Vikipediya azwiki https://az.wikipedia.org/wiki/Ana_s%C9%99hif%C9%99 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Xüsusi Müzakirə İstifadəçi İstifadəçi müzakirəsi Vikipediya Vikipediya müzakirəsi Fayl Fayl müzakirəsi MediaViki MediaViki müzakirəsi Şablon Şablon müzakirəsi Kömək Kömək müzakirəsi Kateqoriya Kateqoriya müzakirəsi Portal Portal müzakirəsi Qaralama Qaralama müzakirəsi TimedText TimedText talk Modul Modul müzakirəsi Tədbir Tədbir müzakirəsi Belarus 0 1742 8981498 8386339 2026-06-28T02:50:51Z InternetArchiveBot 179784 5 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981498 wikitext text/x-wiki {{Dövlət | orijinal_adı = {{lang-be|Рэспубліка Беларусь}} | rəsmi_adı = Belarus Respublikası | adı = Belarus | milli_şüarı = | himni = [[:be:Мы, беларусы|"Biz belarusuq"]], {{lang-be|"Мы, беларусы"}} <center>[[Şəkil:My Belarusy vocal.ogg]]</center> | bayrağı = Flag of Belarus.svg | gerbi = Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg | xəritəsi = Europe-Belarus.svg | rəsmi_dilləri = [[Belorus dili|Belorus]], [[Rus dili|Rus]] | dini = | paytaxtı = [[Minsk]] | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | ən_böyük_şəhəri = paytaxtı | etnik_qrupları = [[belorus]] — 83,7%, [[rus]] — 8,3%, [[polyak]] — 3,1% ([[2009]])<ref>[https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Перепись населения — 2009. Статистические публикации] // Национальный статистический комитет Республики Беларусь {{ru}}</ref> | idarəetmə_forması = [[Prezident respublikası]] | rəhbərin_titulu1 = Prezident | rəhbərin_titulu2 = Baş Nazir | rəhbərin_titulu3 = | rəhbərin_adı1 = [[Aleksandr Lukaşenko]]<br>[ 20.VII.1994 ] | rəhbərin_adı2 = [[Roman Qolovçenko]] | rəhbərin_adı3 = | quruluş_növü = | quruluş = | quruluş_hadisəsi1 = [[Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası]] quruluşu | quruluş_tarixi1 = [[1 yanvar]] [[1919]] | quruluş_hadisəsi2 = [[SSRİ]]-dən müstəqillik: | quruluş_tarixi2 = [[25 avqust]] [[1991]] | ərazisi = 207560 | ərazi_sırası = 86-cı | su_ərazisi_faizi = 2,5 | təxmini_əhalisi = 9 505 000<ref>[{{Cite web |title=Size and natural increase of population // National Statistical Committee of the Republic of Belarus. {{en}} |url=http://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/social-sector/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/size-and-natural-increase-of-population_2/ |access-date=2017-08-24 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703163705/http://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/social-sector/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/size-and-natural-increase-of-population_2/ |url-status=dead }} Size and natural increase of population // National Statistical Committee of the Republic of Belarus. {{en}}]</ref> | təxmini_əhali_sırası = 92-ci | təxmini_əhalisi_il = 2017 | əhalisinin_siyahıya_alınması = 9 503 807 | əhalisinin_siyahıya_alınması_il = 2009 | əhalisinin_sıxlığı = 46 | əhalisinin_sıxlığı_sırası = | ÜDM_AQP = 172,3 milyard | ÜDM_AQP_sırası = 66-cı | ÜDM_AQP_il = 2014 | adam_başına_ÜDM_AQP = 18 200 | adam_başına_ÜDM_AQP_sırası = 87-ci | ÜDM_nominal = | ÜDM_nominal_sırası = | ÜDM_nominal_il = | adam_başına_ÜDM_nominal = | adam_başına_ÜDM_nominal_sırası = | İİİ = | İİİ_il = | İİİ_sırası = | İİİ_fərq = | valyutası = [[Belarus rublu]] | valyutası_kodu = BYR | saat_qurşağı = | üv_fərq = | yay_vaxtı_saat_qurşağı = | nəqliyyatın_yönü = sağ | iso3166_kodu = BY | internet_domeni = [[.бел]] [[.by]] | telefon_kodu = 375 | qeydlər = }} {{maplink|frame=yes|frame-width=265|type=line|stroke-width=3|text=Belarus Respublikası}} '''Belarus Respublikası'''<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası ilə Belarus Respublikası arasında imzalanmış sənədlərin siyahısı |url=http://www.mfa.gov.az/index.php?option=com_content&task=view&id=293&Itemid=68 |access-date=2011-07-25 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928233158/https://www.mfa.gov.az/index.php?option=com_content&task=view&id=293&Itemid=68 |url-status=live }}</ref> (əvvəlki yazılışı: '''Belorus''';<ref>{{ASE|1|226|Aleksandrovskaya Larisa Pompeyevna}}</ref> {{lang-be|Рэспубліка Беларусь}} , {{Dil-ru|Республика Беларусь}}) — [[Avropa]]nın şərqində dövlət, [[Dənizə çıxışı olmayan dövlətlər|dənizə çıxışı yoxdur]].<ref name="unee">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#europe|title=Standard Country and Area Codes Classifications (M49)|accessdate=21 aprel 2018|publisher=United Nations Organization|date=1 aprel 2010|author=UN Statistics Division|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417070721/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|archivedate=17 aprel 2010|deadurl=no}}</ref> Ölkə şimal-şərqdən [[Rusiya Federasiyası]], cənubdan [[Ukrayna]], qərbdən [[Polşa]], şimal-qərbdən isə [[Litva]] və [[Latviya]] ilə həmsərhəddir. Paytaxtı və ən çox əhalisi olan şəhəri [[Minsk]]<nowiki/>dir. 207,600 kvadrat kilometr sahəsinin təqribən 40%-i meşə ilə örtülüdür. İqtisadiyyatın əsas sahələri xidmət sənayesi və istehsalatdır.<ref>{{cite web| url=http://belstat.gov.by/homep/en/publications/belarus_in_figures/2012/about.php| title=Contents| publisher=Belstat.gov.by| accessdate=21 aprel 2018| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118020305/http://belstat.gov.by/homep/en/publications/belarus_in_figures/2012/about.php| archivedate=18 yanvar 2013| df=dmy-all}}</ref> XX əsrə qədər müasir Belarus dövlətinin yerləşdiyi ərazidə [[Polotsk knyazlığı]], [[Böyük Litva knyazlığı]], [[Reç Pospolita]] və [[Rusiya imperiyası]] kimi dövlətlər hökmranlıq etmişdir. 1917-ci ildə Rusiyada baş vermiş inqilabdan sonra [[Belarus Xalq Respublikası]] müstəqilliyini elan etsə də, çox keçmədən ölkə Sovet Rusiyasının işğalına məruz qalır. 1922-ci ildə [[Sovet İttifaqı]]<nowiki></nowiki>nın əsası qoyularkən [[Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası]] da həmin ittifaqın qurucu üzvlərindən biri oldu. 1919–1921-ci illərdə baş vermiş [[Sovet-Polşa müharibəsi]] nəticəsində Belarus ərazisinin təqribən yarısı Polşa tərəfindən işğala məruz qaldı. Belarusun müasir sərhədləri isə 1939-cu ildə tam olaraq formalaşdı.<ref name="uni1">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=o85YDMTeMrUC&dq=reunification+of+western+belarus| title=National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective| last=Abdelal| first=Rawi| year=2001| publisher=Cornell University Press| isbn=978-0-8014-3879-0| access-date=2018-04-21| archive-date=2022-03-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20220320014509/https://books.google.com/books?id=o85YDMTeMrUC&dq=reunification+of+western+belarus| url-status=live}}</ref><ref name="uni2">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&pg=PA713&dq=reunification+of+western+belarus#v=onepage&q=&f=false| title=Europa World Year, Book 1| last=Taylor & Francis Group| year=2004| publisher=Routledge| isbn=978-1-85743-254-1| access-date=2018-04-21| archive-date=2022-03-20| archive-url=https://web.archive.org/web/20220320000946/https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&pg=PA713&dq=reunification+of+western+belarus#v=onepage&q=&f=false| url-status=live}}</ref> [[İkinci dünya müharibəsi]] ərzində baş tutmuş hərbi əməliyyatlar Belarusa çox böyük ziyan vurdu. Belə ki, bu müharibə nəticəsində Belarus əhalisinin təqribən üçdə bir hissəsini və iqtisadi resurslarının yarısından çoxunu itirdi.<ref name="axell">{{cite book| last=Axell| first=Albert| title=Russia's Heroes, 1941–45| url=https://archive.org/details/russiasheroes19400albe| publisher=Carroll & Graf Publishers| year=2002| page=[https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247]| isbn=0-7867-1011-X}}</ref> Respublika müharibədən sonrakı dövr ərzində tədricən inkişaf etməyə başladı. Belorusiya SSR Sovet İttifaqının tərkibində olan [[Ukrayna SSR]] ilə birlikdə 1945-ci ildə əsası qoyulan [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]]<nowiki></nowiki>nın qurucu üzvlərindən biri olmuşdur.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/members/growth.shtml |title=United Nations member States – Growth in United Nations membership, 1945–present |publisher= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712192515/http://www.un.org/en/members/growth.shtml |archivedate=12 iyul 2014 |df= }}</ref> 27 iyul 1990-cı ildə Belarus Respublikasının parlamenti ölkənin suverenliyi barədə qərar qəbul etdi və 25 avqust 1991-ci il tarixində [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının dağılması|Sovet İttifaqının dağılması]] prosesi ərzində öz müstəqilliyini elan etdi.<ref>{{cite web| url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html| title=The World Factbook| publisher=cia.gov| accessdate=21 aprel 2018| archive-date=2010-01-18| archive-url=https://www.webcitation.org/5msIRmy11?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html| url-status=dead}}</ref> [[Aleksandr Lukaşenko]] 1994-cü ildən etibarən ölkənin ilk prezidenti olaraq xidmətini davam etdirir. Hal-hazırda Sovet dövründə olduğu kimi [[Belarus iqtisadiyyatı|ölkə iqtisadiyyatı]]<nowiki></nowiki>nın əsas hissəsi dövlət mülkiyyəti hesab olunur. Belarus hazırda Avropada [[ölüm hökmü]] cəzasından imtina etməyən yeganə dövlətdir.<ref>{{cite news| url=https://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2010/12/belaruss_election_0?fsrc=scn%2Ffb%2Fwl%2Fbl%2Fwhatshouldtheeudo| accessdate=21 aprel 2018| title=Belarus's election: What should the EU do about Belarus?| date=27 dekabr 2010| archive-date=2017-08-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20170810130200/https://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2010/12/belaruss_election_0?fsrc=scn%2Ffb%2Fwl%2Fbl%2Fwhatshouldtheeudo| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=504974682| accessdate=21 aprel 2018| title=Foreign Secretary expresses UK concern following Belarus elections| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513211744/http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=504974682| archivedate=13 may 2011| df=dmy-all}}</ref> 2000-ci ildə Belarus və Rusiya dövlətləri arasında imzalanan müqavilə nəticəsində [[Birlik Dövləti]] formalaşmışdır. Belarus əhalisinin 70%-dən çoxu [[urbanizasiya]]<nowiki></nowiki>laşmış ərazilərdə yaşayır. Etnik cəhətdən əhalinin 80%-dən çoxunu [[beloruslar]], qalan hissənin böyük bir qismini isə etnik [[ruslar]], [[polyaklar]] və [[ukraynalılar]] təşkil edir. 1995-ci ildə baş tutmuş referendumdan sonra ölkədə iki rəsmi dil var: [[belarus dili]] və [[rus dili]]. Belarus Konstitusiyasına əsasən heç bir din rəsmi dövlət dini olaraq qəbul olunmasa da, əhalinin əksəriyyəti xristianlığın [[pravoslav]]lıq cərəyanına etiqad edir. BMT-nin qurucu üzvlərindən biri olan Belarus, həmçinin [[Müstəqil Dövlətlər Birliyi]], [[Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı]], [[Avrasiya İqtisadi Birliyi]] və [[Qoşulmama Hərəkatı]]<nowiki></nowiki>nın üzvüdür. Belarus [[Avropa İttifaqı]]<nowiki></nowiki>na qoşulmağa cəhd etməsə də, bu təşkilatla ikitərəfli əməkdaşlığa sahibdir və Aİ-nin iki layihəsində ([[Şərq Tərəfdaşlığı]] və [[Bakı Təşəbbüsü]]) iştirak edir. Belarusda əhali danışıq dili olaraq rus dilində danışmağa üstünlük verirlər.Belarusun kəndlərində əsasən Belarus dilində danışılır. == Tarix == Belarusların əcdadları [[Şərqi Slavyanlar]]dır. 6 və 8-ci əsrlər arasında şərqi slavyanlar Belarus bölgəsinə yerləşdilər və daha əvvəl burada yaşayan Fin-Ogur köklü bəzi tayfaları tərəfindən sıxışdırıldılar. IX əsrin sonunda bölgədə [[İsveç]] köklü varyaqlar tərəfindən [[Polotsk]] və Turov krallıqları quruldusa da X əsrin sonunda bu krallıqlar [[Kiyev]] Knyazlığına birləşdirildilər. X əsrdə bu bölgə Bizans İmparatorluğu tərəfindən xristianlaşdırılan Kiyev Knyazı [[I Vladimir]] tərəfindən 988-ci ildən başlayaraq xristianlaşdırıldı. 1237-ci ildə bu krallıqlar daha sonra [[Polotsk]] Krallığından ayrılan Minsk və [[Vitebsk]] krallıqları ilə birgə muxtariyyət qazansalarsa da həmin il [[Qızıl Orda Dövləti|Qızıl Orda dövləti]]<nowiki/>nin vasallı oldular. Bölgə 1239–1320-ci illər arasında Litva Böyük hersoqluğu tərəfindən fəth edildi. [[Litvalılar]] dövlətlərinin paytaxtlarını Kernavadan əvvəl Grodnoya (Belarusça: Hrodna), sonra isə Novogrudok (Belarusça: Navahrudak)a köçürdülər və dövlətin rəsmi dili belarusca oldu. Ancaq XIV əsrdə dövlətin paytaxtı əvvəl Trakaiya, sonra [[Vilnüs]]a köçürüldü. Litvalılar əvvəl büdpərəstlikdən [[ortodoks]]<nowiki/>luğa, sonra isə [[Polşa]]lıların təsiri ilə XV əsrdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]]<nowiki/>liyə keçdilər və bu vəziyyət ortodoks inancını böyük ölçüdə qoruyan belarusların həyatını müəyyənləşdirdi. Bugünkü Belarusiyanı təşkil edən bölgə Litvaya bağlı Brześć Litewski (Bugün Brest), Vitebsk (Belarusça: Viciebsk), Novogrudok, [[Minsk]] (Belarusça: Mensk), Polock (Polotsk), Mscislaw (Mstislavl) ve Wilno ([[Vilnüs|Vilnyus]]) bölgələrinə bölündü. 1386-cı ildə Litva Böyük Hersoqu- Jogalia, [[II. Wladyslaw]] adıyla [[Polşa]] Kralı olunca, 2 ölkə arasında [[Jagiellon Sülaləsi]] vasitəliyi ilə şəxsi birliy quruldu.Belə ki,Litva Hersoqu Jagolia ilə,Polşa Kraliçası Jadviga evləndi.Bu birlik 1569 ilində Lyublin Birliyi müqaviləsi ilə daimi bir birliyə döndü. Litvanın daimi birlikdə olmasından güclənməsı 1567'da Podlasya, Volinya, [[Podolya]] və Kijow (Kiev) bölgələrinin Polşa Kralı [[II. Zygmunt]] tərəfindən ələ keçirilməsinə yol açdı. Bu arada daha sonra [[Rus Çarlığı]]'na çevriləcək olan [[Moskva Knyazlığı]]'nın təhdidi artmağa başladı. 1514-ildə Smolenski ələ keçirən [[Ruslar]], 1535 ildə Vilnyusa qədər gəldilər. Ruslar, [[Livoniya müharibəsi]] (1558–1582) sırasında 1563'da Polotsk'u işğal edərək Litva ordusunu Vilnyus'a qədər geri çəkməsinə baxmayaraq Polşalılar 1572 ilindən etibarən Belarusu geri aldılar və hətta 1581ildə Rusiyanın Velike Luki və Sokol şəhərlərini işğal edib, Pskov şəhərini dağıtdılar. == Coğrafiya == {| style="background:transparent;" |- style="vertical-align:top;" ! No. ! Bölgə ! Paytaxt ! Belarusca ! Əhali<br>(01.01.2009 est.)<ref>{{Cite web |title=Official population estimations 01-01-2009 |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population.pdf |access-date=2009-07-11 |archive-date=2009-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711005306/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population.pdf |url-status=live }}</ref> | rowspan="8" | [[Şəkil:Subdivisions of Belarus.png]] |- ! 1 | [[Minsk]] (''[[paytaxt]]'') | | Мiнск | 1,829,100 |- ! 2 | [[Brest vilayəti]] | [[Brest]] | Брэсцкая вобласць | 1,433,100 |- ! 3 | [[Qomel vilayəti]] | [[Qomel]] | Гомельская вобласць | 1,464,500 |- ! 4 | [[Qrodno vilayəti]] | [[Qrodno]] | Гродзенская вобласць | 1,102,800 |- ! 5 | [[Mogilyov vilayəti]] | [[Mogilyov]] | Магілёўская вобласць | 1,123,100 |- ! 6 | [[Minsk vilayəti]] | [[Minsk]] | Мiнская вобласць | 1,454,000 |- ! 7 | [[Vitebsk vilayəti]] | [[Vitebsk]] | Вiцебская вобласць | 1,265,300 |} Belarusun heç bir dənizə çıxışı yoxdur və əsasən düzən ərazilərdən ibarətdir. Ölkə şərq tərəfdən [[Rusiya]],cənubdan [[Ukrayna]],qərbdən [[Polşa]]yla, şimal və şimal-qərbdən [[Litva]], [[Latviya]]yla həmsərhəddir. == Hökumət == Ölkə prezidenti [[Aleksandr Lukaşenko]] 1994-cü il 20 İyul tarixindən ölkəni idarə edir. == Siyasət == #Aqrar Partiya — AP (1992) #Belorus Sosial-Demokrat Partiyası (Xalq Qramadası) — BSDP-XQ (1997) #Belorus Sol Partiya "Ədalətli dünya" (1992) #Belorus Xalq Cəbhəsi — BXCP (1993) #Belorus Kommunist Partiyası — BKP (1996) #Liberal Demokrat Partiyasının (1994) #Belaruslu Sosial-İdman Partiyası (1994) #Belaruslu Yaşıllar Partiyası (1994) #Popular Akkord Sosial Demokrat Partiyası (1997) #Respublika partiya (1994) #Mühafizəkar Xristian Partiyası — BPF — BPF (2000) #Əmək və Ədalət Respublika Partiyası (1993) #Birləşmiş Vətəndaş Partiyasının (1995) #Belarus Vətən Partiyası (1994) #"Belarus Sosial Demokrat Məclisi" (1998)<ref>[http://minjust.gov.by/ru/registr/politpart/ Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160322143817/http://minjust.gov.by/ru/registr/politpart/ |date=2016-03-22 }} Министерство юстиции Республики Беларусь</ref> == Xarici əlaqələr == Belarusun digər ölkələrlə siyasi əlaqələri çox qarışıqdır.Belə ki,ölkə 1991-ci ildə müstəqillik qazanmasından sonra qərb dövlətləri ilə soyuq əlaqələrə malikdir.Buna səbəb Qərb dövlətlərinin Belarus prezidenti Aeksandr Lukaşenkonun onların fikrincə qeyri demokratik ölkəni idarəetməsidir.Xüsusən 2010-сu il Belarusda prezident seçkilərindən sonra bu əlaqələr daha da pisləşmişdir. == Silahlı qüvvələr == İllik hərbi xərcləri 176,1 mln. ABŞ dollarıdır. == İqtisadiyyat == Belarus güclü iqtisadi sistemə malik olmayan dövlət kimi tanınır. Belarus dünyada daha çox aqrar dövlət kimi tanınır. Ölkədə maldarlıq, əkinçilik, bitkiçilik və aqrar texnika istehsalı çox inkişaf edib. Belə ki, Belarus öz daxili yem tələbatını artıqlamasıyla ödəyir və qonşu dövlətlərə kütləvi halda süd, süd məhsulları, tərəvəz ixrac edir. Belarus 1990-сı illərdə və 2011-ci ildə [[defolt]]la üzləşmişdir. Təsərrüfatın ixtisaslaşmasına və strukturuna əmək ehtiyatlarının bolluğu, [[Rusiya]]dan daha ucuz yanacaq və metal idxalı və yerli təbii ehtiyatları müsbət təsir göstərir. Maşınqayırmanın ixtisaslaşmış sahələri-hesablama maşınları, cihazqayırma, məişət maşınqayırması-soyuducular, paltaryuyan maşınlar, k/t maşınları və yük avtomobilləridir (Minsk, Jodino, Mogilyov). [[Kimya sənayesi]] əsas istiqaməti-süni kauçuk, şin, plastik kütlələr ([[Mogilev]], [[Qrodno]], [[Polotsk]]), [[Kalium]] gübrələri (Soliqorsk), meşə emalı və kağız istehsalıdır (Bobruysk, Borisovo, Vitebsk və b.). Yüngül sənayedə əsas yeri kətan parça, ayaqqabı istehsalı və b. tutur. Yeyinti sənayesi əsas sahələrdəndir, yerli xammallarla təmin olunub.Aparıcı sahələri yağ, süd-pendir, ət məhsulları istehsalı, kartofkraxmal istehsalı və b. Yanacaq-energetikanı yerli [[torf]], Rusiyadan aldığı neft-qaz təşkil edir. Kənd təsərrüfatında əsas yeri heyvandarlıq tutur, südlük-ətlik istiqaməti və donuzçuluq əsas yer tutur. Əkinçilikdə yem istehsalının xüsusi çəkisi böyükdür. Şimal-şərqində kətan becərilir. Taxılçılıqda əsas yeri çovdar əkinləri tutur. Kartofçuluq Belorusiyanın əsas sahəsi hesab olunur. Mərkəz hissəsində geniş yayılıb. Sıx nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir. == Əhali == === Milli tərkib === <center> {| border=1 cellpadding=2 cellspacing=1 align=centerr |+'''Belarus əhalisinin milli tərkibi''' |- ! Etnik qruplar ! 1999 sa.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/en/census/p5.php |title=National Statistical Committee of the Republic of Belarus: National composition of population of the Republic of Belarus |access-date=2012-05-26 |archive-date=2010-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100921155352/http://belstat.gov.by/homep/en/census/p5.php |url-status= }}</ref> ! 2009 sa.<ref>Population statistics of Eastern Europe: [http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Ethnic composition of Belarus 2009] {{Wayback|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |date=20111123095511 }}</ref> |- | cəmi||10 045 237||9 503 807 |- | [[Beloruslar|belorus]]||8 159 073||7 957 252 |- | [[Ruslar|rus]]||1 141 731||785 084 |- | [[Polyaklar|polyak]]||395 712||294 549 |- | [[Ukraynalılar|ukraynalı]]||237 014||158 723 |- | [[Yəhudilər|yəhudi]]||27 810||12 926 |- | [[Ermənilər|erməni]]||10 191||8 512 |- | [[Tatarlar|tatar]]||10 146||7 316 |- | [[Qaraçılar|qaraçı]]||9 927||7 079 |- | [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]]||6 362||5 567 |- | [[Litvalılar|litvalı]]||6 387||5 087 |- | [[Moldovanlar|moldavan]]||4 267||3 465 |- | [[Türkmənlər|türkmən]]||?||2 685 |- | [[Almanlar|alman]]||4 805||2 474 |- | [[Gürcülər|gürcü]]||3 031||2 400 |- | [[Çinlilər|çinli]]||?||1 642 |- | [[Özbəklər|özbək]]||1 571||1 593 |- | [[Latışlar|latış]]||2 239||1 549 |- | [[Qazaxlar|qazax]]||1 239||1 355 |- | [[Ərəblər|ərəb]]||?||1 330 |- | [[Çuvaşlar|çuvaş]]||2 242||1 277 |- | [[Mordvalar|mordva]]||1 677||877 |- | [[Taciklər|tacik]]||?||871 |- | [[Bolqarlar|bolqar]]||?||672 |- | [[Yunanlar|yunan]]||?||617 |- | [[Başqırdlar|başqırd]]||1 091||607 |- | [[Vyetnamlılar|vyetnamlı]]||?||588 |- | [[Osetinlər|osetin]]||?||554 |- | [[Koreyalılar|koreyalı]]||?||541 |- | [[Udmurtlar|udmurt]]||?||481 |- | [[Anadolu türkləri|Anadolu türkü]]||?||469 |- | [[Marilər|mari]]||?||416 |- | [[Puştunlar|puştun]]||?||429 |- | [[Estonlar|eston]]||?||407 |- | [[Ləzgilər|ləzgi]]||?||404 |- | [[Qumuqlar|qumuq]]||?||360 |- | [[Farslar|fars]]||?||323 |- | [[Karellər|karel]]||?||302 |- | [[Çeçenlər|çeçen]]||?||265 |- | [[Komilər|komi]]||?||212 |- | [[Qaqauzlar|qaqauz]]||?||204 |- | [[Finlər|fin]]||?||151 |- | [[Qafqaz Avarları|avar]]||?||149 |- | [[Çexlər|çex]]||?||121 |- | [[Komi-Permyaklar|komi-permyak]]||?||109 |- | [[Rumınlar|rumın]]||?||106 |- | m.g.||?||225 921 |- | m.b.||?||608 |- | digər||14 876||5 178 |- |} </center> * ''Qeyd: m.g.- milliyyətini göstərməyənlər./m.b.- milliyyətini bildirməyənlər.'' === Dil === Belarus Respublikasının dövlət dilləri belarus və rus dilləridir. === Din === Əhalinin 80%-ni pravoslavlar, 15%-ni katoliklər təşkil edir. == Belarus tanınmış azərbaycanlıları == * [[Günəş Abbasova]] — estrada müğənnisi. * [[Natiq Bağırov]] — sambo üzrə 4 qat dünya çempionu (1991, 1992, 1997, 1998), Belarus Respublikasının Əməkdar idman ustası, Belarus-Azərbaycan İcmaları Konqresi sədri. * [[Leyla İsmayılova]] — musiqili televiziya proqramının aparıcısı, [[2010 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi]]nin aparıcısı. * [[Kamandar Məcidov]] — [[Yunan-Roma güləşi]] üzrə 62 kq çəki dərəcəsində [[1988 Qış Olimpiya Oyunları]] və dünya (1986, 1989) çempionu, SSRİ-nin əməkdar idman ustası, Belarus Respublikasının Əməkdar məşqçisi. * [[Zabit Səmədov]] — dünya [[Muay Tay|tay boks]] çempion (WAKO [[versiya]] — 2004, IFMA və WMF versiya — 2006, KOK versiya — 2010). <center><gallery> Şəkil:Natik Bagirov.jpg|Natiq Bağırov Şəkil:Leila Ismailava.JPG|Leyla İsmayılova Şəkil:Kamandar Madzhidov.png|Kamandar Məcidov Şəkil:Samedov k-1.jpg|Zabit Səmədov </gallery></center> == Azərbaycanda tanınmış beloruslar == * [[Süleyman bəy Sulkeviç]] (1865–1920) — [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] ordusunun Baş Ərkani-hərb rəisi, [[general-leytenant]]. * [[:be:Леў Урбанавіч Дашкевіч|Leu Daşkeviç]] (1882—1957) — [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|AXC]] hökuməti tərəfindən [[31 Mart soyqırımı]]nı araşdırmaq üçün yaradılmış ''Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının'' üzvülərindən biri Belarusdan olan fotoqraf, tədqiqatçı və [[fransız dili]] müəllimi olmuşdur. * [[Anatoli Davidoviç]] (1965–1992) — [[Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı]] (ölümündən sonra), [[mayor]]. * [[Yuliya Ratkeviç]] — [[Azərbaycan]] Respublikasının milliləşdirilmış idmançısı, Azərbaycan [[Yunan-Roma güləşi|yunan-roma]] stili üzrə güləş yığmasının üzvü, [[2009 Güləş üzrə Dünya Çempionatı|2009 dünya çempionu]] (59 kq), [[2012 Yay Olimpiya Oyunları]]ın bürünc mükafatçısı (55 kq). <center><gallery> Şəkil:Süleyman bəy Sulkeviç.jpg|Süleyman Sulkeviç Şəkil:Leŭ Daškievič.jpg|Leu Daşkeviç Şəkil:Anatoli Davidoviç.jpg|Anatoli Davidoviç Şəkil:Ratkevich at the 2016 Summer Olympics.jpg|Yuliya Ratkeviç </gallery></center> == Həmçinin bax == * [[Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası]] * [[Aleksandr Lukaşenko]] * [[Azərbaycan–Belarus münasibətləri]] * [[Belarus Ali Məhkəməsi]] * [[Belarus Qarabağ münaqişəsində]] * [[Belarus Qırmızı Xaç Cəmiyyəti]] * [[Belarus diasporu]] * [[Belarus traktoru]] * [[Belarus vilayətləri]] * [[Belarusiya partizanları]] * [[Belarusun baş naziri]] * [[Belarusun hərbi siyasəti]] * [[Belarus–Özbəkistan münasibətləri]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Belarus}} * [http://www.president.gov.by/en/ Prezidentin rəsmi saytı]{{ref-en}} * [http://www.mfa.gov.by/en/ Xarici İşlər Nazirliyi]{{ref-en}} * [http://www.belarus.by/en/ Belarus Respublikasının saytı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180115201716/http://www.belarus.by/en/ |date=2018-01-15 }}{{ref-en}} * {{CIA World Factbook link|bo|Belarus}} {{Belarus mövzularda}} {{Avropa ölkələri}} {{MDB}} {{Avrasiya İqtisadi Qrupu}} {{Şərq Tərəfdaşlığı}} {{Belarus-qaralama}} [[Kateqoriya:Belarus| ]] [[Kateqoriya:Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvü olan ölkələr]] [[Kateqoriya:Dənizə çıxışı olmayan ölkələr]] [[Kateqoriya:BMT üzvü olan ölkələr]] [[Kateqoriya:Respublikalar]] [[Kateqoriya:Şərqi Avropa]] [[Kateqoriya:Postsovet ölkələri]] [[Kateqoriya:Müstəqil Dövlətlər Birliyinin üzvü olan dövlətlər]] 5z1d7kpcrsd20werz7y8m3nawb78k2l İstanbul ili 0 2496 8981720 6736217 2026-06-28T09:29:13Z Qədir 136647 lazımsız boşluq 8981720 wikitext text/x-wiki {{İnzibati vahid}} '''İstanbul''' — əhali sayına görə [[Türkiyə]]nin ən böyük ili. [[1453]]-cü ildə [[Fateh Sultan Məhəmməd]] tərəfindən fəth edilib. [[1453]]-[[1922]]-ci illərdə [[Osmanlı İmperiyası]]nın paytaxtı olub. == Əhali == {| class="wikitable" | valign="top" | {| ! style="background:#efefef;" | &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; İl &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; ! style="background:#efefef;" | Əhali |- | [[330]] || align="right" | 40,000 |- | [[400]] || align="right" | 400,000 |- | [[530]] || align="right" | 550,000 |- | [[545]] || align="right" | 350,000 |- | [[715]] || align="right" | 300,000 |- | [[950]] || align="right" | 400,000 |- | [[1200]] || align="right" | 150,000 |- | [[1453]] || align="right" | 36,000 |- | [[1477]] || align="right" | 14.803 |- | [[1566]] || align="right" | 600,000 |- | [[1817]] || align="right" | 500,000 |- | [[1860]] || align="right" | 715,000 |- | [[1885]] || align="right" | 873,570 |- | [[1890]] || align="right" | 874,000 |- | [[1897]] || align="right" | 1,059,000 |- | [[1901]] || align="right" | 942,900 |- | [[1914]] || align="right" | 909,978 |- |} | valign="top" | {| ! style="background:#efefef;" | İl ! style="background:#efefef;" | Əhali |- | [[1927]] || align="right" | 680,857 |- | [[1935]] || align="right" | 741,148 |- | [[1940]] || align="right" | 793,949 |- | [[1945]] || align="right" | 860,558 |- | [[1950]] || align="right" | 983,041 |- | [[1955]] || align="right" | 1,268,771 |- | [[1960]] || align="right" | 1,466,535 |- | [[1965]] || align="right" | 1,742,978 |- | [[1970]] || align="right" | 2,132,407 |- | [[1975]] || align="right" | 2,547,364 |- | [[1980]] || align="right" | 2,772,708 |- | [[1985]] || align="right" | 5,475,982 |- | [[1990]] || align="right" | 7,620,241 |- | [[1997]] || align="right" | 9,260,438 |- | [[2000]] || align="right" | 11,803,468 |- | [[2005]] || align="right" | 14,797,536 |- | [[2006]] || align="right" | 15,034,830 |} |} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Türkiyə-qaralama}} {{Türkiyə illəri}} [[Kateqoriya:İstanbul ili| ]] qch4doqu2q5izymwjp0drtss7ih32fd Daşkəsən rayonu 0 2515 8981651 8731784 2026-06-28T07:59:54Z Elmar Əliyev - Vüqarlı 330560 /* Qalereya */ əlavələr, dəqiqləşdirmə, orfoqrafiya 8981651 wikitext text/x-wiki {{Stil kitabçasına uyğun olmayan|tarix=yanvar 2026}} {{İnzibati vahid |Status = Rayon |Şəkil = Daşkəsən_şəhərinin_iri_planda_görüntüsü.jpg |Daxildir = [[Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonu]] |Əhali=33356 |Vəzifənin adı=Başçı |Vəzifəli şəxs=Orxan Abbasov |Yaradılma tarixi=30 avqust 1930-cu il}} [[Fayl:Daşkəsən şəhəri (2025).jpg|thumb|Daşkəsən şəhəri (2025)]] '''Daşkəsən rayonu''' — [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]]nda inzibati-ərazi vahidi.<ref>{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}</ref> Mərkəzi [[Daşkəsən|Daşkəsən şəhəridir]]. == Tarixi == Daşkəsən rayonu Azərbaycanın qərb bölgəsində, Kiçik Qafqaz dağlarının sıldırımlı, füsunkar təbiətində yerləşir. Böyük tarixi, zəngin təbii ehtiyatları, unikal landşaftı, iqlimi və qədim yaşayış ənənələri ilə Daşkəsən ölkənin sosial-iqtisadi, mədəni və ekoloji xəritəsində xüsusi yer tutur. Rayon həm dağ-mədən sənayesi, həm də kənd təsərrüfatı, təbiət turizmi və folklor ənənələri baxımından bənzərsiz dəyərlərə malikdir. Qərb bölgəsinin digər rayonlarından fərqli olaraq, burada həm daş karxanaları, həm də zəngin meşə sahələri, saf su mənbələri, geniş çəmənliklər və əlverişli iqlim şəraiti mövcuddur.