amp;seq=343&amp;size=100 |date=2017-03-17 }}).&lt;/ref&gt;
|casualties2 ='''1,982'''{{longitem|(387 killed;&lt;br&gt;&amp;nbsp;1,582 wounded;&lt;br&gt;&amp;nbsp;13 missing)&lt;ref name=CFC&gt;''Further information:'' '''''Casualties in the Army of the Potomac (Confederate) July 21, 1861.''''' (Official Records, Series I, Volume II [http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moawar&amp;cc=moawar&amp;idno=waro0002&amp;node=waro0002%3A6&amp;view=image&amp;seq=586&amp;size=100 page 570]).&lt;/ref&gt;
}}

'''''بیرینجی بول ران دؤیوشو''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: First Battle of Bull Run) [[آمریکا کونفدراتیو ایالتلری]] و [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین ایچ ساواشی]]نین بیر قیسمی‌دیر. بۇ وۇروشون سوْنو [[آمریکا کونفدراتیو ایالتلری]] غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:ATLAS OR VIRGINIA MAP.jpg
file:ATLAS OR NORTHEASTERN VIRGINIA MAP 1.jpg
File:Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg
File:President-Jefferson-Davis.jpg
file:First Bull Run Campaign.png
''Further map details, see:'' '''[[:File:First Battle of Bull Run Map1.jpg
file:Winfield Scott by Fredricks, 1862.jpg
file:Scott-anaconda.jpg
file:Battle of Bull Run.jpg
file:First Bull Run July18.png
file:ATLAS OR BATTLEFIELD MANASSAS.jpg
File:Portrait of Maj. Gen. Irvin McDowell, officer of the Federal Army.jpg
File:General Daniel Tyler USA.jpg
File:David Hunter.jpg
File:Samuel P. Heintzelman - Brady-Handy.jpg
File:Theodore Runyon cph.3a03195.jpg
File:Dixon S. Miles.jpg
File:Robert Patterson.jpg
File:Pgt beauregard.jpg
File:Joseph Johnston.jpg
file:First Bull Run July21am.png
file:First Battle of Bull Run Map3.jpg
file:Federal cavalry Sudley Springs.jpg
file:First Bull Run July21 1400.png
file:First Bull Run July21 1600.png
file:HenryHouseBullRun1861.jpg
file:Judith Henry farmhouse, Manassas, VA IMG 4319.JPG
file:Judith Henry grave, Mansasas, VA IMG 4318.JPG
file:MNBPRickettsBatteryPainting.jpg
File:First Battle of Bull Run Map1.jpg
File:First Battle of Bull Run Map2.jpg
File:First Battle of Bull Run Map3.jpg
File:First Battle of Bull Run Map4.jpg
File:First Battle of Bull Run Map5.jpg
File:First Battle of Bull Run Map6.jpg
File:First Battle of Bull Run Map7.jpg
File:First Battle of Bull Run Map8.jpg
File:First Battle of Bull Run Map9.jpg
File:First Battle of Bull Run Map10.jpg
File:First Battle of Bull Run Map11.jpg
File:First Battle of Bull Run Map12.jpg
file:Manassas, VA, Jubilee of Peace IMG 4353.JPG

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:First Battle of Bull Run|First Battle of Bull Run]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =First Battle of Bull Run
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]</text>
      <sha1>3af9g8cm7ksrbcf735xd1h1zztctou3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چین-ژاپون ساواشی (۱۹۳۷—۱۹۴۵)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250178</id>
    <revision>
      <id>1594358</id>
      <parentid>1591295</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>1594358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17585" sha1="f1vpydvvv10qhn1sqdnpvmi998j9xft" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict = Second Sino-Japanese War
| partof = the [[ایکینجی دۆنیا ساواش‌سینده ساکیت اوقیانوس جبهه‌سی]] of [[ایکینجی دونیا ساواشی]]{{Efn|From 1941 onward|group=efn}}
| image = Second Sino-Japanese War collection.png
| image_size = 300px
| caption = '''Clockwise from top left''': The Imperial Japanese Navy (IJN) Special Naval Landing Forces troops in gas masks prepare for an [[شانقهای دؤیوشو]], 1944 [[ایچی-قو عملیاتی]] IJA Type 92 Heavy machine gun, dead victims of the [[نانجینق قتل‌عامی]] on the shore of the [[قینهوای چایی]] with a Japanese soldier standing nearby, Chinese machine gun nest in the [[ووهان دؤیوشو]], Japanese [[Bombing of Chongqing]], [[X Force|the Chinese Expeditionary Force]] in India in 1942
| date = July 7, 1937 – September 2, 1945&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Minor fighting since [[Mukden Incident|September 18, 1931]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days|month1=07|day1=07|year1=1937|month2=09|day2=02|year2=1945}})
| place = [[Mainland China]] and [[British rule in Burma|Burma]]
| territory = [[Republic of China (1912–1949)|China]] recovered all territories lost to [[ژاپون ایمپیراتورلوغو]] since the [[Treaty of Shimonoseki]], but [[Mongolian People's Republic#1945 Sino-Soviet Treaty and Mongolia's independence|lost Outer Mongolia]].
| result =
* Chinese victory as part of the [[Allies of World War II|Allied]] victory in the [[ایکینجی دۆنیا ساواش‌سینده ساکیت اوقیانوس جبهه‌سی]]
* Surrender of all Japanese forces in mainland China (excluding [[Manchuria]]), [[Formosa]]/[[تایوان]], the [[Spratly Islands]], the [[Paracel Islands]], and [[فرانسه چین هیندی]] north of [[16th parallel north|16° north]] to the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]] after losing territory to China
* China was one of the [[Four Policemen|Big Four of the Allies]] and became a permanent member of the [[بیرلشمیش میلتلر گوونلیک شوراسی]]
* Resumption of the [[چین ایچ ساواشی]]
| combatant1 = {{Plain list|
* '''{{Flagcountry|Republic of China (1912–49)|size=30px}}'''&lt;br /&gt;{{Small|([[Nationalist Government]] led a Chinese [[Second United Front|united front]] which included [[Kuomintang|Nationalists]], [[Communist Party of China|Communists]], and [[Warlord era|regional warlords]].)}}
* ''Foreign support'':
** {{بایراق|شوروی|1936|size=23px}} &lt;small&gt;(1937–41, 1944–45)&lt;/small&gt;
** {{بایراق|آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|1912|size=23px}} &lt;small&gt;(1941–45)&lt;/small&gt;
** {{بایراق|بریتانیا ایمپیراتورلوغو|size=23px}} &lt;small&gt;(1942–45)&lt;/small&gt;}}
| combatant2 = {{Plain list|
* '''{{Flagcountry|Empire of Japan|size=30px}}'''
* ''[[Collaborationist Chinese Army|Collaborator support]]'':
** [[File:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|23px|link=]] [[Reorganized National Government of the Republic of China|Reorganized National Government]] &lt;small&gt;(1940–45)&lt;/small&gt;
** {{بایراق|مانچوکوئو|size=23px}} &lt;small&gt;(1932–45)&lt;/small&gt;
** {{بایراق|Mengjiang|size=23px}} &lt;small&gt;(1939–45)&lt;/small&gt;
** {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|1912|size=23px}} [[Provisional Government of the Republic of China (1937–1940)|Provisional Government]] &lt;small&gt;(1937–40)&lt;/small&gt;
** {{Flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg|size=23px}} [[Reformed Government of the Republic of China|Reformed Government]] &lt;small&gt;(1938–40)&lt;/small&gt;
** {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|1912|size=23px}} [[East Hebei Autonomous Council|East Hebei]] &lt;small&gt;(1935–38)&lt;/small&gt;}}
| commander1 = {{Plain list|
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|size=30px}} '''[[Chiang Kai-shek]]'''
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Chen Cheng]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Cheng Qian]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Yan Xishan]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Li Zongren]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Xue Yue]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Bai Chongxi]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Wei Lihuang]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Du Yuming]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Fu Zuoyi]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Sun Liren]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Ma Hongbin]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg|size=21px}} [[Long Yun]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg|size=23px}} [[Mao Zedong]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg|size=23px}} [[Zhu De]]
* {{Flagdeco|Republic of China (1912–49)|army|size=23px}} {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg|size=23px}} [[Peng Dehuai]]
* {{Flagdeco|United States|1912|size=27px}} [[Joseph Stilwell]]
* {{Flagdeco|United States|1912|size=27px}} [[Claire Chennault]]
* {{Flagdeco|Soviet Union|1936|size=27px}} [[Vasily Chuikov]]}}
| commander2 = {{Plain list|
* {{Flagdeco|Empire of Japan|size=30px}} '''[[هیروهیتو]]'''
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Korechika Anami]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Yasuhiko Asaka]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Shunroku Hata]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Seishirō Itagaki]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Prince Kan'in Kotohito|Kotohito Kan'in]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Iwane Matsui]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Toshizō Nishio]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Yasuji Okamura]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Hajime Sugiyama]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Hideki Tōjō]]
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} [[Yoshijirō Umezu]]
* {{Flagdeco|Manchukuo|size=23px}} [[پویی]]
* [[File:Flag of the Mengjiang.svg|25px|link=]] [[Demchugdongrub]]
* [[File:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|25px|link=]] [[Wang Jingwei]]
* [[File:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|25px|link=]] [[Chen Gongbo]]}}
| strength1 = {{Plain list|
* {{Flagicon image|Naval_Jack_of_the_Republic_of_China.svg}} '''Chinese Nationalists''' (including [[Warlord era|regional warlords]]):
** 1,700,000 (1937)&lt;ref&gt;[http://ww2-weapons.com/chinese-nationalist-army/ The Chinese Nationalist Army, ww2-weapons.com] Retrieved 11 March 2016&lt;/ref&gt;
** 2,600,000 (1939)&lt;ref name=&quot;Hsiung 171&quot;&gt;Hsiung, ''China's Bitter Victory'', p. 171&lt;/ref&gt;
** 5,700,000 (1945)&lt;ref name=&quot;Horner2003&quot;&gt;{{cite book|author=David Murray Horner|title=The Second World War: The Pacific|url=https://books.google.com/books?id=DShPzguQ64UC&amp;pg=PA14|accessdate=March 6, 2011|date=July 24, 2003|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-0-415-96845-4|pages=14–15}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} '''Chinese Communists''':
** 40,000 (1937)&lt;ref name=&quot;China's Bitter Victory&quot;&gt;{{cite book | language = en | author = Hsiung | coauthors =  | title = China's Bitter Victory | url =https://archive.org/details/chinasbittervict0000unse| date = 1992 | location =  | publisher = Routledge | id =  | isbn = 978-1563242465 | pages = [https://archive.org/details/chinasbittervict0000unse/page/79 79] }}&lt;/ref&gt;
** 166,700 (1938)&lt;ref name=&quot;八路军·表册&quot;&gt;{{cite book | language = zh | author = 中国人民解放军历史资料丛书编审委员会 | coauthors =  | title = 八路军·表册 | url =  | date = 1994 | location =  | publisher = 解放军出版社 | id =  | isbn = 978-7-5065-2290-8 | pages = 第3页 }}&lt;/ref&gt;
** 488,744 (1940)&lt;ref&gt;丁星，《新四军初期的四个支队——新四军组织沿革简介(2)》【J】，铁军，2007年第2期，38–40页&lt;/ref&gt;
** 1,200,000 (1945)&lt;ref name=&quot;Hsiung&quot;&gt;{{cite book |title = China's Bitter Victory: The War With Japan, 1937–1945 |url = https://books.google.com/books?id=3Yt6TTRdUzwC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |publisher = M.E. Sharpe publishing |author = Hsiung, James C. |year = 1992 |location = New York |isbn = 1-56324-246-X}}&lt;/ref&gt;}}
| strength2 = {{Plain list|
* {{Flagdeco|Empire of Japan|army|size=23px}} '''Japanese''':
** 600,000 (1937)&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Black|first1=Jeremy|title=Avoiding Armageddon: From the Great Wall to the Fall of France, 1918–40|url=https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000blac|date=2012|isbn=978-1-4411-2387-9|page=[https://archive.org/details/avoidingarmagedd0000blac/page/171 171]}}&lt;/ref&gt;
** 1,015,000 (1939)&lt;ref name= &quot;RKKA General Staff&quot;&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1001032 RKKA General Staff, 1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425061436/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1001032 |date=2016-04-25 }}. Retrieved 17 April 2016&lt;/ref&gt;
** 1,124,900 (1945)&lt;ref&gt;[http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument Ministry of Health and Welfare, 1964] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311073745/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument |date=2016-03-11 }} Retrieved 11 March 2016&lt;/ref&gt; (excluding Manchuria and [[برمه کمپینی]])
* {{Flagdeco|Manchukuo|size=23px}}{{Flagdeco|Mengjiang|size=23px}}[[File:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|23px|link=]] ''' Puppet states and collaborators''': 900,000 (1945){{Sfn|Jowett|page=72}}}}
| casualties1 = {{Plain list|
* '''Chinese Nationalists''':
** ''Official ROC data'':
*** 1,320,000 killed
*** 1,797,000 wounded
*** 120,000 missing
*** Total: 3,237,000&lt;ref name=Hsu&gt;Hsu Long-hsuen &quot;History of the Sino-Japanese war (1937–1945)&quot; Taipei 1972&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Clodfelter&gt;Clodfelter, Michael &quot;Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Reference&quot;, Vol. 2, pp. 956. Includes civilians who died due to famine and other environmental disasters caused by the war. Only includes the 'regular' Chinese army; does NOT include guerrillas and does not include Chinese casualties in Manchuria or Burma.&lt;/ref&gt;
** ''Other estimates'':
*** 1,319,000–4,000,000+ military dead and missing
*** 500,000 captured&lt;ref name=&quot;Rummel, Table 6A&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.hawaii.edu/powerkills/CHINA.TAB6.A.GIF|title=Rummel, Table 6A.|author=|date=|website=hawaii.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[R. J. Rummel]]. ''China's Bloody Century''. Transaction 1991 {{ISBN|0-88738-417-X}}.&lt;/ref&gt;
* Total: 3,211,000–10,000,000+ military casualties&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rummel, Table 5A&quot;&gt;[https://www.hawaii.edu/powerkills/CHINA.TAB5.A.GIF Rummel, Table 5A.] Retrieved 5 October 2015.&lt;/ref&gt;
* '''Chinese Communists''':
** ''Official PRC data'':
*** 160,603 military dead
*** 290,467 wounded
*** 87,208 missing
*** 45,989 POWs
*** Total: 584,267 military casualties&lt;ref&gt;Meng Guoxiang &amp; Zhang Qinyuan, 1995. &quot;关于抗日战争中我国军民伤亡数字问题&quot;.&lt;/ref&gt;
** ''Other estimates'':
*** 446,740 total&lt;ref name=&quot;Rummel, Table 5A&quot;/&gt;
* '''Total''':
** 3,800,000–10,600,000+ military casualties after July 1937 (excluding Manchuria and [[برمه کمپینی]])
** more than 1,000,000 captured&lt;ref name=&quot;Rummel, Table 6A&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
** 266,800–1,000,000 POWs dead&lt;ref name=&quot;Rummel, Table 6A&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;}}
| casualties2 = {{Plain list|
* '''Japanese''':
** ''Japanese medical data'':
*** 455,700&lt;ref&gt;[http://www.zephyr.dti.ne.jp/~kj8899/chidorigafuchi.jpg Chidorigafuchi National Cemetery] Retrieved 10 March 2016&lt;/ref&gt;–700,000 military dead&lt;ref name=&quot;Yomiuri Shimbun&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uKodAQAAMAAJ&amp;q=%E6%98%AD%E5%92%8C%E5%8D%81+%E4%BA%8C%E5%B9%B4%E4%B8%83%E6%9C%88%E4%B8%83%E6%97%A5%E3%80%81%E5%8C%97%E4%BA%AC%E9%83%8A%E5%A4%96%E3%81%AE%E8%98%86%E6%BA%9D%E6%A9%8B%E3%81%A7%E9%9F%BF%E3%81%84%E3%81%9F%E5%8D%81%E6%95%B0%E7%99%BA%E3%81%AE%E9%8A%83%E5%A3%B0%E3%82%92%E3%81%8D%E3%81%A3%E6%88%A6%E6%AD%BB%E8%80%85%E3%80%81%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B8%87&amp;dq=%E6%98%AD%E5%92%8C%E5%8D%81+%E4%BA%8C%E5%B9%B4%E4%B8%83%E6%9C%88%E4%B8%83%E6%97%A5%E3%80%81%E5%8C%97%E4%BA%AC%E9%83%8A%E5%A4%96%E3%81%AE%E8%98%86%E6%BA%9D%E6%A9%8B%E3%81%A7%E9%9F%BF%E3%81%84%E3%81%9F%E5%8D%81%E6%95%B0%E7%99%BA%E3%81%AE%E9%8A%83%E5%A3%B0%E3%82%92%E3%81%8D%E3%81%A3%E6%88%A6%E6%AD%BB%E8%80%85%E3%80%81%E4%B8%83%E5%8D%81%E4%B8%87&amp;hl=zh-CN&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjSho6Y4cXRAhXL4iYKHR-LBA8Q6AEIHDAA|title=戦争: 中国侵略（War: Invasion of China）|publisher=読売新聞社|language=Japanese|pages=186|accessdate=15 January 2017}}&lt;/ref&gt;{{Efn|This number does not include Japanese killed by Chinese forces in the Burma campaign and does not include Japanese killed in Manchuria.}}
*** 1,934,820 wounded and missing&lt;ref&gt;He Yingqin, &quot;Eight Year Sino-Japanese War&quot;&lt;/ref&gt;
*** 22,293+ captured{{Efn|Excluding more than 1 million who were disarmed following the surrender of Japan}}
*** Total: 2,500,000+ military casualties (1937 to 1945 excluding Manchuria and [[برمه کمپینی]])
** ''ROC estimate'':
*** 1.77 million dead
*** 1.9 million wounded
*** Total: 3,670,000{{Sfn|Hsu|page=565}}
** ''2007 PRC studies'':
*** 1,055,000 dead
*** 1,172,200 wounded
*** Total: 2,227,200&lt;ref name=&quot;Press&quot;&gt;Liu Feng, (2007). &quot;血祭太阳旗: 百万侵华日军亡命实录&quot;. Central Compilation and Translation Press. {{ISBN|978-7-80109-030-0}}. ''Note'': This Chinese publication analyses statistics provided by Japanese publications.&lt;/ref&gt;
* '''Puppet states and collaborators''':
** 288,140–574,560 dead
** 742,000 wounded
** Middle estimate: 960,000 dead and wounded&lt;ref&gt;[[R. J. Rummel]]. ''China's Bloody Century''. Transaction 1991 {{ISBN|0-88738-417-X}}. Table 5A&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hawaii.edu/powerkills/CHINA.TAB5.A.GIF] Retrieved 28 September 2015.&lt;/ref&gt;
* '''Total''':
* c. 3,000,000 – 5,000,000 military casualties after July 1937 (excluding Manchuria and [[برمه کمپینی]]){{Efn|Including casualties of Japanese puppet forces. The combined toll is most likely around 3,500,000: 2.5 million Japanese, per their own records, and 1,000,000 collaborators.}}}}
| casualties3 = '''Chinese civilian deaths''':&lt;br /&gt;17,000,000–22,000,000&lt;ref name=Clodfelter /&gt;
| notes = {{Notelist}}
| campaignbox = {{WWIITheatre}}
}}
''چین-ژاپون ساواشی''' — ۱۹۳۷–۱۹۴۵-جی ایللر آراسی چین و ژاپون آراسیندا باش وئرمیش موناقیشه.

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:WW2 Documentary 二戰紀錄片Part 1 of 7.ogg
file:Mukden 1931 japan shenyang.jpg
file:Jiangjieshi-declare.jpg
file:Shanghai1937KMT machine gun nest.jpg
file:Photo 07 (The &quot;Shame&quot; Album).jpg
file:Second Sino-Japanese War WW2.png
file:Situation at the End of World War Two.PNG
file:Chiang Kai-shek in full uniform.jpeg
file:Taierzhuang.jpg
file:Chinese soldiers 1939.jpg
file:Zhu De with NRA Emblem.jpg
file:Chiang Kai Shek and wife with Lieutenant General Stilwell.jpg
file:Address by Madame Chiang to Congress - DPLA - 2dcc89311d49a99488ab448a1a9f7e6a.mp3
file:United China Relief1.jpg
file:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg
file:Soviet volunteer.jpg
file:ClaireChennault.jpeg
file:Flying Tigers blood chit from ROC National Government, provided courtesy of Robert Baldwin.jpg
file:FreeThaiinChina.jpg
file:Flying Tigers Bite Back.ogg
file:Ma Jia Jun.jpg
file:Ma Jia Jun Chinese muslim cavalry between 1929 and 1949.jpg
file:Japanese Surrender China 1945.jpg
file:Liuchow 1945.jpg
file:重慶會談 蔣介石與毛澤東.jpg
file:AntijapaneseWarMemorialMuseum.jpg
file:Taiwan Strait.png
file:Casualties of a mass panic - Chungking, China.jpg
file:Japanese Special Naval Landing Forces in Battle of Shanghai 1937.jpg
file:Chinese infantry soldier preparing a suicide vest of Model 24 hand grenades at the Battle of Taierzhuang against Japanese Tanks.jpg

&lt;/gallery&gt;