<ref>{{Cite web |last=Sahib |date=2025-08-22 |title=Daşkəsən rayonu : Coğrafiyası, Turizm imkanları |url=https://qebulol.az/daskesen/ |access-date=2025-12-09 |website=2025 - Xaricdə Təhsil |language=az}}</ref> [[Fayl:Daşkəsən rayonunun girişi.jpg|left|thumb|Daşkəsən rayonunun girişi ]] Rayonun adı "daş (dəmir filizi) çıxarılan yer" mənasındadır; "daş" və "kəsən" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib, bu da Daşkəsəndə qədim zamanlardan dağ-mədən sənayesinin inkişaf etdiyini göstərir. Tarixi mənbələrə əsasən, ərazidə insanlar eramızdan əvvəl yaşayış salmış, burada ilk mədəniyyət nümunələri və qədim yaşayış məskənləri yaranmışdır. Əsrlər boyu bu ərazi Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərində əhəmiyyətli hadisələrin şahidi olmuş, dövlətçiliyin, sənətkarlığın və kənd təsərrüfatının inkişafında önəmli rol oynamışdır. Daşkəsənin unikal coğrafiyası, iqlimi, yeraltı sərvətləri və etnik müxtəlifliyi rayonun sosial-iqtisadi və mədəni həyatında xüsusi iz qoymuşdur. Zağalı, Zivlan, Bayan, Gurbulaq, Əmirvar, Xoşbulaq, Çovdar, Dardərə və başqa kəndlərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar rayonun ərazisində daş dövrünə, tunc dövrünə aid insan məskənlərinin olmasını sübut edir.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.mct.gov.az/?%2Faz%2Fcities%2Fview%2F328%2F&PHPSESSID=a73e980f64b1071de230e6f9d6ecaa24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010043/http://www.mct.gov.az/?%2Faz%2Fcities%2Fview%2F328%2F&PHPSESSID=a73e980f64b1071de230e6f9d6ecaa24 |archive-date=2016-03-05 |access-date=2009-05-12}}</ref> [[Fayl:"Fərhad" heykəli.jpg|left|thumb|"Fərhad" heykəli]] Daşkəsən orta əsrlər boyu Ərəb xilafəti, Səlcuq imperiyası, Elxanilər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvilər dövlətlərinin və müxtəlif xanlıqların tərkibində olmuşdur.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan {{!}} Daşkəsən Tarixi - Frisaga |url=https://az.frisaga.com/destination/history/daskesen-azerbaycan |access-date=2025-12-09 |website=az.frisaga.com |language=az}}</ref>[[Fayl:Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyətinin inzibati binası.jpg|thumb|Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyətinin inzibati binası ]] [[Fayl:Daşkəsən şəhəri 4.jpg|left|thumb|Daşkəsən şəhəri]] Keçmiş [[Sunqurabad nahiyəsi]] olan Daşkəsən rayonu Azərbaycan SSR ərazisində 30.08.1930-cu ildə inzibati ərazi kimi yaradılmışdır. "Metallurqlar şəhəri" də adlanan Daşkəsən şəhərinin əsası Böyük Vətən müharibəsindən sonra 1948-ci il mart ayının 16-da qoyulub. Rayon mərkəzi əsasən dəmir filizi yataqlarının istifadəyə verilməsi ilə əlaqədar salınmışdır. Bundan sonra rayona əhali axını güclənmişdir. Ermənilərin [[Moskva]]dakı havadarı [[Anastas Mikoyan]]ın təşkilatçılığı ilə 1948–1953-cü illərdə Daşkəsənə erməni ailələri köçürülmüşdür.<ref>[http://www.azeri.lt/Page-2460.html Deportasiya və müharibədən sonrakı böhran]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 1956-cı ilə qədər Dəstəfur rayonu adını daşımış, 1956-cı ildə Daşkəsən adlandırılmışdır. Daşkəsən rayonu yeraltı təbii sərvətlərlə olduqca zəngindir. Buna görə də "Azərbaycanın Uralı" adlandırılmışdır.<ref>{{Cite web |title=Daşkəsən: milli dəyərlərimizin və təbii sərvətlərimizin məskəni |url=http://ikisahil.az/post/142656-dashkesen-milli-deyerlerimizinve-tebii-servetlerimizin-meskeni |access-date=2025-12-09 |website=ikisahil.az |language=az-AZ}}</ref> Daşkəsən Zaqafqaziyada əsas alüminium, dəmir və başqa metallar almaq üçün xammal mənbəyi olduğundan Uralı bu cəhətdən xatırladır. Buradakı dəmir filizi yataqlarının böyük gələcəyə malik olmasını vaxtilə məşhur rus alimi D. İ. Mendeleyev, İ. M. Qurkin və başqaları söyləmişdir. 1893-cü ildə D. İ. Mendeleyev yazırdı ki, Daşkəsəndəki zəngin zəy daşı nə İtaliyada, nə də Macarıstanda vardır. Məqalədə Daşkəsən şəhərinin formalaşmasını əsaslandıran iqtisadi-tarixi amillər araşdırılmışdır. Şəhərin yaranması üçün əsas olan iqtisadi elementlər açıqlanmışdır. Daşkəsənin şəhərə çevrilməsinin iqtisadi əsasları verilmişdir. Daşkəsənin şəhər kimi formalaşmasını sürətləndirən proseslər ümumiləşdirilmişdir. Məqalədə arxiv sənədlərindən, Daşkəsən haqqında müxtəlif ədəbiyyatlardan istifadə olunmuşdur.<ref>{{Cite journal |last=Dadaşova |first=Əzət |date=2023-06-25 |title=Yeni Sənaye Mərkəzi Daşkəsən (1940-1950-ci illər) |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/76976/1295049 |journal=Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi |language=tr |volume=10 |issue=2 |pages=127–136 |issn=2148-2292}}</ref>[[Fayl:Daşkəsən rayonunun girişi, Bayraq meydanı, Heydər bulağı.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu, Bayraq meydanı ]] 1963-cü ildə ləğv edilərək ərazisi odövrkü [[Xanlar rayonu]]na verilmiş, 1965-ci ildə isə yenidən müstəqil inzibati ərazi vahidi — rayon olmuşdur. 1969-cu ilin iyununda rayonun Bayan kəndində daşnak abidəsi ucaldılsa da, Daşkəsən rayonunun birinci katibi Həsən Süleymanovun göstərişi ilə dərhal sökülmüşdür.<ref>{{Cite web |title=Andronik heykəlini uçuran mərd azərbaycanlı KİMDİR? — Heydər Əliyev onu belə xilas etmişdi |url=http://teref.az/arasdirma/137663-lk-andronik-heykelini-ucuran-merd-azerbaycanli-kmdr-heyder-eliyev-onu-bele-xilas-etmisdi.html |access-date=2020-07-25 |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330031843/http://teref.az/arasdirma/137663-lk-andronik-heykelini-ucuran-merd-azerbaycanli-kmdr-heyder-eliyev-onu-bele-xilas-etmisdi.html |url-status=live }}</ref> Həm Birinci, həm də İkinci [[Qarabağ müharibəsi]] dövrlərində döyüşlərin bir hissəsi Daşkəsənə məxsus kəndlərlə həmsərhəd ərazilərdə getmişdir. Ümumilikdə 98 şəhidi var. Ondan 64 nəfəri Birinci Qarabağ müharibəsində, 32 nəfəri 2020-ci ildə Vətən müharibəsində və 2 nəfəri isə 12–14 sentyabr 2022-ci il tarixlərində Azərbaycan-Ermənistan sərhədində baş verən döyüşlər zamanı həlak olmuşdur.<ref>{{Cite web |title=Qəhrəmanlarımız {{!}} Azərbaycan Respublikası Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyəti |url=https://dashkesen-ih.gov.az/az/qehremanlarimiz.html |access-date=2025-12-11 |website=dashkesen-ih.gov.az |archive-date=2025-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114205820/https://dashkesen-ih.gov.az/az/qehremanlarimiz.html |url-status=live }}</ref> Daşkəsən Şəhidlər Xiyabanı 2025-ci ildə yenidən qurulmuşdur. == Coğrafi mövqeyi == [[Fayl:Daşkəsən kanyonu (2025).jpg|left|thumb|Daşkəsən kanyonu ]] Daşkəsən rayonu [[Gəncə]] şəhərindən 33–41 kilometr cənub-qərbdə, Kiçik Qafqazın şimal-şərqində dəniz səviyyəsindən 1600–1800 metr yüksəklikdə yerləşir. [[Fayl:Daşkəsən rayonu Güney-Zağalı dəryaçası.jpg|thumb|Güney-Zağalı dəryaçası ]] Rayon cənub-qərbdən 8 kilometr məsafə ilə [[Ermənistan Respublikası]] ilə (8 km), eləcə də Şəmkir (24,5 km), Kəlbəcər (23 km), Gədəbəy (41km) və Göygöl (56,3km) rayonları ilə həmsərhəddir. Ümumi sahəsi 1046,02 km²-dir. Daşkəsən rayonu ilə [[Bakı]] şəhəri arasında olan məsafə 396 km-dir. === Relyefi === Kiçik Qafqazın şimal-şərqində yerləşən Daşkəsənin səthini şimala doğru alçalan dağlar əhatələyir. Murovdağ və Şahdağ silsilələrinin yamacları da bu rayonun ərazisindədir. Ən hündür zirvələri Hinaldağ (3367 m.), [[Qoşqar dağı]] (3361 m.) və sairdir. Başkənd-Dəstəfur çökəkliyinin bir hissəsi Daşkəsən rayonu ərazisindədir. Səthi kanyonlarla kəsilmişdir. Yura və təbaşir çöküntüləri yayılmışdır. === Təbiəti === [[Fayl:Daşkəsən rayonu Bala Göyçə gölü.jpg|thumb|Bala Göyçə gölü]] [[Fayl:Daşkəsən rayonu Quşçu kəndi 2.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu Quşçu kəndi ]] Təmiz hava, yaşıllığın bol olması, zəngin fauna, Murovdağ silsiləsi boyunca uzanan meşə massivləri yay aylarında təbiət həvəskarlarını Daşkəsənə cəlb edir. Rayonda Güney-Zağalı dəryaçası və [[Göygöl (Daşkəsən)|Göygöl]] adlı göllər var. Kiçik Göygöl və ya Bala Göyçə gölü də adlanan təbiət möcüzəsi Buğdadağın ətəyində dəniz səviyyəsindən 2650 metr yüksəklikdə yerləşir. Daşkəsənin istilik və rütubətin nisbətindən özünəməxsus torpaq- bitki örtüyü və heyvanat aləmi var.[[Fayl:Daşkəsən rayonu Alaxançallı kəndi təbiət mənzərəsi.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu Alaxançallı kəndi |left]]Enliyarpaqlı dağ-meşə landşaftı 600 metrdən 1900 metrədək hündürlüyü olan yamacları örtür. Dağların yüksək sərhədi palıd meşələri ilə tamamlanır. Meşələrdən yuxarı sərhəddə subalp və alp çəmənlikləri yerləşir. Bu çəmənlər yaz vaxtı min bir rəngli xalıya bənzəyir. Subalp çəmənləri və çəmən çölləri meşə qurşağı ilə alp çəmənləri arasında geniş sahə tutur. Burada taxıllı, müxtəlif otlu, yulaflı çəmənlər var. Subalp çəmənliklərində [[paxlalılar]], [[gülçiçəklilər]], [[kələmkimilər]], [[zəngiçiçəklilər]] və sair fəsilələrdən olan bitkilər hündür, olduqca təsirli, butaya bənzər ot örtüyü yaradır. Subalp zonasında hündürotlu çəmənliklərdən başqa, çəmən bozqırları, kollu çəmənlər də inkişaf etmişdir. [[Fayl:Daşkəsən yaylağı.jpg|thumb|Daşkəsən yaylaqları |left]] Alp çəmənləri "Alp xalıları" adlanan alçaqboylu otlardan ibarət bitki örtüyü subalp çəmənlərindən çox fərqlənir. Bu bitkilər dağ-çəmən torpaqlarında sıx çəmən örtüyü yaradırlar. Qayalı-daşlı yamaclarda seyrək bitki qruplar inkişaf edir. Taxıl otları və çillər hamar dağ yamaclarında sıx qiymətli yay otlaqlarıdır. Yüksək dağların daha rütubətli yamaclarında cil, şahduran, qaytarma, dəstərək, qırtıc, topal və sair şaxələnən kök sisteminə malik otlaq bərk döşənəkli "Alp xalıları" yaradır.[[Fayl:Xoshbulaq.jpg|left|thumb|Daşkəsən rayonu, şam meşəliyi ]] Rayona xüsusi gözəllik verən, yol boyunca uzanan qalın və seyrək meşələr var. Meşələrdə əsasən [[fıstıq]], [[vələs]], [[palıd]], [[cökə]], [[söyüd]], [[göyrüş]], [[qozqara]] (qaraağac), [[töləkə]] və [[görməşov]] ağacları bitir. Rayonda insan sağlamlığı üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən müalicəvi əhəmiyyətli bitkilər var. Onlardan [[kəklikotu]], [[gülxətimi]], [[qəfli]], sarıçiçək, [[çobanyastığı]], [[boymadərən]], [[boyxoş]], [[andız]], [[qaraçiyələm]], [[qaraçörəkotu]], [[yarpız]], [[daşyarpızı]], [[dəvədabanı]], [[solmazçiçəyi]], [[yasəmən]], [[çəmən]], [[qırxbuğum]], [[cincilim qantəpər]], [[şehdərən]], [[dağ bənövşəsi]], [[bənövşə]], [[nərgizgülü|nərgiz]], [[lilpar]], [[unnuca]], [[gicitkən]], [[qaymaqçiçəyi]] və s. yerli əhali tərəfindən yığılır. === Çayları === Daşkəsən rayonu Kiçik Qafqazın şimal–şərqində yerləşdiyi və səthi şimala doğru alçalan dağlarla əhatə olunduğu üçün olduqca mənzərəli, qışda qismən azalan, yaz-yay, payız mövsümlərində aşıb-daşan dağ çayları ilə zəngindir. Onlardan Gəncəçay (Zivlan-Alaxançallı-Çanaqçı-Dəstəfur kəndləri), Ballıcalı (Qaraqullar), Şəmkirçay ([[Astaf]] kəndi), Qoşqarçay ([[Xoşbulaq]] kəndi-[[Daşkəsən şəhəri]]) çaylarını və s. göstərmək olar. Çayları (Qoşqar, Şəmkir, Gəncə) Kür hövzəsinə aiddir; qarışıq mənbələrdən qidalanır. Çaylardan sənaye müəssislərinin su təchizatında və qismən suvarmada istifadə olunur [[Fayl:Mənzərə ağaclar.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu Xoşbulaq kəndi ]] Rayonun şəffaf, müalicəvi əhəmiyyətli mineral bulaqları var: # Yumurtalı bulaq – [[Qabaqtəpə (Daşkəsən)|Qabaqtəpə]] kəndi; # Narzan bulağı – [[Yuxarı Daşkəsən]] qəsəbəsi; # Turşsu bulağı – [[Alaxançallı]] kəndi; # Qiblə bulağı – [[Qabaqtəpə (Daşkəsən)|Qabaqtəpə]] kəndi; # Qayğı bulağı – [[Qabaqtəpə (Daşkəsən)|Qabaqtəpə]] kəndi; # Böyrək bulağı – [[Alunitdağ]] qəsəbəsi; # İdris bulağı – [[Əmirvar]] kəndi; # Seyid bulağı – [[Xoşbulaq]] kəndi və s. == İqlimi == [[Fayl:Daşkəsənin qış mənzərələri 7.jpg|thumb|Daşkəsən şəhəri ]] Yanvarın orta aylıq temperaturu −2–14, iyulun orta aylıq temperaturu +5–28 arasında dəyişir. Yay aylarında bəzən havanın mütləq maksimum temperaturu +20–31-dək yüksəlir, mütləq minimum temperatur 20–30 aşağı düşür. İl ərzində havanın orta mütləq minimum temperaturu orta dağlıqda +15 ilə +35 arasında dəyişir. Havanın orta illik nisbi rütubəti 75 faiz olub il ərzində 67–82 faiz arasında dəyişir. Ərazidə yağıntının illik miqdarı 600–900 mm-dir. Yağıntının çox miqdarı yaz fəslinə düşür. Torpağın səth örtüyündün il ərzində 300–800 mm mümkün buxarlanma gedir. == Yaşayış məntəqələri == [[Fayl:Çanaqçı kəndi.jpg|left|thumb|Daşkəsən rayonu Çanaqçı kəndi ]] [[Fayl:Bayan kəndi 2026-cı il.jpg|left|thumb|Bayan kəndi (2026-cı il)]] Daşkəsən rayonunda 1 şəhər, 5 qəsəbə və 43 kənd olmaqla 49 yaşayış məntəqəsi var. İri yaşayış məntəqələri Daşkəsən şəhəri, Yuxarı Daşkəsən qəsəbəsi, Quşçu, Xoşbulaq, Bayan və Qabaqtəpə kəndləridir. [[Fayl:Daşkəsən.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu Zinzahal kəndi ]] [[Fayl:Bayan kəndi görüntüsü.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu Bayan kəndi ]] [[Fayl:Dəstəfur kəndi.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu Dəstəfur kəndi ]] 19 inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəlik var (01.01.2025). Bunlar Daşkəsən şəhər inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Yuxarı Daşkəsən qəsəbə inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Daşkəsən qəsəbə inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Dəstəfur kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Bayan kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Kəmərqaya kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Zinzahal kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Zağalı kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Zəylik kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Əmirvar kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Qabaqtəpə kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Çıraqlı kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Quşçu kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Əhmədli kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Çovdar kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Çanaqçı kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Qaraqullar kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi, Muşavaq kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyi və Gurbulaq kənd inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəliyidir. [[Fayl:Qaratağlar kəndi.jpg|left|thumb|Daşkəsən rayonu Qaratağlar kəndi]] Daşkəsən rayonunda 4 bələdiyyə var. "Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa Əlavə — "Azərbaycan Respublikasında bələdiyyələrin siyahısı"nda dəyişiklik edilməsi barədə" Azərbaycan Respublikasının 18.10.2024-cü il tarixli Qanununa əsasən Daşkəsən rayonunda 4 bələdiyyə təşkil olunmuşdur. Bunlar Daşkəsən bələdiyyəsi (Daşkəsən şəhəri, Alunitdağ, Daşkəsən, Quşçu, Quşçu körpüsü, Yuxarı Daşkəsən qəsəbələri və Aşağı Daşkəsən kəndi), Qabaqtəpə bələdiyyəsi (Astaf, Dəvrallı, Əhmədli, Əmirvar, Gəlinqaya, Gurbulaq, Güneykənd, Xoşbulaq, Qabaqtəpə, Qazaxlı, Qazaxyolçular, Pirverdilər, Rəsullu, Tapan, Təzəkənd və Zağalı kəndlər), Qaraqullar bələdiyyəsi (Alaxançallı, Almalı, Çanaqçı, Çıraqlı, Dardərə, Dəstəfur, Əhmədli, Kollu, Qaraqullar, Qaratağlar, Qıyıqlı, Mollahəsənli, Muşavaq, Suqovuşan, Şahkərəm, Şahvələdli, Yolqullar, Zinzahal və Zivlan kəndləri) və Quşçu bələdiyyəsidir (Bayan, Çaykənd, Çovdar, Kəmərqaya, Quşçu, Quytul və Zəylik kəndləri). Rayonun inzibati mərkəzi [[Daşkəsən şəhəri]]dir. == Əhalisi == 01.01.2025-ci il tarixə rayon əhalisinin sayı 33356 nəfər olmuşdur. Kənd əhalisi 56,5 % təşkil edir. Əhalinin 1 km<sup>2</sup>-də orta sıxlığı 32 nəfərdir. == İqtisadi xarakteristikası == [[Fayl:Daşkəsən rayonunun xəritəsi.jpg|left|thumb|Daşkəsən rayonu xəritədə]] Daşkəsən rayonu respublikanın mühüm mədən filiz sənayesi rayonlarındandır. Rayonun sənayesinin əsas hissəsini metallurgiya sənayesi təşkil edir. Faydalı qazıntıları dəmir filizi, kobalt, alunit, mərmər, əhəng daşı və s. Daşkəsən rayonu ərazisində (Kiçik Qafqaz dağ silsiləsi) yerləşən "Çovdar" qızıl yatağı "AzerGold" QSC tərəfindən istismara cəlb olunmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Studio |first=Gadimlie |date=2025-12-08 |title=AzerGold QSC |url=https://azergold.az/ |access-date=2025-12-09 |website=AzerGold |language=az |archive-date=2025-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209023713/https://azergold.az/ |url-status=live }}</ref> Rayonda dəmir filizinin hasilatı ilə məşğul olan "Daşkəsən Dəmir Filiz" MMC yeni layihələr üzərində böyük işlər aparır.<ref>{{Cite web |title=DDF.AZ |url=https://ddf.az/ |access-date=2025-12-09 |website=ddf.az |archive-date=2025-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118213720/https://ddf.az/ |url-status=live }}</ref> Kəşf olunmuş dəmir filizi ehtiyatları 250 mln tondan artıqdır.<ref>[http://www.ganca.az/arxiv/2011/aprel/14_filiz.html Daşkəsəndəki filizsaflaşdirma müəssisəsi qismən fəaliyyət göstərir]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Alunit İstehsalat Sahəsinin də yenidən işə salınması qarşıda duran vəzifələrdəndir. Daşkəsən həmçinin [[kənd təsərrüfatı]] rayonudur. Əsas istiqamətlər taxılçılıq, heyvandarlıq, arıçılıq, bağçılıq və kartofçuluqdur. Dağlıq iqlim və torpaq münbitliyi kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir. Fərdi heyvandarlıq təsərrüfatlarında iriiuynuzlu qaramal və xırdabuynuzlu davarlar saxlanılır. Təsərrüfatlarda hazırda qonur qafqaz, şves, az miqdarda qara-ala və hallavey cinsləri mövcuddur. Davarlardan isə əsasən yerli bozaq qoyunlardır. Heyvanların cins tərkibini yaxşılaşdırmaq məqsədilə süni mayalandırma məntəqələri təşkil edilmişdir. === Faydalı qazıntıları === Daşkəsən rayonu təbii sərvətlərlə olduqca zəngindir. Sovet İttifaqı dövründə Daşkəsəndə strateji əhəmiyyəti olan dəmir filizi, [[alüminium]], [[kobalt]], [[mərmər]]<ref>{{Cite news |title=Keyfiyyətinə görə dünyada İtaliya mərməri ilə müqayisə olunan Daşkəsən mərməri VİDEO |language=az |url=https://azertag.az/xeber/keyfiyyetine_gore_dunyada_italiya_mermeri_ile_muqayise_olunan_daskesen_mermeri_video-3358651 |access-date=2025-12-09 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119062848/https://azertag.az/xeber/keyfiyyetine_gore_dunyada_italiya_mermeri_ile_muqayise_olunan_daskesen_mermeri_video-3358651 |url-status=live }}</ref> və s. çıxarılmışdır. Rayonun ərazisindəki dağlarda indi də [[qızıl]], [[mis]], [[kobalt]], [[zəy]], [[alüminium]], dəmir filizi, [[əhəng daşı]] və mərmər kimi çox qiymətli təbii ehtiyatlar var.<ref>{{Cite web |title=Daşkəsən haqqında məlumat |url=http://dashkesan.az.iatp.net/naturaz.html |access-date=2009-08-25 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202008/http://dashkesan.az.iatp.net/naturaz.html |url-status=dead }}</ref> [[Fayl:IMG-20250715-WA0136 - копия.jpg|thumb]] [[Fayl:IMG-20250715-WA0137 - копия - копия.jpg|left|thumb]] [[Fayl:IMG-20250715-WA0106 - копия - копия.jpg|thumb|Alunit İstehsalat Sahəsinə məxsus asma kanat ]] [[Fayl:Mərmər 1.jpg|left|thumb|Əmirvar mərmər yatağı ]] Daşkəsəndəki dəmir filizi yataqlarının mövcudluğu hələ eramızdan evvəl 1-ci əsrdə burada yaşayan insanlara məlum idi. Lakin burada filizin sənaye yolu ilə hasilatına 1954-cü ildən başlanılıb. Filizdə dəmirin nisbəti 36,5%-dir. Bəzi yerlərdə filizin tərkibində həmçinin 20%-ə qədər [[kükürd]] də var. Sovet dövründə buradan çıxarılan filiz [[Gürcüstan]]ın [[Rustavi]] şəhərindəki metallurgiya zavoduna xammal kimi daşınırdı. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra [[Gəncə]]də iri metallurgiya zavodu tikildi. İndi Daşkəsəndə çıxarılacaq filizin ilk növbədə Azərbaycanın öz ehtiyaclarının ödənilməsinə sərf olunması nəzərdə tutulur.<ref>{{Cite web |title=Daşkəsən yatağı |url=http://www.mining-enc.ru/d/dashkesanskoe-mestorozhdenie/ |access-date=2012-04-22 |archive-date=2022-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326100500/http://www.mining-enc.ru/d/dashkesanskoe-mestorozhdenie/ |url-status=live }}</ref> [[Fayl:Çovdar qızıl mədəni.jpg|left|thumb|Çovdar qızıl mədəni]] Dəniz səviyyəsindən 1600–1800 m yüksəklikdə zəngin dəmir yatağının olması hələ 1867-ci ildə müəyyən edilmişdir. Yatağın dəmir ehtiyatı ilk dəfə 1933-cü ildə hesablanmış və 1954-cü ildən istismar edilir. Partlayış yolu ilə çıxarılan dəmir filizi əvvəlcə Quşçu körpüsü adlanan yerdəki filiz saflaşdırma kombinatına, sonra metal emalı üçün vaqonlara doldurularaq Zaqafqaziya metallurgiya kombinatına ([[Gürcüstan]]ın [[Rustavi]] şəhəri) göndərilirdi. SSRİ dağılan ərəfədə Zaqafqaziya metallurgiya kombinatı öz işini dayandırdığına görə, Daşkəsən yatağında da dəmir [[filiz]]i və [[kobalt]] istehsalı dayandı. Daşkəsən rayonunda yerləşən alunit mineralının çıxarıldığı mədən və kənd Zəylik adlanır. Mineralın tərkibinin 37%-ə qədəri aluminium-oksidindən (Al2O3) ibarətdir. [[Zəylik alunit yatağı|Zəylik]] yatağından həmçinin [[kalium]] duzları, zəy və s. istehsal edilirdi. Alunit çıxarılan zaman və xüsusilə aluminium-oksidi istehsal etmək üçün yataqdan 35 km cənub-şərqdə [[Gəncə]] şəhərində tikilmiş alüminium zavodunda emal olunurdu.<ref>{{Cite web |title=FAYDALI QAZINTILAR |url=http://www.azerbaijan.az/portal/Nature/Geostructure/geostructure_02_a.html |access-date=2020-07-25 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011053833/http://www.azerbaijan.az/portal/Nature/Geostructure/geostructure_02_a.html |url-status=dead }}</ref> == Maddi-mədəni irs == [[Fayl:Daşkəsən şəhərinin mərkəzində ucaldılmış Ulu Öndər Heydər Əliyevin abidəsi (2006).jpg|thumb|Daşkəsən şəhərinin mərkəzində Ümummilli Lider Heydər Əliyevin abidəsi ]] [[Fayl:IMG-20250715-WA0138 - копия.jpg|thumb|Qabaqtəpə kəndi, Alban məbədi ]] [[Fayl:Daşkəsən rayonu ərazisində arxeoloji qazıntı 3.jpg|left|thumb|Daşkəsən rayonu Zəylik kəndi ərazisində arxeoloji qazıntı ]] Daşkəsən rayonu ərazisində 1-i dünya əhəmiyyətli olmaqla 49 daşınmaz arxeoloji və memarlıq abidə qeydiyyata alınmışdır, həmçinin inventarlaşdırılmışdır.<ref>{{Cite web |title=Məbəd və Kilsə - Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti |url=http://irs.gov.az/location/mebed-ve-kilse |access-date=2025-12-09 |website=irs.gov.az |archive-date=2023-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601165740/http://irs.gov.az/location/mebed-ve-kilse |url-status=live }}</ref> Daşkəsən rayonu ərazisində yeni aşkar edilmiş memarlıq (12), bağ-park, monumental, xatirə (2) və arxeoloji (13) olmaqla 27 abidənin maddi-mədəni irsin mühafizəsi siyahısısına daxil edilməsi təklif olunur.<ref>{{Cite web |last=NModern |title=Daşkəsən rayonunda daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinə məlumat lövhələri quraşdırılıb |url=https://dashkesen-ih.gov.az/az/news/daskesen-rayonunda-dasinmaz-tarix-ve-medeniyyet-abidelerine-melumat-lovheleri-qurasdirilib.html |access-date=2025-12-09 |website=dashkesen-ih.gov.az |language=az |archive-date=2025-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910135331/https://dashkesen-ih.gov.az/az/news/daskesen-rayonunda-dasinmaz-tarix-ve-medeniyyet-abidelerine-melumat-lovheleri-qurasdirilib.html |url-status=live }}</ref> Rayonda mövcud olan memarlıq abidələrinin üzərinə göstərici lövhələr vurulmuşdur və abidə mühafizəçiləri tərəfindən tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi işi fasiləsiz təmin edilir.<ref>{{Cite web |last=Studio |first=Gadimlie |title=Daşkəsən rayonunda mövcud olan abidələrə məlumat lövhələri quraşdırılıb |url=https://www.azergold.az/ksm/tedbirler/daskesen-rayonunda-movcud-olan-abidelere-melumat-lovheleri-qurasdirilib |access-date=2025-12-09 |website=AzerGold |language=az}}</ref> Rayonun Tapan kəndində Qudur bulağı, Alaxançallı kəndində Turşsu ərazisi, Qaraqullar kəndində Ağ bulaq, Zəylik kəndində Düz yal, Bayan kəndində ecazkar dəmiryol körpüləri və keçidləri, Çiçərvəng məbədi, Monastr, Qoşqar çayı üzərində tağvari körpü, Gurbulaq kəndi ərazisində Dikdaş qalaçası, Ərkinaz qalaçası, Zağalı kəndində dünya əhəmiyyətli Kurqanlar və daş qəbirstanlıqlar, Zəylik kəndində Alban məbədi, daş qəbiristanlıqları, Əhmədli kəndində türbə, Dardərə kəndində Çalağan qalaçası, Dəstəfur kəndində Gəncə çayı üzərində salınmış qədimi körpü, 700 m² ərazini əhatə edən Alban məbədi, Gəlinqaya və s. tarixi və təbii abidələr bu gün də ehtiram və heyrətlə qarşılanır. Turistlərin bütün fəsillərdə diqqət mərkəzindədir.<ref>{{Cite web |title=525-ci qəzet - Daşkəsəndə kənd turizminin imkanları genişləndirilir |url=https://525.az/news/https%3A%2F%2F525.az%2Fnews%2F215673-daskesende-kend-turizminin-imkanlari-genislendirilir |access-date=2025-12-09 |website=525.az}}</ref> [[Fayl:Gəlinqaya təbiət abidəsi 2.jpg|left|thumb|333x333px|"Gəlinqaya" təbiət abidəsi (Dəstəfur)]] [[Fayl:Daşkəsən rayonu ərazisində arxeoloji qazıntı 4.jpg|thumb|Daşkəsən rayonu Xoşbulaq kəndi ərazisində kurqan]] Xoşbulaq yaylağı tunc dövrünə aid olan "Daştəpə" qalaçası, "Çoban daşı", "Molla Abdulla bulağı" qalaçası, dəmir dövrünə aid olan "Nağara dağı" ilə məşhurdur və tarixçilərimizin diqqət mərkəzindədir. Dəniz səviyyəsindən 3361 metr yüksəklikdə yerləşən, bu gün də el arasında müqəddəs ocaq kimi tanınan pir Qoşqar dağının ətəyində yerləşir. Əmirvar kəndində "Yastı qaya" adlanan mənzərəli guşə hər tərəfdən sıx meşəliklə əhatə olunub. "Ləzgi qayası", "Qara inək" zağası, "Yal yurdu" qalaçası, "Göyçəlilər yurdu" qalaçası, "Dərdər" qalaçası məşhurdur. Qabaqtəpə zonası da turizm üçün çox əhəmiyyətlidir. Belə ki, burada 800 m² ərazisi olan [[Alban memarlığı|Alban məbədi]] kimi respublika əhəmiyyətli tarixi memarlıq abidəsi, [[Qabaqtəpə (Daşkəsən)|Qabaqtəpə]] kəndindən 5 km aralıda yerləşən "Çobandaşı" təbii abidəsi, Qabaqtəpədən 12 km aralıda yerləşən [[Şəmkir çayı]] kimi mənzərəli guşəsi, təmiz havası, saf suları ilə məşhur olan bu ərazi həmişə buraya gələn qonaqların zövqünü oxşamaqdadır. Dünyada məşhur olan Qabaqtəpə boz arı cinsi məhz bu torpağın adı ilə bağlıdır. Dağlara söykənən bu kənd qərb tərəfdən meşələrlə əhatə olunmuşdur. Rayon mərkəzi ilə Qabaqtəpə kəndi ərazisində çoxlu tarixi qədim olan körpülər, yaşayış məskənləri, tarixi və təbii abidələr mövcuddur.<ref>{{Cite web |title=Daşkəsən Rayonu |url=http://medgis.org/demo/ganjagazakh/7.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121116073021/http://medgis.org/demo/ganjagazakh/7.php |archive-date=2012-11-16 |access-date=2011-08-27}}</ref>[[Fayl:Daşkəsən rayon Heydər Əliyev Mərkəzi.jpg|thumb|Daşkəsən rayon Heydər Əliyev Mərkəzi ]] == Mədəniyyət == Rayonda Heydər Əliyev Mərkəzi, 1 uşaq [[incəsənət]] məktəbi, 1 muzey, 1 mədəniyyət mərkəzi, 1 mədəniyyət evi, 1 folklor evi, 5 qəsəbə, 31 kənd klubu, 1 mərkəzləşdirilmiş kitabxana sistemi, 3 qəsəbə, 33 kənd kitabxanası, 1 tarix-diyarşünaslıq muzeyi, 1 rəsm qalereyası fəaliyyət göstərir.<ref>{{Cite web |title=Gəncə-Daşkəsən Regional Mədəniyyət İdarəsi |url=https://ganja.mct.az/ |access-date=2025-12-10 |website=ganja.mct.az}}</ref> == Təhsil == [[Fayl:Daşkəsən şəhər A.Mürsəlov adına tam orta ümumtəhsil məktəbi.jpg|thumb|Daşkəsən müəllimləri ilə görüş 15 avqust 2024-cü il |left]] Məktəbəqədər və Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyinin Gəncə-Daşkəsən Regional Təhsil İdarəsinin Daşkəsən rayonu üzrə Təhsil Sektorunun tabeliyində 32 ümumi, 11 məktəbəqədər, 2 məktəbdənkənar (Daşkəsən şəhər uşaq-gənclər idman-şahmat məktəbi, Daşkəsən Uşaq-Gənclər İnkişaf Mərkəzi) təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir.<ref>{{Cite web |last=NModern |title=Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Orxan Abbasov rayonun təhsil işçiləri ilə görüşüb |url=https://dashkesen-ih.gov.az/az/news/daskesen-rayon-icra-hakimiyyetinin-bascisi-orxan-abbasov-rayonun-tehsil-iscileri-ile-gorusub.html |access-date=2025-12-10 |website=dashkesen-ih.gov.az |language=az |archive-date=2025-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419114113/https://dashkesen-ih.gov.az/az/news/daskesen-rayon-icra-hakimiyyetinin-bascisi-orxan-abbasov-rayonun-tehsil-iscileri-ile-gorusub.html |url-status=live }}</ref> Rayonun ümumtəhsil müəssisələrindən 26-sı tam orta ümumtəhsil məktəbi, 6-sı ümumi orta ümumtəhsil məktəbidir.