{{ایکینجی دونیا ساواشی}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:چین-ژاپون ساواشی (۱۹۳۷—۱۹۴۵)]]
[[بؤلمه:ژاپونون ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:تایوانین دؤیوشولری]]</text>
      <sha1>f1vpydvvv10qhn1sqdnpvmi998j9xft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایکینجی دونیا ساواشیندا بؤیوک اوقیانوس جبهه‌سی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255512</id>
    <revision>
      <id>1594359</id>
      <parentid>1588901</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53795</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>1594359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22133" sha1="4f42tft1kldbxvk0ndh1r73qav6ohle" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict = Pacific War
|partof = [[ایکینجی دونیا ساواشی]]
|image = [[File:US landings.jpg|300px|Map indicating US landings during the Pacific War]]
|caption = {{Longitem|Map showing the main areas of the conflict and Allied landings in the Pacific, 1942–45}}
|date = {{Longitem|class=nowrap |7 December 1941 – 2 September 1945&lt;br /&gt;{{Resize|95%|({{Age in years, months, weeks and days|month1=12 |day1=07 |year1=1941 |month2=09 |day2=02 |year2=1945}})}}}}
|place = {{Unbulleted list|class=nowrap |{{Hlist|[[دوغو آسیا]]|[[گونئی آسیا]]|[[گونئی دوغو آسیا]]|[[اوقیانوسیه]]}} |{{Hlist|[[بؤیوک اوقیانوس]]{{Smallsup|a}}|[[هیند اوقیانوسو]]{{Smallsup|b}}}}}}
|result = [[Allies of World War II|Allied]] victory
* [[End of World War II in Asia|End of World War II]]
* Fall of the [[ژاپون ایمپیراتورلوغو]]
* Continuation of the [[چین ایچ ساواشی]]
* Substantial weakening of [[European colonialism|European colonial powers]] and the gradual [[Decolonisation of Asia|decolonization of Asia]]
** [[بیرینجی هیندوچین ساواشی]]
** [[اندونزی باغیمسیزلیق ساواشی]]
** [[کوره ساواشی]]
* 1951 [[Treaty of San Francisco]]
* 1956 [[Soviet–Japanese Joint Declaration of 1956|Soviet–Japanese Joint Declaration]]
|territory =
[[ژاپون ایشغالی]]
* Removal of all Japanese troops occupying parts of the [[Republic of China (1912–49)|Republic of China]] and the [[Retrocession Day|retrocession]] of Taiwan to China
* Liberation of Korea and [[Manchuria]] from Japanese rule, followed by the [[division of Korea]]
* Cession of all [[گونئی پاسیفیک مانداسی]] to the [[بیرلشمیش میلتلر قورومو]]
* Removal of all Japanese troops from the Australian-governed Solomon Islands and the territories of [[یئنی گینه اراضیسی]] [[Territory of Papua|and Papua]]
* Seizure and annexation of [[South Sakhalin]] and of the [[Kuril Islands]] by the [[شوروی]]
* [[پاسیفیک آدالاری گوون بؤلگه سی]] is placed under the authority of the [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]. When the territory fell apart the US gained the territory of the [[قوزئی ماریانا آدالاری]].
&lt;!-------
 Note: Please check the discussion page before modifying the following combatants.
       There is a consensus that minor participants in the war should not be included here.
 --------&gt;
|combatant1 =
{{Larger|'''[[Allies of World War II|Allies]]'''}}&lt;ref name=&quot;Philippine Commonwealth&quot;&gt;[https://avalon.law.yale.edu/20th_century/decade19.asp A Decade of American Foreign Policy 1941–1949 Interim Meeting of Foreign Ministers, Moscow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108013235/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/decade19.asp |date=8 November 2017 }}. Retrieved 30 September 2009.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{بایراق|آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|1912}}
* {{Flagcountry|Commonwealth of the Philippines}}
{{Flagcountry|Republic of China (1912–49)}}{{Efn|[[چین-ژاپون ساواشی (۱۹۳۷—۱۹۴۵)]] since 1937|name=Pacific War}}
* {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Chinese Communist Party]]
{{بایراق|بؤیوک بریتانیا}}
* {{Flagcountry|British India}}
* {{Flagdeco|Burma|1937}} [[British rule in Burma|Burma]]
* {{بایراق|Federated Malay States|name=Malaya}}
{{بایراق|استرالیا}}&lt;br /&gt;
{{بایراق|کانادا|1921}}&lt;br /&gt;
{{Flagcountry|Dominion of New Zealand}}&lt;br /&gt;
{{بایراق|هولند}}
* {{بایراق|هولند دوْغو هیند آدالاری}}
{{بایراق|مکزیک|1934}}&lt;br /&gt;
{{بایراق|شوروی|1936}}&lt;br /&gt;
''and others''&amp;nbsp;{{Efn|Complete list of nations that fought on the Allied side in the Pacific War: [[Republic of China (1912–49)|China]], the United States, the United Kingdom (including the [[Colonial Fiji#Fiji in World War II|Fiji Islands]], the [[Straits Settlements Volunteer Force|Straits Settlements]] and [[بریتانیا ایمپیراتورلوغو]]), [[Tonga Defence Services#History of Tonga Armed Forces|Tonga]] (a British protectorate), Australia (including the [[یئنی گینه اراضیسی]]), the [[Commonwealth of the Philippines]] (a United States protectorate), [[بریتانیا هیندوستانی]], the Netherlands (including [[هولند دوْغو هیند آدالاری]] colonial forces), the [[شوروی]], [[Military history of New Zealand in World War II#Campaigns in the Pacific|New Zealand]], [[Military history of Canada during the Second World War#Early campaigns|Canada]], [[Mexico in World War II|Mexico]], and [[Participants in World War II#Mongolia|Mongolia]]. [[Free French Naval Forces]] contributed several warships, such as the {{Ship|French destroyer|Le Triomphant||2}}. After the [[آزاد فرانسه]], the French battleship [[French battleship Richelieu|''Richelieu'']] was sent to the Pacific. From 1943, the commando group [[Corps Léger d'Intervention]] took part in resistance operations in Indochina. French Indochinese forces faced Japanese forces in [[Japanese coup d'état in French Indochina|a coup in 1945]]. The commando corps continued to operate after the coup until liberation.&lt;br /&gt;
Guerrilla organizations that fought for the Allies include the Chinese [[Eighth Route Army]] and [[New Fourth Army]], the [[Hukbalahap]], the [[Malayan Peoples' Anti-Japanese Army]], the Manchurian [[Anti-Japanese Volunteer Armies]], the [[Korean Liberation Army]], the [[Free Thai Movement]] and the [[Việt Minh]].}}
|combatant2 =
{{Larger|'''[[میحور دؤولتلری]]'''}}&lt;br /&gt;
{{Flagcountry|Empire of Japan}}&lt;br /&gt;
{{بایراق|تایلند}}
{{Collapsible list
|bullets = yes
|title = [[میحور دؤولتلری]]
| {{بایراق|مانچوکوئو}}
| {{بایراق|Mengjiang}}
| [[File:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|23px|link=]] [[Reorganized National Government of the Republic of China|Nanjing Regime]]
| {{Flagdeco|India|1931}} [[آزاد هیندوستان]]
| {{Flagicon image|Flag of the State of Burma (1943-45).svg}} [[State of Burma]]
| {{بایراق|Second Philippine Republic|name=Philippine Republic}}
}}
''and others''&amp;nbsp;{{Efn|Complete list of nations and groups that fought on the Axis side in the Pacific War: Japan (including [[میحور دؤولتلری]], the puppet government of [[مانچوکوئو]], [[Mengjiang]], [[Wang Jingwei regime]], and other Chinese collaborationist governments and organizations, the [[State of Burma]], the [[آزاد هیندوستان]], the puppet [[Second Philippine Republic]], and other states in the [[Greater East Asia Co-Prosperity Sphere]]). The [[Vichy France|Vichy French]] allowed the Japanese to use bases in [[فرانسه چین هیندی]] beginning in 1941 following invasion. In addition, [[نازی آلمان]] and [[ایتالیا شاهلیغی]] both contributed small naval forces.}}
|commander1 =
 {{Unbulleted list|class=nowrap
  |{{بایراقچه|آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|1912}} [[فرانکلین دلانو روزولت]] (1941–45)|{{بایراقچه|آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|1912}} [[هری ترومن]] (1945)|{{بایراقچه|Republic of China (1912–49)}} [[Chiang Kai-shek]] |{{بایراقچه|بؤیوک بریتانیا}} [[وینستون چرچیل]] (1941–45)|{{بایراقچه|بؤیوک بریتانیا}} [[Clement Attlee]] (1945)|{{بایراقچه|استرالیا}} [[John Curtin]] |{{بایراقچه|کانادا|1921}} [[William Lyon Mackenzie King|W. L. Mackenzie King]]|{{بایراقچه|Dominion of New Zealand}} [[Peter Fraser]]|{{بایراقچه|هولند}} [[Alidius Tjarda van Starkenborgh Stachouwer|A. T. van S. Stachouwer]]|{{بایراقچه|شوروی|1936}} [[ايستالین]]}}
|commander2 =
 {{Unbulleted list|class=nowrap
  |{{بایراقچه|ژاپون ایمپیراتورلوغو}} [[هیروهیتو]] | {{بایراقچه|ژاپون ایمپیراتورلوغو}} [[Hideki Tōjō]] |{{بایراقچه|تایلند}} [[Plaek Phibunsongkhram]]
 }}
|strength1 = {{بایراقچه|Republic of China (1912–49)}} 14,000,000&lt;ref&gt;Hastings p. 205&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{بایراقچه|آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|1912}} 3,621,383+ (1945){{Efn|Strength of the US Military in Asia and the Pacific as of war's end: Army: 1,770,036,&lt;ref&gt;Coakley and Leighton (1989). ''Global Logistics and Strategy 1943–1945'' p. 836&lt;/ref&gt; Navy (excluding Coast Guard and Marines): 1,366,716,&lt;ref&gt;[http://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/u/us-navy-personnel-in-world-war-ii-service-and-casualty-statistics.html US Navy Personnel in World War II Service and Casualty Statistics, Naval History and Heritage Command] Table 9.&lt;/ref&gt; and Marine Corps: 484,631.&lt;ref&gt;King, Ernest J. (1945). ''Third Report to the Secretary of the Navy'' p. 221&lt;/ref&gt; These figures do not include the Coast Guard or naval personnel in the China-Burma-India theater.&lt;ref&gt;[http://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/u/us-navy-personnel-in-world-war-ii-service-and-casualty-statistics.html US Navy Personnel in World War II Service and Casualty Statistics, Naval History and Heritage Command] Footnote 2.&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;{{بایراقچه|بریتانیا هیندوستانی}} 2,000,000&lt;ref name=&quot;Hastings pg. 10&quot; /&gt;&lt;br /&gt;{{بایراقچه|شوروی|1936}} 1,669,500 (1945)&lt;ref&gt;Beevor: The Second World War p. 776. Total involved in Manchuria&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{بایراقچه|استرالیا}} 600,000&lt;br /&gt;{{بایراقچه|بؤیوک بریتانیا}} 400,000&lt;ref name=&quot;Hastings pg. 10&quot;&gt;Hastings, p. 10.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{بایراقچه|هولند}} 140,000&lt;ref name=&quot;chapter10&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/I/AAF-I-10.html |title = Chapter 10: Loss of the Netherlands East Indies |accessdate=31 August 2010 |work=The Army Air Forces in World War II: Vol. 1 – Plans &amp; Early Operations |publisher=HyperWar}}&lt;/ref&gt;{{Efn|These numbers do not include the Royal Netherlands Navy.}}
|strength2 = {{بایراقچه|ژاپون ایمپیراتورلوغو}} 7,800,000–7,900,000 (1945)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cook|title=Japan at War: an Oral History|url=https://archive.org/details/japanatwaroralhi00cook_0|date=1992|publisher=New Press|isbn=978-1-56584-039-3}} p. 403. Japanese strength is given at 4,335,500 in the Home Islands and 3,527,000 abroad.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www2.warwick.ac.uk/fac/soc/economics/staff/mharrison/public/ww2overview1998.pdf Harrison p. 29] Retrieved 10 March 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument Australia-Japan Research Project, &quot;Dispositions and Deaths&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311073745/http://ajrp.awm.gov.au/ajrp/AJRP2.nsf/530e35f7e2ae7707ca2571e3001a112d/e7daa03b9084ad56ca257209000a85f7?OpenDocument |date=2016-03-11 }} Retrieved 10 March 2016&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{بایراقچه|تایلند}} 126,500&lt;ref&gt;{{cite book|last=Meyer|first=Milton Walter |url = https://books.google.com/books?id=VEoy7AL0PaYC&amp;pg=PA309&amp;dq=thailand+peak+strength+world+war+two&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0CCkQ6AEwAmoVChMI05HRlP6GyQIVCkgmCh23CA3i#v=onepage&amp;q=thailand%20peak%20strength%20world%20war%20two&amp;f=false |title = Asia: A Concise History |year=1997 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |location=Lanham |page=309 |ISBN = 9780847680634 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{بایراقچه|مانچوکوئو}}, [[File:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|22px]], {{Flagdeco|Azad Hind|1931}} and others: ~1,000,000+ (1945)&lt;ref&gt;Jowett, pp. 72&lt;/ref&gt;
|casualties1 = 
 {{Unbulleted list
  | '''Military'''&lt;br /&gt;4,000,000+ dead {{Small|(1937–45)}}
{{Collapsible list
|title = Breakdown
|'''Allied casualties 1937–1945:'''
* {{بایراقچه|Republic of China (1912–49)}} 3,237,000+&lt;ref name=Hsu&gt;Hsu Long-hsuen &quot;History of the Sino-Japanese war (1937–1945)&quot; Taipei 1972&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Clodfelter&gt;Clodfelter, Michael &quot;Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Reference&quot;, Vol. 2, pp. 956.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(not including allied irregulars)&lt;/small&gt;
* {{Flagicon image|Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} 584,267
* {{بایراقچه|آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|1912}} 425,588{{Efn|1= 111,914 battle deaths (including 13,395 who died as POWs and 5,707 who died of wounds), 49,000+ non-battle deaths,&lt;ref&gt;C. E. Albertson, &quot;Beneath the Southern Cross&quot; p. xv&lt;/ref&gt; 248,316 wounded, 16,358 captured and returned&lt;ref name=&quot;Cgsc.cdmhost.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/document.php?CISOROOT=/p4013coll8&amp;CISOPTR=130&amp;REC=2 |title=United States Dept. of the Army, Army Battle Casualties and Non Battle Deaths in World War II |publisher=Cgsc.cdmhost.com |date= |accessdate=15 June 2011 |archivedate=2010-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100512130416/http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/document.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8&amp;CISOPTR=130&amp;REC=2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Clodfelter. ''Warfare and Armed Conflicts – A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000. 2nd Ed. 2002 '' {{ISBN|0-7864-1204-6}}. p. 585.&lt;/ref&gt;}}
* {{بایراقچه|بریتانیا ایمپیراتورلوغو}} 235,000
* {{بایراقچه|هولند}} 140,000
* {{بایراقچه|Commonwealth of the Philippines|size=23px}} 100,000+
* {{بایراقچه|شوروی}} 68,612+
* {{بایراقچه|استرالیا}} 45,841
* {{بایراقچه|فرانسه|1830}} 20,000+
* {{بایراقچه|موغولیستان|1924}} 753
* {{بایراقچه|Dominion of New Zealand}} 578+
}}
  | '''Civilian deaths'''&lt;br /&gt;26,000,000+&amp;nbsp;{{Small|(1937–45)}}{{Efn|Over 17 million Chinese civilian deaths (1937–45);&lt;ref name=&quot;Chinese People Contribute to WWII&quot;&gt;{{cite web |title = Chinese People Contribute to WWII |url = http://www.china.org.cn/english/features/celebrations/128172.htm |accessdate = 23 April 2009 }}&lt;/ref&gt; around 4 million civilian deaths from the Dutch East Indies;&lt;ref name=&quot;dower&quot;&gt;Dower, John William (1987), ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War''. Pantheon&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2010}} 1–2&amp;nbsp;million Indochinese civilians;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mailman.anu.edu.au/pipermail/hepr-vn/2008-August/000188.html |title=Vietnam needs to remember famine of 1945 |publisher=Mailman.anu.edu.au |accessdate=31 October 2010 |archivedate=2017-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019142402/http://mailman.anu.edu.au/pipermail/hepr-vn/2008-August/000188.html }}&lt;/ref&gt; around 3 million&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Amartya Sen|title=Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation|url=https://archive.org/details/povertyfamineses0000sena|date=1981|publisher=Oxford University Press|location=London|isbn=9780195649543|page=[https://archive.org/details/povertyfamineses0000sena/page/203 203]|ref=bf431}}&lt;/ref&gt; Indian civilian deaths in the [[Bengal famine of 1943]]; 0.5 to 1 million&lt;ref&gt;Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}}. pp. 143–44.&lt;/ref&gt; Filipino civilian deaths; 250,000&lt;ref&gt;Michael Clodfelter. Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000. 2nd ed. 2002 {{ISBN|0-7864-1204-6}}. p. 556&lt;/ref&gt; to 1,000,000&lt;ref name=&quot;McLynn, The Burma Campaign 1945, p. 1&quot;&gt;McLynn, The Burma Campaign: Disaster into Triumph, 1942–1945, p. 1.&lt;/ref&gt; Burmese civilian deaths; 50,000&lt;ref&gt;Ruas, Óscar Vasconcelos, &quot;Relatório 1946–47&quot;, AHU&lt;/ref&gt; [[Portuguese Timor|East Timorese]] civilian deaths; and hundreds of thousands of Malayan, Pacific and other civilian deaths&lt;ref name=&quot;dower&quot; /&gt;{{Page needed|date=September 2010}}
}}
 }}
|casualties2 =
 {{Unbulleted list
  | '''Military'''&lt;br /&gt;2,500,000+ dead {{Small|(1937–45)}}{{Efn|2,133,915 Japanese military deaths 1937–45,&lt;ref&gt;Bren, John (3 June 2005) [http://japanfocus.org/-John-Breen/2060 &quot;Yasukuni Shrine: Ritual and Memory&quot;] ''Japan Focus''. Retrieved on 5 June 2009.&lt;/ref&gt; 1.18&amp;nbsp;million Chinese collaborator casualties 1937–45 (432,000 dead),&lt;ref&gt;[[R. J. Rummel]]. ''China's Bloody Century''. Transaction 1991 {{ISBN|0-88738-417-X}}. Table 5A&lt;/ref&gt; 22,000 Burmese casualties,{{Citation needed|date=July 2009}} 5,600 Thai troops killed,&lt;ref name=&quot;Eiji Murashima 2006&quot;&gt;Eiji Murashima, &quot;The Commemorative Character of Thai Historiography: The 1942–43 Thai Military Campaign in the Shan States Depicted as a Story of National Salvation and the Restoration of Thai Independence&quot; ''Modern Asian Studies'', v40, n4 (2006) pp. 1053–96, p. 1057n:&lt;/ref&gt; and 2,615 Indian National Army ([[آزاد هیندوستان]]) killed/missing&lt;ref&gt;Michael Clodfelter. ''Warfare and Armed Conflicts – A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500–2000. 2nd Ed. 2002 '' {{ISBN|0-7864-1204-6}}. p. 556.&lt;/ref&gt;}}
  | '''Civilian deaths'''&lt;br /&gt;1,000,000+{{Efn|460,000 Japanese civilian deaths (338,000 in the bombings of Japan,&lt;ref&gt;[https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP13.HTM Statistics of Democide: Chapter 13: Death By American Bombing], [[RJ Rummel]], University of Hawaii.&lt;/ref&gt; 100,000 in the [[اوکیناوا دؤیوشو]], 22,000 in the [[سایپان دؤیوشو]]), 543,000 Korean civilian deaths (mostly due to Japanese forced labor projects),&lt;ref&gt;Werner Gruhl, Imperial Japan's World War Two, 1931–1945 Transaction 2007 {{ISBN|978-0-7658-0352-8}} p. 19&lt;/ref&gt; 2,000–8,000 Thai civilian deaths&lt;ref&gt;E. Bruce Reynolds, &quot;Aftermath of Alliance: The Wartime Legacy in Thai-Japanese Relations&quot;, ''Journal of Southeast Asian Studies'', v21, n1, March 1990, pp. 66–87. &quot;An [[Office of Strategic Services|OSS]] document (XL 30948, RG 226, USNA) quotes Thai Ministry of Interior figures of 8,711 air raids deaths in 1944–45 and damage to more than 10,000 buildings, most of them totally destroyed. However, an account by [[Seni Pramoj|M. R. Seni Pramoj]] (a typescript entitled 'The Negotiations Leading to the Cessation of a State of War with Great Britain' and filed under ''Papers on World War II'', at the Thailand Information Center, Chulalongkorn University, p. 12) indicates that only about 2,000 Thai died in air raids.&quot;&lt;/ref&gt;}}
 }}
|notes = {{Unbulleted list|{{sup|a}} Including its islands and neighboring countries |{{sup|b}} Partially and briefly}}
}}


'''''ایکینجی دۆنیا ساواش‌سینده ساکیت اوقیانوس جبهه‌سی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Pacific War){{Lang-ru|Тихоокеанский театр военных действий Второй мировой войны}} [[ایکینجی دونیا ساواشی]]نین بیر قیسمی‌دیر. [[دوغو آسیا]] و [[گونئی آسیا]] و [[گونئی دوغو آسیا]] و [[اوقیانوسیه]] و [[بؤیوک اوقیانوس]] و [[هیند اوقیانوسو]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر


== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:Chiang Kai-shek in full uniform.jpeg
file:JiangJieshiYStilwellEnMaymyoAbril1942.jpg
file:Pacific War Council.jpg
file:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg
file:HMS Prince of Wales and HMS Repulse underway with a destroyer on 10 December 1941 (HU 2762).jpg
file:Japanese battleships Yamashiro, Fuso and Haruna.jpg
file:Darwin 42.jpg
file:POWs Burma Thai RR.jpg
file:Curtinmacarthur.jpg
file:Second world war asia 1937-1942 map en6.png
file:Army B-25 (Doolittle Raid).jpg
file:Large explosion aboard USS Lexington (CV-2), 8&amp;amp;nbsp;may 1942.jpg 
file:Hiryu f075712.jpg
file:Marines rest in the field on Guadalcanal.jpg
file:Commandos from the Australian 2-3rd Independent Company take up positions in weapon pits during an attack on Timbered Knoll, north of Orodubi (between Mubo and Salamaua), New Guinea.jpg
file:Changde battle.jpg
file:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg
file:Torpedoed Japanese destroyer Yamakaze sinking on 25 June 1942.jpg
file:I400 2.jpg
file:Chinese troops on Stuart tanks Ledo road.jpg
file:The War in the Far East- the Burma Campaign 1941-1945 IND3479.jpg
file:Japanese aircraft carrier Zuikaku and two destroyers under attack.jpg
file:&quot;After the Marines captured this mountain gun from the Japs at Saipan, they put it into use during the attack on Garapan - NARA - 532383.jpg
file:Leyte map annotated.jpg
file:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg
file:Baleta Pass, near Baugio, Luzon.jpg
file:Iwo jima location mapSagredo.png
file:HMS Kenya marines.jpg
file:Balikpapan landing (AWM 018812).jpg
file:USS Bunker Hill hit by two Kamikazes.jpg
file:Nagasakibomb.jpg
file:RIAN archive 834147 Hoisting the banner in Port-Artur. WWII (1941-1945).jpg
file:Douglas MacArthur signs formal surrender.jpg
file:Tarawa beach HD-SN-99-03001.JPEG
file:GuadTenaruSandbar.jpg
file:Tokyo kushu 1945-3.jpg
file:LeonardGSiffleet.jpg
file:Chinese killed by Japanese Army in a ditch, Hsuchow.jpg

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Pacific War|Pacific War]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Pacific War
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

{{ایکینجی دونیا ساواشی}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]</text>
      <sha1>4f42tft1kldbxvk0ndh1r73qav6ohle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جورج جی. باتز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>529154</id>
    <revision>
      <id>1594361</id>
      <parentid>1318957</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3506" sha1="ddzernu6vwk2urt5t1h5lkhb1sb45w9" xml:space="preserve">{{Infobox Congressman
| image =George J. Bates.png
|caption= George J. Bates as a Massachusetts State Representative in the early 1920s
| state =[[ماساچوست ایالتی]]
| district ={{ushr|MA|6|6th}}
| term_start =January 3, 1937
| term_end =November 1, 1949
| preceded =[[A. Piatt Andrew]]
| succeeded =[[William H. Bates]]
| order2 =
| office2 =41st [[List of mayors of Salem, Massachusetts|Mayor of]] [[سیلم، ماساچوست]]
| term_start2 =1924
| term_end2 =1937
| preceded2 =Denis J. Sullivan
| succeeded2 =Edward A. Coffey
| order3 =
| office3 = Member of the &lt;br&gt;[[Massachusetts House of Representatives]]&lt;ref name=&quot;Howard 1921 Page 95&quot;/&gt;&lt;br&gt;Eighteenth Essex District&lt;ref name=&quot;Howard 1921 Page 95&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Howard 1920 Page 90&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NYTimes_Dec 5, 1923&quot;&gt;{{Citation|last = The New York Times| title =SALEM ELECTS MAYOR TO CLOSE BARROOMS; Massachusetts City Gives Dry Candidate the Biggest Majority in Its History.|work=The New York Times. | location = New York City | date =December 5, 1923}}&lt;/ref&gt;
| term_start3 =1919&lt;ref name=&quot;Howard 1920 Page 90&quot;/&gt;
| term_end3 = 1922&lt;ref name=&quot;Howard 1921 Page 95&quot;/&gt;
| preceded3 =
| succeeded3 =
| office5 =
| term_start5 =
| preceded5 =
| succeeded5 =
|birth_name =George Joseph Bates
| birth_date =February 25, 1891&lt;ref name=&quot;Howard 1921 Page 95&quot;&gt;{{Citation| last=Howard | first=Richard T. | title = Public Officials of Massachusetts 1921–1922| page = Page 95. | publisher=The Boston Review | location = Boston, MA | year = 1921}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Howard 1920 Page 90&quot;/&gt;
| birth_place =[[سیلم، ماساچوست]]&lt;ref name=&quot;Howard 1921 Page 95&quot;/&gt;
| death_date ={{Death date and age|1949|11|1|1891|2|25}}
| death_place =
| nationality =
| party =[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی]]
| spouse = Nora Jennings&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809215513/http://www.salemnews.com/obituaries/x334275272/George-J-Bates-Jr-89/print |archivedate=2014-08-09 |title=archive copy |url=http://www.salemnews.com/obituaries/x334275272/George-J-Bates-Jr-89/print |accessdate=2020-03-16}}&lt;/ref&gt;
| relations = [[John Mulaney]] (great grandson)&lt;ref name= mulaney&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=-I5l64ZmEWY Interview with John Mulaney]&quot;. ''[[Late Night with Seth Meyers]]''. NBC. February 8, 2018.&lt;/ref&gt;
| children =
| residence =
| alma_mater =[[Bentley University]]&lt;ref name=&quot;Howard 1920 Page 90&quot;&gt;{{Citation| last=Howard | first=Richard T. | title = Public Officials of Massachusetts 1920| page = Page 90. | publisher=The Boston Review | location = Boston, MA | year = 1920}}&lt;/ref&gt;
| occupation =
| profession =
| religion =
| signature =
| website =
|allegiance=
|branch=
|serviceyears=
|rank=
|commands=
|unit=
|battles=
|awards= 
}}

'''جورج جی. باتز''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]:George J Bates) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] و [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]] حزبینین عوضوو. [[سیلم، ماساچوست|سیلم]] شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۸۹۱-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۴۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:ماساچوست جومهوریتچیلر]]
[[بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر]]</text>
      <sha1>ddzernu6vwk2urt5t1h5lkhb1sb45w9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ازل لی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539103</id>
    <revision>
      <id>1594348</id>
      <parentid>1549419</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T00:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2177" sha1="e30p8hf1aw7g1ss41d4t8incl3e4hov" xml:space="preserve">{{Infobox State Senator 
|image= |
|name=Ezell Lee
|image name=
|state_senate=Mississippi
|state=Mississippi
|district=47th
|term_start= 1992
|term_end= January 2012
|preceded=
|succeeded=
|party=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی]] (19?? – February 17, 2011)&lt;br&gt;[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی]] (February 17, 2011 – death)
|birth_date= {{دوْغوم تاریخی|1933|4|9}}&lt;ref&gt;[http://host.madison.com/test/webfeeds/obits/former-state-lawmaker-ezell-lee-dies-at/article_13918fa5-1cad-569b-8741-f6a6798f3780.html] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mcdonaldfh.com/sitemaker/sites/McDONA3/obit.cgi?user=637890Lee |title=Archived copy |accessdate=2012-08-03 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130128120532/http://www.mcdonaldfh.com/sitemaker/sites/McDONA3/obit.cgi?user=637890Lee |archivedate=2013-01-28 }}&lt;/ref&gt;
|birth_place= [[Hancock County, Mississippi]], U.S.
|death_date= {{اولوم تاریخی و یاش|2012|5|21|1933|4|9}}
|death_place=[[جکسون، میسیسیپی]], U.S.
|alma_mater= [[William Carey College]], [[University of Southern Mississippi]]
|occupation= Educator 
|residence=
}}

'''ازل لی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Ezell Lee) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] ، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]] حزبینین عوضوو و [[میسیسیپی ایالتی|میسیسیپی]] ایالتین سناتور ایدی. [[۱۹۳۸ (میلادی)|۱۹۳۸]] ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و [[۲۰۱۲ (میلادی)|۲۰۱۲]] میلادی ایلینده سرطان نوخوشلوق سبب ایله حیاتین دَییشدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۹۳۸-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۲۰۱۲-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:پیکیون، میسیسیپی دوغوملولار]]</text>
      <sha1>e30p8hf1aw7g1ss41d4t8incl3e4hov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جعفر مجیری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>616656</id>
    <revision>
      <id>1594360</id>
      <parentid>1587882</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1594360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23757" sha1="4ltmck4pmqflstub9pzw6y5hufr8diu" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = جعفر مجیری
| image         =  Cəfər Müciri.jpg
| caption       = 
| birth_name    = 
| birth_date    = 1917
| birth_place   = 
| death_date    = 2001
| death_place   = 
| nationality   = 
| other_names   = 
| occupation    = 
| years_active  = 
| known_for     = 
| notable_works = 
}}

'''جعفر مجیری''' و يا '''جعفر مجیر الممالک''' (1917، تبریز – 2001، بوداپئشت) — ظابط، سیاستچی، خالچاچی رسّام، صنعت‌شوناس عالیم. «21 آذر» حرکاتی‌نین ایشتیراکچیسی، ایران اوردوسونون و قیزیلباش خالق قوشونلاری اوردوسونون ظابطی اولوب.

آذربایجان يازیچی‌لار جمعیتی و آذربایجان رسّاملار اتفاقی‌نین عضوو اولوب. سیياسی، تاریخی و خالچاچیلیق‌لا باغلی کیتابلارین مؤلفیدیر. موختلیف مؤوضوعلاردا توخودوغو خالچالار آذربایجان خالچا موزئيینده، بئرلین دؤولت اینجه‌صنعت موزئيینده و بوداپئشت میللی صنایع موزئيینده قورونور.