<ref>{{Cite web |title=Rəhbərlik - Gəncə-Daşkəsən Regional Təhsil İdarəsi |url=https://ganja.edu.gov.az/ |access-date=2025-12-10 |website=https://ganja.edu.gov.az |language=az |archive-date=2025-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251017105350/https://ganja.edu.gov.az/ |url-status=live }}</ref> 1 peşə məktəbi var. == Səhiyyə == [[Fayl:Daşkəsən rayon Mərkəzi Xəstəxanası.jpg|thumb|Daşkəsən rayon Mərkəzi Xəstəxanası ]]Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyinin tabeliyində 1 Daşkəsən Rayon Mərkəzi Xəstəxanası, 5 həkim məntəqəsi, 21 tibb məntəqəsi, 2 ASM rayon əhalisinə tibbi xidmət göstərir. Daşkəsən Rayon Mərkəzi Xəstəxanasında 86 çarpayı var. Daşkəsən rayon Gigiyena və Epidemiologiya Mərkəzi rayonda epidemioloji vəziyyəti nəzarətdə saxlayır. == Din == [[Fayl:Daşkəsən şəhəri Cümə məscidi.jpg|left|thumb|Daşkəsən şəhəri "Cümə" məscidi]] Daşkəsən rayonunda 1 məscid fəaliyyət göstərir. Rayon ərazisində ilk olan Daşkəsən şəhəri "Cümə" məscidi 2006-cı ildə Heydər Əliyev Fondu tərəfindən inşa edilmişdir. Rayonda 4 ziyarətgah, 12 pir də var. Onlarda islam ayinləri icra olunmur. == Turizm == [[Fayl:Turizm 1.jpg|left|thumb]] [[Fayl:Turizm 10.jpg|thumb]] Daşkəsən rayonunun turizm imkanları onun zəngin təbiəti, dağ-meşə landşaftı və tarixi irsi ilə bağlıdır. Rayon Kiçik Qafqazın yamaclarında yerləşir və Hinaldağ, Qoşqar kimi hündür zirvələri, meşə massivləri, dağ çayları və gölləri ilə ekoturizm, yürüş, yay və qış turizmi üçün əlverişlidir. Daşkəsəndə qədim yaşayış məskənləri, qalalar, körpülər və arxeoloji abidələr mədəni-tarixi turizmin inkişafına şərait yaradır. Arıçılıq və kənd təsərrüfatına əsaslanan aqroturizm də rayonun cəlbedici sahələrindəndir. Təbiətin müxtəlifliyi və kənd mühiti Daşkəsəni səfalı istirahət məkanı edir, rayonun turizm potensialı isə gələcək inkişaf üçün geniş imkanlar açır. [[Fayl:Turizm 8.jpg|left|thumb]] Daşkəsən rayonunda turizm üçün əlverişli olan bir sıra dağ-kənd əraziləri və təbiət guşələri mövcuddur. Onların hər biri həm təbiət gözəlliyi, həm də sakit istirahət imkanları ilə seçilir. [[Fayl:Turizm 11.jpg|thumb]] '''Daşkəsən şəhəri''' '''–''' dağlıq ərazidə yerləşdiyinə görə sərin iqlimi və geniş panoramik mənzərələri ilə seçilir. Şəhərdə park, istirahət zonaları, həmçinin yerli mədəniyyət və tarixlə tanış olmaq üçün imkanlar mövcuddur. Daşkəsən dağ-mədən sənayesi ənənələri və metallurgiya tarixi ilə tanınır. Buradan rayonun digər kəndlərinə səyahət etmək asandır, buna görə şəhər turizm marşrutlarının mərkəzi kimi çıxış edir. [[Fayl:Turizm 6.jpg|left|thumb]] '''Xoşbulaq –''' rayonun ən məşhur turistik məkanlarından biridir. Burada yerləşən göl və geniş çəmənliklər yaylaq turizmi, çadır düşərgəsi və foto-turizm üçün idealdır. Təmiz su mənbələri və yaşıllıq Xoşbulağı xüsusi edir. Kənddə iaşə obyektləri və Daşkəsən Gənclərin Təlim və İstirahət Mərkəzi fəaliyyət göstərir. [[Fayl:Turizm 12.jpg|thumb]] '''Alaxançallı''' '''–''' dağlıq relyefi, sərin yay havası, Gəncəçayı,"Turşsu" və digər bulaqları ilə tanınır. Yürüş, piknik və ekoturizm üçün əlverişli məkandır. Kənd ətrafındakı meşəliklər təbiətsevərlər üçün cəlbedicidir. '''Əmirvar''' '''–''' dağ-meşə landşaftı ilə seçilən yaşayış məntəqəsidir. Buradakı təbii mənzərələr, səs-küysüz mühit, "Əmirvar" şəlaləsi və kənd həyatı turistlərin marağına səbəb olur. Kənd təsərrüfatı və arıçılıqla tanınır, bu baxımdan aqroturizm üçün əlverişlidir. Kənddə iaşə obyektləri fəaliyyət göstərir. [[Fayl:Xoshqonaq.jpg|left|thumb|"Xoşqonaq" restoranı (Xoşbulaq kəndi) ]] '''Qabaqtəpə''' '''–''' yüksək dağlıq əraziyə malikdir və burada arıçılıq geniş yayılıb. Təmiz hava, geniş yaylaqlar və bal istehsalı ilə məşhurdur. Dağ yürüşləri və təbiət müşahidəsi üçün yaxşı imkanlara malikdir. Kənddə iaşə obyektləri fəaliyyət göstərir. '''Bayan''' '''–''' relyefin müxtəlifliyi və meşəlikləri ilə tanınan kənddir. Yay aylarında sərin havaya, geniş otlaqlara və təbiət mənzərələrinə görə turistlər üçün cəlbedici olur. Sakit istirahət və kənd turizmi üçün ideal məkan sayılır. Kənddə iaşə obyektləri fəaliyyət göstərir. [[Fayl:Daşkəsən Gənclərin Təlim və İstirahət Mərkəzi.jpg|thumb|Daşkəsən Gənclərin Təlim və İstirahət Mərkəzi ]] Bu və digər kənd və əraziləri Daşkəsənin ümumi turizm potensialını artırır, rayona gələnlərə həm təbiət turizmi, həm də yerli həyat tərzi ilə tanış olmaq imkanı yaradır. === Turizm marşrutları === # Bayan — Quşçu — Daşkəsən şəhəri; # Daşkəsən şəhəri — Yuxarı Daşkəsən — Zağalı- Xoşbulaq; # Xoşbulaq — Qaraqullar — Suqovuşan — Çanaqçı — Alaxançallı — Zivlan; # Daşkəsən şəhəri — Əmirvar — Mahrasa məbədi<ref>{{Cite web |title=Əmirvar – Mahrasa məbədi marşrutu üzrə haykinq {{!}} Azerbaijan Travel |url=https://azerbaijan.travel/emirvar-mahrasa-mebedi-marsrutu |access-date=2025-12-10 |website=azerbaijan.travel |language=az |archive-date=2025-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109045025/https://azerbaijan.travel/emirvar-mahrasa-mebedi-marsrutu |url-status=live }}</ref>; # Əmirvar — Mahrasa məbədi — Soyuqbulaq<ref>{{Cite web |title=Mahrasa məbədi – Soyuqbulaq marşrutu üzrə haykinq {{!}} Azerbaijan Travel |url=https://azerbaijan.travel/mahrasa-mebedi-soyuqbulaq-marsrutu |access-date=2025-12-10 |website=azerbaijan.travel |language=az}}</ref>; # Dəstəfur — Çıraqlı<ref>{{Cite web |title=Dəstəfur – Çıraqlı marşrutu üzrə haykinq {{!}} Azerbaijan Travel |url=https://azerbaijan.travel/destefur-ciraqli-marsrutu |access-date=2025-12-10 |website=azerbaijan.travel |language=az |archive-date=2025-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114111337/https://azerbaijan.travel/destefur-ciraqli-marsrutu |url-status=live }}</ref>; # Xoşbulaq — Qabaqtəpə — Astaf; # .Xoşbulaq — Qaraqullar — Qoşqar dağı.<ref>{{Cite web |title=Daşkəsən: Qoşqar Dağı Zirvə Yürüşü » Mountain Guide Azerbaijan |url=https://mountainguide.az/turlar/242-daskesen-qosqar-zirve-yurusu.html |access-date=2025-12-11 |website=Mountain Guide Azerbaijan |language=az |archive-date=2025-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518004956/https://mountainguide.az/turlar/242-daskesen-qosqar-zirve-yurusu.html |url-status=live }}</ref> [[Fayl:Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Festivalı 4.jpg|thumb|Birinci "Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Məhsulları Festivalı" 2025-ci il ]] [[Fayl:Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Festivalı 7.jpg|thumb|Birinci "Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Məhsulları Festivalı" 2025-ci il]] [[Fayl:Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Məhsulları Festivalı 2025.jpg|left|thumb|Birinci "Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Məhsulları Festivalı"nın banneri ]] [[Fayl:Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Festivalı 2.jpg|thumb|Birinci "Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Məhsulları Festivalı" 2025-ci il]] [[Fayl:Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Festivalı 5.jpg|left|thumb|Birinci "Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Məhsulları Festivalı" 2025-ci il]] [[Fayl:Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Festivalı 1.jpg|thumb|Birinci "Daşkəsən Kənd Təsərrüfatı Məhsulları Festivalı" 2025-ci il|center]] [[Fayl:Qoşqar dağı.jpg|thumb|Əzəmətli Qoşqar ]] [[Fayl:"Fərhad" heykəli (2025).jpg|left|thumb|"Fərhad" heykəli (2025-ci il)]] [[Fayl:Daşkəsən şəhəri qış fəslində (2025).jpg|thumb|Daşkəsən şəhəri qış fəslində (2025-ci il)]] == Yerli mətbuat == Daşkəsən rayonu ərazisində yerli televiziya və radio qovşağı fəaliyyət göstərmir. Daşkəsən rayonunun yerli mətbuat orqanı olan "Daşkəsən" qəzeti 1933-cü ildə Daşkəsən rayon partiya komitəsinin oqranı kimi təsis edilmiş, 1991-ci il oktyabrın 18-dək rayon partiya komitəsinin, 1991-ci ildən 1997-ci ilədək müstəqil ictimai-siyasi qəzet və 1997-ci ildən 2022-ci ilədək Daşkəsən rayon İcra Hakimiyyəti Başçısı Aparatının orqanı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Qəzet A-1 formatda, rəngli çap edilirdi. Sonuncu baş redaktoru AYB-nin üzvü, prezident təqaüdçüsü Elmar Vüqarlı olmuşdur.<ref>{{Cite web |title=Daşkəsən qəzeti {{!}} Azərbaycan Respublikası Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyəti |url=https://dashkesen-ih.gov.az/az/daskesen-qezeti.html |access-date=2025-12-11 |website=dashkesen-ih.gov.az |archive-date=2025-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210060733/https://dashkesen-ih.gov.az/az/daskesen-qezeti.html |url-status=live }}</ref> Hazırda rayonla bağlı məlumatlar Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyətinin rəsmi internet səhifəsində https://dashkesen-ih.gov.az/az və sosial şəbəkə hesablarında mütəmadi yayımlanır.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikası Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyəti |url=https://dashkesen-ih.gov.az/az |access-date=2025-12-10 |website=dashkesen-ih.gov.az |archive-date=2025-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210023241/https://dashkesen-ih.gov.az/az |url-status=live }}</ref> == Qalereya == <gallery mode="packed-hover" hieghts="220px"> Fayl:Hinal dağ. 9.JPG|[[Fayl:Bayan kəndi ərazisində dəmiryol körpüsü.jpg|thumb|Bayan kəndi ərazisində dəmiryol körpüsü, 1946-cı il]][[Fayl:Dumanlı Daşkəsən.jpg|thumb|Dumanlar içində Daşkəsən şəhəri, 2026-cı il, yanvar]][[Fayl:Təzəkənd kəndi.jpg|thumb|Təzəkənd kəndi (2026-cı il)]][[Hinaldağ]] Fayl:Çiçərəvəng monastırı.jpg|[[Çiçərəvəng monastırı]] Fayl:Lake in Xoshbulaq village, Azerbaijan.jpg|[[Xoşbulaq]] yaxınlığında göl Fayl:Daşkəsən rayonu Quşçu məbədi.jpg|Quşçu məbədi Fayl:Daşkəsən Abidələr 1.jpg|Bayan kəndində Alban memarlığına aid körpü XV əsr Fayl:Daşkəsən Abidələr.jpg|Daşkəsən abidələrinin göstərici lövhəsi Fayl:Dəstəfur kəndi, Gəlinqaya təbiət abidəsi.jpg|Daşkəsən rayonu Dəstəfur kəndi Gəlinqaya təbiət abidəsi Fayl:Daşkəsən rayonunun Mədənçilər qəsəbəsində körpü.jpg|Mədənçilər qəsəbəsində körpü Fayl:Daşkəsən rayonu Gəlinqaya kəndi Çobandaşı təbiət abidəsi.jpg|Gəlinqaya kəndində "Çobandaşı" təbiət abidəsi Fayl:Daşkəsənin qış mənzərələri 13.jpg|Daşkəsənin qış mənzərəsi Fayl:Daşkəsənin qış mənzərələri 14.jpg|Daşkəsənin qış mənzərəsi Fayl:Daşkəsənin qış mənzərələri 10.jpg|Daşkəsəninin qış mənzərəsi Fayl:Daşkəsənin qış mənzərələri 3.jpg|Daşkəsənin qış mənzərəsi Fayl:Daşkəsənin qış mənzərələri 1.jpg|Daşkəsənin qış mənzərəsi Fayl:Daşkəsənin qış mənzərələri 2.jpg|Daşkəsənin qış mənzərəsi Fayl:Daşkəsən rayonu Çanaqçı kəndi.jpg|Daşkəsən rayonu Çanaqçı kəndi Fayl:Daşkəsən rayonu Çovdar monastrı.jpg|Çovdar monastrı Fayl:Daşkəsən rayonu, Əmirvar şəlaləsi qış fəslində.jpg|Əmirvar şəlaləsi Fayl:Daşkəsən rayonunun Mədənçilər qəsəbəsində körpü.jpg|Mədənçilər qəsəbəsində qədim körpü Fayl:Daşkəsən rayonu Quşçu kəndi.jpg|Quşçu kəndi Fayl:Qoşqar dağı 1.jpg|Qoşqar dağı Fayl:Mərmər.jpg|Əmirvar kəndində mərmər yatağı Fayl:Bayan kəndi.jpg|Bayan kəndi Fayl:Gəlinqaya təbiət abidəsi 3.jpg|"Gəlinqaya"dan üzü Murovdağa Fayl:Əmirvar şəlaləsi 4.jpg|Əmirvar şəlaləsi Fayl:ТГМ4-288 TGM4 diesel locomotive in Azerbaijan 2025-07-15.jpg|Nostaji Fayl:IMG-20250715-WA0104 - копия (2).jpg|Alunit İstehsalat Sahəsinə məxsus asma kanat Fayl:Astaf kəndi 2.jpg|Astaf kəndi Fayl:Astaf kəndi.jpg|Astaf kəndi Fayl:Qaratağlar kəndi.jpg|Qaratağlar kəndi Fayl:Daşkəsən rayonu Bayan kəndi ərazisində Alman memarlıq üslubunda dəmiryol körpüsü.jpg|Bayan kəndi, alman memarlıq üslubunda dəmiryol körpüsü Fayl:Daşkəsən rayonu Çovdar kəndinə yol tikintisi.jpg|alt=Ucqar yaşayış məntəqələrinə asfalt yol çəkilişi Fayl:Daşkəsən yol çəkilişi.jpg|alt=Ucqar yaşayış məntəqələrinə asfalt yol çəkilişi Fayl:Daşkəsən rayonunun yaradılmasının 95 illiyinə həsr olunmuş paylaşım.jpg Fayl:Daşkəsən rayonu ərazisində arxeoloji qazıntı (erkən tunc dövrü).jpg|Xoşbulaq kəndi ərazsində kurqan Fayl:Daşkəsən rayonu ərazisində arxeoloji qazıntı.jpg|Daşkəsən rayonu ərazsində areoloji qazıntı Fayl:Daşkəsən rayonu ərazisində arxeoloji qazıntı 1.jpg|Xoşbulaq kurqanları Fayl:Xoshbulaq 3.jpg|Xoşbulaqda istirahət mərkəzi Fayl:Xosbulaq 3.jpg|Xoşbulaqda istirahət mərkəzi 2 Fayl:Xoshqonaq 2.jpg|Xoşqonaq restoranı Fayl:Xoshbulaq 1.jpg|Xoşbulaq istirahət mərkəzi Fayl:Daşkəsən Yeni il şənliyi 2025.jpg|Daşkəsən şəhərində Yeni il şənliyi (31.12.2025-ci il) Fayl:"Fərhad" heykəli (daha yaxın planda).jpg|"Fərhad" heykəli (yaxın planda 2025-ci il) Fayl:Daşkəsən şəhəri dron.jpg|Daşkəsən şəhəri (dron görüntüsü 2026-cı il) </gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Dashkasan Rayon}} * [http://dashkesan.iatp.az/dashkesan/index.html Daşkəsən] * {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060925051724/http://dashkesan.iatp.az/dashkesan/index.html |date=2006-09-25 }} {{Xarici istinadlar}} {{Daşkəsən rayonunun yaşayış məntəqələri}} {{Azərbaycan}} {{Azərbaycan iqtisadi rayonları}} {{Daşkəsən rayonunun rəhbərləri}} [[Kateqoriya:Daşkəsən rayonu| ]] aux29krkfrsedqwth95lzca4pa8algq Sabirabad rayonu 0 2546 8981462 8894729 2026-06-27T22:14:01Z ~2026-37020-83 348915 /* Tarixi */ 8981462 wikitext text/x-wiki {{Aydınlaşdırma |mövzu = Sabirabad rayonu |digər mövzu = Sabirabad şəhəri |digər mövzu səhifəsi = Sabirabad }} {{İnzibati vahid |Status = Rayon |Daxildir = [[Mil-Muğan iqtisadi rayonu|Mil-Muğan]] |Vəzifəli şəxs = [[Siraqəddin Cabbarov]]<ref>{{cite web |url = https://azertag.az/xeber/SNCabbarovun_Sabirabad_Rayon_Icra_Hakimiyyetinin_baschisi_teyin_edilmesi_haqqinda__Azerbaycan_Respublikasi_Prezidentinin_Serencami-1283777 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190517113647/https://azertag.az/xeber/SNCabbarovun_Sabirabad_Rayon_Icra_Hakimiyyetinin_baschisi_teyin_edilmesi_haqqinda__Azerbaycan_Respublikasi_Prezidentinin_Serencami-1283777 |archivedate = 2019-05-17 |title = Siraqəddin Nəcəf oğlu Cabbarovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 17 may,2019-cu il |work = |publisher = azertag.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |Vəzifənin adı = İcra başçısı }} '''Sabirabad rayonu''' — [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]]nda inzibati – ərazi vahidi.<ref>{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}</ref> Mərkəzi [[Sabirabad|Sabirabad şəhəridir]]. Ümumi ərazisi 1469,6&nbsp;km². Əhalinin ümumi sayı 180 458. Kəndlərin sayı 74. Şəhərdə Dövlət sosial iqtisadi kolleci, peşə liseyi, 85 ümumtəhsil məktəbi, 22 uşaq baxçası, məktəbdənkənar tərbiyə müəssisələri fəaliyyət göstərir. 126 mədəniyyət və 77 səhiyyə müəssisəsi əhaliyə xidmət göstərir. [[Bakı]] şəhərindən məsafəsi 170&nbsp;km-dir. Şəhərin iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı və sənaye təşkil edir.<ref>{{cite web |url = http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/13.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181222174230/http://sabirabad-ih.gov.az/page/13.html |archivedate = 2018-12-22 |title = Coğrafi mövqeyi |author = Sabirabad rayonu icra hakimiyyəti |date = |work = |publisher = |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> == Tarixi == Sabirabad ərazisi qədim və orta əsr yaşayış yerləri və qədim abidələri ilə zəngindir. Bölgədə aparılmış arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində rayonun [[Surra (Sabirabad)|Surra]], [[Cavad (Sabirabad)|Cavad]], Abdulyan, [[Qaratəpə (Sabirabad)|Qaratəpə]], [[Quruzma]], [[Qaraqaşlı (Sabirabad)|Qaraqaşlı]], [[Bulaqlı (Sabirabad)|Bulaqlı]], [[Zəngənə (Sabirabad)|Zəngənə]], [[Qalaqayın]] kəndləri ərazisində qədim yaşayış yerləri və nekropollar e.ə.V–I, V–II,e.ə I və eramızın III əsirlərinə aid etmək olar. Quruzma kəndinin "Bud Təpəsi" adlanan yeri, [[Kovlar]] yaxınlığında Ağ–qoyunqışlaq yeri, Sığrılı yolu üzərində Təpəqışlaq yeri (Qalacıq), Quruzma kəndi yaxınlığında Puttəpə, [[Qaratəpə (Sabirabad)|Qaratəpə]] yaxınlığında Binə, Yastıqobu yaşayış yerləri, Kürkəndidə yurd və oba yerləri, [[Baba Samid məqbərəsi|Baba–Samid piri]] müxtəlif tarixi dövrlərə aid yerində qədim dövrə aid saxsı qablar və müxtəlif əmək alətləri tapılmışdır. Cavad orta əsr yaşayış yerini IX–XV əsrlərə, kəndin "Şəhərgah" adlanan ərazisində tapılmış materiallar isə bu mədəni təbəqənin XI–XII əsrlərə aid olduğu sübut edir. <gallery> Fayl:Necropolis of Surra.jpg|thumb|right|250px|''Surra nekropolu. Sabirabad rayonu Surra kəndi. E.ə 5-2-ci əsrlərə aid. İnventar nömrəsi 1665.'' Fayl:Garatepe Necropolis.jpg|thumb|right|250px|''Qaratəpə nekropolu. Sabirabad rayonu Qaratəpə kəndi. Eramızdan əvvəl 5-2-ci əsrlər. İnventar nömrə 1667.'' Fayl:Necropolis of Yasdigobu.jpg|thumb|right|250px|''Yasdıqobu küp qəbrləri nekropolu. Sabirabad rayonu Əhmədabad kəndi. Antik dövr. İnventar nömrə 1663.'' Fayl:Necropolis of Bulagli.jpg|thumb|right|250px|''Bulaqlı nekropolu. Sabirabad rayonu Bulaqlı kəndi. Eramızdan əvvəl 2-ci minilliyə aid nekropol. İnventar nömrə 1669.'' </gallery> {{Həmçinin bax|Cavad (şəhər)|Qalaqayın (qala)}} "Xavər zəmin", yəni "Günəşli torpaq" adı ilə tanınan [[Muğan mahalı|Muğan torpağı]] bir çox illər ərəblərin, türklərin, farsların və digər yadelli işğalçıların təqiblərinə məruz qalmış, lakin düşmənlərin bütün hücumlarını dəf edərək basılmaz qalaya çevrilmişdir. O vaxtlardan da "Xavər zəmin" Qalaqayın adı ilə əvəz olunmuşdur. Hazırda rayonun [[Qalaqayın]] kəndi bu adı daşıyır.<ref>{{Cite web |title=Управление делами Президента Азербайджанской Республики. Административно-территориальное деление. С. 120 |url=http://files.preslib.az/projects/azerbaijan/rus/gl2.pdf |access-date=2020-04-26 |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322104915/http://files.preslib.az/projects/azerbaijan/rus/gl2.pdf |url-status=live }}</ref> <gallery> Fayl:Cavad (Tzawat) və Qalaqayın (Cellan).png|thumb|''Cavad (Tzawat) və Qalaqayın (Cellan). 1730-cu ildə tərtib olunub. Müəllif [[Matthaus Seutter]]dir (1678–1757)''. </gallery> Muğanın şimal hissəsində Kürlə [[Araz]]ın qovuşduğu Suqovuşanda aparılmış arxeoloji tədqiqatlar bölgənin e.ə. VI minillikdən başlayaraq tarixi keçmişini, məişət və təsərrüfatını işıqlandırmağa imkan verir. [[Sabirabad]] rayonunun ərazisi tarixən [[Muğan düzü]]nə daxildir. Muğan düzü qədimdə [[Midiya]]nın, e.ə. IV əsrdən [[Atropatena]]nın əyaləti idi. [[Albaniya]] dövləti [[Kür]]ün [[Araz]]la birləşdiyi yerdən [[Xəzər dənizi|Xəzər]]ə qədər olan hissəsindən cənubdakı ərazini, o cümlədən indiki Sabirabad rayonunun ərazisini əhatə edirdi. <gallery> Fayl:Sagawat and Kellan forts.jpg|thumb|right|250px|''[[Xəzər dənizi]] ətrafı ərazilərin [[I Pyotr]]un əmri ilə Reyner Ottens (1698–1750), Yakob Keyser (1710–1745) tərəfindən hazırlanmış xəritəsi, (1720-ci il). Cavad və Qalaqayın ("Sagawat" və "Kellan" ) (qalalar).'' </gallery> Muğan erkən süni suvarma sisteminin yarandığı bölgələrdən biridir. E.ə.III–II minilliklərdə burada yaşayan əhalinin əsas məşguliyyəti əkinçilik və maldarlıq olmuşdur. Burada sənətkarlıq və xalçaçılıq da geniş inkişaf etmişdi. [[Tunc dövrü]]nə aid sənətkarlıq əşyaları içərisində şarşəkilli və armudvarı gövdəli küplər diqqəti cəlb edir. Onlardan ən çox təsərrüfat məqsədi ilə istifadə olunmuşdur. Arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan çoxsaylı küp qəbirlərin bəziləri dairəvi formadadır. Bu küplər yerli istehsala məxsusdur. Bölgənin orta əsr yaşayış yerlərindən xeyli miqdarda saxsı məmulatları da aşkar edilmişdir. Yazılı mənbələrdə Muğanda xalça, çuval, xurcun və palaz istehsal edildiyi barədə qiymətli məlumatlar verilmişdir. Rayonun Zəngənə kəndi yaxınlığında tapılmış Şəhərgahda [[Numizmatika|numizmatik]] materiallar da aşkar edilmişdir. <gallery> Fayl:Shehrgah, an archaeological monument (2).jpg|thumb|right|250px|''Şəhərgah yaşayış yeri, Kürdəmir rayonu Ərəbqubalı və bir qismi Sabirabad rayonu Zəngənə kəndləri ərazisində yerləşən arxeoloji abidə. IV–XVII əsrlərə aid.'' </gallery> 1926-cı ildə həmin ərazidən tapılmış, sonradan Azərbaycan tarixinə "Sabirabad dəfinəsi" kimi daxil olan sikkələri alimlər [[Kəsranilər|Şirvanşah–Kəsranilər]]ə məxsus olduğunu müəyyən etmişlər. Həmin pul vahidləri [[I Axsitan]]a (XII əsrin sonu), [[III Toğrul]]a (1177–1194), [[II Fəribürz]]ə məxsusdur. Bu bölgədə [[Eldənizlər|Eldəgiz]] və [[Şirvanşah]]lara məxsus pullar sonralar da aşkar edilmişdir. IX əsrdə ərəb xilafətinin zəifləməsi nəticəsində Azərbaycanda bir neçə müstəqil feodal dövləti meydana gəlir. Onların içərisində [[Muğan şahlığı|Muğanşahlıq]] kimi nisbətən kiçik feodal dövləti də yaranır. Həmin dövrə aid ərəb mənbələrində Muğanda Allan şahın (Amuxan şah) [[Sasanilər]] dövründə hakimiyyətdə olduğu göstərilir və Muğanın ərəb xilafətinə daxil olduğu bildirilir. Müasir Sabirabad–tarixi torpaqlarının mühüm tərkib hissəsi olan Cavad torpaqları IX–X əsrlərdə [[Sacilər]] dövlətinin, X əsrin ortaları və sonunda [[Salarilər]]in (941–981-ci illər), XI əsrin ortalarında [[Məzyədilər]] dövlətinin tərkibində olmuşdur. Cavad bölgəsi XV əsrdə [[Şirvanşahlar dövləti]]nin tərkibində olsa da, həmin dövrlərdə sərhədlərdə tez–tez dəyişikliklər baş verirdi. Muğan torpaqlarının əsas hissəsi 1410–1468-ci illərdə [[Qaraqoyunlu dövləti]]nin, sonralar [[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu]] və [[Səfəvilər]] dövlətlərinin tərkibinə daxil olmuşdur. XVII əsrdə Cavad [[Şirvan bəylərbəyliyi]]nə, Muğanın qərb hissəsi [[Qarabağ bəylərbəyliyi]]nə daxil idi. <gallery> Fayl:Gegeichnet von I.C.M. Reinecke. Schirwan. 1804.jpg|thumb|''Qalaqayın (Kalagail). 1804-cü ildə tərtib olunub. "Ən yaxşı mövcud xəritələrə, səyahətlərə və astronomik yerlərə görə Qafqaz ölkələrinin cədvəli". Müəllif İohan Kristof Matias Rayneke (1769–1818)''. </gallery> Rayonun ən iri kəndi olan Cavad tarixi şəhər olmuş və mənbələrdə adı XVI əsrdən çəkilir. Kür və Araz çaylarının qovşağında yerləşən Cavad kəndi Şirvan bəylərinin əsas şəhərlərindən birinə çevrilmiş, Səfəvilər dövlətinin də tərkib hissəsi olaraq, sənətkarlıq və ticarətin inkişaf etdiyi bir diyar olmuşdur. Görkəmli tarixçi [[Abbasqulu ağa Bakıxanov]] "[[Gülüstani-İrəm]]" əsərində yazırdı ki, "1606-cı ildə [[I Şah Abbas|Şah Abbas]] Azərbaycandakı Cavada (Arazın Kürə töküldüyü yerin yaxınlığındakı bir kənddir) tərəf hərəkət etdi. Bəzi çətinliklərlə o biri tərəfə keçərək Şah yüksüz [[Şamaxı]]ya tərəf irəlilədi. Şah Abbas [[Şirvan (tarixi ərazi)|Şirvan]] və [[Dağıstan]]ın bütün məsələlərini həll etdikdən sonra Əli bəy Cavanşirə qoşunları [[Ərdəbil]]ə keçirməkdən ötrü Cavadda Kürün üzərində ponton körpü salmaq tapşırığı verdi". Qeyd edək ki, [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1603-1618)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] dövründə Cavad [[Osmanlı İmperiyası|Osmanlılar]] tərəfindən işğal edilmiş, 1607-ci ildə Osmanlılar Səfəvilərin Şirvana daxil olmalarının qarşısını almaq məqsədi ilə Cavad bərəsini dağıtmışlar. <gallery> Fayl:The confluence of the Kura and Araks rivers.jpg|thumb|''Şirvan sərhədləri yaxınlığında ticarət kəsişməsi. Kür və Araz çaylarının birləşməsi. Cavad və Qalaqayın. (1714-cü il)'' </gallery> Abbasqulu Bakıxanov "Bakı xanlıqları tarixindən" adlı əsərində yazırdı: "15 yanvar 1148-ci ildə (yeni təqvimlə 1736-cı il) [[Nadir şah Əfşar|Nadir]] Dağıstanda üsyana qalxmış tayfaları yatırıb Muğan düzündə Cavad keçidi yaxınlığındakı ordugahına qayıtdı. Burada persiyanın bütün əyanları onu gözləyirdilər. Əyanlar arasında bir aydan çox sürən mübahisələrdən sonra burada Nadir 25 fevral 1148-ci ildə (1736-cı il) şah elan edildi". <gallery> Fayl:1724 De L'Isle Map of Persia (Iran, Iraq, Afghanistan) - Geographicus - Persia-delisle-1724. G.jpg|thumb|Cavad şəhəri.1724-cü il. </gallery> XVIII əsrin 40-cı illərində Nadir şahın hakimiyyəti və onunla birgə İranda mərkəzi hakimiyyət tənəzzülə uğradı və 17 xanlıq yarandı. Kiçik xanlıqlar içərisində Cavad xanlığı xüsusilə diqqəti cəlb edirdi. Bu xanlığın mərkəzi [[Cavad (Sabirabad)|Cavad şəhəri]] idi. Xanlığın əsas ərazisi Kür çayının sağ sahilində, az bir hissəsi isə çayın sol sahilində yerləşirdi. <gallery> Fayl:Javad khanate.png|[[Cavad xanlığı]]nın ərazisi. Fayl:John Pinkerton. Map of Persia. 1818.E. Shirvan.jpg|thumb|Cavad və Qalaqayın.1818-ci il. </gallery> Rayonun ən iri kəndi olan Cavad tarixi şəhər olmuş və mənbələrdə adı XVI əsrdən çəkilir. Cavad XVIII əsrin ortalarında Cavad xanlığının mərkəzi olmuşdu. 1768-ci ildə Cavad [[Quba xanlığı]]na tabe edilmişdir. Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə qatılmasından sonra çarizmin köçürmə siyasəti ilə əlaqədar Cavada xeyli rus əhalisi köçürülmüşdür. 1888-ci ildə indiki rayonun ərazisi Petropalovka adlandırılmışdı. Petropalovka [[Bakı quberniyası]] [[Cavad qəzası]]nın tərkib hissəsi idi. <gallery> Fayl:Administrative divisions of Azerbaijan Democratic Republic.jpg </gallery> Azərbaycanın yenidən Rusiyanın tərkibinə qatılmasından sonra 1920-ci il may ayının 1-dən Petropavlovka [[Cavad qəzası|Salyan qəzası]] dairə inqilab komitəsinin yeni dövlət hakimiyyəti orqanı kimi ilk dəfə fəaliyyətə başladı. 1921-ci il may ayının 1-dən 1929-cu il aprel ayının 8-ə kimi Sabirabad rayonu Salyan qəzasının Petropavlovka dairəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1929-cu il aprel ayını 8-də [[Azərbaycan SSR tarixi|VI ümumazərbaycan sovetlər qurultayı]]nın qəzaları ilə bura [[Muğan dairəsi|Muğan mahalı]]nın Petropavlovka dairəsi adlandırılmışdır. 1930-cu il avqust ayının 8-də [[Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi|Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi]]nin 476 №-li qərarına əsasən mahal sistemi ləğv edilmiş və Petropavlovka müstəqil rayon olmuşdur.<ref>{{cite web |url = http://intangible.az/front/az/regionInfo/1265?id=1265&firstLetter=v |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190306043625/http://intangible.az/front/az/regionInfo/1265?id=1265&firstLetter=v |archivedate = 2019-03-06 |title = Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri. Rayon haqqında məlumat. |author = |date = |work = |publisher = Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi |accessdate = |language = az |url-status = dead }}</ref> 1931-ci il oktyabrın 7-də Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin fərmanı ilə Petropavlovkaya Azərbaycanın böyük şairi klassik ədəbiyyatımızda ictimai satiranın banisi [[Mirzə Ələkbər Sabir|M.Ə Sabir]]in adı verilmişdir. 1959-cu ildən Sabirabad rayonu adlandırılmışdır. === Qalaqayın ərazisində Petropavlovka yaşayış məntəqəsinin yaranması, Sabirabad şəhərinin əsasının qoyulması === Əvvəllər buraya 1747-ci ildə yaranmış [[Cavad xanlığı]]nın mərkəzi olan [[Cavad (Sabirabad)|Cavad şəhəri]] nəzarət edirdi. 1768-ci ildə [[Quba xanlığı]]ndan asılı vəziyyətə düşdü. 1778-ci ildə şəhər Quba xanı [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xan]]a qarşı çıxan [[Gilan xanlığı|Gilan xanı]] Hidayətullah xan tərəfindən tutuldu və talan edildi. Əsir götürülən sakinlərdən bəziləri kənd təsərrüfatı işlərini yerinə yetirmək üçün [[Rəşt]] və [[Ənzəli]]yə aparıldı. [[Cavad (Sabirabad)|Cavad]] məhv edildi və bir daha əvvəlki mövqeyinə və əhəmiyyətinə qayıtmadı. 1805-ci ildə Cavad xanlığının ərazisi [[Rusiya imperiyası]]na birləşdirildi. 1868-ci ildə şəhəri bərpa etməyə cəhdlər edildi. Həmin il burada qəza hökuməti fəaliyyətə başladı, idarə binalarının tikintisi üçün yer ayrıldı və işlərə başlandı. Cavadı tez bir zamanda dirçəltmək və pravoslavları cəlb etmək üçün Cavad yaxınlığında (Kür–Araz qovşağının sağ sahilində, Qalaqayın ərazisində) pravoslav kilsəsinin tikilməsi qərara alındı ​​və Bakı hərbi qubernatoru, general–leytenant N. N. Kolyubakin 1870-ci il dekabrın 4-də Gürcüstan ekzarxı arxiyepiskop Yevsebiydən məbəd tikmək üçün icazə istədi. Ekzarxın, eləcə də Qafqazdakı qubernatoru, böyük hersoq [[Mixail Nikolayeviç Romanov|Mixail Nikolayeviç]]in razılığını aldıqdan sonra tikinti başlandı. 26 fevral 1871-ci ildə müqəddəs həvarilər [[Müqəddəs Pyotr|Pyotr]] və [[Həvari Pavel|Pavel]]in şərəfinə məbədin təməl daşı qoyuldu. Memar Çijovun hesablamalarına görə, kilsənin tikintisi üçün xəzinədən 11587 rubl ayrıldı. Kilsə layihəsinin müəllifi əyalət mühəndisi A.İ.Bardin idi və tikinti onun nəzarəti altında aparıldı. 1875-ci ildə tikilmiş kilsə uzun müddət təqdis olunmamış qalmışdır. Qəza hökuməti bir çox inzibati səbəblərdən [[Salyan]]a köçürüldü və Cavadda hələ də pravoslav xristianlar yox idi. Yalnız 1887-ci ildə ilk məskunlaşanlar Cavadda peyda oldular, bir neçə ailə məbədin təqdis olunmasını xahiş etməyə başladı. O vaxta qədər bina artıq müəyyən təmir tələb edirdi və məbəddə hələ də ikonostaz yox idi. [[Bakı quberniyası|Bakı quberniya idarəsi]] Cavad kilsəsinin ehtiyacları üçün 671 rubl 64 qəpik ayırdı. Bu pulla Moskva rəsmindən nişanlar olan bir qatlı taxta ikonostaz alınmış, cökə qurbangahı quraşdırılmış, üç zəng və kilsənin təqdis edilməsi üçün lazım olan əşyalar alınmışdır. 1888-ci il mayın 9-da məbədi Bakı quberniyasının dekanı, protoyehni Aleksandr Yunitski Müqəddəs Möcüzəyaradan Nikolayın şərəfinə təqdis etdi. Köçürülənlər özləri məbədə yeni ad vermək istəyirdi.<ref>Там же, с. 155</ref> Kilsənin kiçik olması səbəbindən yeni təqdis olunan kilsəyə daimi keşiş təyin edilmədi. {{Əsas|Müqəddəs Möcüzəyaradan Nikolay kilsəsi}} [[Fayl:Russian grave in Sabirabad.jpg|thumb|Rus dilində: ''Bu daşın altında Bakı quberniyasının Cavad qəzasının Petropavlovka kəndinin (indiki Sabirabad şəhəri) ilk sakini 9 yanvar 1915-ci ildə Tanrı qulu Pyotr Stepanoviç Solonin 78 yaşında dəfn olunub.'']] Qafqazda mülki hissənin baş komandanı A.M.Dondukov–Korsakovun əmri ilə 1887-ci ildə Cavad qəza şəhəri ləğv edildi.<ref>Багиров Ф. А. Переселенческая политика царизма в Азербайджане (1830—1914 гг.). Москва, изд. Маросейка, 2009. Стр. 18</ref> Onun yerində yeni köçkünlər dəstəsinin məskunlaşmasına icazə verildi. 1892-ci ildən mərkəz kimi Cavadın əvəzində [[Qalaqayın]] ərazisində yaranan rus kəndi [[Sabirabad|Petropavlovka]] (qovşağın sağ sahili) adlandırılmağa başladı. Müqəddəs Möcüzəyaradan Nikolay kilsəsi ziyarətçilərinin sayı artdı və müstəqil kilsə təşkil edilməsi zərurəti yarandı. 1892-ci ildə keşiş İohan Meiparianov kilsənin ilk keşişi oldu. Məzmur oxuyan da təyin olundu. Xəzinədən alınan maaş ildə keşiş üçün 450 rubl, məzmur oxuyan üçün isə 150 ​​rubl idi. == Mühüm hadisələrin tarixi == 1) Mərkəzi Qalaqayın olmaqla (III–XX əsrlər) [[Sasanilər dövləti]]nin şəhərindən [[Muğan mahalı]],<ref group=q>Tarixi Muğan mahalının yerini 1921-ci ildə Petropavlovka dairəsi aldı. Salyan qəzası VI Ümum-Azərbaycan Sovetlər Qurultayının 8 aprel 1929-cu il tarixli qərarı ilə Azərbaycan SSR-də qəzalar ləğv ediləndən sonra eyni inzibati ərazi çərçivəsində 1929-1930-cu illərdə [[Muğan dairəsi|Muğan mahalı]] adlanmışdır.</ref> [[Cavad xanlığı]] (xanlığın ikinci mərkəzi olaraq) və Petropavlovka rayonunun mərkəzinə qədər olan dövr. 2) 1778-ci ildə bölgənin ilk mərkəzi Cavad şəhəri Quba xanı [[Fətəli xan (Quba xanı)|Fətəli xan]]a qarşı çıxan [[Gilan xanlığı|Gilan xanı]] Hidayətullah xan tərəfindən tutuldu və talan edildi. Əsir götürülən sakinlərdən bəziləri kənd təsərrüfatı işlərini yerinə yetirmək üçün [[Rəşt]] və [[Ənzəli]]yə aparıldı. [[Cavad (Sabirabad)|Cavad]] məhv edildi və bir daha əvvəlki mövqeyinə və əhəmiyyətinə qayıtmadı. 3) Çar höküməti 1868-ci ildə Cavad şəhərini bərpa etməyə cəhdlər etdi. Həmin il burada qəza hökuməti fəaliyyətə başladı, idarə binalarının tikintisi üçün yer ayrıldı və işlərə başlandı. Cavadı tez bir zamanda dirçəltmək və pravoslavları cəlb etmək üçün Cavad yaxınlığında (Kür–Araz qovşağının sağ sahilində, Qalaqayın ərazisində) pravoslav kilsəsinin tikilməsi qərara alındı. 4) 26 fevral 1871-ci ildə Kür–Araz qovşağının sağ sahilində, Qalaqayın ərazisində müqəddəs həvarilər [[Müqəddəs Pyotr|Pyotr]] və [[Həvari Pavel|Pavel]]in şərəfinə məbədin təməl daşı qoyuldu. 5) Qafqazda mülki hissənin baş komandanı A.M.Dondukov–Korsakovun əmri ilə 1887-ci ildə Cavad qəza şəhəri ləğv edildi. Muğana 1887-ci ildə ukraynalı kəndlilər köçürüldükdə 26 ailə Qalaqayının bu məntəqəsində məskunlaşdırılır və bu yeni kəndə Petropavlovsk (indiki Sabirabad şəhəri) adı verilir. 6) 1888-ci il mayın 9-da məbədi Bakı quberniyasının dekanı, protoyehni Aleksandr Yunitski [[Müqəddəs Nikolay|Müqəddəs Möcüzəyaradan Nikolay]]ın şərəfinə təqdis etdi. Köçürülənlər özləri məbədə yeni ad vermək istəyirdi. 7) 1892-ci ildən mərkəz kimi Cavadın əvəzində Qalaqayın ərazisində yaranan rus kəndi Petropavlovka (qovşağın sağ sahili) adlandırılmağa başladı. 8) 1921-ci il may ayının 1-dək indiki Sabirabad rayonunun ərazisi [[Muğan mahalı]] adlanmışdır. 9) 1921-ci il may ayının 1-dən 1929-cu il aprel ayının 8-ə kimi Sabirabad rayonu [[Salyan qəzası]]nın Petropavlovka dairəsi<ref group=q>Bu inzibati ərazi tarixi [[Muğan mahalı]]nı əvəzləmişdir.</ref> kimi fəaliyyət göstərmişdir. 10) 1929-cu il aprel ayını 8-də VI ümumazərbaycan sovetlər qurultayının qəzaları ilə bura [[Muğan dairəsi|Muğan mahalı]]nın<ref group=q>Salyan qəzası eyni inzibati ərazi çərçivəsində Muğan mahalı adlanmışdır.</ref> Petropavlovka dairəsi adlandırılmışdır. 11) 1930-cu il avqust ayının 8-də Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 476 №-li qərarına əsasən mahal sistemi ləğv edilmiş və Petropavlovka müstəqil rayon olmuşdur. 12) 1931-ci il oktyabrın 7-də Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin fərmanı ilə Petropavlovkaya Azərbaycanın böyük şairi klassik ədəbiyyatımızda ictimai satiranın banisi [[Mirzə Ələkbər Sabir|M.Ə Sabir]]in adı verilmişdir. 13) [[Saatlı rayonu]] rayon statusu aldığı 1943-cü ilin mayın 25-dək Sabirabad rayonun tərkib hissəsi olmuşdur. 14) 1952-ci il noyabrın 7-də rayon mərkəzinə şəhər tipli qəsəbə statusu verilmişdir. 15) 1959-cu ildən Sabirabad rayonunun mərkəzi Sabirabad şəhəri adlandırılmışdır. 16) 1963-cü il yanvarın 4-də Saatlı rayonu yenidən Sabirabad rayonuyla birləşdirilmiş, bu 1965-ci ilin yanvarın 14-dək davam etmişdir. == Coğrafi mövqeyi == Rayonun şimaldan Kürdəmir, şərqdən Şirvan, cənub–şərqdən və cənubdan Biləsuvar, qərbdən Saatlı və İmişli rayonları ilə sərhədi vardır. Sabirabad rayonu Kür və Araz çayının qovuşduğu yerdə yerləşir. Rayonun ərazisinin bir hissəsi Kür çayının sağ sahilində yerləşən Muğan düzündə, bir hissəsi Kür çayının sol sahilində Şirvan düzündə, bir hissəsi də Araz çayının sol sahilində Mil düzündə yerləşir. Sabirabad rayonu dəniz səviyyəsindən 28 metr aşağıda yerləşir. Antropogen çöküntülər yayılmışdır. [[Sarısu (göl)|Sarısu]] gölünün bir hissəsi Sabirabad rayonu ərazisindədir. Bundan əlavə, regionun bəzi magistral su kanalları rayonun ərazisindən keçir. İqlimi yayı quraq keçən mülayim–isti yarımsəhra və quru çöl iqliminə aiddir. Əsasən boz–çəmən torpaqlar yayılmışdır. Ərazidə yarımsəhra bitkiliyi üstünlük təşkil edir. Şoran sahələrdə səhra bitkiliyinə də rast gəlinir. Sabirabad rayonunun 3287 ha meşə fondu torpaqları vardır. Kür və Araz çayları boyu tuqay meşələrində – [[Bulduq (Sabirabad)|Bulduq]], [[Həşimxanlı]], [[Kürkəndi]], [[Ətcələr (Sabirabad)|Ətcələr]], [[Axtaçı (Sabirabad)|Axtaçı]], [[Qaratuğay]], [[Güdəcühür]], [[Şıx Salahlı]], [[Salmanlı]], [[Poladtuğay]] kəndlərindəki meşəliklərdə ağyarpaq qovaq, söyüd, tut, iydə, ağcaqayın, qarağac, göyrüş ağacları üstünlük təşkil edir. Rayon su–bataqlıq quşları ilə zəngindir. Burada boz qaz, ağqalın qaz, [[ağqaş qaz]], qırmızıdöş kazarka, harayçı ququ quşu, fısıldayan ququ quşu, anqut və s. quşlara rast gəlinir. Məməlilərdən isə canavar, adi tülkü və s. canlılar yaşayır.<ref>Tuayev D. Azərbaycan quşlarının kataloqu. Bakı: Şur, 1996</ref> <gallery> Fayl:Anser albifrons albifrons Swallow Pond 2.jpg|thumb|Ağqalın qaz Fayl:Singschwan.jpg|thumb|Harayçı qu quşu Fayl:Rostgans.jpg|thumb|Anqut </gallery> == Mədəniyyət == Sabirabad rayonunda yerli əhali ilə yanaşı [[Axısqa türkləri]] və [[Ermənistan]] azərbaycanlıları da yaşayır. Onların adət–ənənələri artıq el–oba arasında kütləvi hal almışdır. Türk folklor ansamblı rayonun ictimai tədbirlərində həmişə yaxından iştirak edir. Rayonda Dönüş, Qulami Quliyev adına Xalq Çalğı Alətləri Ansamblı və Ailə ansamblı fəaliyyət göstərir. Rayon əhalisi qədim dövrlərdə kustar əl əməyi ilə məşğul olur, saxsıdan, metaldan, şüşədən, müxtəlif məmulatlar düzəldir, həsir, xalça, palaz, çuval və s. əşyalar toxuyurdular. Bu materialların dövrümüzə çata bilənləri rayonun tarix–diyarşünaslıq muzeyində sərgilənir. Müasir dövrdə bu sənətkarlıq sahələrinin bəziləri hələ də davam etdirilir. Muğan mahalında ötən əsrlərdə qadınlar əsasən qırçınlı və büzməli tuman, köynək, yundan əl ilə sırınmış sırıqlı geyinər, başlarına ağ, noxudu kəlağayı, qrebdişin və tirmə şallar örtər, zərbafta ilə işlənmiş yay və qış arxalıqları geyinərdilər. Kişilər və uşaqlar ətəkləri büzməli şalvarlar geyinər, qışda altdan dizlik, əyinlərinə gödəkçə, sırıqlı, ayaqlarına yun corab və başlarına isə papaq geyinərdilər. {{Şəkillər sırası|Mughan national costume.jpg|Mughan woman national costume.jpg| |e1 = 150 |e2 = 150 |mətn = Muğan mahalının kişi və qadın milli geyimləri. 18–19-cu əsrlər. |color = gold |üfüqi = right }} Varlı və bəy nəslindən olanlar qalın yundan hazırlanmış ön tərəfi düyməli, düz kəsimli tünd, sadə, bəzəksiz arxalıq və ağ pambıqdan enli şalvar və dəyirmi qoyun dərisindən papaq (hündür və sivri deyil) geyinərdilər.<ref>{{cite web |url = https://sabirabad-ih.gov.az/az/medeniyyet.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20260125033945/http://sabirabad-ih.gov.az/az/medeniyyet.html |archivedate = 2026-01-25 |title = Mədəniyyət. M İ L L İ G E Y İ M L Ə R. |author = |date = |work = |publisher = Azərbaycana Respublikası Sabirabad Rayon İcra Hakimiyyəti |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> {{Şəkillər sırası|Mughan national costume.png|Mughan national costume (2).png| |e1 = 150 |e2 = 150 |mətn = 18–19-cu əsrlərə aid Qarabağ–Aran (Şirvan–Muğan) geyim tipinin [[Muğan mahalı|Muğan]] variantı. [[Arxalıq]], ağ şalvar və hündür olmayan qoyun dərisindən papaq. |color = pink |üfüqi = right }} === Mədəni və arxeoloji abidələr === {| class="sortable wikitable" width 100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! # ||Abidələrin inventar nömrəsi ||Abidələr||İstismara verildiyi tarix ||Ünvanlar |- |1||1661 ||Cavad Şəhərgahı ||III-XVIII əsrlər||[[Cavad (Sabirabad)|Cavad]] kəndi |- |2||1662||Cavad nekropolu||e.ə III və e.ə II əsrlər||Cavad kəndi |- |3||1663||Yastıqobu küp qəbirləri nekropolu||Antik dövr||[[Əhmədabad (Sabirabad)|Əhmədabad]] kəndindən 1.5&nbsp;km şərqdə |- |4||1664||Nekropol||Antik dövr||Abdulan kəndi |- |5||1665||Surra küp qəbirləri nekropolu||e.ə V və I əsrlər||[[Surra (Sabirabad)|Surra]] kəndi |- |6||1666||Surra yaşayış yeri||e.ə V və I əsrlər||Surra kəndi |- |7||1667||Qaratəpə nekropolu ||e.ə V və II əsrlər||[[Qaratəpə (Sabirabad)|Qaratəpə]] kəndi |- |8||1668||Qaratəpə yaşayış yeri||III və VII əsrlər||Qaratəpə kəndi |- |9||1669||Bulaqlı nekropolu||e.ə II minillik||[[Bulaqlı (Sabirabad)|Bulaqlı]] kəndi |- |10||1670||Qalaqayın yaşayış yeri||I və III əsrlər||[[Qalaqayın]] |- |11||1671||[[Şəhərgah yaşayış yeri]]||IV və XVII əsrlər||[[Zəngənə (Sabirabad)|Zəngənə]] kəndi |- |12||4952||[[Şamaxı məscidi]]||XIX əsr||[[Sabirabad şəhəri]], İsmət Qayıbov küçəsi |- |13||4953||Qəzli məscidi||||[[Qəzli (Sabirabad)|Qəzli]] məscidi |- |14||4954||[[Baba Samid məqbərəsi]]||1582-ci il||[[Şıxlar (Sabirabad)|Şıxlar]] kəndi |- |15||4955||[[Qalaqayın məscidi]]||1657-ci il||Qalaqayın kəndi |- |16||5680||[[Böyük Vətən Müharibəsi]]ndə həlak olmuş həmvətənlərimizin abidəsi||||Sabirabad rayonu, Mərkəzi mədəniyyət və istirahət bağı |- |- bgcolor=orange ||||||||| |} * ''[[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin 2 avqust 2001-ci tarixli 132 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilib.<ref>[http://www.e-qanun.az/framework/''"Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında''"] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180816205119/http://www.e-qanun.az/framework |date=2018-08-16 }}[[e-qanun.az]]{{ref-az}}</ref> ''<ref>[http://www.mct.gov.az/upload/1446100065mto.pdf Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305035036/http://www.mct.gov.az/upload/1446100065mto.pdf |date=2016-03-05 }}, [[Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi]], İstifadə tarixi:9 yanvar 2015</ref> Rayonun ən qədim tarixi memarlıq abidələrindən biri [[Baba Samid məqbərəsi]]dir. Türbə [[Şıxlar (Sabirabad)|Şıxlar]] kəndi ərazisində magistral yolun kənarında yerləşir. XVI əsr tarixi memarlıq abidəsi haqqında Azərbaycan Tarix İnstitutunun professoru, tarix elmləri doktoru xanım Nemətova araşdırmalar aparmış və türbənin kitabəsini oxuyaraq açıqlamalar vermişdir. Alim "Əsrlərin daş yaddaşı" və "Azərbaycanda pirlər" adlı kitabında maraqlı fikirlər irəli sürmüşdür. [[Fayl:Baba Samid minbəri1.jpg|Baba Samid məqbərəsinin minbəri|200px|right]] [[Köhnə hamam]] Füzuli küçəsi 27 ünvanında yerləşir. Bina 1901-ci ildə inşa olunmuşdur. Hazırda tarixi memarlıq abidəsi olaraq qorunur və təmirə böyük ehtiyacı var. [[Şamaxı məscidi]] Şamaxıda baş vermiş zəlzələdən sonra Sabirabada köçüb gəlmiş Şamaxı sakinləri tərəfindən 1903-cü ildə inşa edilmişdir. [[Qalaqayın məscidi]]nin daş kitabəsi bu gün də qorunub saxlanılır. Kitabədə məscidin 1657-ci ildə inşa olunması qeyd olunmuşdur. Məscid isə özü müasir tiplidir. === Tarixi faktlar === * "13 yanvar 1148/1736/-cı ildə Nadir Dağıstanda üsyana qalxmış tayfaları yatırıb Muğan düzündə Cavad keçidi yaxınlığındakı ''(qovşağın sağ sahili, [[Qalaqayın]]da)'' ordugahına qayıtdı. Burada Persiyanın bütün əyanları onu gözləyirdilər. Əyanlar arasında bir aydan çox sürən mübahisələrdən sonra burada Nadir 25 fevral 1148 /1738/ cı ildə şah elan edildi". 1747-ci ildə isə şah üsul idarəsi süquta uğradı. (A.Bakıxanov. Bakı xanlığının tarixindən. Bakı: 1983, səh 165.) * 1606-cı ildə şah Abbas Azərbaycandan Cavada (Arazın Kürə töküldüyü yerin yaxınlığında bir kənddir) tərəf hərəkət etdi. Bəzi çətinliklərlə o biri tərəfə keçərək şah heç bir yüksüz Şamaxıya tərəf irəlilədi. * Şah Abbas Şirvan və Dağıstanın bütün məsələlərini həll etdikdən sonra Əli bəy Cavanşirlə, qoşunları Ərdəbilə keçirməkdən ötrü Cavadda Kürün üzərində ponton körpü salmaq tapşırığı verdi. (A.Bakıxanov. Gülüstani İrəm. Bakı: 1991, səh 114, 118.) * Şirvandan hərəkət edərək Teymur Kür çayının sahilinə gələrək buranı ordugah etdi. O, Şeyx İbrahimə hökmdar geyimi təltif etdi. Burada bir neçə gün xoşbəxtlik taxt–tacında eyş–işrətlə məşğul oldu. (Nizam əd–Din Şami XV əsr. / Qızıl orda tarixinə aid sənədlər toplusu. P.M-L.1941. səh. 124) * Mukan əhalisi bunu Muğan kimi tələffüz edir. Ərəb sözü deyil. Mukan–çoxlu kəndi və otlağı olan bir vilayətdir. Bura öz sürülərini otaran türkmənlər məskunlaşmışdır və türkmənlər əhalinin çox hissəsini təşkil edir. (Yaqut əl–həmavi XIII əsr. Mujam əl–Buldan. Bakı: 1983, səh 20). == Təhsil == Ümumtəhsil məktəblərinin sayı: 85 : 1) Şəhərdə: 9 : 2) Kəndlərdə: 76 Tam orta məktəblər: 65 : 1) Şəhərdə 8 : 2) Kəndlərdə 57 Ümumi orta məktəblər: 15 : 1) Şəhərdə 1 : 2) Kəndlərdə 14 : İbtidai məktəblər: 5 : Rayon üzrə şagirdlərin sayı: 24606 : Rayon üzrə müəllimlərin sayı: 2688 : Rayon üzrə texniki işçilərin sayı: 1084 : Məktəbdənkənar tərbiyə müəssisələrinin sayı: 1 : Bu müəssisələrə cəlb olunmuş şagirdlərin sayı: 348 Sabirabad rayon Təhsil şöbəsinin binası 2009-cu ildə istifadəyə verilmişdir. === Son illərdə tikilən, təmir olunan və istifadəyə verilən məktəblər === [[Axtaçı Muğan]] və [[Çığırğan]] kənd tam orta məktəbləri [[Heydər Əliyev Fondu|H.Əliyev Fondu]]nun vəsaiti hesabına 2005-ci ildə tikilib istifadəyə verilmişdir. [[Mürsəlli (Sabirabad)|Mürsəlli]] və Qasımbəyli kənd tam orta məktəbləri 2011-ci ildə əsaslı təmir olunmuş və istifadəyə verilmişdir. Hər iki məktəbin açılışında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev iştirak etmişdir. [[Ulacalı]], Əsgərbəyli, [[Muradbəyli (Sabirabad)|Muradbəyli]] kənd tam orta məktəbləri 2011-ci ildə əsaslı təmir olunmuşdur. Sabirabad şəhər 2 saylı uşaq bağçası əsaslı təmir edilmiş, Qasımbəyli kəndində qəza vəziyyətində olan uşaq bağçası sökülərək yerində yeni müasir bağça binası tikilmişdir. 2012-ci ildə N.Gəncəvi adına 5 saylı şəhər, Z.Tağıyev adına 6 saylı şəhər tam orta məktəblərində bərpa–gücləndirmə işləri başa çatdırılmışdır. E.Nadirov adına 8 saylı şəhər tam orta məktəbi üçün 480 şagird yerlik, Yuxarı Axtaçı kənd tam orta məktəbi üçün 240 şagird yerlik, Nərimankənd kənd tam orta məktəbi üçün isə 480 şagird yerlik məktəb binaları tikilib istifadəyə verilmişdir. 2013-cü ildə M.Ə.Sabir adına 1 saylı tam orta məktəb tikilib istifadəyə verilmişdir. 29 avqust 2013-cü il tarixə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev məktəbdə aparılan tikinti işləri ilə tanış olmuşdur. [[Qaraağac (Sabirabad)|Qaraağac]], Kovlar, 1 saylı [[Qaragüney (Sabirabad)|Qaragüney]] və [[Xəlfəli (Sabirabad)|Xəlfəli]] kənd tam orta məktəbləri də əsaslı təmir edilmişdir. Qeyd olunan məktəblərin hamısı lazımi inventar və avadanlıqlarla təmin olunmuşdur. Nəriman Nərimanov adına 2 saylı beynəlmiləl məktəb–liseydə və [[Yastıqobu]] kənd ümumi orta məktəbində də təmir işi aparılmışdır. 2014-cü ildə Səməd Vurğun adına 3 saylı şəhər və 2 saylı Cavad kənd tam orta məktəblərinin dam örtüyü dəyişdirilmiş, fasad hissəsi təmir olunmuşdur. 460 şagird yerlik [[Çöl Beşdəli]] kənd tam orta məktəbi əsaslı təmir olunmuşdur. 2016-cı ildə [[Moranlı (Sabirabad)|Moranlı]] kənd tam orta məktəbi şagirdlərin istifadəsinə verilmişdir. [[Yaxa Dəllək]] kənd tam orta məktəbində son tamamlanma işləri gedir. Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə Sabirabad rayonundə 3 saylı uşaq bağçasının yeni binası tikilmiş, 15 dekabr 2014-cü ildə 100 yerlik uşaq bağçasının açılışında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev iştirak etmişdir. 2015-ci ildə Sabirabad rayonu 1 saylı, Axısxa və Çöl Beşdəli kənd uşaq bağçalarının da binalarında əsaslı təmir işi başa çatdırılmışdır. 2016-cı ildə Ulacalı kənd uşaq bağçasının yeni binası tikilmişdir. 2017-ci ildə Qaraağac kənd uşaq bağçasının binası əsaslı təmir edilmişdir. === Sabirabad Dövlət Sosial İqtisadi Kolleci === Sabirabad Dövlət Sosial İqtisadi Kolleci orta ixtisas təhsili şəbəkəsinin təkmilləşdirilməsi məqsədilə Nazirlər Kabinetinin qərarına əsasən Sabirabad Kənd Təsərrüfatı Texnikumunun bazasında yaradılmışdır. Kollecdə 40 nəfər pedaqoji işçi çalışır. Ümumi işçilərin sayı 93 nəfərdir. Hazırda kollecdə 570 nəfər tələbə aşağıdakı ixtisaslar üzrə təhsil alırlar: * fiziki tərbiyə * peşə təlimi * yol hərəkətinin təşkili * baytarlıq * mühasibat uçotu * maliyyə işi * bank işi * ailə və ev təhsili * bələdiyyə təsərrüfatının təşkili * arxiv işi və kərguzarlıq * kitabxana və informasiya təminatı Burada ixtisasların tələbata uyğunlaşdırılması daim diqqət mərkəzində saxlanılır. Kollecin 9456 ədəd kitab fonduna malik kitabxanası vardır. Kitabxana yeni dərslik, dərs vəsaitləri, bədii ədəbiyyatla daim zənginləşir. Eyni zamanda kollecdə müasir dövrün tələblərinə cavab verən oxu zalı tələbə və müəllimlərin istifadəsinə verilmişdir. Kollecdə dərs otaqlarının əyaniliklə zənginləşdirilməsi, təmir–bərpa işləri müntəzəm aparılır. === Sabirabad Peşə Liseyi === Sabirabad Peşə liseyi 1974-cü ildə orta texniki peşə məktəbi kimi fəaliyyətə başlamış, 1996-cı ildə ona lisey statusu verilmişdir. Lisey 7 hektar ərazidə yerləşir, 1 tədris, 2 yataqxana binası vardır. Liseydə 240 nəfər şagird təhsil alır. 8 ixtisas qrupu vardır: * traktorçu–maşinist, təmirçi–çilingər * kənd təsərrüfatı maşın və avdanlıqlarının təmiri üzrə çilingər * meliorasiya işlərinin traktorçusu, təmirçi–çilingər * heyvanlarda süni mayalanma üzrə texnik–dərzi * əl elektrik qaynaqçısı * kompüter ustası * pambıqçı Şagirdlərin təlim–tərbiyəsi və ixtisas hazırlığı ilə 38 nəfər işçi, o cümlədən 24 müəllim, 14 istehsalat təlimi ustası məşğuldur. Peşə liseyində 19 fənn kabineti yaradılmışdır.<ref>{{Cite web |title=Təhsil |url=http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/15.html |access-date=2018-12-03 |archive-date=2018-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222174244/http://sabirabad-ih.gov.az/page/15.html |url-status=live }}</ref> == Səhiyyə == === Sabirabad Mərkəzi Rayon Xəstəxanası haqqında ümumi məlumat === Sabirabad Mərkəzi Rayon Xəstəxanası H.Əliyev prospekti 97 ünvanında yerləşməklə rayon üzrə 320 çarpayıdan ibarətdir. 205 çarpayı MRX-da yerləşməklə 7 şöbəni əhatə edir. # Cərrahiyyə şöbəsi — 65 çarpayı (Qulaq–burun–boğaz və göz palataları ilə birlikdə). # Reanimasiya şöbəsi — 10 çarpayı. # Terapiya şöbəsi — 30 çarpayı. # Mamalıq-Qinekoloji şöbə — 40 çarpayı. # Nevroloji şöbə — 15 çarpayı. # Yoluxucu xəstəliklər şöbəsi — 15 çarpayı. # Pediatriya şöbəsi — 30 çarpayı. # Vərəm əleyhinə xəstəxana — 25 çarpayı. # Poliklinika şöbəsi. # 6 kənd sahə xastəxanasında ümumilikdə 90 çarpayı fəaliyyət göstərir. Mərkəzi rayon xəstəxanasının nəzdində Təcili–Tibbi yardım stansiyası fəaliyyət göstərir. Sabirabad Mərkəzi Rayon Xəstəxanasının yerlərdə 78 tibb müəssisəsi fəaliyyət göstərir. : Bunlardan həkim məntəqəsi — 30 : Tibb məntəqəsi — 38 Sabirabad MRX-da 558 nəfər tibb işçisi çalışır. Bunlardan həkim 122 nəfər, orta tibb işçisi 436 nəfərdir. Son 5 il müddətində MRX-nın tibb müəssisələrindən Sabirabad Regional Perinatal Mərkəzi müasir tibbi–diaqnostik avadanlıqlarla təchiz edilməklə Respublika Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən, Yolçubəyli həkim məntəqəsi Yapon Səfirliyi tərəfindən, Əsgərbəyli tibb məntəqəsi Fövqaladə Hallar Nazirliyi tərəfindən, Həşimxanlı, Mürsəlli, Quruzma həkim məntəqələri, Yastıqobu, Qəfərli, Osmanlı, Kürkəndi tibb məntəqələri QHT təşkilatı tərəfindən tikilib istifadəyə verilmişdir. Hal–hazırda Qasımbəyli həkim məntəqəsi [[FHN]] tərəfindən tikilməkdədir. MRX 1974-cü ildə tikilib istifadəyə verilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Səhiyyə |url=http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/17.html |access-date=2018-12-03 |archive-date=2018-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222174254/http://sabirabad-ih.gov.az/page/17.html |url-status=live }}</ref> == İqtisadiyyat == === Əsas iqtisadi göstəricilər === {| class="sortable wikitable" width 100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! # || ||2016-cı il||2017-ci il ||%||artma və azalma |- |1||Rayonun ərazisi ||1469,4||1469,4||100,0||0 |- |2||Əhalinin sayı (min nəfər)||172,6||174,8||101,3||2,2 |- |3||Şəhər əhalisi||30,3||30,6||101,0||0,3 |- |4||Kənd əhalisi||142,3||144,1||101,3||1,8 |- |5||Mövcüd təsərrüfatın sayı||34932||35088||100,4||156 |- |6||Şəhər üzrə təsərrüfatın sayı||6601||6651||100,8||50 |- |7||Kənd üzrə təsərrüfatların sayı||28331||28437||100,4||106 |- |8|| Doğulanlar (nəfər)||3323||3141||94,5||-182 |- |19||Ölüm (nəfər)||894||911||101,9||17 |- |10||Nikah (nəfər)||1255||1134||90,4||-121 |- |11||Boşanma (nəfər)||113||121||107,1||8 |- |12||Rayona gələnlər (nəfər)||180||134||74,4||-46 |- |13||Rayondan gedənlər (nəfər)||282||347||123,0||65 |- |14||Qaçqınlar (ailənin sayı)||485||484||99,8||-1 |- |||(şəxslərin sayı)||2314||2300||99,4||-14 |- |15||Məcburi köçkünlər (ailənin sayı)||1412||1406||99,6||-6 |- |||(şəxslərin sayı)||5852||5842||99,8||-10 |- |16||Əsas kapitala yönəldilmiş investisiya (min manat)||76911,9||70451,3||91,6||-6460,6 |- |17||Tikinti-təşkilatlara gördüyü işin həcmi (min manat)||89231,1||65397,8||73,3||-23833,3 |- |18||Sənaye məhsulunnun həcmi (min manat)||10477,5||11091,6||105,9||614,1 |- |19||Nəqliyyat sektorunda yük və sərnişin daşınmasından məhsul buraxlışı (min manat)||4868,9||5034,7||103,4||165,8 |- |20||Rabitə xidmətinin həcmi (min manat)||500,8||546,2||109,1||45,4 |- |21||Pərakəndə ticarət dövriyyəsi (min manat)||231960,6||302945,2||130,6||70984,6 |- |22||Pullu xidmət (min manat)||46140,8||49610,7||107,5||3469,9 |- |23||Məişət xidməti (min manat)||7196,4||76354,2||1061,0||69157,8 |- |24||Orta aylıq əmək haqqı||257,6||260,7||101,2||3,1 |- |25||Yeni iş yeri||3080||18453||599,1||15373 |- |- bgcolor=violet ||||||||||| |} == Kənd təsərrüfatı == Sabirabad rayonu respublikanın iri kənd təsərrüfatı rayonlarından biridir. Yaxın keçmişdə bu rayon pambıq və taxıl istehsalında qazandığı uğurlara görə respublikada şöhrət qazanmışdır. Əldə edilmiş yüksək göstəricilərə görə 5 nəfər kənd təsərrüfatı işçisi keçmiş SSRİ-nin ən nüfuzlu ordeninə layiq görülməklə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adını almışdır. Keçmiş ittifaq respublikaları arasında ilk dəfə olaraq 18 fevral 1995-ci ildə "Aqrar islahatların əsasları haqqında" "Sovxoz və kolxozların islahatı haqqında" və 16 iyul 1996-cı ildə "Torpaq islahatı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunları qəbul olundu. Sabirabad rayonunda torpaq islahatı qısa müddətdə başa çatdırıldı. Keçmişdə mövcud olmuş 45 kolxoz təsərrüfatı ləğv edildi. Onlara məxsus torpaq və əmlak payçılar arasında bölüşdürüldü. {| class="sortable wikitable" width 100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! || |||| |- |1|| Sabirabad rayonunun ümumi ərazisi ||(ha)||146911 |- |2||ondan dövlətdə saxlanılan ||(ha)||32543 |- |3||Bələdiyyə mülkiyyətinə verilib ||(ha)||58666 |- |4||Xüsusi mülkiyyətə verilib ||(ha)||55702 |- |5||ondan pay torpağı verilib ||(ha)||45236 |- |6||Pay torpağı alan ailələrin sayı ||||23763 |- |- bgcolor=blue ||||||| |} '''2017-ci ildə bitkiçilik məhsulları istehsalı aşağıdakı kimi olmuşdur:''' {| class="sortable wikitable" width 100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! # || ||Əkin sahəsi hektar ||Məhsuldarlıq sentner||Məhsul ton |- |1||Taxıl ||24625||39,4||95720 |- |2||Paxlalı||83||31,0||257 |- |3||Pambıq||15055||12,07||18169,4 |- |4||Qarğıdalı||627||59,3||7108 |- |5||Günəbaxan||17||14,0||23,8 |- |6||Otarmaq üçün xəsil arpa||5|||| |- |7||Kartof||1338||140,2||18826 |- |8||Tərəvəz||3302||151,1||64059 |- |9||Bostan||3881||257,1||99770 |- |10||Yonca||19324||84,7||163730 |- |11||Meyvə toplanıb||||||19353 |- |12||Üzüm toplanıb||||||1318 |- |13||Birillik ot||12||77,5||93 |- |- bgcolor=green |||Cəmi||68269|||| |}<ref>{{Cite web |title=İqtisadiyyat və kənd təsərrüfatı |url=http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/14.html |access-date=2018-12-03 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206113133/http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/14.html |url-status=live }}</ref> == Mətbuat == {{Əsas|Suqovuşan (qəzet)}} Ötən əsrin əvvəllərində dairə kimi ayrı–ayrı qəza və mahalların tərkibində fəaliyyət göstərən Petropavlovkaya 1930-cu ildə inzibati rayon statusu veriləndə onun rəsmi mətbu orqanını təsis etmək barədə qərar qəbul edilib. Qəzetə "'''Pambıq cəbhəsində'''" adının verilməsi də dövlət siyasətindən irəli gəlib. Kənd təsərrüfatının kollektivləşdirilməsi siyasətinin ortaya atıldığı bir vaxtda Muğan düzündə pambıqçılığın inkişaf etdirilməsi, bütün qüvvələrin bu strateji əhəmiyyətli məhsulun istehsalının artırılması naminə səfərbərliyə alınması üçün təbliğat–təşviqat işlərinin gücləndirilməsində "Pambıq cəbhəsində" qəzetinin üzərinə mühüm vəzifələr düşürdü. Bir il sonra rayona Azərbaycanın böyük şairi [[Mirzə Ələkbər Sabir]]in adı verildi. Qəzet isə hələ də iki səhifə həcmində A-3 formatında çıxır, materiallar əl şriftləri ilə yığılır, mexaniki üsulla çap olunurdu. 1948-ci ilə kimi 777 nömrəsi çıxıb. İndiki ''İsmət Qayıbov küçəsi 16'' (o vaxtkı ''İnqilab'') yerləşən qəzet kiril əlifbası ilə 1000 tirajla buraxılmışdır. Qəzetin 50-ci illərdə redaktoru olmuş mərhum Paşa Nuriyev qeyd edir ki,''o vaxt dövlət sirlərini qəzetdə vermək qadağan idi. Buna nəzarət etmək üçün raykomda "qlavlit" deyilən nəzarətçi var idi.Biz qəzetdə tənqidə çox yer verirdik. O vaxtlar hətta raykom işçilərini də tənqid etmək olardı. Mən qəzetə gələndə qəzet əllə fırlatmaqla çap edilirdi. Çap məsələsini qaldırdım. Elektriklə işləyən çap maşını alıb qurdurdum. Şrift sarıdan çətinliklər var idi. Yeni şriftlər alıb gətirdim.''<ref>{{cite web |url = https://touch.mail.ru/cgi-bin/getattach?file=saf%20Microsoft%20Word%20%284%29.doc&id=15446376430000000775%3B0%3B1&mode=attachment&notype=1 |archiveurl = |archivedate = |title = Sabirabad mətbuatı tarixi |author = Elçin Nəsib |date = 2013 |work = |publisher = Elm və Təhsil |accessdate = |language = az }}</ref> 1962-ci ildə "Pambıq cəbhəsində"nin fəaliyyətinə xitam verilib. [[Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası|Azərbaycan KP]] MK-nın qərarına əsasən yaradılan Sabirabad rayonlararası "'''Muğan'''" qəzeti Əli Bayramlı — indiki [[Şirvan şəhəri]]ni və [[Saatlı rayonu]]nu da əhatə edirdi. <gallery> Fayl:Suqovuşan (qəzet)01.jpg|thumb|Rayon qəzetinin yaranma dövrü </gallery> 1969–1982-ci illər Azərbaycanda bütün sahələrin, o cümlədən mətbuatın və jurnalistikanın inkişafında çox mütərəqqi dövr olub. Respublikanın mətbu orqanlarının, o cümlədən rayon qəzetlərinin inkişafı, redaksiyaların ixtisaslı jurnalist kadrları ilə təmin edilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Mətbəələr ilbəil müasir poliqrafiya maşınları ilə təmin edilir, qəzetlərin tirajı yüksəlirdi. Qəzetin tirajı da artıq 20 min nüsxə həddinə çatmışdı. 1992-ci ildə qəzet təsisçilərinin və çoxsaylı oxucuların təklifi ilə qəzetin adı dəyişdirilərək "'''Suqovuşan'''" adlandırılıb".