== حیاتی ==
=== ایلک ایل‌لری ===
جعفر مممدحسين اوغلو مجیر الممالیک 1917-جی ایل فئورالین 4-ده تبریزده آنادان اولوب.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Aranelli |first=Dəmir |date=2024-08-02 |title=Budapeştdə açılan Təbriz səhəri |url=https://www.anl.az/down/meqale/525/2024/avqust/908892.htm |access-date=2025-02-28 |website=525-ci qəzet |page=14-15}}&lt;/ref&gt; کیچیک ياشلاریندان خالچا توخوماغی اؤيره‌نیب.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmayılov |first=Güləddin |date=2024-02-28 |title=Cəfər Müciri |url=https://adfmr.megavisionsites.com/entries/m%25C9%2599qal%25C9%2599l%25C9%2599r/c%25C9%2599f%25C9%2599r-m%25C3%25BCci-ri- |access-date=2025-02-27 |website=Azərbaycan Demokrat Firqəsi }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; اورتا تحصیلینی بیتیردیکدن سونرا اولجه تبریز حربی مکتبینه داها سونرا ایسه تهراندا يئرلشن عالی ظابطلیک مکتبینه داخیل اولوب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  1935-جی ایلده ایرانداکی سوي‌آد قانونوندان سونرا عائله‌‌سی «مجیری» سو‌ي‌آدینی گؤتوروب. 1941-جی ایلده حربی تحصیلینی باشا ووردوقدان سونرا توپچو ظابط کیمی ایران اوردوسوندا خیدمته باشلايیب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1944-جو ایله قدر اؤلکه اراضی‌سینده موختلیف حربی حیصه‌‌لرده توپچو ظابط کیمی خیدمت ائدیب و کاپیتان روتبه‌سینه يوکسه‌لیب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; خیدمتی دؤورونده گیزلی فعالیت گؤسترن «آزادیخواه افسرلر» («آزادلیق ایسته‌ين ظابط‌لر») تشکیلاتینا قوشولوب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 1944-جو ایلده ظابط يولداشلاری ایله بیرگه حبس اولوناراق کیرمانا آپاریلیب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Hüseynov |first=Rafael |author-link=Rafael Hüseynov |date=2024-08-21 |title=Mücirinin mücrülərindəki son öyüd |url=https://525.az/news/270839-mucirinin-mucrulerindeki-son-oyud?fbclid=IwY2xjawFLb9xleHRuA2FlbQIxMQABHUjnRCMgAcb9sOg3o7lZg3-98sW0PvjaYZtJJ3S5tEJ2d3emss3Htodp1Q_aem_XJEQzd5Z5gGDV0ienQWeTg |access-date=2025-03-04 |website=525-ci qəzet}}&lt;/ref&gt;[[File:Qızılbaş Xalq Qoşunlarının zabitləri.jpg|250px|thumb|right|Cəfər Müciri (sağdan üçüncü) digər zabit yoldaşları ilə birlikdə, Marağa, 1945-ci il.]] 

در 12 دسامبر 1945، حکومت ملی آذربایجان تأسیس شد.{{sfn|İbrahimov|1948|p=32}} پس از آن، جعفر مجیری به همراه 19 افسر دیگر زندانی در کرمان، از زندان فرار کرده و به تبریز رسیدند.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Miyanalı |first=Əlirza |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |title=Fədailər Azərbaycan xalqının 21 Azər hərəkatında |last2=Fələki |first2=Lütfəli |language=az |access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt; او به عضویت فرقه دموکرات آذربایجان درآمد و با درجه سروانی در ارتش خلق قزلباش شروع به خدمت کرد.{{sfn|Bayramzadə|2015|p=85}} پس از مدتی، به عنوان دادستان نظامی شهر مراغه منصوب شد.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;


1946-جی ایل دئکابرین 5-ده میيانا ایستیقامتینده هوجوم ائدن شاه قوشونلاری عولام يحیی‌نین رهبرلیک ائتدییی فدائی‌لر طرفیندن داياندیریلدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rəhmanifər |first=Məhəmməd |date=2015-01-04 |title=Güney Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra nələr yaşandı? |url=https://apa.az/guney-azerbaycan/guney-azerbaycanda-milli-hokumetin-suqutundan-sonra-neler-yasandi-arasdirma-883307 |access-date=2025-02-06 |website=Apa.az |language=az |archive-date=2025-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250104092154/https://apa.az/guney-azerbaycan/guney-azerbaycanda-milli-hokumetin-suqutundan-sonra-neler-yasandi-arasdirma-883307 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=437}} آذربایجانین موختلیف اراضی‌لریندن اینسانلار سلاحلانماق و شاه قوشونونا قارشی موباریزه آپارماق اوچون میللی حؤکومته مراجعتلر ائدیردیلر.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}} بوندان سونرا میر جعفر پیشه‌وری‌نین رهبرلیگی ایله مدافعه‌‌ کومیته‌سی يارادیلدی.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_460/N_191.pdf |title=Güney Azərbaycan: tarixi, siyasi və kulturoloji müstəvidə. / S.C.Pişəvəri gənclik illərində |publisher=Azərnəşr |year=2010 |location=Bakı |pages=83 |language=az |access-date=2025-02-06 |url-status=dead |archive-date=2022-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708055159/http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_460/N_191.pdf }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Hasanli|2006|p=366}} کومیته‌نین ایلک ایشی تبریزده حربی وضعیت اعلان ائدیب، «بابک» آدلی کؤنوللو دسته‌لر ياراتماق اولدو.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}}{{sfn|Atabaki|2000|p=172}}{{sfn|Sultanlı|2010|p=83}} کؤنوللو دسته‌لره ایلک ائتاپدا 600 نفر عضو اولدو.{{sfn|Hasanli|2006|p=366}}{{sfn|Rəhimli|2003|p=143}} بوندان سونرا پیشه‌وری يئنی‌دن حربی دستک اوچون سووئت اتفاقینا مراجعت ائتدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=514144&amp;pno=213 |title=Pişəvəri S.C. Məqalə və çıxışlarından seçmələr (Təbriz 1945-1946-cı illər) |publisher=Nurlar nəşriyyatı |year=2016 |location=Bakı|pages=415 |language=az}}&lt;/ref&gt; لاکین بو ایسته‌يی ده جاوابسیز قالدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=441}}


1946-جی ایل دئکابرین 11-ده آذربایجان ايالت انجمنی قان تؤکولمه‌سی‌نین قارشیسینی آلماق مقصدیله قیزیلباش خالق قوشونلارینا و فدائی دسته‌لرینه شاه قوشونلارینا قارشی مقاومت گؤسترمه‌مک و دؤيوش مئيدانلارینی ترک ائتمک حاققیندا امر وئردی.{{sfn|Rossow|1956|p=30}}{{sfn|Rəhimli|2003|p=149}}{{sfn|Hasanli|2006|p=370}} ائله همین گوندن اعتباراً، ایران اوردوسو ایری شهرلره گیرمزدن اول بو شهرلرده اربابلارین قولدور دسته‌لری ائله‌جه ده مولکی گئيیملی ژاندارمالار قیرغینلار تؤرتمه‌يه باشلادیلار.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}{{sfn|Balayev|2018|p=36}} بو دسته‌لر تهران رادیوسو طرفیندن «ایران وطن‌پرست‌لری» آدلاندیریلیردیلار.{{sfn|Balayev|2018|p=36}} دسته‌لرین اساس مقصدی دئموکراتلارین محو ائدیلمه‌سی و شاه قوشونونون شهرلره گیریشینی تأمین ائتمک ایدی.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}{{sfn|Balayev|2018|p=36}} تبریز و آذربایجانین دیگر شهرلری تالانا و قیرغینلارا معروض قالدیلار.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}&lt;ref name=&quot;:22222&quot;&gt;{{Cite book |last=Duqlas |first=Vilyam |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=223661&amp;pno=33 |title=Strange lands and friendly people |publisher=Harper &amp; Brothers Publishers |year=1951 |location=Nyu-York|pages=45 |language=en}}&lt;/ref&gt; آذربایجان میللی حؤکومتی سقوط ائتدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=448}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McEvoy |first=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}&lt;/ref&gt; 1946-جی ایل دئکابرین 14-ده آمئریکا و بؤيوک بریتانیيا طرفیندن دستکله‌نن ایران اوردوسو تبریزه داخیل اولدو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lenczowski |first=George |url=https://ideas.repec.org/a/sae/anname/v401y1972i1p45-55.html |title=United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 |publisher=Annals of the American Academy of Political and Social Science |year=1972 |volume=401 |pages=49 |language=en |doi=10.1177/000271627240100106 |issn=0002-7162}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=445}} بوندان سونرا دا قیرغینلار و تالان داوام ائتدی.&lt;ref name=&quot;:22222&quot; /&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=448}} مین‌لرله اینسان حبس اولوندو، سورگون ائدیلدی.{{sfn|Hasanli|2006|p=375}} باش وئرن قیرغینلاردا ADF عضولری، فدائی‌لر ائله‌جه ده تانینان شاعرلردن علی فطرت، سعدی يوزبندی، جعفر کاشیف و محمّدباغیر نیکنام قتله يئتیریلدیلر.{{sfn|Balayev|2018|p=137}}{{sfn|Əmirov|2000|p=51}}{{sfn|Əliqızı|2001|p=24}}

=== میللی حؤکومت داغیلدیقدان سونرا ===
آذربایجان میللی حؤکومتی سقوط ائتدیکدن سونرا جعفر مجیری قوزئی آذربایجانا موهاجیرت ائدیب. بیر نئچه آي فدائی دوشرگه‌لرینده تعلیم کئچیب. میرجفر پیشه‌وری دونياسینی ديَیشدیکدن سونرا تعلیم دوشرگه‌لری لغو ائدیلیب. میللی حؤکومتی داغیلدیقدان سونرا تبریزده فعالیت گؤسترن «شاعرلر و يازیچیلار جمعیتی» 1947-جی ایلدن اعتباراً باکی‌دا، «آذربایجان يازیچی‌لار جمعیتی» آدی ایله فعالیت گؤسترمه‌يه باشلايیب.{{sfn|Balayev|2018|p=139}} جعفر مجیری ده بو جمعیتین عضوو اولوب.{{sfn|Balayev|2018|p=139}} 1947–1951-جی ایل‌لرده باکی عالی پارتیيا مکتبینده تحصیل آلیب و آذربایجان دؤولت اونیوئرسیتئتی‌نین تاریخ فاکولته‌سینی بیتیریب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;{{sfn|Асадова|2024|p=50}} آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نین مطبوعات اورقانی اولان «آذربایجان» قزئتینده ژورنالیست کیمی فعالیت گؤستریب.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Aranelli |first=Dəmir |date=2024-08-14 |title=Cəfər Mücirinin güzəştsiz sevgilisi |url=https://525.az/news/270196-cefer-mucirinin-guzestsiz-sevgilisi |access-date=2025-03-04 |website=525-ci qəzet}}&lt;/ref&gt; آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سی‌نین فعالیتینده ایشتیراک ائدیب. موختلیف دؤورلرده ADF مرکزی کومیته‌سی‌نین تبلیغات شؤعبه‌سی‌نین مودیری، تفتیش کومیسسیياسی‌نین صدری، ایجرایه هئيتی‌نین عضوو اولوب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; فارس، عرب و فرانسیز دیل‌لرینی بیلیب. آذربایجان تاریخینه و اینجه‌صنعتینه عاید بیر نئچه کیتابین مؤلفی‌دیر. آذربایجان فدائیلرینه حصر ائدیلمیش «آزادلیق يولونون مبارزلری» آدلی 3 جیلدلیک کیتابلارین&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Quliyev |first=Əsəd |date=1970-01-01 |title=Xalçaçı rəssam |url=https://azerbaijan-news.az/az/posts/detail/xalcaci-ressam-1710025326 |access-date=2025-02-28 |website=Azərbaycan qəzeti |language=az}}&lt;/ref&gt; و 1920–1922-جی ایللرده باش وئرمیش خراسان حرکاتی حاقدا اولان «خراسان حرکاتی و محمّد تقی خان پسيان — سلطان‌زاده» آدلی مونوقرافیک اثرین مؤلفی‌دیر.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