<ref name="qəzet">{{cite web|url=https://525.az/site/?name=xeber&news_id=43#gsc.tab=0|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831005544/https://525.az/site/?name=xeber&news_id=43#gsc.tab=0 |archivedate=2018-12-12 |title= Suqovuşan qəzeti Sabirabadın inkişaf yolunun güzgüsü kimi|author= Bəxtiyar MƏMMƏDLİ |date=2012-08-28 |publisher= 525.az|accessdate=|language=az}}</ref> Qeyd edək ki, 2005–2007-ci illərdə qəzetin adı dəyişdirilib "'''Muğanın səsi'''" qoyulmuşdur. Amma 2007-ci ildə jurnalistlərin təkidi ilə yenidən "Suqovuşan" qəzeti adlandırılmışdır. Vaxtaşırı olaraq 8 hətta 12–16 səhifəlik qəzet buraxılıb. Dəfələrlə A2 formatında qəzet nəşr edilib. Sabirabadın 80 illiyi, 2011-ci ilin yekunları, ''İdman ili'' münasibətilə iriformatlı rəngli və xüsusi parlaq kağızlarda çap olunub. Hazırda redaksiyada 2 müxbir, 1 müxbir–dizayner, 1 fotoqraf, 1 operator, 1 mühasib işləyir. Cəmi ümumilikdə kollektivin sayı 6 nəfərdir. Redaksiyanın jurnalist kollektivi işçilərindən Rayon İcra Hakimiyyəti tərəfindən dəfələrlə fəxri fərmanla mükafatlandırılıb. Bundan əlavə [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın Sabirabad rayon nümayəndəliyi tərəfindən fəxri fərmanla da mükafatlandırılıb. Hazırkı baş redaktoru [[Həsən bəy Zərdabi mükafatı]], ilin peşəkar idman jurnalisti, [[Qızıl qələm mükafatı]]na layiq görülüb. Müxbirlərin üçü [[Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi]]nin üzvüdür. Qəzet həm də Mətbut Şurasının üzvüdür<ref name="MŞ">{{cite web|url=http://www.presscouncil.az/az/show.page.php?guid=0da454cc-5cea-11df-a29a-0022190362dd|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120831005544/http://www.presscouncil.az/az/show.page.php?guid=0da454cc-5cea-11df-a29a-0022190362dd |archivedate=2018-12-12 |title= Azərbaycan Mətbuat Şurası.Bölgə nəşrləri|author= |date= |publisher= www.presscouncil.az|accessdate=|language=az}}</ref> == İdman == Sabirabad rayon Gənclər və İdman İdarəsi 1994-cü ildən fəaliyyət göstərir. Fəaliyyətə başladığı müddətdən idarə bütün idman təşkilatlarını ətrafında birləşdirmişdir. Sabirabad Olimpiya–İdman Kompleksi 2008-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Kompleksdə sərbəst güləş, boks, mini futbol, karate, trenajor, stolüstü tennis, üzgüçülük, atletika idman növləri tədris olunur. Rayonda süni örtüklü bir uşaq futbol meydançası var. Rayonda üç yaş qrupunda uşaq futbolu fəaliyyət göstərir. Rayonun futzal komandası isə ölkə çempionatında oynayır. Rayonda güləş, boks, karate, atletika və s. idman növlərinə də maraq göstərilir.<ref>{{Cite web |title=İdman |url=http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/18.html |access-date=2018-12-03 |archive-date=2018-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222174302/http://sabirabad-ih.gov.az/page/18.html |url-status=live }}</ref> == İnfrastruktur == === Poçt və rabitə === Sabirabad rayonunda 24 Avtomat Telefon Stansiyası vasitəsilə əhaliyə telefon–rabitə xidməti göstərilir. Bütün kordinat tipli ATS-lər elektron tipli ATS-lərlə əvəz olunmuşdur. ATS-lərin 8960 montaj tutumundan 6727-i istifadə edilir. Gələcəkdə 2227 abonent bu növ rabitə xidmətindən istifadə edə bilər. Rayonda 2232 montaj tutumu olan genişzolaqlı internet xidmətindən özəl provayderlərlə birlikdə 3559 abonent istifadə edir. İnternetdən istifadəedilməsi üçün 531 boş port mövcuddur. 1 şəhər və 23 kənd ATS-nin hər birində internet xidməti göstərilir. Respublikanın 23 rayonunda o, cümlədən Sabirabad rayonunda da əhaliyə göstərilən internet xidmətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə avadanlıqlar daha müasir avadanlıqlara əvəz olunur. Görülən tədbirdən sonra internet xidmətinin sürəti artacaqdır. Kəndlərdə geniş zolaqlı internet şəbəkəsinin yaradılması və rabitə xidmətinin yaxşılaşdırılması üçün bir sıra kənd ATS-lərində 48 portallıq DSLAM tipli avadanlıq quraşdırılaraq abunəçilərə yüksək sürətli internet xidməti göstərilir. 2017-ci ildə 168 abonent üçün telefon xətti çəkilmişdir ki, bunun da 80-ni şəhər, 88 isə kənd ərazilərində olmuşdur. Sabirabad Poçt filialının nəzdində 3 şəhər poçt şöbəsi, 35 kənd şöbəsi, 8 poçt agentliyi və Zəngilan rayonundan olan məcburi köçkünlər üçün rayonun Rüstəmli kəndində salınmış qəsəbədə poçt agentliyi fəaliyyət göstərir. Poçt şöbələri tərəfindən əhaliyə 41 növ poçt–rabitə xidməti göstərilir.<ref>{{Cite web |title=Poçt və rabitə |url=http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/25.html |access-date=2018-12-03 |archive-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214123048/http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/25.html |url-status=live }}</ref> === Banklar === Sabirabad rayonunda 7 bank müəssisələri fəaliyyət göstərir. * "[[Kapital Bank]]" Sabirabad rayon filialı. * "Vijin Fond Azərkredit" MMC-nin Sabirabad rayon filialı. * "[[Bank Respublika|Bank Respublika ASC]]"-nin Sabirabad rayon filialı. * "[[Bank of Azerbaijan]]" Sabirabad rayon filialı. * "FİNQA – Azerbaijan" Qeyri bank kredit təşkilatının Sabirabad rayon filialı. * "Aqroinvest kredit ittifaqı"nın Sabirabad rayon üzrə nümayəndəliyi.<ref>{{Cite web |title=Banklar |url=http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/30.html |access-date=2018-12-03 |archive-date=2018-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206113206/http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/30.html |url-status=live }}</ref> == Nəqliyyat == Sabirabad rayonunun III və IV kateqoriyalı avtomobil yolları vardır. Rayonun avtomobil yollarının uzunluğu 522&nbsp;km-dir.Ölkə üzrə çəkisi 7,9 %-dir. Respublika əhəmiyyətli avtomobil yolunun uzunluğu 243&nbsp;km-dir.Ölkə üzrə çəkisi 8,6 %-dir. Yerli əhəmiyyətli avtomobil yolunun uzunluğu 279&nbsp;km-dir.Ölkə üzrə çəkisi 7,8 %-dir. Rayon ərazisindən dəmiryolu nəqliyyatı da geniş istifadə olunur. == Tanınmış şəxslər == * [[Qiyas xan Şahsevən]] (1683–1750) — [[Cavad xanlığı]]nın birinci xanı. * [[Həsən xan Muğanlı]] (1712–1789) — [[Cavad xanlığı]]nın ikinci xanı. * [[İbrahim xan Muğanlı]] (1715–1794) — [[Cavad xanlığı]]nın üçüncü xanı. * [[Səfi xan Muğanlı]] — [[Cavad xanlığı]]nın dördüncü xanı. * [[Məhəmmədsalah хan]] (1741–1815) — [[Cavad xanlığı]]nın xanzadəsi. * [[Lütfiyar İmanov]] (1928–2008) — Azərbaycan opera müğənnisi (dramatik tenor), Bakı Musiqi Akademiyasında müəllim–professoru. SSRİ xalq artisti. * [[Mirhəmid Həmidov]] (1947–) — Sabirabad Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, Sabirabad Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, deputat. * [[İbadulla Ağayev]] (1950–) — Tibb elmləri doktoru. * [[Bəybala Xankişiyev]] (1939–2015) — İqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar iqtisadçısı. * [[Azad Əsgərov]] (1971–) — Qaydasız döyüşçü və güləşçi. * [[Böyükkişi Ağayev]] (1928–2018) — Akademik, tibb elmləri doktoru, Azərbaycanın görkəmli alimi, cərrah, tibb xadimi, pedaqoq, xeyriyyəçi. * [[Məhəmməd Xəlilov]] (1920–1997) — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı, İtaliya Xalq Müqavimət Hərəkatının iştirakçısı, İtaliya Qəhrəmanı. * [[Ayaz İsmayılov]] (1918–1990) — İkinci Dünya müharibəsi iştirakçısı. * [[Bəxtiyar Məmmədzadə]] (1947–2010) — Azərbaycan filoloqu, əruz vəzninin tədqiqatçısı. * [[Elşad Əhmədov (dosent)|Elşad Əhmədov]] (1969–) — AMEA Zoologiya İnstitutu, elmi işlər üzrə direktor müavini, biologiya elmləri doktoru, dosent. * [[Mirzə Güllər]] — 19 əsrdə yaşayıb–yaratmış ilk azərbaycanlı peşəkar xanəndə qadın. * [[Məmməd Nəsirov]] (1939–) — Tibb üzrə professor, ali dərəcəli cərrah. * [[Nisə Bəyim]] (1955–2020) — Azərbaycan şairi, AYB-nin üzvü. * [[Pənah Hüseyn]] (1957–) — Azərbaycan Respublikasının Baş Naziri. * [[Rafiq Nəsirov]] (1947–2024) — Azərbaycan rəssamı,Azərbaycanın əməkdar artisti, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü. * [[Sabir Nuri Türkel]] (1938–2009) — Azərbaycanlı şair, ədəbiyyat tədqiqatçısı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü. * [[Vladimir Qafarov]] (1935–2000) — şair, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR Əməkdar mədəniyyət işçisi, Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi. * [[Yavər Camalov]] (1949–2018) — Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi keçmiş naziri. * [[Zakir Quliyev]] (1966–) — [[Azərbaycan Respublikası Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti]]nin sədr müavini. * [[Zülfüqar Musayev]] (1932–2004) — Dövlət xadimi, "Azdövsutəslayihə" institutunun (IV) direktoru. * [[Ramiz Qasımov (əməkdar elm xadimi)|Ramiz Qasımov]] (1958–) — Rusiya Federasiyasının əməkdar elm xadimi, "Qazprom" ASC-nin və "Şimali Qafqaz Elmi Tədqiqat və Layihə İnstitutu" (ŞimQafETLİ) ASC-nin baş direktoru. * [[Zəminə Aslanova]] (1940–2019) — Azərbaycan SSR Ali Sovetinin(7, 8 və 9-cu çağırış) deputatı, Azərbaycan pambıq ustası(1973), SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı(1976). * [[Miryusif Mirnəsiroğlu]] (1938–2012) — Azərbaycan yazıçısı və şairi. * [[Fatma Hüseynova]] (1939–2025) — Pambıqçı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, I dərəcəli "Əmək" ordeni laureatı. * [[Xəlil Mirzə]] (1958–) — Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair–publisist. * [[Xankişi Xankişiyev]] (1952–) — İqtisad elmləri namizədi,dosent. * [[Asif Ağayev]] (1961–) — Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı. * [[Mirzəcan Xəlilov]] (1954–) — [[Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi]]nin [[Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatlarının siyahısı (V çağırış)|V çağırış]] deputatı. * [[Asif Hüseynov]] (1981–) — Şabran Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı. * [[Azər Məmmədov (yazıçı)|Azər Məmmədov]] (1972–) — Azərbaycanlı yazıçı, publisist, televiziya aparıcısı, 2001-ci ildən [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]]nin üzvü. * [[Lotu Hikmət]] (1956–2006) — Azərbaycanlı qanuni oğru. * [[Ədalət Bayramoğlu]] (1956–2008) — [[Türkiyə]]də fəaliyyət göstərmiş azərbaycanlı miniatür rəssam, heykəltaraş, keramika ustası. * [[Elçin Quliyev (siyasətçi)|Elçin Quliyev]] (1960–) — Millət vəkili. * [[Elvin Əliyev]] (1984–) — Futbolçu. * [[İlkin Həsəni]] (1983–) — Televiziya aparıcısı, aktyor, prodüser. * Əliabbas Şıxaliyev (1948-2026) — "Sabirabad konserv zavodu" ASC-nin direktoru == Milli qəhrəmanlar == * [[Fərhad Ağayev]] (1975–1995) — [[Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı]]. * [[Mübariz Əhmədov (milli qəhrəman)|Mübariz Əhmədov]] (1963–1992) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, [[Birinci Qarabağ müharibəsi]] şəhidi. * [[Murad Mirzəyev]] (1976–2016) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, [[Aprel döyüşləri]] şəhidi. == Bələdiyyələri == {| class="sortable wikitable" width 100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! # ||Bələdiyyələrin adı ||Bələdiyyələr üzrə<br>əhalinin sayı ||Ərazisi km² ||Bələdiyyə üzvlərin sayı |- |1||Sabirabad bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az">{{Cite web |title=Sabirabad rayonunda fəaliyyət göstərən bələdiyyələr haqqında məlumat 01.01.2019-cu il tarixə |url=http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/23.html |access-date=2018-12-03 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123223626/http://www.sabirabad-ih.gov.az/page/23.html |url-status=live }}</ref>||30776||12,46||15 |- |2|| Azadkənd bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||7033||51,13||10 |- |3||Axısxa bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||2538||24,19||7 |- |4||Qalaqayın bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||7551||27,12||10 |- |5||Qaralar bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||6148||39,18||10 |- |6||Qaratəpə bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||6039||49,69||9 |- |7||Qaragüney bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||4860||27,35||9 |- |8||Qasımbəyli bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||5340||37,05||9 |- |9||Quruzma bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/> ||13112||87,77||13 |- |10||Yolçubəyli bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/> ||8782||50,34||10 |- |11||Kürkəndi bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||6783||53,12||8 |- |12||Minbaşı bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||5754||50,86||11 |- |13||Moranlı bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||7992||86,79||10 |- |14||Muğan Gəncəli bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||7276||87,65||11 |- |15||Nizami bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||6610||84,16||11 |- |16||Surra bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||2802||34,11||9 |- |17||Ulacalı bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||9716||57,76||11 |- |18||Çöl Beşdəli bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||2927||43,35||8 |- |19||Şıx Salahlı bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||3104||25,55||6 |- |20||Həşimxanlı bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||4495||32,06||8 |- |21||Cavad bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||9473||68,09||11 |- |22||Güdəcühür bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||6864||62,51||11 |- |23||Əliləmbəyli bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||1600||26,66||9 |- |24||Əhmədabad bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||3100||19.02||8 |- |25||Şəhriyar bələdiyyəsi<ref name="sabirabad-ih.gov.az"/>||6010||54,69||11 |- |- bgcolor=gold |||'''Cəmi'''||'''176685'''||'''1192,66'''||'''245''' |} == Rayon rəhbərləri == '''Qəza İnqilab Komitəsinin və İcraiyyə Komitəsinin sədrləri, Azərbaycan Kommunist Partiyası Sabirabad Rayon Komitəsinin birinci katibləri''': {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! № !! Ad və soyadları !! Vəzifə müddətinin başlanğıcı !! Vəzifə müddətinin sonu |- | 1 || [[Yusif Qasımov (siyasətçi)|Yusif İbad oğlu Qasımov]] || 1920 || ? |- | 2 || Maisey Pyaterikov || 1929 || 1931 |- | 3 || [[Bala Əfəndiyev|Bala İbrahim oğlu Əfəndiyev]] || 1933 || 1934 |- | 4 || Əziz Səlimov || 1939 || 1940 |- | 5 || Allahverdi Həsənov|| 1940 || 1945 |- | 6 || Ağagül Muradov || 1945 || 1947 |- | 7 || Ağayev Xosrov Məhəmməd oğlu || 1947 || 1951 |- | 8 || Musa Şıxıyev || 1951 || 1954 |- | 9 || Rəhimov Yunis İsgəndər oğlu || 1954 || 1958 |- | 10 || Abdullayev Əjdər Mirzə oğlu || 1958 || 1961 |- | 11 || Məmmədov Mətləb Abuzər oğlu || 1961 || 1961 |- | 12 || Qurbanov İlyas Mehdi oğlu || 1961 || 1962 |- | 13 || [[Soltan Əzizov|Soltan Hümmət oğlu Əzizov]] || 1962 || 1966 |- | 14 || Məmmədov Məmməd Həmzə oğlu || 1966 || 1970 |- | 15 || [[Məmməd Məmmədov (siyasətçi, 1928)|Məmməd Əsgər oğlu Məmmədov]] || 1970 || 1985 |- | 16 || Seyidov Vilayət Məmməd oğlu || 1985 || 1989 |- | 17 || [[Mirhəmid Həmidov|Həmidov Mirhəmid Mirheydər oğlu]] || 1989 || 1991 |} '''Sabirabad Rayon İcra Hakimiyyətinin başçıları''': {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! № !! Ad və soyadları !! Vəzifə müddətinin başlanğıcı !! Vəzifə müddətinin sonu |- | 1 || [[Mirhəmid Həmidov|Həmidov Mirhəmid Mirheydər oğlu]] || 1991 || 20 may 1992 |- | 2 || Səmədov Səmid Musa oğlu || 20 may 1992 || 16 aprel 1993<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/7256 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190518062519/http://www.e-qanun.az/framework/7256 |archivedate = 2019-05-18 |title = S. M. Səmədovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin  başçısı təyin edilməsi və M. M. Həmidovun həmin vəzifədən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı |author = |date = 20 may,1992-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 3 || Əsgərov Əsgər Mubil oğlu || 16 aprel 1993 || 20 avqust 1993 |- | 4 || Şıxəliyev Vaqif Hacalı oğlu || 20 avqust 1993 || 14 avqust 1995<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/8549 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530011020/http://www.e-qanun.az/framework/8549 |archivedate = 2019-05-30 |title = V. H. Şıxəliyevin Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 21 avqust,1993-cü il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 5 || Əlişov Əliverdi Məmmədkərim oğlu || 14 avqust 1995<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/9455 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530011859/http://www.e-qanun.az/framework/9455 |archivedate = 2019-05-30 |title = Ə. M. Əlişovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 14 avqust,1995-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> || 28 iyun 1999<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/5373 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530011858/http://www.e-qanun.az/framework/5373 |archivedate = 2019-05-30 |title = Ə. M. Əlişovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 28 iyun,1999-cu il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 6 || [[Səmayə Piriyeva|Piriyeva Səmayə Aslan qızı]] ||28 iyun 1999<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/5374 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530012848/http://www.e-qanun.az/framework/5374 |archivedate = 2019-05-30 |title = S. A. Piriyevanın Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 28 iyun,1999-cu il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> || 28 iyul 2000<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/705 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530012850/http://www.e-qanun.az/framework/705 |archivedate = 2019-05-30 |title = S. A. Piriyevanın Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 28 iyul,2000-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 7 || Xancanov Bəylər Misir oğlu || 28 iyul 2000<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/706 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530013656/http://www.e-qanun.az/framework/706 |archivedate = 2019-05-30 |title = B. M. Xancanovun  Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 28 iyul,2000-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> || 4 iyul 2002<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/1179 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530013654/http://www.e-qanun.az/framework/1179 |archivedate = 2019-05-30 |title = B. M. Xancanovun  Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 4 iyul,2002-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 8 || [[Əbülfəz Ağayev|Ağayev Əbülfəz Yusif oğlu]] || 4 iyul 2002<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/1205 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530020048/http://www.e-qanun.az/framework/1205 |archivedate = 2019-05-30 |title = Ə.Y. Ağayevin Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 4 iyul,2002-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> || 30 sentyabr 2004<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/6406 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530020050/http://www.e-qanun.az/framework/6406 |archivedate = 2019-05-30 |title = Ə.Y. Ağayevin Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 30 sentyabr,2004-cü il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 9 || Məmmədov Əşrəf İsrafil oğlu || 30 sentyabr 2004<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/6407 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530021638/http://www.e-qanun.az/framework/6407 |archivedate = 2019-05-30 |title = Ə. İ. Məmmədovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 30 sentyabr,2004-cü il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> || 9 noyabr 2005<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/10835 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530021639/http://www.e-qanun.az/framework/10835 |archivedate = 2019-05-30 |title = Ə. İ. Məmmədovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 9 noyabr,2005-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 10 || Abbasov Heydər Almas oğlu || 15 dekabr 2005 || 21 aprel 2011<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/21552 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190530022451/http://www.e-qanun.az/framework/21552 |archivedate = 2019-05-30 |title = H.A.Abbasovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 21 aprel,2011-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |- | 11 || [[Nazim İsmayılov (icra başçısı)|İsmayılov Nazim Mehdi oğlu]] || 21 aprel 2011<ref>{{cite web |url = http://www.e-qanun.az/framework/21551 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190427133912/http://www.e-qanun.az/framework/21551 |archivedate = 2019-04-27 |title = N.M.İsmayılovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 21 aprel,2011-ci il |work = |publisher = Qanun.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> || 17 may 2019<ref>{{cite web |url = https://azertag.az/xeber/NMIsmayilovun_Sabirabad_Rayon_Icra_Hakimiyyetinin_baschisi_vezifesinden_azad_edilmesi_haqqinda__Azerbaycan_Respublikasi_Prezidentinin_Serencami-1283773 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190517112124/https://azertag.az/xeber/NMIsmayilovun_Sabirabad_Rayon_Icra_Hakimiyyetinin_baschisi_vezifesinden_azad_edilmesi_haqqinda__Azerbaycan_Respublikasi_Prezidentinin_Serencami-1283773 |archivedate = 2019-05-17 |title = N.M.İsmayılovun Sabirabad rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı |author = |date = 17 may,2019-cu il |work = |publisher = azertag.az |accessdate = |language = az |url-status = live }}</ref> |} == Əhalinin tərkibi == {| class="wikitable" |'''Əhalinin milli tərkibi''' |'''2009-cu''' '''ilinsiyahıyaalınmasənədlərinə''' '''əsasən''' |- | Azərbaycan türkləri |148571 |- | Axısxa türkləri |3042 |- | Rus |81 |- | Ləzgi |3 |- | Talış |2 |- | Ukraynalı |2 |- | Kürd |2 |- | Gürcü |1 |- | Digər millətlər |9 |} {{Əsas|Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (1999)|Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınması (2009)}} == Qalereya == === Sabirabad (Petropavlovka) (1912-ci il) === <gallery> Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).Kilsə.jpg|[[Müqəddəs Möcüzəyaradan Nikolay kilsəsi]] Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).Pambıqtəmizləmə zavodun inşası.jpg|Sabirabad (Petropavlovka). Boqau pambıqtəmizləmə zavodunun inşası Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).jpg|Petropavlovkada küçə. Cəmi 77 ev vardı Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).Gəzinti üçün qayıqların saxlanma yeri.jpg|Gəzinti üçün qayıqların və bərənin saxlanma yeri Fayl:Sabirabad (Petropavlovka). Kür çayı.jpg|Kür çayı Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).Mehmanxana.jpg|Mehmanxana. Yuxarı mərtəbədə "Zinger" tikiş şirkətinin dükanı yerləşirdi Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).Kür və Araz çaylarının qovuşması.jpg|Sabirabad (Petropavlovka). Kür və Araz çaylarının qovuşması Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).Arxada məscid görünür.jpg|Sabirabad (Petropavlovka). Arxada məscid görünür Fayl:Sabirabad(Petropavlovka).Qarpızların [[Kür çayı]] boyunca idxal olunması.jpg|Sabirabad (Petropavlovka). Qarpızların [[Kür çayı]] boyunca idxal olunması Fayl:Sabirabad (Petropavlovka).Ümumi görünüş.Şimali-qərbdən Kür çayı.jpg|Sabirabad (Petropavlovka). Ümumi görünüş. Şimali–qərbdən Kür çayı Fayl:Səmədov Pambıq zavodu.jpg|Səmədov Pambıq zavodu </gallery><ref>{{Cite web |title=World Digital Library.Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii |url=https://www.wdl.org/en/search/?regions=middle-east-and-north-africa&countries=AZ&provinces=mugan-steppe |access-date=2018-06-02 |archive-date=2019-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123223958/https://www.wdl.org/en/search/?regions=middle-east-and-north-africa&countries=AZ&provinces=mugan-steppe |url-status=live }}</ref> === Sabirabad (müasir dövr) === <gallery> Fayl:Kür çayı.png|Araz çayı. Fayl:Kür çayı.Tuqay meşəsindən qalan ağaclar.png|Kür çayı. Tuqay meşəsindən qalan ağaclar. Fayl:Suqovuşan (Kür-Araz).png|Suqovuşan (Kür–Araz). Fayl:Sabirabad.jpg|Magistral yol. Fayl:Confluence of Kura and Aras rivers in Sabirabad.jpg|Kür və Arazın qovşağı Suqovuşan. Fayl:Qalaqayın dairəsi.png|Qalaqayın dairəsi. Fayl:Sabirabad, Murad Hüseynov adına Əsgərbəyli tam orta məktəbin futbol meydançası.jpg|Sabirabad, Murad Hüseynov adına Əsgərbəyli tam orta məktəbin futbol meydançası. Fayl:Sabirabad, Murad Hüseynov adına Əsgərbəyli tam orta məktəbin ibtidai siniflər üçün korpusu.jpg|Sabirabad, Murad Hüseynov adına Əsgərbəyli tam orta məktəbin ibtidai siniflər üçün korpusu. Fayl:Sabirabad, Dostluq yeməkxanası - 3.jpg|Sabirabad rayonu, Dostluq yeməkxanası. Fayl:Qalaqayın.Küknar ağacları.png|Qalaqayın. Küknar ağacları. Fayl:Sabirabad rayonu-Surra mektebi.jpg|Sabirabad rayonu, Surra məktəbi. </gallery> == Qeydlər == <div class="references-small"> <references group=q /> </div> == İstinadlar == <div style="height:30em; overflow:auto; border: 2px solid #088"> {{İstinad siyahısı|2}} </div> == Həmçinin bax == * Sabirabad (film, 1988) * [[Muğanın dastanı (film, 1968)]] == Xarici keçidlər == * [http://www.sabirabad-ih.gov.az sabirabad-ih.gov.az] * Azərbaycan Respublikasının inzibati–ərazi vahidləri. — Kənd rayonları, səhifə 869–870. // [[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]. 25 cilddə. Məsul katib akademik [[Tofiq Nağıyev|T. M. Nağıyev]]. [http://web.archive.org/save/http://www.ebooks.az/download/hJTyWQZD.pdf "Azərbaycan" cildi]. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017 * [http://www.mcdmerkez.org/ts_general/azl/belediye/b-38.htm Mülki Cəmiyyətə Doğru Mərkəzi]{{Dead link|date=December 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{Sabirabad rayonunun yaşayış məntəqələri}} {{Azərbaycan}} {{Azərbaycan iqtisadi rayonları}} [[Kateqoriya:Sabirabad rayonu| ]] [[Kateqoriya:1930-cu ildə yaranmış dövlətlər və ərazilər]] f0y9g3hn2e0z0d5pz1s3hn5g7iamfa4 Azərbaycan Kooperasiya Universiteti 0 6097 8981341 8948911 2026-06-27T18:08:01Z Acategory II 348505 8981341 wikitext text/x-wiki {{mənbə azlığı}} {{Universitet |Ad = <small>Azərbaycan Kooperasiya Universiteti</small> |Abreviatura = AKU |Şəkil = Kooperasiya.png |Şəklin ölçüsü = |Şəklin izahı = |Orijinal ad = |Əvvəlki adları = 2001-ci ilədək Azərbaycan Kooperasiya İnstitutu |Şüar = Uğurlu təhsil və yüksək karyera pilləsinə bizimlə qalx! |Əsası qoyulub = 1964 |Bağlanıb = |Yenidən təşkil olunub = |Tip = Ali Təhsil Müəsisəsi |Prezident = |Rektor = [[Eldar Quliyev (siyasətçi)|Eldar Quliyev]] |Tələbə sayı = |Xarici tələbə sayı = |Bakalavr sayı = |Magistrant sayı = |Aspirant sayı = |Doktor sayı = |Professor sayı = |Müəllim sayı = |Şəhər = {{Gerbifikasiya|Bakı}} |Ölkə = {{AZE}} |Ünvan = Nəcəf Nərimanov, 93 |Metro = [[Gənclik metrostansiyası|Gənclik]] |Universitet şəhərciyi = |Universitet şəhərciyi 2 = |Himn = |İdman = |Vebsayt = [http://www.aku.edu.az/ www.aku.edu.az] |Commons = Azerbaijan Cooperation University }} '''Azərbaycan Kooperasiya Universiteti''' və ya qısaca '''AKU''' — [[Azərittifaq]]ın tabeliyində olan ali [[təhsil]] müəssisəsi.<ref>{{Cite web |title=“"Azərittifaq" barəsində yazılanlar həqitədən uzaq yalanlardır” - AÇIQLAMA |url=https://m.modern.az/az/news/121057 |access-date=2021-12-29 |archive-date=2021-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229090512/https://m.modern.az/az/news/121057 |url-status=live }}</ref> == Tarixi == Azərbaycan Kooperasiya Universitetinin əsası 1964-cü ildə qoyulmuşdur. Azərbaycan hökumətinin və Azərittifaqın İdarə Heyətinin müraciətinə əsasən SSRİ Mərkəzi İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqı (Sentrosoyuz) İdarə Heyətinin 8 yanvar 1964-cü il tarixli qərarı ilə Moskva Kooperativ İnstitunun Bakı Tədris-Məsləhət Məntəqəsi yaradılmış və onun tərkibində "ticarətin iqtisadiyyatı" və"əmtəəşünaslıq" ixtisasları üzrə tələbə qəbulu aparılmışdır. Bakı Tədris-Məsləhət Məntəqəsi SSRİ Mərkəzi İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqı İdarə Heyətinin qərarı ilə 1969-cu ildə MKİ-nun Bakı Qiyabi İqtisad fakültəsinə, 1974-cü ildə MKİ-nun Bakı filialına çevrilmişdir. 1975-ci ildə Sentrosoyuzun qərarı ilə filial MKİ-nun tərkibindən çıxarılaraq Ukraynanın Poltava Kooperativ İnstitunun tərkibinə verilmiş, 1990-cı ildə yenidən MKİ-nun tabeliyinə keçirilmişdir. Bu illərdə filialda beş ixtisas üzrə, o cümlədən respublikada ilk dəfə "kənd təsərrüfatı məhsulları tədarükünün iqtisadiyyatı və təşkili" ixtisası üzrə ali təhsilli mütəxəssis hazırlığı aparılmışdır. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 9 yanvar 1992-ci il tarixli 8 saylı qərarı ilə Moskva Kooperativ İnstitunun (MKİ) Bakı filialı Azərittifaqın mülkiyyətinə verilmiş, Azərittifaq İdarə Heyətinin 19 mart 1993-cü il tarixli 31 saylı qərarı ilə həmin filialın bazasında müstəqil Azərbaycan Kooperasiya İnstitutu yaradılmış və Nizamnaməsi təsdiq edilmişdir. İnstitut yaradılarkən onun tərkibində 2 fakültə, 6 kafedra fəaliyyət göstərirdi. [[Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi]]nin müvafiq əmri ilə 1997-ci ildən başlayaraq universitetdə magistr hazırlığı həyata keçirilir. [[Heydər Əliyev]]ın 30 avqust 2000-ci il tarixli 391 saylı fərmanı ilə verilmiş tapşırığa müvafiq olaraq Azərittifaqın və Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin təklifinə əsasən [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin razılığı ilə institutun profili genişləndirilərək 3 may 2011-ci ildə onun bazasında Azərbaycan Kooperasiya Universiteti yaradılmış, onun Nizamnaməsi 8 may 2002-ci ildə [[Ədliyyə Nazirliyi]] tərəfindən qeydiyyata alınaraq Dövlət qeydiyyatı haqqında 46 nömrəli Şəhadətnamə verilmişdir. == Maddi-texniki bazası == Azərbaycan Kooperasiya Universiteti yaradıldıqdan sonra onun maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, professor-müəllim heyətinin tərkibinin yaxşılaşdırılması, kadr hazırlığı aparılan ixtisasların sayının genişləndirilməsi, təhsilin səviyyəsinin yüksəldilməsi istiqamətində ardıcıl və məqsədyönlü iş aparılmışdır. Tədris korpusunun ümumi sahəsi 10500 kv. metrdir. Bundan əlavə Azərittifaqın İdarə Heyətinin sədrinin 2011-ci il 16 avqust tarixli F-16 nömrəli sərəncamı ilə Bakı Biznes və Kooperasiya Kollecinin 4-cü və 5-ci mərtəbələrindən Universitetin istifadəsinə 2000 (iki min) m². tədris sahəsi ayrılmışdır. Həmçinin 4 kompüter laboratoriyası, 30 min nüsxədən artıq kitab fonduna malik olan kitabxana və oxu zalı, mətbəə, tibb məntəqəsi, idman zalı, iaşə müəssisəsi və arxiv fəaliyyət göstərir. == Beynəlxalq əlaqələri == AKU-nun beynəlxalq əlaqələri aşağıdakı istiqamətlər üzrə inkişaf etdirilir: * Xarici ölkələr üçün mütəxəssis və elmi kadrların hazırlanması; * Beynəlxalq təhsil proqramlarında iştirak; (ERASMUS+) * Xarici ölkələrin ali təhsil ocaqları ilə ikitərəfli əməkdaşlıq; * Xarici ölkələrin Bakıdakı nümayəndəlikləri ilə əməkdaşlıq; == İstinadlar == {{İstinad stili}} {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Portal|Universitet}} {{Azərbaycandakı ali təhsil müəssisələri}} [[Kateqoriya:Azərbaycan Kooperasiya Universiteti| ]] [[Kateqoriya:Azərbaycan universitetləri]] [[Kateqoriya:9 yanvarda yarananlar]] [[Kateqoriya:1992-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]] [[Kateqoriya:Nərimanov rayonundakı tikililər]] 34g1cswu39tzbanhawku4c5si5dy0vl Fransız dili 0 9115 8981617 8953508 2026-06-28T07:42:26Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Toqo dilləri]] 8981617 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = HA |adı = Fransız dili |orijinal adı = français |ölkələr = |regionlar = |rəsmi dil = 29 ölkə, o cümlədən [[Fransa]], [[Andorra]], [[Belçika]], [[Kanada]], [[Lüksemburq]], [[Monako]], [[İsveçrə]] |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = |reytinq = 11 |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Avrasiya dilləri]] |təsnifatı = |yazı = [[latın əlifbası]] |QOST 7.75–97 = фра 745 |ISO1 = fr |ISO2 = fre (B); fra (T) |ISO3 = fra }} '''Fransız dili''' ({{langi|fr|le français, la langue française}}) — [[fransızlar]]ın, [[Belçika]]nın, [[İsveçrə]]nin (əsasən [[Romandiya]]nın fransızdilli hissəsində), [[Kanada]]nın fransızdilli əhalisinin danışıq dili. [[Fransa]]nın və bir sıra ölkələrin rəsmi dili. Həmçinin Fransızca [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]]nda istifadə olunan altı rəsmi dildən biridir.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713075145/https://www.un.org/en/our-work/official-languages |archivedate=2021-07-13 |title=Official Languages |author= |date= |publisher=un.org |accessdate=2021-04-27 |language=en |url-status=live }}</ref> Digər dillərdə yerli olaraq danışan avropalıların təxminən beşdə biri ikinci bir dil olaraq fransızca danışırlar.<ref>{{cite web |url=http://www.cpfalta.ab.ca/Learning/whyfrench.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226092813/http://cpfalta.ab.ca/Learning/whyfrench.htm/ |archivedate=2017-02-26 |title=Why learn French? |author= |date= |publisher=archive.org |accessdate=2021-04-27 |language=en |url-status=unfit }}</ref> Fransızca; İspanca, Portuqalca, İtalyanca, Katalanca ve Rum dili kimi Roma imperiyasının dili olan [[Latın dili|latıncanın]] davam dillərindəndir. Fransız dili tarixdə Roma Galliyalılarının kelt dillərindən və Roma sonrası Frank köçmənlərinin Cermen dillərindən təsirlənmişdir. Fransızca 29 ölkədə rəsmi dildir.<ref>{{cite web |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/countries_by_languages.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718140315/https://www.nationsonline.org/oneworld/countries_by_languages.htm |archivedate=2022-07-18 |title=Countries and Languages |author= |date= |publisher=nationsonline.org |accessdate=2021-04-27 |language=en |url-status=live }}</ref> ''La Francophonie'' deyilən Frankofon fransızca danışan milli birlikdir. Birləşmiş Millətlərin bütün altqurumlarında və beynəlxalq qurumların çoxunda rəsmi dildir. [[Avropa İttifaqı|Avropa Birliyi]] məlumatlarına görə 27 üzv ölkədəki 129 milyon insan (497.198.740 %26-sı) fransızca danışır və bunun 65 milyonu (%12) anadili, 69 milyonu (%14) isə ikinci dili olaraq danışır. Bu məlumatlara görə Fransızca birlik içərisində ingiliscə və almancadan sonra ən çox danışılan 3-cü dildir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{BMT dilləri}} {{Avropa-dil}} {{Roman dilləri}} {{Latın Birliyi}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Fransız dili| ]] [[Kateqoriya:Fransa dilləri]] [[Kateqoriya:Belçika dilləri]] [[Kateqoriya:Burundi dilləri]] [[Kateqoriya:Haiti dilləri]] [[Kateqoriya:Kanada dilləri]] [[Kateqoriya:Lüksemburq dilləri]] [[Kateqoriya:Mavritaniya dilləri]] [[Kateqoriya:Mərakeş dilləri]] [[Kateqoriya:Yeni Kaledoniya dilləri]] [[Kateqoriya:Fransa Qvianası dilləri]] [[Kateqoriya:Fransız Polineziyası dilləri]] [[Kateqoriya:Uollis və Futuna dilləri]] [[Kateqoriya:Çad dilləri]] [[Kateqoriya:İsveçrə dilləri]] [[Kateqoriya:Monako dilləri]] [[Kateqoriya:Niger dilləri]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] 6ehh21zmz8rhsvskln939lk5l8hvn7y 8981639 8981617 2026-06-28T07:43:32Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Benin dilləri]] 8981639 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = HA |adı = Fransız dili |orijinal adı = français |ölkələr = |regionlar = |rəsmi dil = 29 ölkə, o cümlədən [[Fransa]], [[Andorra]], [[Belçika]], [[Kanada]], [[Lüksemburq]], [[Monako]], [[İsveçrə]] |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = |reytinq = 11 |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Avrasiya dilləri]] |təsnifatı = |yazı = [[latın əlifbası]] |QOST 7.75–97 = фра 745 |ISO1 = fr |ISO2 = fre (B); fra (T) |ISO3 = fra }} '''Fransız dili''' ({{langi|fr|le français, la langue française}}) — [[fransızlar]]ın, [[Belçika]]nın, [[İsveçrə]]nin (əsasən [[Romandiya]]nın fransızdilli hissəsində), [[Kanada]]nın fransızdilli əhalisinin danışıq dili. [[Fransa]]nın və bir sıra ölkələrin rəsmi dili. Həmçinin Fransızca [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]]nda istifadə olunan altı rəsmi dildən biridir.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713075145/https://www.un.org/en/our-work/official-languages |archivedate=2021-07-13 |title=Official Languages |author= |date= |publisher=un.org |accessdate=2021-04-27 |language=en |url-status=live }}</ref> Digər dillərdə yerli olaraq danışan avropalıların təxminən beşdə biri ikinci bir dil olaraq fransızca danışırlar.<ref>{{cite web |url=http://www.cpfalta.ab.ca/Learning/whyfrench.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226092813/http://cpfalta.ab.ca/Learning/whyfrench.htm/ |archivedate=2017-02-26 |title=Why learn French? |author= |date= |publisher=archive.org |accessdate=2021-04-27 |language=en |url-status=unfit }}</ref> Fransızca; İspanca, Portuqalca, İtalyanca, Katalanca ve Rum dili kimi Roma imperiyasının dili olan [[Latın dili|latıncanın]] davam dillərindəndir. Fransız dili tarixdə Roma Galliyalılarının kelt dillərindən və Roma sonrası Frank köçmənlərinin Cermen dillərindən təsirlənmişdir. Fransızca 29 ölkədə rəsmi dildir.<ref>{{cite web |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/countries_by_languages.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718140315/https://www.nationsonline.org/oneworld/countries_by_languages.htm |archivedate=2022-07-18 |title=Countries and Languages |author= |date= |publisher=nationsonline.org |accessdate=2021-04-27 |language=en |url-status=live }}</ref> ''La Francophonie'' deyilən Frankofon fransızca danışan milli birlikdir. Birləşmiş Millətlərin bütün altqurumlarında və beynəlxalq qurumların çoxunda rəsmi dildir. [[Avropa İttifaqı|Avropa Birliyi]] məlumatlarına görə 27 üzv ölkədəki 129 milyon insan (497.198.740 %26-sı) fransızca danışır və bunun 65 milyonu (%12) anadili, 69 milyonu (%14) isə ikinci dili olaraq danışır. Bu məlumatlara görə Fransızca birlik içərisində ingiliscə və almancadan sonra ən çox danışılan 3-cü dildir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{BMT dilləri}} {{Avropa-dil}} {{Roman dilləri}} {{Latın Birliyi}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Fransız dili| ]] [[Kateqoriya:Fransa dilləri]] [[Kateqoriya:Belçika dilləri]] [[Kateqoriya:Burundi dilləri]] [[Kateqoriya:Haiti dilləri]] [[Kateqoriya:Kanada dilləri]] [[Kateqoriya:Lüksemburq dilləri]] [[Kateqoriya:Mavritaniya dilləri]] [[Kateqoriya:Mərakeş dilləri]] [[Kateqoriya:Yeni Kaledoniya dilləri]] [[Kateqoriya:Fransa Qvianası dilləri]] [[Kateqoriya:Fransız Polineziyası dilləri]] [[Kateqoriya:Uollis və Futuna dilləri]] [[Kateqoriya:Çad dilləri]] [[Kateqoriya:İsveçrə dilləri]] [[Kateqoriya:Monako dilləri]] [[Kateqoriya:Niger dilləri]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] [[Kateqoriya:Benin dilləri]] res2ooiz62bld054888zw7azw2w452y Əbu Bəkr 0 9749 8981746 8966985 2026-06-28T11:11:15Z Medineli92 148338 /* Həyatı və Xarici görünüşü */ 8981746 wikitext text/x-wiki {{adaş|Əbu Bəkr (ad)}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Əbu Bəkr''' və ya tam adı ilə '''Əbu Bəkr əs-Siddiq Abdullah ibn Əbi Quhafə Osman ibn Amir əl-Qureyşi ət-Teymi''' ({{Dil-ar|أبو بكر الصديق}}; {{DVTY}}) — [[İslam|İslamı]] qəbul etmiş ilk kişi,<ref>{{Cite journal |last=Kurt |first=A. |date=2009 |title=Demografik Değişkenler Açısından İlk Müslümanlar |url=https://acikerisim.uludag.edu.tr/server/api/core/bitstreams/7187680d-9cdc-4b9c-8b29-fad5e79759fa/content |journal=T. C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |volume=18 |issue=2 |pages=27-41}}</ref> Məhəmmədin yaxın<ref name=":2" /> səhabəsi və [[Raşidi xilafət|Rəşidi xilafətinin]] ilk xəlifəsi.<ref name=":2">{{Cite web |date=2026 |title=Abū Bakr |url=https://www.britannica.com/biography/Abu-Bakr |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Abu-Bakr |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":1" /> [[Sünnilik|Sünni]] müsəlmanlara görə Əbu Bəkr [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] etibar etdiyi yoldaşı idi. Sünni [[müsəlmanlar]] ona böyük hörmət bəsləyir və onu "doğru danışan" mənasını verən "əs-Siddiq" adlandırırlar.<ref>{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Əl-Müsnəd |year=h. 1313 |volume=IV |location=[[Qahirə]] |pages=4 |language=ar}}</ref> == Həyatı və Xarici görünüşü == Əbu Bəkr "Fil hadisəsi"ndən üç il sonra 573-cü ildə [[Məkkə]]də dünyaya gəlib. Əbu Bəkrin atasının adı [[Əbu Quhafə]], anasının adı isə [[Ümmül-Xeyr|Ümmül-Xeyr Səlma bint Səhrdir]]. Əbu Bəkrin mənsub olduğu [[Bənu Teym|Teym qəbiləsi]] Mürrə ibn Kəb vasitəsilə Məhəmmədlə birləşir. Əbu Bəkrin [[İslam]]dan öncəki həyatı haqqında mənbələrdə məlumat çox azdır, lakin onun İslamdan əvvəl paltar və parça ticarəti ilə məşğul olduğu, [[Yəmən]]ə, [[Suriya]]ya getdiyi və İslamı qəbul etdiyi əsnada 40 min dirhəminin olduğu məlumdur. Məhəmmədin 25 yaşında ticarət üçün Suriyaya getdiyi kərvanda o da var idi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Ebu Bekr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-bekir |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120182831/https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-bekir |archive-date=2025-01-20 |access-date=2025-02-07 |date=1994|website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> === Xarici görünüşü === Mənbələrə görə, təvazökar, yumuşaq xasiyyətli, həssas və xoşsöhbət bir insan olan Əbu Bəkr, orta boylu, zəif bədən quruluşlu, seyrək saqqallı, kəskin baxışlı, gur saçlı, sarıya çalan bəyazlıqda gözəl və incə üzlü olaraq təsvir edilir. Mənbələrin yazdığına görə, Məhəmmədi ən yaxşı o başa düşürmüş.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailu əshabin-Nəbi |pages=3 |language=ar}}</ref> ==== Müsəlman olması ==== Əbu Bəkrin necə və hansı vəziyyətdə müsəlman olması haqqında mənbələrdə çox az məlumat vardır. Qəbul olunmuş fikrə görə, Əbu Bəkr Məhəmmədin peyğəmbər olduğunu eşitdiyi zaman onun yanına gedərək, ona iman gətirmişdir. Bu da digər tərəfdən, Əbu Bəkrin [[İslam]]ı qəbul edən ilk kişi olub-olmaması mübahisəsini yaradır. Belə ki, bu haqda müxtəlif rəvayətlər vardır.<ref>{{Cite book |last=[[Əl-Cahiz]] |title=Əl-Osmaniyyə |publisher=nəşr edən: Əbdüssalam Harun |year=1955 |location=[[Bağdad]] |language=ar}}</ref> Məhəmməd onun üstünlüyündən bəhs edərkən, hər kəsin onu inkar etdiyi vaxtda Əbu Bəkrin ona inandığını və İslam yolunda hər şeyini fəda etdiyini söyləməsi<ref name=":0">{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailu əshabin-Nəbi |pages=5 |language=ar}}</ref> onun ilk müsəlmanlardan biri olduğunu təsdiq edir.<ref name=":1" /> ==== Məhəmmədlə dostluğu ==== Məhəmmədlə dost<ref name=":0" /> olan Əbu Bəkrin dostluğu Məhəmmədin [[Aişə]] ilə evlənməsindən sonra daha da möhkəmlənmişdir. Məhəmməd hələ [[Məkkə]]də olarkən Əbu Bəkri [[Ömər]]lə də qardaşlaşdırmışdır.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |publisher=nəşr edən: Ehsan Abbas |year=1968 |location=[[Beyrut]] |pages=238 |language=ar|volume=I}}</ref> Məhəmməd Əbu Bəkrlə olan dostluğu haqqında belə demişdir: {{sitat|Əbu Bəkir məndəndir, mən də ondanam. Əbu Bəkir dünyada və axirətdə mənim qardaşımdır.<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib, 3675 nömrəli hədis |pages=20 |language=ar}}</ref>}} {{sitat|Sən (Əbu Bəkr) Cənnətdəki Kövsər hovuzunun başında və mağarada mənim dostumsan!<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib, 3670 nömrəli hədis |pages=16 |language=ar}}</ref>}} ==== İslama xidməti ==== Əbu Bəkr müsəlman olduqdan sonra İslama müstəsna xidmətlər göstərmişdir. İslamın yayılmasında Əbu Bəkrin nüfuzunun böyük rolu olmuşdur. [[Qureyş]]in bir çox hörmətli şəxsləri onun sayəsində İslamı qəbul etmişlərdir. Bunlara [[Osman ibn Əffan]]ı, [[Təlhə ibn Ubeydullah]]ı, [[Səd ibn Əbu Vəqqas|Səd ibn Əbu Vəqqası]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr ibn Əvvamı]], [[Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbdürrəhman ibn Əvfi]] və s. şəxsləri misal göstərmək olar. Əbu Bəkr, İslamı qəbul etmiş, ağır işkəncələrə məruz qalan qulları, öz sahiblərindən satın alaraq onları azadlığa qovuşdurmuşdur. [[Bilal Həbəşi]], Ümmü Ubeys, Amir ibn Fuheyra, Ubeys, Zihnirə, Nehdiyyə, Lübeynə, Əbu Fukeyhə və Hammamə bu qəbildəndir. Onun bu hərəkətlərindən narahat olan atası Əbu Bəkrə zəif qullar yerinə, güclü-qüvvətli qullar almasını tövsiyə edir, lakin Əbu Bəkr satın aldığı qulları işlətmək üçün deyil, onları [[Allah]] yolunda azad etmək üçün satın aldığını söyləyir. Tarixçi [[Təbəri]], Əbu Bəkrin bu fədakarlığı müqabilində [[Leyl surəsi]]nin 5–7-ci [[ayə]]lərinin endiyi söyləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cəmiul-bəyan |pages=142 |language=ar|volume=XXX|last=[[Təbəri]]|year=1986-87|location=[[Beyrut]]}}</ref> Əbu Bəkr Məhəmmədlə birlikdə [[Mədinə]] hicrət etmiş və onunla birlikdə Sevr mağarasında gizlənmişdir. Bu hadisədən sonra enən [[Tövbə surəsi]]nin 40-cı ayəsində Əbu Bəkrdən "iki nəfərin ikincisi" olaraq bəhs olunur. Əbu Bəkrin şübhəsiz ən böyük xidməti [[Quran]]ın kitab halına salınması olmuşdur.<ref name=":1" /> === Evlilikləri və övladları === İlk evliliyi Quteylə bint Əbdüluzza adlı bir xanımla olmuşdur. Bu evlilikdən oğlu [[Abdullah ibn Əbu Bəkr|Abdullah]] ilə qızı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] dünyaya gəlmişdir. Quteylə müsəlman olmağı rədd etdiyi üçün Əbu Bəkr onu boşayıb [[Ümmü Ruman]] ilə evləmişdir. Ümmü Rumandan [[Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkr|Əbdurrəhman]] ilə [[Aişə]] dünyaya gelmişdir. Ümmü Ruman vəfat etdikdən sonra [[Əsma binti Umeys|Əsma bint Umeys]] ilə evlənmiş və bu xanımından [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] dünyaya gəlmişdir. Əbu Bəkr vəfat etdikdən bir-neçə ay sonra isə Həbibə adlı xanımdan [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] adlı qızı dünyaya gəlmişdir.<ref name=":1" /> === İştirak etdiyi müharibələr === Əbu Bəkr Məhəmmədlə bərabər bütün müharibələrdə, [[Hüdeybiyyə müqaviləsi|Hudeybiyyə beyətində]], "Ümrətil-qəza"da və Vida həccində də iştirak etmişdir. Məhəmməd, [[Bədr döyüşü|Bədr müharibəsində]], [[Uhud döyüşü|Uhudda]] əsirlərlə rəftarda onunla məsləhətləşib.<ref name=":1" /> == Xəlifə seçilməsi == Əbu Bəkrin xəlifə seçilməsi Bəni Səkifədə baş vermişdir. Əbu Bəkr Bəni-Səqifədəki xəlifə seçimində namizəd olaraq [[Ömər]] və [[Əbu Übeydə ibn Cərrah|Əbu Ubeydə ibn Cərrahı]] göstərsə də müsəlmanlar xəlifə olaraq onu seçirlər. [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] ölümünə yaxın, öz yerinə müsəlmanlara namaz qıldırması üçün Əbu Bəkri [[imam]] olaraq təyin etməsi və: {{Sitat|Əbu Bəkrə deyin, namaz qıldırsın!}} — deməsi<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Azan |pages=39 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Müslim |title=Namaz |pages=94 |language=ar}}</ref> Əbu Bəkrin Bəni-Səqifədə xəlifə seçilməsinə zəmin yaratmışdır. == Ölümü == Əbu Bəkr xəlifə seçildikdən iki il sonra [[Mədinə]]də 634-cü ildə xəstəlikdən vəfat etmişdir. Çərşənbə axşamı vəfat edən Əbu Bəkr səhər açılmadan Məhəmmədin məzarının yanında dəfn edilmişdir.<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Cənaiz |pages=94 |language=ar}}</ref> == İrsi və mirası == [[Sünnilər]] və [[Zeydilər]]<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> Əbu Bəkrin xəlifəliyini qəbul etsələr də, [[cəfərilər]] onun xəlifəliyini qəbul etməyərək, onu Əlinin haqqını qəsb etməkdə və [[Fədək]] bağı məsələsində ittiham edirlər. Əbu Bəkr haqqında ən maraqlı fikirlərdən birini səsləndirən şübhəsiz ki [[Cəfəri Sadiq]] olmuşdur. Ana tərəfdən Əbu Bəkrə qohum olan [[Cəfər Sadiq|Cəfəri-Sadiq]] aşağıdakı kəlamları söyləmişdir:<ref>{{Cite book |last=Əl-Əsqalani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |publisher=Dəru İhyait-Turasil-Ərəbi |year=1993 |location=[[Beyrut]] |pages=358. |language=ar|volume=I}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mizzi |first=Cəmaliddin Əbul-Həccac |title=Təhzibul-Kəmal fi Əsmair-Rical |year=1994 |location=[[Beyrut]] |pages=74-75 |language=ar|volume=V}}</ref> {{Sitat|Əbu Bəkr məni iki dəfə dünyaya gətirmişdir.}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Səhabə hədis raviləri]] [[Kateqoriya:İslamı qəbul edənlər]] [[Kateqoriya:Məkkəlilər]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Sünnilik]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] [[Kateqoriya:Bənu Teym]] 3xvwxv9vfyrtte9zin5kypoj5jcj0ji 8981747 8981746 2026-06-28T11:19:29Z Medineli92 148338 /* Xəlifə seçilməsi */ 8981747 wikitext text/x-wiki {{adaş|Əbu Bəkr (ad)}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Əbu Bəkr''' və ya tam adı ilə '''Əbu Bəkr əs-Siddiq Abdullah ibn Əbi Quhafə Osman ibn Amir əl-Qureyşi ət-Teymi''' ({{Dil-ar|أبو بكر الصديق}}; {{DVTY}}) — [[İslam|İslamı]] qəbul etmiş ilk kişi,<ref>{{Cite journal |last=Kurt |first=A. |date=2009 |title=Demografik Değişkenler Açısından İlk Müslümanlar |url=https://acikerisim.uludag.edu.tr/server/api/core/bitstreams/7187680d-9cdc-4b9c-8b29-fad5e79759fa/content |journal=T. C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |volume=18 |issue=2 |pages=27-41}}</ref> Məhəmmədin yaxın<ref name=":2" /> səhabəsi və [[Raşidi xilafət|Rəşidi xilafətinin]] ilk xəlifəsi.<ref name=":2">{{Cite web |date=2026 |title=Abū Bakr |url=https://www.britannica.com/biography/Abu-Bakr |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Abu-Bakr |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":1" /> [[Sünnilik|Sünni]] müsəlmanlara görə Əbu Bəkr [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] etibar etdiyi yoldaşı idi. Sünni [[müsəlmanlar]] ona böyük hörmət bəsləyir və onu "doğru danışan" mənasını verən "əs-Siddiq" adlandırırlar.<ref>{{Cite book |last=İbn Hənbəl |first=Əhməd |title=Əl-Müsnəd |year=h. 1313 |volume=IV |location=[[Qahirə]] |pages=4 |language=ar}}</ref> == Həyatı və Xarici görünüşü == Əbu Bəkr "Fil hadisəsi"ndən üç il sonra 573-cü ildə [[Məkkə]]də dünyaya gəlib. Əbu Bəkrin atasının adı [[Əbu Quhafə]], anasının adı isə [[Ümmül-Xeyr|Ümmül-Xeyr Səlma bint Səhrdir]]. Əbu Bəkrin mənsub olduğu [[Bənu Teym|Teym qəbiləsi]] Mürrə ibn Kəb vasitəsilə Məhəmmədlə birləşir. Əbu Bəkrin [[İslam]]dan öncəki həyatı haqqında mənbələrdə məlumat çox azdır, lakin onun İslamdan əvvəl paltar və parça ticarəti ilə məşğul olduğu, [[Yəmən]]ə, [[Suriya]]ya getdiyi və İslamı qəbul etdiyi əsnada 40 min dirhəminin olduğu məlumdur. Məhəmmədin 25 yaşında ticarət üçün Suriyaya getdiyi kərvanda o da var idi.<ref name=":1">{{Cite web |title=Ebu Bekr |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-bekir |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120182831/https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-bekir |archive-date=2025-01-20 |access-date=2025-02-07 |date=1994|website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> === Xarici görünüşü === Mənbələrə görə, təvazökar, yumuşaq xasiyyətli, həssas və xoşsöhbət bir insan olan Əbu Bəkr, orta boylu, zəif bədən quruluşlu, seyrək saqqallı, kəskin baxışlı, gur saçlı, sarıya çalan bəyazlıqda gözəl və incə üzlü olaraq təsvir edilir. Mənbələrin yazdığına görə, Məhəmmədi ən yaxşı o başa düşürmüş.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailu əshabin-Nəbi |pages=3 |language=ar}}</ref> ==== Müsəlman olması ==== Əbu Bəkrin necə və hansı vəziyyətdə müsəlman olması haqqında mənbələrdə çox az məlumat vardır. Qəbul olunmuş fikrə görə, Əbu Bəkr Məhəmmədin peyğəmbər olduğunu eşitdiyi zaman onun yanına gedərək, ona iman gətirmişdir. Bu da digər tərəfdən, Əbu Bəkrin [[İslam]]ı qəbul edən ilk kişi olub-olmaması mübahisəsini yaradır. Belə ki, bu haqda müxtəlif rəvayətlər vardır.<ref>{{Cite book |last=[[Əl-Cahiz]] |title=Əl-Osmaniyyə |publisher=nəşr edən: Əbdüssalam Harun |year=1955 |location=[[Bağdad]] |language=ar}}</ref> Məhəmməd onun üstünlüyündən bəhs edərkən, hər kəsin onu inkar etdiyi vaxtda Əbu Bəkrin ona inandığını və İslam yolunda hər şeyini fəda etdiyini söyləməsi<ref name=":0">{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailu əshabin-Nəbi |pages=5 |language=ar}}</ref> onun ilk müsəlmanlardan biri olduğunu təsdiq edir.<ref name=":1" /> ==== Məhəmmədlə dostluğu ==== Məhəmmədlə dost<ref name=":0" /> olan Əbu Bəkrin dostluğu Məhəmmədin [[Aişə]] ilə evlənməsindən sonra daha da möhkəmlənmişdir. Məhəmməd hələ [[Məkkə]]də olarkən Əbu Bəkri [[Ömər]]lə də qardaşlaşdırmışdır.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |publisher=nəşr edən: Ehsan Abbas |year=1968 |location=[[Beyrut]] |pages=238 |language=ar|volume=I}}</ref> Məhəmməd Əbu Bəkrlə olan dostluğu haqqında belə demişdir: {{sitat|Əbu Bəkir məndəndir, mən də ondanam. Əbu Bəkir dünyada və axirətdə mənim qardaşımdır.<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib, 3675 nömrəli hədis |pages=20 |language=ar}}</ref>}} {{sitat|Sən (Əbu Bəkr) Cənnətdəki Kövsər hovuzunun başında və mağarada mənim dostumsan!<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib, 3670 nömrəli hədis |pages=16 |language=ar}}</ref>}} ==== İslama xidməti ==== Əbu Bəkr müsəlman olduqdan sonra İslama müstəsna xidmətlər göstərmişdir. İslamın yayılmasında Əbu Bəkrin nüfuzunun böyük rolu olmuşdur. [[Qureyş]]in bir çox hörmətli şəxsləri onun sayəsində İslamı qəbul etmişlərdir. Bunlara [[Osman ibn Əffan]]ı, [[Təlhə ibn Ubeydullah]]ı, [[Səd ibn Əbu Vəqqas|Səd ibn Əbu Vəqqası]], [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr ibn Əvvamı]], [[Əbdürrəhman ibn Əvf|Əbdürrəhman ibn Əvfi]] və s. şəxsləri misal göstərmək olar. Əbu Bəkr, İslamı qəbul etmiş, ağır işkəncələrə məruz qalan qulları, öz sahiblərindən satın alaraq onları azadlığa qovuşdurmuşdur. [[Bilal Həbəşi]], Ümmü Ubeys, Amir ibn Fuheyra, Ubeys, Zihnirə, Nehdiyyə, Lübeynə, Əbu Fukeyhə və Hammamə bu qəbildəndir. Onun bu hərəkətlərindən narahat olan atası Əbu Bəkrə zəif qullar yerinə, güclü-qüvvətli qullar almasını tövsiyə edir, lakin Əbu Bəkr satın aldığı qulları işlətmək üçün deyil, onları [[Allah]] yolunda azad etmək üçün satın aldığını söyləyir. Tarixçi [[Təbəri]], Əbu Bəkrin bu fədakarlığı müqabilində [[Leyl surəsi]]nin 5–7-ci [[ayə]]lərinin endiyi söyləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cəmiul-bəyan |pages=142 |language=ar|volume=XXX|last=[[Təbəri]]|year=1986-87|location=[[Beyrut]]}}</ref> Əbu Bəkr Məhəmmədlə birlikdə [[Mədinə]] hicrət etmiş və onunla birlikdə Sevr mağarasında gizlənmişdir. Bu hadisədən sonra enən [[Tövbə surəsi]]nin 40-cı ayəsində Əbu Bəkrdən "iki nəfərin ikincisi" olaraq bəhs olunur. Əbu Bəkrin şübhəsiz ən böyük xidməti [[Quran]]ın kitab halına salınması olmuşdur.<ref name=":1" /> === Evlilikləri və övladları === İlk evliliyi Quteylə bint Əbdüluzza adlı bir xanımla olmuşdur. Bu evlilikdən oğlu [[Abdullah ibn Əbu Bəkr|Abdullah]] ilə qızı [[Əsma binti Əbu Bəkr|Əsma]] dünyaya gəlmişdir. Quteylə müsəlman olmağı rədd etdiyi üçün Əbu Bəkr onu boşayıb [[Ümmü Ruman]] ilə evləmişdir. Ümmü Rumandan [[Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkr|Əbdurrəhman]] ilə [[Aişə]] dünyaya gelmişdir. Ümmü Ruman vəfat etdikdən sonra [[Əsma binti Umeys|Əsma bint Umeys]] ilə evlənmiş və bu xanımından [[Məhəmməd ibn Əbu Bəkr]] dünyaya gəlmişdir. Əbu Bəkr vəfat etdikdən bir-neçə ay sonra isə Həbibə adlı xanımdan [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] adlı qızı dünyaya gəlmişdir.<ref name=":1" /> === İştirak etdiyi müharibələr === Əbu Bəkr Məhəmmədlə bərabər bütün müharibələrdə, [[Hüdeybiyyə müqaviləsi|Hudeybiyyə beyətində]], "Ümrətil-qəza"da və Vida həccində də iştirak etmişdir. Məhəmməd, [[Bədr döyüşü|Bədr müharibəsində]], [[Uhud döyüşü|Uhudda]] əsirlərlə rəftarda onunla məsləhətləşib.<ref name=":1" /> == Xəlifə seçilməsi == Əbu Bəkrin xəlifə seçilməsi Bəni-Səqifədə baş vermişdir. Əbu Bəkr Bəni-Səqifədəki xəlifə seçimində namizəd olaraq [[Ömər]] və [[Əbu Übeydə ibn Cərrah|Əbu Ubeydə ibn Cərrahı]] göstərsə də müsəlmanlar xəlifə olaraq onu seçirlər. [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] ölümünə yaxın, öz yerinə müsəlmanlara namaz qıldırması üçün Əbu Bəkri [[imam]] olaraq təyin etməsi və: {{Sitat|Əbu Bəkrə deyin, namaz qıldırsın!}} — deməsi<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Azan |pages=39 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Müslim |title=Namaz |pages=94 |language=ar}}</ref> Əbu Bəkrin Bəni-Səqifədə xəlifə seçilməsinə zəmin yaratmışdır. == Ölümü == Əbu Bəkr xəlifə seçildikdən iki il sonra [[Mədinə]]də 634-cü ildə xəstəlikdən vəfat etmişdir. Çərşənbə axşamı vəfat edən Əbu Bəkr səhər açılmadan Məhəmmədin məzarının yanında dəfn edilmişdir.<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Cənaiz |pages=94 |language=ar}}</ref> == İrsi və mirası == [[Sünnilər]] və [[Zeydilər]]<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> Əbu Bəkrin xəlifəliyini qəbul etsələr də, [[cəfərilər]] onun xəlifəliyini qəbul etməyərək, onu Əlinin haqqını qəsb etməkdə və [[Fədək]] bağı məsələsində ittiham edirlər. Əbu Bəkr haqqında ən maraqlı fikirlərdən birini səsləndirən şübhəsiz ki [[Cəfəri Sadiq]] olmuşdur. Ana tərəfdən Əbu Bəkrə qohum olan [[Cəfər Sadiq|Cəfəri-Sadiq]] aşağıdakı kəlamları söyləmişdir:<ref>{{Cite book |last=Əl-Əsqalani |first=İbn Həcər |title=[[Təhzib ət-Təhzib]] |publisher=Dəru İhyait-Turasil-Ərəbi |year=1993 |location=[[Beyrut]] |pages=358. |language=ar|volume=I}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mizzi |first=Cəmaliddin Əbul-Həccac |title=Təhzibul-Kəmal fi Əsmair-Rical |year=1994 |location=[[Beyrut]] |pages=74-75 |language=ar|volume=V}}</ref> {{Sitat|Əbu Bəkr məni iki dəfə dünyaya gətirmişdir.