جعفر مجیری آذربایجان خالچاچیلیق ایداره‌سی‌نین «اینجه‌صنعت» فابریکینده اوّلجه توخوجو، باش اوستا سونرا ایسه ائکسپئریمئنتال لابوراتوریيانین رهبری وظیفه‌‌سینده ایشله‌يیب.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; خالچاچیلیق ساحه‌‌سینده «حافیظ و اینجه‌صنعت» (1971)، «آذربایجان خالچاچیلیغی‌نین تئخنولوژی اصول‌لاری» (1977)، «آذربایجان خالچالاری» (1981) کیتابلارینی يازیب.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;{{sfn|Асадова|2024|p=57}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tahirov |first=Kərim |url=http://anl.az/down/az.xalcasi.pdf |title=Azərbaycan xalçası |year=2012 |location=Bakı |pages=203 |language=az |access-date=2025-03-04 |archive-date=2022-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125064805/http://anl.az/down/az.xalcasi.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1965-جی ایلده «اون دوققوز -ایییرمی  عصرلرده ایران آذربایجانی‌نین خالچاچیلیغیندا بدیی خصوصیتلر» آدلی نامیزدلیک ایشینی مدافعه‌‌ ائدیب و صنعت‌شوناسلیق علم‌لری نامیز‌دی درجه‌‌سینی آلیب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;{{sfn|Асадова|2024|p=51}} يارادیجیلیغیندا اساس يئری اورنامئنتال و قیسمن سوژئتلی خالچالار توتوب. «صایب تبریزی»، «فضولی»، «ایکی طالع»،{{sfn|Асадова|2024|p=56}} «گولدانلی»، «سوتونلو»، «حئیدر عمی‌اوغلو»، «بوتا»، «ليلی و مجنون»، « اولدوزلارا دوغرو»، «لچک تورونج»، «کوسموناوتیکا»{{sfn|Асадова|2024|p=56}} کیمی خالچالارین مؤلفی‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hüseynov |first=Rafael |author-link=Rafael Hüseynov |date=2024-08-19 |title=Sığınacaq yeri |url=https://525.az/news/270568-siginacaqyeri?fbclid=IwY2xjawFLbjpleHRuA2FlbQIxMQABHXkfnkBQLOMc3ynC4TYZvioeN_a4MDfCsSKuICXuj1lfcISvbNwUqb057g_aem_qc1DVyuKsPMhG4VHekSetA |access-date=2025-03-04 |website=525-ci qəzet}}&lt;/ref&gt; جعفر مجیری «صایب تبریزی» خالچاسینی 10 ایل عرضینده توخويوب.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Баннаева |first=Наиля |date=2020-11-28 |title=В Баку прошла презентация проекта по изготовлению ковров из некрашеной шерсти |url=https://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2020/noyabr/730342.htm |access-date=2025-03-04 |website=Kaspi qəzeti|page=12}}&lt;/ref&gt; 1980-جی ایلده اجتماعیته تقدیم اولونان بو خالچادا او، بويانمامیش يون ایپلردن ایستیفاده ائدیب.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Əliyev |first=Ziyadxan |date=2019-04-26 |title=Nadir xalça |url=https://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2019/aprel/648627.htm |access-date=2025-03-04 |website=Mədəniyyət qəzeti |page=7}}&lt;/ref&gt; بو خالچا آذربایجان خالچا موزئيی‌نین کوللئکسیياسیندا قورونور.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azərbaycanın ənənəvi xalçaçılıq sənətinin YUNESKO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilməsinin 10 illiyi münasibətilə tədbir keçirildi. |url=http://www.azcarpetmuseum.az/az/single/1095 |access-date=2025-03-04 |website=azcarpetmuseum.az }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; توخودوغو خالچالار دفعه‌‌لرله اینگیلتره‌ده، ایتالیيادا، آلمانیيادا، فرانسادا موختلیف سرگی‌لرده نومايیش ائدیلیب.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; جعفر مجیری‌نین مؤلفی اولدوغو خالچالار آذربایجانلا ياناشی بئرلین دؤولت اینجه‌صنعت موزئيینده، بوداپئشت میللی صنایع موزئيینده و دیگر اؤلکه‌لرده قورونور. جعفر مجیری هم ده آذربایجان رسّاملار اتفاقی‌نین عضوو اولوب.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;1996-جی ایلده ماجاریستانا کؤچوب.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Баннаева |first=Наиля |date=2018-04-07 |title=Среди даров Азербайджанскому музею ковра есть ценные экспонаты |url=https://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2018/aprel/586714.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917120357/http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2018/aprel/586714.htm |archive-date=2018-09-17 |access-date=2025-03-04 |website=Kaspi qəzeti |page=12-13 |language=ru}}&lt;/ref&gt; عومرونون سون ایل‌لرینده ایفلیج اولوب. 2001-جی ایلده بوداپئشتده وفات ائدیب و کئرئپئشی قبیریستانلیغیندا دفن ائدیلیب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

== ادبیات ==
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book |last=Atabaki |first=Touraj |url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.1.1-2.257 |title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=9781860645549 |location=London |page=288 |language=en |ref={{SfnRef|Atabaki|2000}} }} 
* {{Cite book |last=Асадова |first=Хадиджа |url=https://irs-az.com/sites/default/files/2024-04/IRS%20RUS%20125-2024%20%28small%20sayt%20uchun%29%20pages%2050%20-%2057.pdf |title=Мигрант |publisher=İRS jurnalı |year=2024 |volume=125 |location=Bakı |pages=63 |language=ru |ref={{SfnRef|Асадова|2024}} }}
* {{Cite book |last=Balayev |first=Xaqan |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=605320&amp;pno=70 |title=Azərbaycanın sosial-siyasi həyatında cənublu mühacirlərin iştirakı (1947-1991) |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2018 |isbn=9789952370911 |location=Bakı |page=198 |language=az |ref={{SfnRef|Balayev|2018}} }}
* {{Cite book |last=Bayramzadə |first=Səməd |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title=&quot;21 Azər – 70&quot; fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=9789952828535 |location=Bakı |page=185 |language=az |ref={{SfnRef|Bayramzadə|2015}} |access-date=2025-03-12 |archive-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Əliqızı |first=Almaz |url=http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf |title=Azadlıq və istiqlal poeziyası |publisher=Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı |year=2001 |isbn=9789952817607 |location=Bakı |page=160 |language=az |ref={{SfnRef|Əliqızı|2001}} |access-date=2025-03-12 |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128110634/http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Əmirov |first=Sabir |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1 |title=Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatı (1941-1990) |publisher=Elm nəşriyyatı |year=2000 |isbn=5806612600 |location=Bakı |page=257 |language=az |ref={{SfnRef|Əmirov|2000}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222114506/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1 |archive-date=2025-02-22 |access-date=2025-07-28 |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Hasanli |first=Jamil |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=60833&amp;pno=2 |title=At the Dawn of the Cold War: The Soviet-American Crisis over Iranian Azerbaijan, 1941–1946 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |year=2006 |isbn=978-0742540552 |location=Lanham |page=416 |language=az |ref={{SfnRef|Hasanli|2006}} |author-link=جمیل حسنلی }}
* {{Cite book |last=Həsənli |first=Cəmil |url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг. |publisher=Герои Отечества |year=2006 |isbn=5910170120 |location=Moskva |page=560 |language=ru |ref={{SfnRef|Həsənli|2006}} |author-link=جمیل حسنلی |access-date=2024-11-28 |archive-date=2024-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221044555/http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=İbrahimov |first=Mirzə |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=571678&amp;pno=1 |title=O демократическом движении в Южном Азербайджане |publisher=Elm nəşriyyatı |year=1948 |location=Bakı |page=48 |language=ru |ref={{SfnRef|İbrahimov|1948}} |author-link=میرزا ابراهیموف }}
* {{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1 |title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946) |publisher=Meqa nəşriyyatı |year=2003 |location=Bakı |page=207 |language=az |ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}} |access-date=2024-12-26 }}
* {{cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/4322770|jstor = 4322770|trans-title = |language = en|title = The Battle of Azerbaijan, 1946|last1 = Rossow|first1 = Robert|journal = Middle East Journal|year = 1956|volume = X|issue = 1|pages = 17–32|ref = {{SfnRef|Rossow|1956}}}}
* {{Cite book |last=Sultanlı |first=Vaqif |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000221950 |title=Güney Azərbaycan tarixi siyasi və kulturoloji müstəvidə (məqalələr toplusu) |publisher=Azərnəşr |year=2010 |location=Bakı |page=172 |language=az |ref={{SfnRef|Sultanlı|2010}} }}
{{refend}}
[[بؤلمه:۱۹۱۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:تبریزلیلر]]
[[بؤلمه:۲۰۰۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:آذربایجانلی تاریخچیلر]]</text>
      <sha1>4ltmck4pmqflstub9pzw6y5hufr8diu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آشیق حسین جاوان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>616802</id>
    <revision>
      <id>1594345</id>
      <parentid>1587403</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1594345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27175" sha1="o6u9swlg1a1k7lrps5okww269adubi0" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = آشیق حسین جاوان
| image         =  Aşıq Hüseyn Cavan - (1).jpg
| caption       = 
| birth_name    = 
| birth_date    = 1916
| birth_place   = 
| death_date    = 1985-11-14
| death_place   = 
| nationality   = 
| other_names   = 
| occupation    = 
| years_active  = 
| known_for     = 
| notable_works = 
}}

'''آشیق حسین جاوان''' و يا '''حسین الیيئو''' (1916، اوتی کندی، شرقی آذربایجان اوستانی – 14 نويابر 1985) — شاعر، آشیق، 21 آذر حرکاتی‌نین ایشتیراکچی‌سی. آذربایجان دئموکرات پارتیياسی‌نین، آذربایجان يازیچی‌لار بیرلییی‌نین عضوو، آذربایجانین امکدار مدنیت ایشچی‌سی (1967).

1946-جی ایلده میللی-دئموکراتیک حرکاتدا ایشتیراک ائتدییی اوچون آذربایجان میللی حؤکومتی طرفیندن «21 آذر» مئدالی ایله، اینجه‌صنعت ساحه‌‌سینده گؤستردییی فعالیته گؤره ایسه ائس.ائس.ائری طرفیندن «شرف نیشانی» اوردئنی ایله تلطیف اولونوب. 

== حیاتی == 
=== ایلک ایل‌لری ===
علی‌يئو حسین میکايیل اوغلو 1916-جی ایلده قاراداغ ماهالی‌نین اوتی کندینده آنادان اولوب.{{sfn|Kafkasyalı|2002|p=213}}{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=157}}{{sfn|Bərdəli|2012|p=31}} آتاسی‌نین وفاتیندان سونرا آناسی زؤهره ایله بیرلیکده شیمالی آذربایجانا کؤچوبلر.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013|p=375}}{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}} بیر مدت آغجابدیع‌نین شرفخانلی کندینده، داها سونرا ایسه دلی‌مممدلی شهرینده ياشايیبلار.{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}}

1927-جی ایلدن آشیق علعسگرین قارداشی اوغلو آشیق موسی‌نین شاگیردی اولوب.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020 |title=Ustad nəfəsli saz-söz ərməğanı |url=https://filologiya.az/images/PDF2/edebiyyat%20d%C9%99rslikl%C9%99r/ustad%20nefesli%20saz-soz%20ermaqani.pdf |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616162738/https://filologiya.az/images/PDF2/edebiyyat%20d%C9%99rslikl%C9%99r/ustad%20nefesli%20saz-soz%20ermaqani.pdf |archive-date=2023-06-16 |access-date=17 iyun 2023 |publisher=“Zərdabi Nəşr” MMC nəşriyyatı |place=Bakı |page=286 |language=az |isbn=978-9952-526-83-7 |accessdate=2025-08-19 |archivedate=2023-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230616162738/https://filologiya.az/images/PDF2/edebiyyat%20d%C9%99rslikl%C9%99r/ustad%20nefesli%20saz-soz%20ermaqani.pdf }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}}{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013|p=377}} 1938-جی ایلده ائس.ائس.ائری-دن سورگون اولونوب و تبریزده ياشايیب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=157}}{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}}

1934-جو ایلدن شعر يازسا دا،{{sfn|Azəroğlu,Məmmədzadə|1961|p=118}} پوئتیک يارادیجیلیغا اساساً 1941-جی ایلدن باشلايیب.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=İsmayılov |first=Güləddin |date=2023-06-06 |title=Görkəmli fədai - Aşıq Hüseyn Cavan |url=https://adfmr.megavisionsites.com/entries/daxili-x%25C9%2599b%25C9%2599rl%25C9%2599r/g%25C3%25B6rk%25C9%2599mli-f%25C9%2599dai----a%25C5%259Fiq-h%25C3%25BCseyn-cavan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918052503/http://adfmr.megavisionsites.com/entries/daxili-x%C9%99b%C9%99rl%C9%99r/g%C3%B6rk%C9%99mli-f%C9%99dai----a%C5%9Fiq-h%C3%BCseyn-cavan |archive-date=2024-09-18 |access-date=2025-02-12 |website=Azərbaycan Demokrat Firqəsi |accessdate=2025-08-19 |archivedate=2024-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918052503/http://adfmr.megavisionsites.com/entries/daxili-x%C9%99b%C9%99rl%C9%99r/g%C3%B6rk%C9%99mli-f%C9%99dai----a%C5%9Fiq-h%C3%BCseyn-cavan }}&lt;/ref&gt; اؤزونه «جاوان» تخلصو گؤتوروب. ایلک شعرلری: «گول آذربایجان»، «اويان، وطنداشیم»، «آنا وطن»، «اوکتيابر» و دیگرلری تبریزده نشر اولونان «وطن يولوندا» قزئتینده درج اولونوب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}}

21 آذر حرکاتیندا ایشتیراک ائدیب. 1945-جی ایل نويابرین 20-ده تبریزده ارک تئاتریندا آذربایجان خالق کونقره‌سی فعالیته باشلايیب.{{sfn|Atabaki|2000|p=113}}{{sfn|Həsənli|1998|p=269}}{{sfn|Həsənov|2004|p=132}} حسین جاوان دا آذربایجان خالق کونقره‌سینده نوماینده‌‌ کیمی ایشتیراک ائدیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Təbrizdə keçirilmiş Xalq Konqresinə seçilmiş nümayəndələrin siyahısı |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2022/10/25/20-noyabr-1945-ci-ild%C9%99-t%C9%99brizd%C9%99-kecirilmis-az%C9%99rbaycan-xalq-konqresin%C9%99-axk-secilmis-numay%C9%99nd%C9%99l%C9%99rin-siyahisi/ |access-date=2025-02-27 |website=azerbaycan-ruznamesi.org |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130062845/https://azerbaycan-ruznamesi.org/2022/10/25/20-noyabr-1945-ci-ild%C9%99-t%C9%99brizd%C9%99-kecirilmis-az%C9%99rbaycan-xalq-konqresin%C9%99-axk-secilmis-numay%C9%99nd%C9%99l%C9%99rin-siyahisi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1945-جی ایل دئکابرین 21-ده آذربایجان میللی حؤکومتی قورولوب.{{sfn|İbrahimov|1948|p=32}} 1946-جی ایلین مارت آيیندا میللی-دئموکراتیک حرکاتدا ایشتیراک ائتدییی اوچون «21 آذر» مئدالی ایله تلطیف اولونوب.{{sfn|Kafkasyalı|2002|p=213}}{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=157}} عینی آيدا تبریزده تبریز دؤولت فیلارمونیياسی تشکیل اولونوب.{{sfn|İbrahimov|1948|p=34}} آشیق حسین جاوان فیلارمونیيادا دیرئکتور معاونی تعیین اولونوب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013|p=379}} اونون رهبرلییی ایله فیلارمونیيادا آشیقلار آنسامبلی يارادیلیب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Ağayeva|2004|p=31}}