}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Səhabə hədis raviləri]] [[Kateqoriya:İslamı qəbul edənlər]] [[Kateqoriya:Məkkəlilər]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Sünnilik]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] [[Kateqoriya:Bənu Teym]] 2jkqky3l3polznd6sd3i4l2nwg55w1y Ömər ibn Xəttab 0 9750 8981247 8966984 2026-06-27T17:39:19Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981247 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə [[Muleykə bint Cəvrəl]] ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına Ümmü Gülsüm də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> Təxminən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə binti Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] 4nci21o3xpqlrdbyjknlo591kzhveqd 8981521 8981247 2026-06-28T05:21:14Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981521 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə [[Muleykə bint Cəvrəl]] ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına Ümmü Gülsüm də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təxminən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə binti Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] jwt5ig88851lpkp7sz2a4ozz5jmtrl9 8981533 8981521 2026-06-28T05:34:38Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981533 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə [[Muleykə bint Cəvrəl]] ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına Ümmü Gülsüm də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təxminən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə binti Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] hsvt80svhltnhk6sa2u5vbzg8lfokng 8981535 8981533 2026-06-28T05:36:02Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981535 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə [[Muleykə bint Cəvrəl]] ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına Ümmü Gülsüm də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təxminən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə binti Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] 6i0q8l8bntz7lfpswbitlhqhwfzymfi 8981545 8981535 2026-06-28T05:42:45Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981545 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə [[Muleykə bint Cəvrəl]] ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına Ümmü Gülsüm də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə binti Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] 6ui1779h5apwl4cid022049v2c6p3p2 8981551 8981545 2026-06-28T05:56:41Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981551 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə Muleykə bint Cəvrəl ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına [[Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl|Ümmü Gülsüm]] də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə binti Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] oicpg653jyzoibx2spm0lhc8jq634uo 8981586 8981551 2026-06-28T06:40:01Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981586 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə Muleykə bint Cəvrəl ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına [[Ümmü Gülsüm bint Cərvəl|Ümmü Gülsüm]] də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə binti Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] rlegy7xgrkmchkswy71iptaip2ztl23 8981589 8981586 2026-06-28T06:44:03Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981589 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə Muleykə bint Cəvrəl ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına [[Ümmü Gülsüm bint Cərvəl|Ümmü Gülsüm]] də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətiqə bint Əmr]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] h0goss8ruv24uv5apj4e7kmnocw7ma3 8981590 8981589 2026-06-28T06:45:51Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981590 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə Muleykə bint Cəvrəl ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına [[Ümmü Gülsüm bint Cərvəl|Ümmü Gülsüm]] də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan Ətiqə bint Zeyd ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] m6zcynkl5wei5arwmqcxpyxfqw00fob 8981591 8981590 2026-06-28T06:46:27Z Medineli92 148338 /* Evlilikləri və övladları */ 8981591 wikitext text/x-wiki {{adaş|Ömər (ad)}} {{Vəzifəli şəxs |şəkil = Rashidun Caliphs Umar ibn Al-Khattāb - عُمر بن الخطّاب ثاني الخلفاء الراشدين.svg |şəklin ölçüsü = 280px |vəzifə = [[Rəşidi xilafəti|Rəşidi xilafətinin 2-ci xəlifəsi]] |bayraq = Rashidun Flag.svg |başlanğıc = 634 |son = 3 noyabr 644 |əvvəlki = [[Əbu Bəkr]] |sonrakı = [[Osman ibn Əffan]] }} '''Ömər ibn əl-Xəttab''' və ya '''I Ömər''' ({{dil-ar|عمر بن الخطاب}}; {{DVTY}}) — İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]]in [[səhabə]]si və [[Rəşidi xilafəti]]nin ikinci xəlifəsi,<ref name=":2">{{Cite web |last=Afsaruddin |first=Asma |date=Mar 08, 2018 |title=Umar I |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |url-status=live |archive-url=https://www.britannica.com/biography/Umar-I |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[Britannika]]}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-15 |access-date=2026-06-15 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> "[[Əmir əl-möminin|əmir əl-mömin]]" titulundan istifadə etmiş ilk şəxs.<ref name=":0">{{Cite web |title=Emirü’l-Mü’minin |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113124908/https://islamansiklopedisi.org.tr/emirul-muminin |archive-date=2025-01-13 |access-date=2025-01-13 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|last=Fayda|first=Mustafa}}</ref> == Həyatı == 583-cü ildə [[Məkkə|Məkkədə]]<ref>{{Cite book |last=İbn Xəyyat |first=Xəlifə |title=Ət-Tarix |year=1967-68 |volume=I |location=[[Dəməşq]] |pages=151 |language=ar}}</ref> doğulub. Ömər Bəni-Ədi qəbiləsindən olub, atasını adı Xəttab ibn Nüfeyl, anasının adı isə Həntəmə bint Haşimdir. Anası Bəni-Məhzum qəbiləsindəndir. [[Əbu Cəhl]] kimi tanınan Əmr ibn Hişam Ömərin ögey dayısıdır.<ref name=":1">{{Cite book |last=Önal |first=Ramazan |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D272956/2018/2018_ONALR.pdf |title=Hz. Ömer’in müslüman olmasını geciktiren sebepler ve müslüman olmasıyla ilgili nakledilen rivayetlerin değerlendirilmesi |publisher=CÜ İlahiyat Fakültesi |year=2018 |editor-last=Aksu |editor-first=Ali |location=Sivas |language=tr}}</ref> Ömər eyni zamanda Məhəmmədin uzaq qohumlarından biri idi.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İsmail |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve Ailesi |year=2013 |location=[[Erzurum]] |pages=6 |language=tr}}</ref> Ömərin ailəsi orta sinifə mənsub, atası isə tacir olmuşdur. Məhəmmədin ən qatı düşmənlərindən biri olan Ömər, [[Darunnədvə]]dəki "qubbə" (və ya məclis üzvü idi<ref name=":1" />) vəzifəsini icra edirdi.<ref>{{Cite book |last=Sarıçam |first=İbrahim |title=Hz. Məhəmməd və universal mesajı |publisher=DİB Yayınları |year=2011 |language=tr}}</ref> Cüssəli və güclü bədən quruluşuna malik olan Ömər, atasının dəvələrini otarar, içkini və qadını çox xoşlayar, yaxşı at minər, silahdan yaxşı istifadə edərdi. Şeirə həvəsli olduğu, səsil danışdığı, oxuma-yazma bildiyi, ticarətlə məşğul olduğu və bu məqsədlə [[Suriya]]ya, [[İraq]]a və [[Misir]]ə səfər etdiyi rəvayət edilmişdir.<ref name=":3" /> === Müsəlman olması === Bisətin 6-cı ilində, miladi 616-cı il də müsəlman olmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=[[Kitabüt-Təbəqatil-kəbir]] |pages=269|language=ar|volume=III|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut}}</ref> Onun müsəlman olmasından sonra müsəlmanların möyqeyi Məkkədə bir qədər güclənir.<ref>{{Cite book |last=[[Buxari]] |title=Fəzailun əshabin-Nəbi |pages=3, 6|language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35|language=ar}}</ref> Bu haqda [[Abdullah ibn Məsud]] belə deyir:<ref>{{Cite book |last=Heyət |title=Siyəri-Nəbi |pages=84 |language=az|year=2009|location=[[Bakı]]|publisher=BİU Zaqatala Şöbəsi|editor-last=Kərimov|editor-first=Eldar}}</ref> {{Sitat|Ömərin müsəlman olması bir fəth, hicrəti kömək, xəlifəliyi isə rəhmət idi. Ömər müsəlman olana qədər Kəbənin yanında açıq şəkildə namaz qıla bilmirdik. O, müsəlman olduqdan sonra Qureyş müşrikləri ilə mübarizə apardı, onlar da bizi rahat buraxdılar.}} Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] (və ya [[Cəbrayıl (arxangel)|Cəbrail]]<ref>{{Cite book |last=[[Zəmaxşəri]] |title=[[Əl-Kəşşaf]] |year=1947 |volume=I |location=Beyrut |pages=536 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vahidi |title=Əsbəbün-nüzul |year=1991 |location=Beyrut |pages=162. |language=ar}}</ref>) ona "Faruq" ({{Dil-ar|الفاروق}}) ləqəbini vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Səd |title=Kitabüt-Təbəqatil-kəbir |pages=270|first=Məhəmməd|year=1968|location=Beyrut|language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=Təbəri |first=Muhibbəddin |title=Ər-Riyadün-nadirə fi mənaqibil-əşarə |year=1984 |volume=II |location=Beyrut |pages=272 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Hindi |first=Müttəqi |title=[[Kənzul-Ummal]] |year=1979 |volume=XII |location=Beyrut |pages=557-558 |language=ar}}</ref> Ömər Məkkəni açıq-aşkar, məkkəlilərə meydan oxuyaraq tərk edən, Kəbədə açıqdan namaz qılan yeganə və ilk şəxs olur.<ref>{{Cite book |last=Hələbi |title=İnsanul-Uyun |pages=183-184|language=ar|volume=II}}</ref> === Evlilikləri və övladları === Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə [[Zeynəb bint Məzun]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] dünyaya gəlmişdir.<ref name=":3" /> Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə Muleykə bint Cəvrəl ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına [[Ümmü Gülsüm bint Cərvəl|Ümmü Gülsüm]] də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Mədinədə ənsardan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/472/%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D9%85-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B7%D8%A7%D8%A8 |title=Siyəru Aləmin-Nubəla |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Təqribən 639-cu ildə (hicri 17) [[Ümmü Gülsüm binti Əli]] ilə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=68 |language=ar}}</ref> Bu nikahdan [[Zeyd ibn Ömər]] və [[Rüqəyya bint Ömər|Ruqiyyə binti Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=Nəvəvi |first= |title=Təhzib əl-Əsma |language=ar}}</ref> Ömər öz qohumlarından olan [[Ətikə bint Zeyd]] ilə də ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bunlardan başqa Ömər Mədinədə olarkən [[Əbu Bəkr]]in qızı [[Ümmü Gülsüm bint Əbu Bəkr|Ümmü Gülsüm]] ilə də ailə qurmaq istəmişdir, lakin Ümmü Gülsüm Ömərin xarakterinin sərt olduğunu söyləyərək evlənməkdən boyun qaçırmışdır.<ref>{{Cite book |last=Tellioğlu |title=“Ömer b. Hattab”, Şamil İslam Ansiklopedisi |pages=179 |language=tr|volume=V}}</ref> === Ölümü === Ömər, miladi 31 oktyabr 644-cü ildə, [[Muğirə ibn Şöbə|Muğirə ibn Şöbənin]] fars köləsi tərəfindən, Mədinədə, sübh namazını qılarkən hücuma məruz qalmışdır. Aldığı zərbələrdən üç gün sonra, 3 noyabr 644-cü ildə Mədinədə vəfat etmişdir.<ref name=":2" /> == Xəlifəlik illəri == Ömərin xəlifəlik illərində [[Əcnədeyn döyüşü|Əcnədeyn]],<ref>{{Cite book |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=Ecnadeyn savaşı, DİA |pages=385 |language=tr|volume=X}}</ref> [[Qadisiyyə döyüşü|Qadisiyə]],<ref>{{Cite book |last=Yücesoy |first=Hayrettin |title=Kadisiye savaşı, DİA |pages=136-137 |language=tr|volume=XXIV}}</ref> [[Yərmük döyüşü|Yərmuk]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Yermuk savaşı, DİA |pages=485-486 |language=tr|volume=XXXXIII}}</ref> [[Cəlulə döyüşü|Cəlulə]],<ref>{{Cite book |last=Fayda |first=Mustafa |title=Celula savaşı, DİA |pages=272-273 |language=tr|volume=VII}}</ref> [[Körpü döyüşü|Körpü]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Köprü vakası, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=100-101 |language=türk}}</ref> [[Nəhavənd döyüşü|Nəhavənd]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Nihavend savaşı, İslam Tarihi |year=1984 |location=İstanbul |pages=65 |language=türk}}</ref> döyüşləri baş vermiş, [[Misir]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=112-113 |language=türk}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hasan |first=Hasan İbrahim |title=Mısırın Fethi, İslam Tarihi |year=1991 |location=[[İstanbul]] |pages=298-309 |language=türk}}</ref> [[Dəməşqin mühasirəsi (634)|Dəməşq]],<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Şamın Muhasara və Fəthi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=108-109 |language=tür}}</ref> [[Fələstin]] və [[Qüds]]<ref>{{Cite book |last=Ünlü |first=Nuri |title=Filistin və Küdüsün Fethi, İslam Tarihi, |year=2015 |location=İstanbul |pages=110-111 |language=türk}}</ref> müsəlmanların əlinə keçmişdir. Ömər xəlifəlik etdiyi müddətdə bir sıra yeniliklər etmişdir. Onlardan bəzilrəi bunlardır: * Xəzinənin gəlir və xərclərinin tənzimlənməsi, * Təqvimin başlanğıcı olaraq [[Hicrət|Hicrətin]] seçilməsi, * Məhkəmə sisteminin yaradılması, * Dövlətin ərazisinin vilayətlərə bölünməsi, * Həbsxanaların inşası, * Şurtə (polis) təşkilatının yaradılması, * Ordunun əməliyyat istiqamətiin müəyyənləşdirilməsi, * Bəsrə<ref>{{Cite web |last=Bakır |first=A. |date=1992 |title=Basra |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205113523/https://islamansiklopedisi.org.tr/basra |archive-date=2025-02-05 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> və Kufə<ref>{{Cite web |last=Avcı |first=Casim |date=2020 |title=Kufe |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108121512/https://islamansiklopedisi.org.tr/kufe |archive-date=2024-11-08 |access-date=2025-01-13 |website=TDV İslâm Ansiklopedisi}}</ref> şəhərlərinin salınması əmrinin verilməsi, * Xaricilər ticarətlə məşğul olmalarına icazə verilməsi, * Kimsəsiz yəhudi və xristianlara təqaüdlərin verilməsi, * Sulama sisteminin qurulması, * Hər məsciddə vəaz və nəsihətin verilmə ənənəsinin əsasının qoyulması, * İmam və [[Müəzzin|müəzzinlərə]] maaş verilməsi. "[[Əmir əl-möminin]]" ({{Dil-ar|أمير المؤمنين}}) ləqəbindən istifadə edən ilk dövlət başçısı da Ömər olmuşdur. Belə ki, Ömərə məktub yazan [[Əbu Musa əl-Əşari|Əbu Musa əl-Əşəri]], ona bu ləqəblə xitab etmiş<ref name=":0" /> və bu ləqəb sonralar məşhurlaşmışdır. == Hədis elmindəki yeri == Ömər Məhəmməddən 539 hədis rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Həzm |title=Cəvamius-Sirə |language=ar}}</ref> Bu hədislərin hamısı "''[[Kütübi-sittə|Kütubi-Sittə]]''"də rəvayət edilmişdir. Bunların 81-ini [[Buxari]] və [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm]] özlərinin səhihlərində qeyd etmişlər. Bu 81 [[Hədis|hədisin]] 26-sı həm [[Buxari|Buxarinin]], həm də Müslümün kitablarında mövcuddur. Yerdə qalan hədislərin 34-ünü yalnız [[Buxari]], 21-ini isə yalnız Müslüm öz kitabında rəvayət etmişlər.<ref>{{Cite book |last=The Journal of International Social Research |title=EVALUATION OF UMAR IN TERMS HADITH NARRATION |year=April 2019 |edition=63 |volume=12 |pages=1234}}</ref> == İrsi və mirası == === Sünnilikdə === Sünni mənbələrinə görə, [[Məhəmməd]] Ömər haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=48 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Tirmizi |title=Mənaqib |pages=45 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Məndən sonra peyğəmbər gəlsəydi, o Ömər olardı.}} {{Sitat|Allah, haqqı Ömərin dilinə və qəlbinə qoymuşdur.}} Oğlu Abdullah atası haqqında bunları demişdir:<ref>{{Cite book |last=Buxari |title=Mənaqibul-Ənsar |pages=35 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Atam Ömər, hər hansı bir şey haqqında "mən belə düşünürəm" desəydi həmin şey onun düşündüyü kimi olardı}}[[Sünnilik|Sünnilərə]] görə o, ədalətin timsalıdır.<ref>{{Cite web |last=Coşkuner |first=Süleyman |date=2019 |title=Hz. Ömer’in Adaleti |url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |url-status=live |archive-url=https://ahsenokyar.com/hz-merin-adaleti-do-dr-sleyman-coskuner/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=ahsenokyar.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tan |first=Bünyamin |date=2014 |title=Hazret-i Ömer’in Adaleti: Dasitan-ı Şehman |url=https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/94e3a12f-8205-4c1d-b8a9-58cd4680292c/content |journal=Turkish Studies |volume=9 |issue=6 |pages=989-1004}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 |title=Hz. Ömer ve Adâlet |url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |url-status=live |archive-url=https://siyervakfi.org/hz-omer-ve-adalet/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Siyer Vakfı}}</ref><ref>{{Cite web |last=Şahin |first=Sefa |date=2020 |title=Müminlerin, adaletiyle nam salan emiri: Hazreti Ömer |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |url-status=live |archive-url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/muminlerin-adaletiyle-nam-salan-emiri-hazreti-omer/2027704 |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Anadolu Ajansı}}</ref> === Şiəlikdə === [[Zeydilik|Zeydilər]] onun xəlifəliyini qəbul etsələr də,<ref>{{Cite book |last=Ekinci |first=Ahmet |title=II. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı |publisher=Gümüşhane Üniversitesi Yayınları |year=2019 |isbn=978-605-4838-25-7 |location=[[Gümüşhane]] |page= |pages=994 |language=tr |script-title=Zeydî-Hanefî Etkileşimi |script-chapter=Zeydî-Hanefî Etkileşimi}}</ref> [[Cəfərilik|cəfərilər]] onu [[Əli]]nin haqqı olan xəlifəliyi qəsb etməkdə, [[Əli]]nin evinə hücum edib, [[Fatimə]]ni öldürməkdə ittiham edirlər. === Haqqında qələmə alınmış kitablar === Ömər haqqında "''Adaleti ve Yenilikleriyle Hz. Ömer''", "''Umar ibn al-Khattab: His Life and Times''" (və ya "''The Genius of Umar''"), "''Akhbar Umar''" və s. əsərlər qələmə alınmışdır. "''Muhammad and the Believers''" adlı əsərdə Ömərin ilk müsəlman icmasının formalaşmasındakı roluna, "''History of the Arabs''" adlı əsərdə isə onun xilafəti və idarəçiliyinə geniş yer verilmişdir. === Populyar mədəniyyətdə === Haqqında "Omar" adlı 30 serialı film çəkilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Omar |url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |url-status=live |archive-url=https://www.imdb.com/title/tt2063241/ |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=IMDd}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020 |title=Hz. Ömer Dizisi Türkçe Altyazılı |url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |url-status=live |archive-url=https://muslimmedya.com/diziler/hz-omer-dizisi-turkce-altyazili/ |archive-date=2026-06-16 |access-date=2026-06-16 |website=Genç müslümanlar}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.instagram.com/reel/DZfeL58lDuQ/?igsh=MTMxYTJjdzdmN2tmeg== Ömərlə bağlı arxeoloji kəşf (TV Net)] {{Xarici istinadlar}} {{Xəlifələr}} [[Kateqoriya:İslam xəlifələri]] [[Kateqoriya:Səhabələr]] [[Kateqoriya:Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Ərəb müsəlmanları]] 7lawcnuhkzplqxy4urr8wco9yb775eg Gitara 0 14397 8981103 8942083 2026-06-27T12:14:51Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981103 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti |Təsnifat = simli musiqi aləti |Diapazon = <score>\new Staff \with { \remove "Time_signature_engraver" } {\clef "treble_8" \cadenzaOn <e, a, d g b e'>1 \glissando \set Staff.ottavation = #"8" b' \cadenzaOff \bar"|"}</score> |Diapazonun izahı = 19 ladlı klassik gitaranın diapazonu və onun sıralaması }} [[Fayl:Guitar 1.jpg|200px|right|thumb|"Amazonia" tipli klassik akustik gitara (Braziliya).]] '''Gitara''' — simli-dartımlı musiqi aləti; solo və müşayiətedici alət kimi istifadə olunur.<ref>{{Cite web | title = Əfrasiyab Bədəlbəylinin "İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti" — Gitara. | url = http://lugat.musigi-dunya.az/az/data.pl?id=3799&lang=ru | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2021-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210927073441/http://lugat.musigi-dunya.az/az/data.pl?id=3799&lang=ru | url-status = live }}</ref> Adətən barmaqlarla, yaxud da təzənəylə (mizrab) çalınan simli alətdir. Görünüşcə [[Ud]]a oxşasa da, bir az fərqlidir. Tarixi orta əsrlər hesab olunur. Taxta yaxud [[balqabaq]]dan hazırlanır. Bəzən bu alətə qısaca olaraq "Gitar"-deyilir == Adının mənası == "Gitara" və "[[tar]]" sözləri eyniköklüdür: "setar / sitara" sözü [[Fars dili|farscadan]] [[yunan dili]] vasitəsiylə ("kithara", "kifara" biçimində) Avropa dillərinə "gitara" kimi gəlib çatmışdır<ref>{{Cite web | title = Douglas Harper. Online Etymology Dictionary — Guitar | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=tenet&allowed_in_frame=0 | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2017-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170702163821/http://www.etymonline.com/index.php?term=tenet&allowed_in_frame=0 | url-status = live }}</ref>. "Dütar" sözü farsca "ikitelli", "setar" — "üçtelli", "çahartar" — "dördtelli", "pənctar" — "beştelli", "şeştar" — "altıtelli" deməkdir. [[Fayl:Rud2.jpg|200px|right|thumb|Rud. Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyi, 1980.]] Bəzi dilçilər "tar" sözünün farskökənli olduğunu yazır.<ref>{{Cite web | title = Bəhruz Abdullayev, Mirzə Əsgərli, Həsən Zərinəzadə. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti. Bakı: "Şərq-Qərb", 2005, səh. 339. | url = http://kitablar.org/details.php?book_id=1203 | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2016-12-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161202091117/http://kitablar.org/details.php?book_id=1203 | url-status = live }}</ref> Ancaq sözün hər hansı dildə mövcudluğu hələ onun həmin dildə doğma olduğuna dəlalət eləmir. Hind-avropa dillərinin heç birində "tar" kökünün məntiqli etimoloji və fonetik açıqlaması yoxdur.<ref>{{Cite web | title = Douglas Harper. Online Etymology Dictionary — Tenet | url = http://www.etymonline.com/index.php?term=tenet&allowed_in_frame=0 | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2017-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170702163821/http://www.etymonline.com/index.php?term=tenet&allowed_in_frame=0 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | title = Sevan Nişanyan. — Çağdaş Türkçenin Etimolojik sözlüğü — gitar | url = http://nisanyansozluk.com/?k=gitar | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2021-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210619061619/https://www.nisanyansozluk.com/?k=gitar | url-status = live }}</ref> Altaist [[Sergey Starostin]] öz "Babil qülləsi" adlı etimoloji toplusunda göstərib ki, "taram-/tera-" kökü<ref>{{Cite web | title = Sergey Starostinin etimoloji toplusu — *TAram kökü | url = http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Falt%2Faltet&text_number=2350&root=config | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2021-09-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210921020516/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Falt%2Faltet&text_number=2350&root=config | url-status = live }}</ref> (saç, tel, sim) yalnız türk və altay dillərində mövcuddur, belə ki: qırğız, qazax, noğay, başqırd, qaraqalpaq dillərində "'''''taramış'''''" biçimində; özbək, uyğur, şor, oyrat dillərində isə "'''''taram'''''" kimi. "Tar" və "taram" sözləri "daramaq" (1. saç daramaq, 2. dağıtmaq) feilindən törəyib<ref>{{Cite web | title = Севортян, Э.В. Этимологический словарь тюркских языков:Общетюркские и межтюркские основы на букву"В","Г" и "Д"/ АН СССР.Ин-т языкознания;Ред.Н.З.Гаджиева.-М.:Наука,1980. '''Bax: səh. 149.''' | url = http://altaica.narod.ru/LIBRARY/edtl.htm | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2013-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130920112107/http://www.altaica.narod.ru/LIBRARY/edtl.htm | url-status = dead }}</ref>, necə ki "saç" sözü "saçmaq"dan (ətrafa yayılmaq, dağılmaq) əmələ gəlib<ref>{{Cite web | title = Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на буквы «Л», «М», «Н», «П», «С» Издательство: М.: Восточная литература РАН, 446 страниц; 2003 г. '''Bax: səh. 230-233.''' | url = http://altaica.narod.ru/LIBRARY/edtl.htm | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2013-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130920112107/http://www.altaica.narod.ru/LIBRARY/edtl.htm | url-status = dead }}</ref>. Azərbaycan türkcəsində "tarım" sözü (bərk dartılıb çəkilmiş)<ref>[http://dict.obastan.com/word/38740/lng/AZ/TARIM Azərbaycan dilinin onlayn izahlı sözlüyü] {{Dead link | date = January 2021 | bot = InternetArchiveBot }}</ref> indi də var. Mənasından belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, "tar" sözü "daramaq" deyil, "dartmaq" feilinin törəməsidir. == Tarixçə == Gitaranın vətəni dəqiq məlum deyil. Qədim Yunanıstanda [[Kifara|kithara]] kimi bilinən alət çağdaş gitaraya heç oxşamırdı. Çağdaş altısimli [[Avropa]] gitarasının və [[mandolina]]nın atası Orta Çağlarda ərəblər tərəfindən Cənubi Avropaya gətirilmiş [[ud]] ya da [[rud]] olub<ref>{{Cite web | title = Əfrasiyab Bədəlbəyli "İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti — Lutnia | url = http://lugat.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=2428&lang=ru | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2022-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220328061505/http://lugat.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=2428&lang=ru | url-status = live }}</ref>. Qeyd edək ki, rud nümunələrinin çanağı balqabaqdan hazırlanırdı, xarici görünüşü balqabağı və gitaranı xatırladır.<ref>{{Cite web | title = Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası — Rud | url = http://atlas.musigi-dunya.az/az/rud.html | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2022-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220328061458/http://atlas.musigi-dunya.az/az/rud.html | url-status = live }}</ref>. VII–IX əsrlərdə Ispaniyada bu alət çox məşhurlaşmışdır və bu gün də hər hansı bir ispanı gitarasız təsəvvür etmək mümkün deyil. Ispaniyadan sonra gitara bütün Avropa ölkələrində – İtaliya, Almaniya, Fransa, Rusiya, daha sonra isə Amerikada geniş yayılmışdır. Hal hazırda bütün ölkələrdə demək olar ki var. == Quruluşu və növləri == Gitara, bir qayda olaraq, altı simin bənd olunduğu möhkəm qriffli gövdədən ibarətdir. Gitaralar ənənəvi olaraq, heyvan bağırsağı ilə qarışdırılan müxtəlif ağaclardan və neylon, və ya poladdan olan simlərdən düzəldilir. Bəzi müasir gitaralar polikarbonat materiallarından hazırlanır. Formasına görə simli kamanlı alətlərə oxşasa da simlərinin sayına və ifa üslubuna görə fərqlənir. Gitara 6 və yə 7 simli olur. Rusiyada əsasən 7 simli gitara daha geniş yayılmışdır. Ispaniyada isə 6 simli gitara solo aləti kimi məşhurlaşmışdır.<ref>{{Cite web | title = S. Əliqızı — Hekayətli musiqi lüğəti | url = http://www.musigi-dunya.az/new/read_magazine.asp?id=89&page=3 | access-date = 2013-04-28 | archive-date = 2022-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220328061505/http://www.musigi-dunya.az/new/read_magazine.asp?id=89&page=3 | url-status = live }}</ref> Səsinə görə gitaralar iki cür olur: akustik və elektrik. Oyuq gövdəyə malik '''akustik gitaralar''' (və buna oxşar alətlər) min ildən çoxdur ki, istifadə olunur. Müasir akustik gitaranın üç əsas növü var: * [[Klassik gitara|klassik]] (neylon simli), * polad simli, * arktop gitara. Gitaranın başqa bir növü isə "[[Havay gitarası]]" adlanır. [[Havay]] gitarasının tembri daha mülayim və yumşaqdır.[[Havay]]da düzəldilmiş digər gitara miniatür növü Ukulele isə 1880-ci illərdə yaranmışdır. Akustik gitaranın tonu rezonans kamerası rolunu oynayan gitaranın gövdəsi tərəfindən gücləndirilən simlərin titrəyişi/vibrasiyası ilə yaradılır. Klassik gitara adətən barmaqla simi dartma üsulunun köməyi ilə solo alət kimi çalınır. 