1946-جی ایل دئکابرین 5-ده میيانا ایستیقامتینده هوجوم ائدن شاه قوشونلاری غلام يحی‌نین رهبرلیک ائتدییی فدائی‌لر طرفیندن داياندیریلیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rəhmanifər |first=Məhəmməd |date=2015-01-04 |title=Güney Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra nələr yaşandı? |url=https://apa.az/guney-azerbaycan/guney-azerbaycanda-milli-hokumetin-suqutundan-sonra-neler-yasandi-arasdirma-883307 |access-date=2025-02-06 |website=Apa.az |language=az |archive-date=2025-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250104092154/https://apa.az/guney-azerbaycan/guney-azerbaycanda-milli-hokumetin-suqutundan-sonra-neler-yasandi-arasdirma-883307 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=437}} بوندان سونرا آذربایجانین موختلیف اراضی‌لریندن اینسانلار سلاحلانماق و شاه قوشونونا قارشی موباریزه آپارماق اوچون میللی حؤکومته مراجعتلر ائتمه‌يه باشلادیلار.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}} نتیجه‌ده میر جعفر پیشه‌وری‌نین رهبرلییی ایله مدافعه‌‌ کومیته‌سی قورولدو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_460/N_191.pdf |title=Güney Azərbaycan: tarixi, siyasi və kulturoloji müstəvidə. / S.C.Pişəvəri gənclik illərində |publisher=Azərnəşr |year=2010 |location=Bakı |pages=83 |language=az |access-date=2025-02-06 |archive-date=2022-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708055159/http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_460/N_191.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Hasanli|2006|p=366}} کومیته‌نین ایلک ایشی تبریزده حربی وضعیت اعلان ائدیب، «بابک» آدلی کؤنوللو دسته‌لر قورماق اولدو.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}}{{sfn|Atabaki|2000|p=172}}{{sfn|Sultanlı|2010|p=83}} کؤنوللو دسته‌لره ایلک ائتاپدا 600 نفر عضو اولدو.{{sfn|Hasanli|2006|p=366}}{{sfn|Rəhimli|2003|p=143}} بوندان سونرا پیشه‌وری يئنی‌دن حربی دستک اوچون سووئت اتفاقینا مراجعت ائتدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=438}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=514144&amp;pno=213 |title=Pişəvəri S.C. Məqalə və çıxışlarından seçmələr (Təbriz 1945-1946-cı illər) |publisher=Nurlar nəşriyyatı |year=2016|location=Bakı |pages=415 |language=az}}&lt;/ref&gt; لاکین بو ایسته‌يی ده جاوابسیز قالدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=441}}

1946-جی ایل دئکابرین 11-ده آذربایجان ايالت انجمنی قان تؤکولمه‌سی‌نین قارشیسینی آلماق مقصدیله قیزیلباش خالق قوشونلارینا و فدائی دسته‌لرینه شاه قوشونلارینا قارشی مقاومت گؤسترمه‌مک و دؤيوش مئيدانلارینی ترک ائتمک حاققیندا امر وئردی.{{sfn|Rossow|1956|p=30}}{{sfn|Rəhimli|2003|p=149}}{{sfn|Hasanli|2006|p=370}} ائله همین گوندن اعتباراً، ایران اوردوسو ایری شهرلره گیرمزدن اول بو شهرلرده اربابلارین قولدور دسته‌لری ائله‌جه ده مولکی گئيیملی ژاندارمالار قیرغینلار تؤرتمه‌يه باشلادیلار.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}{{sfn|Balayev|2018|p=36}} بو دسته‌لر تهران رادیوسو طرفیندن «ایران وطن‌پرست‌لری» آدلاندیریلیردیلار.{{sfn|Balayev|2018|p=36}} دسته‌لرین اساس مقصدی دئموکراتلارین محو ائدیلمه‌سی و شاه قوشونونون شهرلره گیریشینی تأمین ائتمک ایدی.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}{{sfn|Balayev|2018|p=36}} تبریز و آذربایجانین دیگر شهرلری تالانا و قیرغینلارا معروض قالدیلار.{{sfn|Hasanli|2006|p=373}}&lt;ref name=&quot;:22222&quot;&gt;{{Cite book |last=Duqlas |first=Vilyam |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=223661&amp;pno=33 |title=Strange lands and friendly people |publisher=Harper &amp; Brothers Publishers |year=1951 |location=Nyu-York|pages=45 |language=en}}&lt;/ref&gt; آذربایجان میللی حؤکومتی سقوط ائتدی.{{sfn|Həsənli|2006|p=448}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=McEvoy |first=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}&lt;/ref&gt; 1946-جی ایل دئکابرین 14-ده آمئریکا و بؤيوک بریتانیيا طرفیندن دستکله‌نن ایران اوردوسو تبریزه داخیل اولدو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lenczowski |first=George |url=https://ideas.repec.org/a/sae/anname/v401y1972i1p45-55.html |title=United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 |publisher=Annals of the American Academy of Political and Social Science |year=1972 |volume=401 |pages=49 |language=en |doi=10.1177/000271627240100106 |issn=0002-7162}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=445}} بوندان سونرا دا قیرغینلار و تالان داوام ائتدی.&lt;ref name=&quot;:22222&quot; /&gt;{{sfn|Həsənli|2006|p=448}} مین‌لرله اینسان حبس اولوندو، سورگون ائدیلدی.{{sfn|Hasanli|2006|p=375}} باش وئرن قیرغینلاردا ADF عضولری، فدائی‌لر ائله‌جه ده تانینان شاعرلردن علی فطرت، سعدی يوزبندی، جعفر کاشیف و محمّدباغیر نیکنام قتله يئتیریلدیلر.{{sfn|Balayev|2018|p=137}}{{sfn|Əmirov|2000|p=51}}{{sfn|Əliqızı|2001|p=24}} شاه قوشونلاری حسین جاوانی دا اؤلدورمک مقصدیله آختاریرلار.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013|p=379}} اؤزونو تاپا بیلمه‌دیکده ایسه ائوینی غارت ائدیب اليازمالارینی محو ائدیرلر.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013|p=379}} شاهین خفیه‌لری طرفیندن حیات يولداشی حمیده و اؤولادلاری حبس اولوناراق ایرانین جنوب ویلايتلریندن اولان خورمابادا سورگون اولونورلار.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013|p=379}} سورگونده ایکن 2 اؤولادی دونياسینی ديَیشیب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013|p=379}}

=== آ.م.ح داغیلدیقدان سونرا  ===
آشیق حسین جاوان دا آذربایجان میللی حؤکومتی داغیلدیقدان سونرا شیمالی آذربایجانا موهاجیرت ائدیب. 1946-جی ایلده مسلم ماقومايئو آدینا آذربایجان دؤولت فیلارمونیياسیندا سولیست ایشله‌يیب.{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}} میللی حؤکومت داغیلدیقدان سونرا تبریزده فعالیت گؤسترن «شاعرلر و يازیچی‌لار جمعیتی» 1947-جی ایلدن اعتباراً باکی‌دا، «آذربایجان يازیچیلار جمعیتی» آدی ایله فعالیت گؤسترمه‌يه باشلايیب.{{sfn|Balayev|2018|p=139}} آشیق حسین جاوان دا بو جمعیتین عضوو اولوب.{{sfn|Balayev|2018|p=139}} 1948-جی ایلده آذربایجان يازیچی‌لار بیرلییی‌نین عضوو اولوب.{{sfn|Əhmədov|2011|p=81}} 1948-جی ایلدن گوران‌بوي رايونونون کهریزلی کندینه کؤچوب.{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}}

1959-جو ایلده موسکوادا کئچیریلن آذربایجان ادبیاتی و اینجه‌صنعتی اونگونلويونده آشیقلار دسته‌سی‌نین بدیعی رهبری اولوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=157}}{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}} ائس.ائس.ائری طرفیندن «شرف نیشانی» اوردئنی ایله تلطیف اولونوب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=157}}{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}} 1967-جی ایلده آذربایجان ائس.ائس.ائر امکدار مدنیت ایشچی‌سی فخری آدینی آلیب.{{sfn|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988|p=158}} موختلیف واختلاردا باکی‌دا «آزادلیق ماهنی‌لاری» (1950)، «آشیغین آرزولاری» (1950)، «شعرلر» (1953)، «صدفلی ساز» (1956)، «قوشمالار» (1959)، «شعرلر» (1962)، «دانیش تئللی سازیم» (1966)، «ائل آشیغی» (1975)، «باهار کیمی» (1979) آدلی کیتابلاری نشر اولونوب.{{sfn|Bərdəli|2012|p=34}}

1985-جی ایل نويابرین 14-ده وفات ائدیب و کهریزلی کندینده دفن اولونوب.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Əhmədov|2011|p=82}}

== خاطیره‌سی ==
1947-جی ایلده رئژیسسورو و سسئناریستی ائسفیر شوب اولان آرازین او تايیندا فیلمی چکیلیب..&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Sultanova |first=Sevda |date=2018-01-27 |title=Cənubi Azərbaycandan bəhs edən 1947-ci il filmimiz |url=https://kulis.az/xeber/senet/xeber_________________________________-21325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203223905/https://kulis.az/xeber/senet/xeber_________________________________-21325 |archive-date=2024-12-03 |access-date=2024-12-02 |website=kulis.az |language=az}}&lt;/ref&gt; فیلم 1945–1946-جی ایللرده مؤوجود اولموش آذربایجان میللی حؤکومتی و عمومی‌لیکده حؤکومت قورولانا قدر باش وئرمیش پروسئسلر حاققیندادیر. بو فیلمده آشیق حسین جاوانین ایفاسی دا لئنته آلینیب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;{{sfn|Fərzad|2006|p=72}}

2016-جی ایل نويابرین 22-ده آذربایجان رئسپوبلیکاسی مدنیت و توریزم ناظرلییی و آذربایجان آشیقلار بیرلییی‌نین تشکیلاتچیلیغی ایله رشید بئهبودوو آدینا ماهنی تئاتریندا آشیق حسین جاوانین 100 ایللیک يوبیلئيی قئيد اولونوب.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sarıyeva |first=İradə |date=2016-11-24 |title=Həsrət aşığı Hüseyn Cavanın 100 illik yubileyi qeyd edildi |url=https://www.anl.az/down/meqale/baki_xeber/2016/noyabr/516236.htm |access-date=2025-02-12 |website=Bakı xəbər}}&lt;/ref&gt;

== کیتابلاری  ==
* آزادلیق ماهنی‌لاری — باکی: آذرنشر، 1950، 35 سه. 
* آشیغین آرزولاری — باکی: اوشاقگنجنشر، 1950، 94 سه. 
* شعرلر — باکی: اوشاقگنجنشر، 1953، 56 سه. 
* صدفلی ساز — باکی: آذرنشر، 1956، 92 سه. 
* قوشمالار — باکی: آذرنشر، 1959، 148 سه. 
* شعرلر — باکی: آذرنشر، 1962، 114 سه. 
* دانیش تئللی سازیم — باکی: آذرنشر، 1966، 116 سه. 
* ائل آشیغی — باکی: آذرنشر، 1975، 106 سه. 
* باهار کیمی — باکی: يازیچی، 1979، 76 سه.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

== ادبیات ==
{{refbegin|40em}}
* {{Cite book |last=Ağayeva |first=Gözəl |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=31902&amp;pno=1 |title=Təbriz ədəbi mühiti |publisher=Nurlar NPM |year=2004 |isbn=9952403356 |location=[[باکی]] |page=168 |language=az |ref={{SfnRef|Ağayeva|2004}} }}
* {{Cite book|last=Atabaki|first=Touraj|url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.1.1-2.257|title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran|publisher=I.B.Tauris|year=2000|isbn=9781860645549|location=[[لندن]]|page=288|language=en|ref={{SfnRef|Atabaki|2000}}}}
* {{Cite book |last=Azəroğlu |first=Balaş |url=https://turuz.com/fa/book/title/C%C9%99nubi+Az%C9%99rbaycan+Yaz%C4%B1%C3%A7%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1n+%C6%8Fd%C9%99bi+M%C9%99cmu%C9%99si |title=Cənubi Azərbaycan yazıçılarının ədəbi məcmuəsi |last2=Məmmədzadə |first2=Həmid |publisher=Azərbaycan ruznaməsi |year=1961 |location=[[باکی]] |page=342 |language=azb |ref={{SfnRef|Azəroğlu,Məmmədzadə|1961}} |author-link=بالاش آذراوغلو |access-date=2025-01-28 }}
* {{Cite book |last=Balayev |first=Xaqan |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=605320&amp;pno=70 |title=Azərbaycanın sosial-siyasi həyatında cənublu mühacirlərin iştirakı (1947-1991) |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2018 |isbn=9789952370911 |location=[[باکی]] |page=198 |language=az |ref={{SfnRef|Balayev|2018}} }}
* {{Cite book|last=Bərdəli|first=Bahar|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=274561&amp;pno=1|title=Cənubi Azərbayan mühacirət poeziyası (1947-1990)|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2012|location=[[باکی]]|page=116|language=az|ref={{SfnRef|Bərdəli|2012}}}}
* {{Cite book |url=https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyas%C4%B1+3-c%C3%BC+Cild |title=Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası |publisher=Sabah nəşriyyatı |year=1988 |volume=III |location=[[باکی]] |page=554 |language=az |ref={{SfnRef|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası|1988}} |access-date=2025-01-27 }}
* {{Cite book |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=824293&amp;pno=1 |title=Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi |publisher=Qanun nəşriyyatı |year=2013 |volume=II |location=[[باکی]] |page=148 |language=az |ref={{SfnRef|Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi|2013}} }}
* {{Cite book |last=Əhmədov |first=Teymur |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=257460&amp;pno=2 |title=Azərbaycan yazıçıları (XX-XXI yüzillikdə) |publisher=Nurlar NPM |year=2011 |isbn=9789952460063 |location=[[باکی]] |page=1056 |language=az |ref={{SfnRef|Əhmədov|2011}} }}
* {{Cite book|last=Əliqızı|first=Almaz|url=http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf|title=Azadlıq və istiqlal poeziyası|publisher=Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatı|isbn=9789952817607|year=2001|location=[[باکی]]|page=160|language=az|ref={{SfnRef|Əliqızı|2001}}|access-date=2025-03-07|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128110634/http://elibrary.bsu.edu.az/files/books_aysel/N_233.pdf|url-status=dead}}
* {{Cite book|last=Əmirov|first=Sabir|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1|title=Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatı (1941-1990)|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2000|location=[[باکی]]|page=257|isbn=5806612600|language=az|ref={{SfnRef|Əmirov|2000}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222114506/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-08-19|url-status=dead}}
* {{Cite book|last=Fərzad|first=Şahruh|url=https://www.gisoom.com/book/1427780/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%87-%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%AF-%D8%B9%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%87/|title=فرقه دموکرات آذربایجان از تخلیه‌ی تبریز تا مرگ پیشه‌وری: خاطراتی از شهود عینی به انضمام اسناد منتشر نشده / Azərbaycan Demokrat Firqəsi Təbrizin boşaldılmasından Pişəvərinin ölümünə qədər: Şahidlərin xatirələri, o cümlədən dərc olunmamış sənədlər|publisher=اوحدی|isbn=9789648234404|year=2006|location=Tehran|page=788|language=fa|ref={{SfnRef|Fərzad|2006}}|access-date=2025-08-19|archive-date=2025-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250331080959/https://www.gisoom.com/book/1427780/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%87-%DB%8C-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%AF-%D8%B9%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B6%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%87/|url-status=dead}}
* {{Cite book|last=Hasanli|first=Jamil|url=https://archive.org/details/atdawnofcoldwars0000hasa|title=At the Dawn of the Cold War: The Soviet-American Crisis over Iranian Azerbaijan, 1941–1946|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|year=2006|location=Lanham|page=[https://archive.org/details/atdawnofcoldwars0000hasa/page/n433 416]|isbn=978-0742540552|language=az|author-link=جمیل حسنلی|ref={{SfnRef|Hasanli|2006}}}}
* {{Cite book |last=Həsənli |first=Cəmil |url=https://www.kitabxana.net/files/books/file/1268836078.pdf |title=Güney Azərbaycan:Tehran - Bakı - Moskva arasında |publisher=Diplomat nəşriyyatı |year=1998 |location=[[باکی]] |page=324 |language=az |ref={{SfnRef|Həsənli|1998}} |author-link=جمیل حسنلی |access-date=2024-11-28 }}
* {{Cite book |last=Həsənli |first=Cəmil |url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг. |publisher=Герои Отечества |year=2006 |isbn=5910170120 |location=Moskva |page=560 |language=ru |ref={{SfnRef|Həsənli|2006}} |author-link=جمیل حسنلی |access-date=2024-11-28 |archive-date=2024-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221044555/http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf |url-status=dead }}
* {{Cite book|last=Həsənov|first=Həsən|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=928&amp;pno=1|title=Cənubi Azərbaycanda Milli Demokratik hərəkat (1941-1946-cı illər)|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2004|location=[[باکی]]|page=204|language=az|ref={{SfnRef|Həsənov|2004}}}}
* {{Cite book |last=Kafkasyalı |first=Ali |url=https://turuz.com/index/view/4884bf78b08d8fbe19bec8ceb8c01ba281461998 |title=İran türk edebiyatı antolojisi |publisher=Atatürk Üniversitesi Basımevi |year=2002 |isbn=9757698113 |volume=V |location=Ərzurum |page=573 |language=tr |ref={{SfnRef|Kafkasyalı|2002}} |access-date=2025-01-06 }}
* {{Cite book |last=İbrahimov |first=Mirzə |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=571678&amp;pno=1 |title=O демократическом движении в Южном Азербайджане |publisher=Elm nəşriyyatı |year=1948 |location=[[باکی]] |page=48 |language=ru |ref={{SfnRef|İbrahimov|1948}} |author-link=میرزا ابراهیموف }}
* {{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1 |title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946) |publisher=Meqa nəşriyyatı |year=2003 |location=[[باکی]] |page=207 |language=az |ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}} |access-date=2024-12-26 }}
* {{cite journal|url = https://www.jstor.org/stable/4322770|jstor = 4322770|trans-title = |language = en|title = The Battle of Azerbaijan, 1946|last1 = Rossow|first1 = Robert|journal = Middle East Journal|year = 1956|volume = X|issue = 1|pages = 17–32|ref = {{SfnRef|Rossow|1956}}}}
* {{Cite book |last=Sultanlı |first=Vaqif |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000221950 |title=Güney Azərbaycan tarixi siyasi və kulturoloji müstəvidə (məqalələr toplusu) |publisher=Azərnəşr |year=2010 |location=[[باکی]] |page=172 |language=az |ref={{SfnRef|Sultanlı|2010}} }}
{{refend}}

[[بؤلمه:۱۹۸۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:آذربایجانلی شاعیرلر]]
[[بؤلمه:۱۹۱۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:آذربایجان دموکرات فیرقه‌سینین عوضولری]]</text>
      <sha1>o6u9swlg1a1k7lrps5okww269adubi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آذربایجان زحمتکئش‌لر تشکیلاتی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>616876</id>
    <revision>
      <id>1594344</id>
      <parentid>1578071</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1594344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7414" sha1="48518iz43ybasu3c92z9z35c6fpr2en" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                    = آذربایجان زحمتکئش‌لر تشکیلاتی
| native_name             = 
| native_name_lang        = az
| merged                  = 
| founder                 = 
| headquarters            = [[تبریز]]
| location_city           = 
}}

'''آذربایجان زحمتکئش‌لر تشکیلاتی''' — 1942-جی ایلده تبریزده يارادیلمیش تشکیلات. تشکیلات عضولری‌نین اساس طلبلری خالقین گوذرانینی ياخشیلاشدیرماق، زوراکی‌لیغا و ایستیسمارا سون قويماق، ايالت انجمن‌لرینی برپا ائتمک، آذربایجانا مدنی مختاریتین وئریلمه‌سی اولوب.

== حاقیندا == 
1941-جی ایلین آوقوست سئنتيابر آيلاریندا بریتانیيا و ائس.ائس.ائری قوشونلاری ایرانا داخیل اولدولار.{{sfn|Atabaki|2000|p=64}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WW2 People's War - Fact File : Persia Invaded |url=https://www.bbc.co.uk/history/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1130121.shtml |access-date=2025-03-10 |website=www.bbc.co.uk |archive-date=2012-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225064842/https://www.bbc.co.uk/history/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1130121.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-07 |title=World War II - Pacific, Japan, Allies {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/World-War-II/The-war-in-the-Pacific-1938-41 |access-date=2025-03-10 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=2015-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150814074755/https://www.britannica.com/event/World-War-II/The-war-in-the-Pacific-1938-41 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  1941-جی ایل سئنتيابرین 17-ده رضا پهلوی تاختیندان ایمتیناع ائده‌رک ایرانی ترک ائتدی.{{sfn|Ələkbərli|2021|p=113}}{{sfn|Çeşmazər|1986|p=35}}{{sfn|Atabaki|2000|p=65}} بوندان سونرا اؤلکه اراضی‌سینده حبسده اولان سیياسی محبوسلار آزادلیغا بوراخیلدیلار و موختلیف سیياسی تشکیلاتلار يارانماغا باشلادی.{{sfn|Məmmədli|2009|p=99}}{{sfn|Əmirov|2000|p=13}} آذربایجان زحمتکئش‌لر تشکیلاتی 1942-جی ایلین يانوار آيیندا تبریزده يارادیلیب.{{sfn|Atabaki|2000|p=89}}{{sfn|Rəhimli|2015|p=22}} تشکیلات اسرافیل قادری، حسین رضوان، احمد اسلامی و دیگرلری‌نین توپلادیقلاری دسته‌لرین بیرلشمه‌سیندن يارانیب.{{sfn|Çeşmazər|1986|p=14}}{{sfn|Ələkbərli|2021|p=114}} تشکیلاتین پروقرامیندا خالقین گوذرانینی ياخشیلاشدیرماق، زوراکی‌لیغا و ایستیثمارا سون قويماق، ايالت انجمن‌لرینی برپا ائتمک،{{sfn|Çeşmazər|1986|p=14}}{{sfn|Atabaki|2000|p=89}} آذربایجانا مدنی مختاریتین وئریلمه‌سی و فاشیست‌پرست قّوه‌لرین جیلوولانماسی طلب اولونوردو.{{sfn|Rəhimli|2015|p=23}} آذربایجان زحمتکئش‌لر تشکیلاتی‌نین تکجه تبریزه تشکیلاتیندا 10.000-دن چوخ عضو اولوب.{{sfn|Rəhimli|2015|p=23}}{{sfn|Ələkbərli|2021|p=114}} صادیق پادگان، میر رحیم ولايی اسرافیل قادری، شوکت خانیم علم‌دوست، میزانی، ممی نونکرانی، سلیم حاجی‌زاده تشکیلاتین مرکزی کومیته‌سی‌نین عضوو اولوبلار.{{sfn|Atabaki|2000|p=89}}{{sfn|Çeşmazər|1986|p=35}} تشکیلات عضولری‌نین اکثریتی ایری تورپاق صاحبکارلاری، مولکه‌دارلار طرفیندن حاقلاری تاپدالانان شخصلر ایدی.{{sfn|Rəhimli|2015|p=23}} تشکیلاتین فعالیتی حؤکومتی ناراحات ائتدیسی اوچون عضولری دایم تعقیب‌لره معروض قالیردیلار. تبریز ژاندارم اداره‌سی‌نین ریسی طرفیندن تشکیلاتین فعال رهبرلریندن اولان اسرافیل قادری، سلیم حاجی‌زاده و دیگرلری حبس اولونوبلار.{{sfn|Rəhimli|2015|p=24}}{{sfn|Pişəvəri|2005|p=26}} فعال عضولریندن محروم اولان تشکیلات 1942-جی ایلین پايیزیندا فعالیتینی داياندیریب.{{sfn|Rəhimli|2015|p=24}}{{sfn|Ələkbərli|2021|p=114}} تشکیلات داغیلدیقدان سونرا عضولری‌نین اکثریتی «آزادلیق جبهه‌سی» تشکیلاتینا عضو اولوبلار.{{sfn|Rəhimli|2015|p=24}}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

== ادبیات ==
* {{Cite book |last=Atabaki|first=Touraj|url=https://www.jstor.org/stable/10.2979/jottturstuass.1.1-2.257|title=Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran|publisher=I.B.Tauris|year=2000|isbn=9781860645549|location=[[London]]|page=288|language=en|ref={{SfnRef|Atabaki|2000}}}} 
* {{Cite book |last=Çeşmazər |first=Mirqasım |url=http://www.achiq.info/m.hukumet/adfchL.pdf |title=Azərbaycan Demokrat Partiyasının yaranması və fəaliyyəti |publisher=Elm nəşriyyatı |year=1986 |location=[[باکی]] |page=121 |language=az |ref={{SfnRef|Çeşmazər|1986}}}}
* {{Cite book |last=Ələkbərli |first=Faiq |url=https://ebooks.az/ru/book/btrupac |title=Azərbaycan türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi: XIX-XX əsrlər |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2021 |isbn=9789952817607 |volume=III |location=[[باکی]] |page=684 |language=az |ref={{SfnRef|Ələkbərli|2021}}}}
* {{Cite book|last=Əmirov|first=Sabir|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1|title=Cənubi Azərbaycan milli-demokratik ədəbiyyatı (1941-1990)|publisher=Elm nəşriyyatı|year=2000|location=[[باکی]]|page=257|isbn=5806612600|language=az|ref={{SfnRef|Əmirov|2000}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222114506/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13402&amp;pno=1|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}
* {{Cite book |last=Məmmədli |first=Pərvanə |url=https://ebooks.az/az/book/NSmJujO3 |title=Cənubi Azərbaycan mətbuatı tarixi: XIX-XX-XXI yüzilliklər |publisher=Elm nəşriyyatı |year=2009 |location=[[باکی]] |page=230 |language=az |ref={{SfnRef|Məmmədli|2009}}}}
* {{Cite book |last=Pişəvəri |first=Seyid Cəfər |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=6416&amp;pno=2 |title=Xatirələr (1941-1945) |publisher=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin nəşri |year=2005 |location=[[باکی]] |page=394 |language=az |ref={{SfnRef|Pişəvəri|2005}} |author-link=سید جعفر پیشه‌وری}}
* {{Cite book |last=Rəhimli |first=Əkrəm |url=https://issuu.com/hesenseferi/docs/ekrem_m-_16.11/236 |title=21 Azərə gedən yol:Güney Azərbaycanda milli-demokratik hərəkat:1941-1946-cı illər |publisher=Araz nəşriyyatı |year=2015 |isbn=9789952828528 |location=[[باکی]] |page=240 |language=az |ref={{SfnRef|Rəhimli|2015}} }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[بؤلمه:تبریزین تاریخی]]</text>
      <sha1>48518iz43ybasu3c92z9z35c6fpr2en</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>