1930-cu illərdə təqdim olunan '''elektrik gitaralar''' tonu elektronik olaraq idarə edən gücləndiriciyə əsasən ifa olunur. Gücləndirici quraşdırılmış erkən/daha əvvəlki gitaralarda oyuq gövdədən istifadə olunsa da, möhkəm gövdələr daha rahat hesab olunurdu. Elektrik gitaralar müasir mədəniyyətdə davam edən dərin təsirə malik olmuşdur. Gitaralar blyuz, bluqras, kantri, flamenko, cazz, cota, mariaçi, metal, reggi, rok, soul və popun bir çox forması kimi janrlarda əsas alət hesab olunur. == Çalınma tərzi == Gitaralar həm sağaxay, həm də solaxay gitaristlərin tələblərini qarşılamaq üçün düzəldilə bilər. Ənənəvi olaraq, əsas əl simi dartmaq, yaxud da onu vurmaq üçün müəyyənləşdirilib. Əksər insanlar üçün bu sağ əlin istifadə olunması deməkdir. Bu ona görədir ki, gitaranın qriffində istifadə olunan əl simləri basmaq və möhkəm sıxmaqla daha az mexaniki işi yerinə yetirdiyi təqdirdə, musiqi ifadəsi (dinamika, tonal ifadə, musiqinin rəngarəngliyi) daha çox simi dartan əl ilə müəyyən olunur. Solaxay gitaristlər, bir qayda olaraq, solaxay alət seçirlər, amma buna baxmayaraq, bəziləri standart sağ əlli üsulla çalır, başqaları isə standart sağ əlli gitaranın simlərinin yerini dəyişir. Simlərin yerini dəyişmək musiqinin intonasiyasına mənfi təsir göstərərək, gitaranın yəhərinin nisbi orientasiyasını/səmtini dəyişir. Buna baxmayaraq, əfsanəvi gitara ifaçısı sayılan Cimmi Hendriksə gəlincə isə, belə güman olunur ki, bu (simlərin yerini dəyişmək) onun misilsiz ifasındakı vacib element idi. == Məşhur gitaraçılar == Gitarada çalan virtuoz ifaçılardan ispan – Aquada, Tarreqa, italyan – Culiani, rus – Sokolovski, Makarov və b. çox məşhurlaşmışlar. Dahi italyan skripkaçısı Paqanini gitarada gözəl çalmağı bacarmış və konsertlərdə gitaraçı kimi çıxış etmişdir. O, solo-gitara üçün, gitara və skripka üçün pyeslər yazmışdır. Görkəmli ispan şairi və müğənnisi [[Federiko Qarsiya Lorka]] gitarada gözəl çalmış və musiqiyə, gitaraya mənalı şerlər həsr etmişdir. === Məşhur Azərbaycan gitaraçıları === * [[Bəhram Nəsibov]] * [[Elxan Çələbi]] * [[Rafiq Rəsulov (gitaraçı)|Rafiq Rəsulov]] * [[Rəhman Məmmədli]] * [[Rəmiş]] * [[Rüstəm Quliyev]] * [[Vilayət Barini]] == Şəkillər == <gallery> Şəkil:Guitar-like plucked instrument, Carolingian Psalter, 9th century manuscript.jpg|IX əsrə aid gitara. Şəkil:Jan Vermeer van Delft 013.jpg|Gitara çalan (1672), rəssamı: Yohans Vermir (Johannes Vermeer). Şəkil:Stratocaster_detail_DSC06937.jpg|Bu [[Fender Stratocaster]] gitarada çoxlu elektrik gitara əczası vardir. Şəkil:Bass-und-primgitarre.jpg|Gitara simli musiqi aləti. Şəkil:Range_guitar.png|Koklənmiş gitara olçüsü. </gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Guitar}} == Həmçinin bax == * [[Tar]] * [[Ud]] * [[Rud]] [[Kateqoriya:Gitara| ]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] cdy0hn6k5urdtzz6hwjp77q1y3hfuid İnsan alveri 0 18677 8981298 8945556 2026-06-27T17:45:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981298 wikitext text/x-wiki '''Traffikinq''' və ya '''insan alveri''' — istismar məqsədilə, insan alveri, o cümlədən insanların satın alınması və ya satılması, oğurlanması, girov götürülməsi, bu məqsədə xidmət edən bu və ya digər cinayətlər nəzərdə tutulur. Traffikinq məqsədləri müxtəlif ola bilər. Bu məqsədlərə qadın alveri, insan orqanlarının alveri, cinayətkar dəstələrin yaradılması və s. aid edilə bilər. İnsanlarla ticarət həm dövlət daxili həm də beynəlxalq qanunvericilikdə cinayət hesab olunur və qadağan olunur. Bu gün dünyada insan alveri öz miqyasına görə silah alverindən sonra 2-ci ən geniş və ən çox gəlir gətirən sahə hesab olunur. İnsan alverinin qurbanları dəfələrlə cinsi və fiziki əməyin istismarına məruz qalır. BMT-nin hesablamalarına görə hazırda dünyada 27 milyon insan qul vəziyyətindədir. ABŞ-nin [[Federal Təhqiqat Bürosu]] isə insan alverinin hər il 9.5 milyard gəlir verən kriminal sahə olduğunu vurğulayır. ABŞ-nin "İnsan alveri 2005" adlı hesabatında Ukrayna, Moldova, Gürcüstan, Ermənistan, Türkmənistan və Tatarıstan kimi MDB ölkələri göstərilir. Türkiyə DİN-nin Xaricilərlə işlər sərhəd və miqrasiya məsələləri departamentindən verilən məlumata görə Türkiyədə olan Azərbaycan qadınlarının 43% insan alverinin qurbanıdır. Həmin qadınlar buraya turist vizası saxta sənədlər və ya Naxçıvan şəhərindən qeyri qanuni keçirilməklə Trabzon, İstanbul, Antaliya, Ankara, Bodurum vilayəti və digər şəhərlərə gətirilir və burada insan ticarətinin qurbanına çevrilir. [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi]] tərəfindən 28 iyun 2005-ci il tarixdə "İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında"Qanun qəbul olunmuşdur. Milli Məclisdə daxili işlər nazirinin müavini insan alverinə qarşı Mübarizə üzrə Milli Koordinator [[Vilayət Eyvazov]] çıxış edərək Azərbaycanda bu ilin ötən dövründə insan alveri ilə 342 cinayət faktının aşkarlandığını deyib. Onun sözlə rinə görə bu ildə 2007-ci illə müqayisədə 119 fakt çoxdur. Onlardan 68-i Cinayət Məcəlləsinin insan alvei maddəsi üzrə olub. Törətdilkləri hüquqa zidd əməllərə 315 şəxs cinayət məsulliyətinə cəlb edilib. Görundüyü kimi insan alveri elə bir qlobal problemdir ki burada dövlət təkbaşına mübarizə apara bilmir və digər dövlətlərlə və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq sahəsində hansısa müsbət dəyişikliyə nail olmaq mümkün olmur. == Həmçinin bax == * [[Kuçan qızlarının hekayəsi]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://aile-hekimi.az/index.php/ru/component/content/article/31-2009-06-12-12-33-08/3577-nsab-alveri-v-ya-mueasir-doevr-koelliyi.html İnsan alveri və ya müasir dövr köləliyi ] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{Hüquq-qaralama}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:İnsan alveri| ]] [[Kateqoriya:Hüquq]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] 139bai0z1z7fcargshhslwuazomajf0 Şablon:Müzakirə 10 22544 8981709 8477198 2026-06-28T09:18:34Z Qədir 136647 + 8981709 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Məqalə mövzusunun müzakirə edildiyi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}</td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> q2kvr4rksxf4w392ro3ahrbtasxjdug 8981716 8981709 2026-06-28T09:23:21Z Qədir 136647 + 8981716 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]].<br> Bu, {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}} mövzusunun müzakirə edildiyi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}</td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> sgklec72sqrlfvromzukerl362ndhae 8981717 8981716 2026-06-28T09:26:22Z Qədir 136647 + 8981717 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]].<br> Bu, {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}} mövzusunun müzakirə edildiyi ümumi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}</td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> ad1j5zee2qq2eysix6tzl3cwfd8kd04 8981718 8981717 2026-06-28T09:27:32Z Qədir 136647 düzəliş 8981718 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]].<br> Bu, {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}} mövzusunun ümumi müzakirə edildiyi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}</td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> jtw5hmh5ogc5eru4wl3v21cxnhdpbly 8981725 8981718 2026-06-28T09:33:41Z Qədir 136647 sadəcə məqalələr üçün 8981725 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]].<br> {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||Bu, məqalə mövzusunun ümumi müzakirə edildiyi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}}} </td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> 01atsitaq1fwcncrtvdipirwm24ltf0 8981729 8981725 2026-06-28T09:36:40Z Qədir 136647 fəza 8981729 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]].<br> {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|0|Bu, məqalə mövzusunun ümumi müzakirə edildiyi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}}} </td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> hwudwkh1qpj0h8qch7mndyu6qh1jhwi 8981731 8981729 2026-06-28T09:38:09Z Qədir 136647 düzəliş 8981731 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]].<br> {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|1|Bu, məqalə mövzusunun ümumi müzakirə edildiyi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}}} </td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> cvbd6t888tagdaq8hwqd8ybrcq2ncol 8981733 8981731 2026-06-28T09:50:32Z Qədir 136647 düzəliş 8981733 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"/><templatestyles src="Müzakirə/styles.css" />{{#ifeq: {{{bottom}}} | yes | {{Tmbox | small = {{{small|}}} | image = none | style = text-align: center | text = '''Zəhmət olmasa, yeni müzakirələri səhifəsin aşağı hissəsinə əlavə edin.''' }} }}<table role="presentation" class="tmbox tmbox-notice talkheader plainlinks" id="talkheader" style="border-collapse: separate;"><tr> <td style="border-bottom: 1px solid #c0c090; font-weight: bold;">{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|İstifadəçi müzakirəsi|Bu, [[{{FULLPAGENAME}}|{{PAGENAME}}]] adlı istifadəçinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]]. Burada siz {{BASEPAGENAME}} adlı istifadəçiyə mesaj yaza və şərh bildirə bilərsiniz.|Bu, [[:{{SUBJECTPAGENAME}}]] {{#if: {{SUBJECTSPACE}}|səhifə|məqalə}}sinin [[Vikipediya:Müzakirə səhifəsi|müzakirə səhifəsidir]].<br> {{#ifeq:{{SUBJECTSPACE}}||Bu, məqalə mövzusunun ümumi müzakirə edildiyi [[VP:FORUM|bir forum deyil]].}}}} </td> </tr> <tr> <td> <div class="talkheader-body"> <div class="talkheader-help"> * Yeni şərhlərinizi köhnələrin altından yazın. '''[[Special:NewSection/{{TALKPAGENAMEE}}|Yeni başlıq açın.]]''' * Dörd tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) vasitəsilə yazınıza [[Vikipediya:İmza istifadəsi|imza və tarix]] əlavə edin. * Vikipediyada yenisiniz? [[VP:Yardım masası|Yardım masasında]] suallarınızı yazın. * Səhifənin adının dəyişdirilməsi üçün [[VP:ADM|buradan]] müraciət edə və ya müvafiq səhifələrin müzakirə səhifələrindən bu barədə müzakirə başlada bilərsiniz. </div> <div class="talkheader-policies"> * [[Vikipediya:Nəzakət|Nəzakətli olun]] * [[Vikipediya:Yeni istifadəçilərə ilişməyin|Yeni istifadəçiləri çəkindirməyin]] * [[Vikipediya:Xoşniyyətli olduğunuzu göstərin|Xoşniyyətli olun]] * [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir|Aqressiyaya yol verməyin]] </div>{{#switch:yes|{{{arpol|}}}|{{#if: {{SUBJECTSPACE}} | no | yes}}= <div class="talkheader-policies"> <div>'''Məqalə prinsipləri''' * [[Vikipediya:Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz|Orijinal tədqiqata yol vermək olmaz]] * [[Vikipediya:Neytral mövqe|Neytral mövqe]] * [[Vikipediya:Etibarlı mənbələr|Etibarlı mənbələr]] </div> </div> }} </div> </td> </tr> </table><noinclude>{{doc}}</noinclude> 2q6tin9ngrx4rhubce9fhutbhz0pmm8 Baş Qafqaz silsiləsi 0 24305 8981492 8915342 2026-06-28T00:45:17Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981492 wikitext text/x-wiki {{Dağ}} [[Fayl:Главный Кавказский хребет.jpg|300px|thumb|Baş Qafqaz silsiləsi]] '''Baş Qafqaz silsiləsi''', yaxud '''Baş Suayırıcı silsilə''' — [[Böyük Qafqaz]] dağlarının əsas suayırıcı silsiləsi. [[Azərbaycan]]ın ən hündür nöqtəsi — 4466 metrlikdəki [[Bazardüzü|Bazardüzü zirvəsi]] burada yerləşir. Qafqaz bərzəxində ən hündür sıra dağlardır. Şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru 1100 kilometr məsafədə uzanır. Adındakı "baş" sözü "böyük" mənasını ifadə edir.<ref>{{ATEL|1}}</ref> Böyük Qafqazın çox hissəsini təşkil edən Baş Qafqaz silsiləsi Gürcüstan Respublikası və Rusiyanın Dağıstan MR ilə sərhəddəki 3385 m yüksəklikdəki [[Tinovroso dağı|Tinov-Rosso zirvəsi]]<nowiki/>ndən başlayaraq Azərbaycan Respublikasının ərazisindən cənub-şərq istiqamətində uzanır<ref>[https://az.strategiya.az/news.php?id=18927 https://az.strategiya.az - Baş Qafqazın filiz perspektivliyi.] İstifadə tarixi: 8 fevral 2026.</ref>. Silsilənin Tinov-Rosso və Bazardüzü zirvələri arasındakı hissəsinin şimal yamacı Rusiyanın Dağıstan ərazisinə düşür, yalnız cənub yamacı və Bazardüzü zirvəsindən cənubdakı hissəsinin hər iki yamacı Azərbaycan ərazisinə daxildir<ref>[https://azerbaijan.az/related-information/235 https://azerbaijan.az - OROQRAFİYA VƏ YÜKSƏKLİK QURŞAQLARI.] {{Wayback|url=https://azerbaijan.az/related-information/235 |date=20220701192957 }} İstifadə tarixi: 8 fevral 2026.</ref>. Baş Qafqaz silsiləsinin Suayrıcı silsiləsi adlanan hissəsi heç bir yerdə çay dərələri ilə kəsilmir. == Ən uca zirvələri == * [[Bazardüzü]] (4466 m) * [[Tufandağ]] (4191 m) * [[Bazaryurd]] (4126 m) * [[Babadağ (dağ, Azərbaycan)|Babadağ]] (3629 m) == Filiz ehtiyatları == == Məskunlaşma == == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} {{Azərbaycan-qaralama}} {{Dağ-qaralama}} [[Kateqoriya:Böyük Qafqaz]] [[Kateqoriya:Dağ silsilələri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan sıradağları]] [[Kateqoriya:Rusiya sıradağları]] [[Kateqoriya:Gürcüstan sıradağları]] ocoankuvs7yxpkei9sh2z0nw5ziukkx Maastrixt sazişi 0 27642 8981315 8970650 2026-06-27T17:57:05Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 8981315 wikitext text/x-wiki '''Maastrixt sazişi''' — [[Avropa Birliyi]]nın yaranmasını şərtləndirən saziş. [[7 fevral]], [[1992]]-ci ildə [[Hollandiya]]nın [[Maastrixt]] şəhərində imzalanmişdır. Saziş [[1993]]-cü ilin [[1 noyabr]] tarixində qüvvəyə minmişdir. Sənəd özündə [[Avropa]] ölkələrinin pul və siyası sistemlərinin tənzimlənməsini əks etdirir. Bu sazişə əsasən [[Avropa İttifaqı]]nın pul-kredit siyasətindən irəli gələn məsuliyyət və öhdəçiliklər [[Avropa Mərkəzi Bankı]] və [[Avropa Birliyi]]nə üzv ölkələrin milli mərkəzi bankaları nəzdində yaradılmış [[Mərkəzi Bankların Avropa Sistemi]]nə həvalə edilir. Maastrixt sazişi [[Avropa İttifaqı|Avropa İttifaqı ölkələrinin]] vahid valyutaya-[[avro]]ya keçidini tələb edir və birliyin üç əsas prinsipini müəyyənləşdirir; birliyin iqtisadi-sosial siyasəti, [[beynəlxalq münasibətlər]] və təhlükəsizlik, nəhayət ədliyyə və daxili işlər. Sazişin ratifikasiyası bir sıra üzv ölkələrdə müqavimətlə rastlaşmışdır. [[Fransa]]da keçirilən referendumda [[fransızlar]]ın yalnız 51.05%-i sənədin qəbulunun lehinə səs verir.[[Danimarka]] isə sənədin ilkin xülasəsinin qəbulundan imtina edir. [[Böyük Britaniya]]da isə saziş minimal səs üstünlüyü ilə təsdiqlənir. '''Maastrixt müqaviləsi siyasi, iqtisadi və valyuta ittifaqının mərhə- lələrlə yaradılmasını nəzərdə tuturdu.''' '''Birinci mərhələ (1 iyul 1990 – 31 dekabr 1993)''' iqtisadi və valyuta ittifaqının, o cümlədən hazırlıq tədbirlərinin həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Xüsusilə, ölkələrin iqtisadi inkişaf səviyyələrinin bərabərləşdirilməsi gedir, inflyasiya tempi aşağı salınır, büdcə kəsirləri azaldılır, valyuta məzənnələri stabilləşdirilir, dövlət maliyyələşməsi sağlamlaşdırılırdı. Bu illərdə valyuta məhdudiyyətlərinə tam son qoyuldu, kapitalın ittifaq daxili və üçüncü ölkələrlə sərbəst hərəkəti başladı. Bu tədbirlər avronun vahid valyuta kimi tətbiqinə hazırlıq idi. '''İkinci mərhələ (1 yanvar 1994 – 31 dekabr 1998)''' avronun tətbiqini yaxınlaşdırmaq üçün Avropa İttifaqı üzvlərindən daha konkret tədbirlər tələb edirdi. Artıq qeyd edildiyi kimi, Avropa Valyuta İnstitutu 1998-ci ildə fəaliyyətə başladı. O, milli hökumətlərdən və milli hökumətlərdəki Avropa orqanlarından asılı deyildi. O, avronun buraxılmasından əvvəl lazımi hazırlığı görməli idi. İşlərin nəticələri: milli Mərkəzi banklar arasında əməkdaşlıq gücləndi; Avropa İttifaqı ölkələri arasında valyuta siyasəti uzlaşdırıldı, Avropa İttifaqı çərçivəsində valyutaların dəyişməsinə etibarlı nəzarət, valyuta tənzimlənməsi və ödəniş sistemi yaxşılaşdı, Avropa Mərkəzi Bankının yaradılmasına zəmin hazırlandı (hüquqi, təşkilati və maddi-texniki). Dövlət müəssisələrinin mərkəzi bankları tərəfindən maliyyələşdirilməsini, dövlət borclarının mərkəzi banklarına ötürülməsini tənzimləyən (qadağan edən), mərkəzi bankların dövlətdən asılılığını aradan qaldıran qaydalar qəbul edildi. Beləliklə, Avropa Valyuta İnstitutu Avropa Mərkəzi Bankının yaradılması üçün əsas oldu. 1998-ci ildən fəaliyyətə başlayan Avropa Mərkəzi Bankının əsas məqsədi qiymətlərin stabilliyini və müvafiq olaraq vahid valyutanı qorumaq idi. '''Üçüncü mərhələ - (1999-2002)''' vahid valyuta olan avroya keçidi nəzərdə tuturdu. 1 yanvar 1999-cu ildən Avropa İttifaqı üzv ölkələrinin milli valyutalarına münasibətdə avronun sabit kursu müəyyən edildi və avro ümumi valyuta elan edildi. 2002-ci ilədək milli valyutalar paralel işləndi. 1 yanvar 2002-ci ildən avro banknotları və sikkələri buraxılmağa başlandı və yerli valyutaları əvəz etdi. 2002-ci ilin iyulunda üzv-l dövlətlərin təsərrüfatlarının vahid valyutaya keçidi başa çatdı. Avropa mərkəzi banklarının sistemi işə başladı. Ona Avropa Mərkəzi Bankı və [[avrozona]] ölkələrinin mərkəzi bankları daxil idi. Avropa mərkəzi banklarının sisteminin məqsədlərinə daxildir: • Avropa İttifaqı ölkələrində vahid valyuta siyasətinin yürüdülməsi; • Avronun digər dünya valyutalarına münasibətdə məzən- nəsinin saxlanması; • İttifaq ölkələrinin xarici ehtiyatlarından istifadə; • Avrozonada beynəlxalq ödəniş sisteminin işləkliyini təmin etmək; • Avro banknotlarının buraxılışını idarə etmək; • Hər bir mərkəzi bankın emissiya kvotasını müəyyən etmək; • Ümumavropa maliyyə sisteminin stabilliyini təmin etmək üçün Avropa İttifaqı maliyyə institutlarına nəzarət. '''Dördüncü mərhələ - 2003-cü il'''dən başladı və iqtisadi valyuta ittifaqının valyuta sisteminin inkişafı üçün yeni istiqamətlər müəyyən edir. Avronun tətbiqi iqtisadi və valyuta ittifaqında olan dövlətlər arasındakı əlaqələri və qarşılıqlı asılılığı artırmalı, onların valyuta və iqtisadiyyat üzrə hərəkətlərini regiondakı əsas tərəfdaşları ilə koordinasiya etməyə sövq etməlidir. Avronun tətbiqi beynəlxalq maliyyə-kredit münasibətlərinin iştirakçısı və beynəlxalq təşkilatların üzvü kimi Azərbaycan Respublikasının da beynəlxalq valyuta-maliyyə münasibətlərinə ciddi təsir edir. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikasının ticarət tərəfdaşlarından bəziləri av- rozona üzvləridir. [[Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı]] 4 yanvar 2000-ci ildən avronun katirovkasına və Bakı Fond Birjasında avro alqı-satqısına başladı. Təsərrüfat subyektləri və əhali avroda hesab aça, he- sablaşmalar və köçürmələr apara, depozitlər saxlaya, konvertasiya edə və digər əməliyyatlar apara bilərdilər. Azərbaycan bank sistemi nizamnamə kapitalını avroda saxlaya bilər, xarici bank əməliyyatlarını avroda və digər valyutalarda apara bilər. {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı]] [[Kateqoriya:Pul sistemləri]] [[Kateqoriya:Almaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Lüksemburqun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Belçikanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Danimarkanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Fransanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İrlandiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İspaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İtaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Niderlandın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Portuqaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Yunanıstanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avrointeqrasiya]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] ei9sj8xdwjg7mtesn41c11zkowolzxd 8981321 8981315 2026-06-27T17:59:29Z Nemoralis 128937 8981321 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə}} '''Maastrixt sazişi''' — [[Avropa Birliyi]]nın yaranmasını şərtləndirən saziş. 7 fevral, 1992-ci ildə [[Hollandiya]]nın [[Maastrixt]] şəhərində imzalanmişdır. Saziş 1993-cü ilin 1 noyabr tarixində qüvvəyə minmişdir. Sənəd özündə [[Avropa]] ölkələrinin pul və siyası sistemlərinin tənzimlənməsini əks etdirir. Bu sazişə əsasən [[Avropa İttifaqı]]nın pul-kredit siyasətindən irəli gələn məsuliyyət və öhdəçiliklər [[Avropa Mərkəzi Bankı]] və [[Avropa Birliyi]]nə üzv ölkələrin milli mərkəzi bankaları nəzdində yaradılmış [[Mərkəzi Bankların Avropa Sistemi]]nə həvalə edilir. Maastrixt sazişi [[Avropa İttifaqı|Avropa İttifaqı ölkələrinin]] vahid valyutaya-[[avro]]ya keçidini tələb edir və birliyin üç əsas prinsipini müəyyənləşdirir; birliyin iqtisadi-sosial siyasəti, [[beynəlxalq münasibətlər]] və təhlükəsizlik, nəhayət ədliyyə və daxili işlər. Sazişin ratifikasiyası bir sıra üzv ölkələrdə müqavimətlə rastlaşmışdır. [[Fransa]]da keçirilən referendumda [[fransızlar]]ın yalnız 51,05%-i sənədin qəbulunun lehinə səs verir.[[Danimarka]] isə sənədin ilkin xülasəsinin qəbulundan imtina edir. [[Böyük Britaniya]]da isə saziş minimal səs üstünlüyü ilə təsdiqlənir. '''Maastrixt müqaviləsi siyasi, iqtisadi və valyuta ittifaqının mərhə- lələrlə yaradılmasını nəzərdə tuturdu.''' '''Birinci mərhələ (1 iyul 1990 – 31 dekabr 1993)''' iqtisadi və valyuta ittifaqının, o cümlədən hazırlıq tədbirlərinin həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Xüsusilə, ölkələrin iqtisadi inkişaf səviyyələrinin bərabərləşdirilməsi gedir, inflyasiya tempi aşağı salınır, büdcə kəsirləri azaldılır, valyuta məzənnələri stabilləşdirilir, dövlət maliyyələşməsi sağlamlaşdırılırdı. Bu illərdə valyuta məhdudiyyətlərinə tam son qoyuldu, kapitalın ittifaq daxili və üçüncü ölkələrlə sərbəst hərəkəti başladı. Bu tədbirlər avronun vahid valyuta kimi tətbiqinə hazırlıq idi. '''İkinci mərhələ (1 yanvar 1994 – 31 dekabr 1998)''' avronun tətbiqini yaxınlaşdırmaq üçün Avropa İttifaqı üzvlərindən daha konkret tədbirlər tələb edirdi. Artıq qeyd edildiyi kimi, Avropa Valyuta İnstitutu 1998-ci ildə fəaliyyətə başladı. O, milli hökumətlərdən və milli hökumətlərdəki Avropa orqanlarından asılı deyildi. O, avronun buraxılmasından əvvəl lazımi hazırlığı görməli idi. İşlərin nəticələri: milli Mərkəzi banklar arasında əməkdaşlıq gücləndi; Avropa İttifaqı ölkələri arasında valyuta siyasəti uzlaşdırıldı, Avropa İttifaqı çərçivəsində valyutaların dəyişməsinə etibarlı nəzarət, valyuta tənzimlənməsi və ödəniş sistemi yaxşılaşdı, Avropa Mərkəzi Bankının yaradılmasına zəmin hazırlandı (hüquqi, təşkilati və maddi-texniki). Dövlət müəssisələrinin mərkəzi bankları tərəfindən maliyyələşdirilməsini, dövlət borclarının mərkəzi banklarına ötürülməsini tənzimləyən (qadağan edən), mərkəzi bankların dövlətdən asılılığını aradan qaldıran qaydalar qəbul edildi. Beləliklə, Avropa Valyuta İnstitutu Avropa Mərkəzi Bankının yaradılması üçün əsas oldu. 1998-ci ildən fəaliyyətə başlayan Avropa Mərkəzi Bankının əsas məqsədi qiymətlərin stabilliyini və müvafiq olaraq vahid valyutanı qorumaq idi. '''Üçüncü mərhələ — (1999–2002)''' vahid valyuta olan avroya keçidi nəzərdə tuturdu. 1 yanvar 1999-cu ildən Avropa İttifaqı üzv ölkələrinin milli valyutalarına münasibətdə avronun sabit kursu müəyyən edildi və avro ümumi valyuta elan edildi. 2002-ci ilədək milli valyutalar paralel işləndi. 1 yanvar 2002-ci ildən avro banknotları və sikkələri buraxılmağa başlandı və yerli valyutaları əvəz etdi. 2002-ci ilin iyulunda üzv-l dövlətlərin təsərrüfatlarının vahid valyutaya keçidi başa çatdı. Avropa mərkəzi banklarının sistemi işə başladı. Ona Avropa Mərkəzi Bankı və [[avrozona]] ölkələrinin mərkəzi bankları daxil idi. Avropa mərkəzi banklarının sisteminin məqsədlərinə daxildir: * Avropa İttifaqı ölkələrində vahid valyuta siyasətinin yürüdülməsi; * Avronun digər dünya valyutalarına münasibətdə məzən- nəsinin saxlanması; * İttifaq ölkələrinin xarici ehtiyatlarından istifadə; * Avrozonada beynəlxalq ödəniş sisteminin işləkliyini təmin etmək; * Avro banknotlarının buraxılışını idarə etmək; * Hər bir mərkəzi bankın emissiya kvotasını müəyyən etmək; * Ümumavropa maliyyə sisteminin stabilliyini təmin etmək üçün Avropa İttifaqı maliyyə institutlarına nəzarət. '''Dördüncü mərhələ — 2003-cü il'''dən başladı və iqtisadi valyuta ittifaqının valyuta sisteminin inkişafı üçün yeni istiqamətlər müəyyən edir. Avronun tətbiqi iqtisadi və valyuta ittifaqında olan dövlətlər arasındakı əlaqələri və qarşılıqlı asılılığı artırmalı, onların valyuta və iqtisadiyyat üzrə hərəkətlərini regiondakı əsas tərəfdaşları ilə koordinasiya etməyə sövq etməlidir. Avronun tətbiqi beynəlxalq maliyyə-kredit münasibətlərinin iştirakçısı və beynəlxalq təşkilatların üzvü kimi Azərbaycan Respublikasının da beynəlxalq valyuta-maliyyə münasibətlərinə ciddi təsir edir. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikasının ticarət tərəfdaşlarından bəziləri av- rozona üzvləridir. [[Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı]] 4 yanvar 2000-ci ildən avronun katirovkasına və Bakı Fond Birjasında avro alqı-satqısına başladı. Təsərrüfat subyektləri və əhali avroda hesab aça, he- sablaşmalar və köçürmələr apara, depozitlər saxlaya, konvertasiya edə və digər əməliyyatlar apara bilərdilər. Azərbaycan bank sistemi nizamnamə kapitalını avroda saxlaya bilər, xarici bank əməliyyatlarını avroda və digər valyutalarda apara bilər. {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı]] [[Kateqoriya:Pul sistemləri]] [[Kateqoriya:Almaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Lüksemburqun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Belçikanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Danimarkanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Fransanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İrlandiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İspaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İtaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Niderlandın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Portuqaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Yunanıstanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avrointeqrasiya]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 1laq7ls9nur5pzox348epmdrhq7srbh 8981322 8981321 2026-06-27T17:59:52Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +4 kateqoriya, −2 kateqoriya 8981322 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə}} '''Maastrixt sazişi''' — [[Avropa Birliyi]]nın yaranmasını şərtləndirən saziş. 7 fevral, 1992-ci ildə [[Hollandiya]]nın [[Maastrixt]] şəhərində imzalanmişdır. Saziş 1993-cü ilin 1 noyabr tarixində qüvvəyə minmişdir. Sənəd özündə [[Avropa]] ölkələrinin pul və siyası sistemlərinin tənzimlənməsini əks etdirir. Bu sazişə əsasən [[Avropa İttifaqı]]nın pul-kredit siyasətindən irəli gələn məsuliyyət və öhdəçiliklər [[Avropa Mərkəzi Bankı]] və [[Avropa Birliyi]]nə üzv ölkələrin milli mərkəzi bankaları nəzdində yaradılmış [[Mərkəzi Bankların Avropa Sistemi]]nə həvalə edilir. Maastrixt sazişi [[Avropa İttifaqı|Avropa İttifaqı ölkələrinin]] vahid valyutaya-[[avro]]ya keçidini tələb edir və birliyin üç əsas prinsipini müəyyənləşdirir; birliyin iqtisadi-sosial siyasəti, [[beynəlxalq münasibətlər]] və təhlükəsizlik, nəhayət ədliyyə və daxili işlər. Sazişin ratifikasiyası bir sıra üzv ölkələrdə müqavimətlə rastlaşmışdır. [[Fransa]]da keçirilən referendumda [[fransızlar]]ın yalnız 51,05%-i sənədin qəbulunun lehinə səs verir.[[Danimarka]] isə sənədin ilkin xülasəsinin qəbulundan imtina edir. [[Böyük Britaniya]]da isə saziş minimal səs üstünlüyü ilə təsdiqlənir. '''Maastrixt müqaviləsi siyasi, iqtisadi və valyuta ittifaqının mərhə- lələrlə yaradılmasını nəzərdə tuturdu.''' '''Birinci mərhələ (1 iyul 1990 – 31 dekabr 1993)''' iqtisadi və valyuta ittifaqının, o cümlədən hazırlıq tədbirlərinin həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Xüsusilə, ölkələrin iqtisadi inkişaf səviyyələrinin bərabərləşdirilməsi gedir, inflyasiya tempi aşağı salınır, büdcə kəsirləri azaldılır, valyuta məzənnələri stabilləşdirilir, dövlət maliyyələşməsi sağlamlaşdırılırdı. Bu illərdə valyuta məhdudiyyətlərinə tam son qoyuldu, kapitalın ittifaq daxili və üçüncü ölkələrlə sərbəst hərəkəti başladı. Bu tədbirlər avronun vahid valyuta kimi tətbiqinə hazırlıq idi. '''İkinci mərhələ (1 yanvar 1994 – 31 dekabr 1998)''' avronun tətbiqini yaxınlaşdırmaq üçün Avropa İttifaqı üzvlərindən daha konkret tədbirlər tələb edirdi. Artıq qeyd edildiyi kimi, Avropa Valyuta İnstitutu 1998-ci ildə fəaliyyətə başladı. O, milli hökumətlərdən və milli hökumətlərdəki Avropa orqanlarından asılı deyildi. O, avronun buraxılmasından əvvəl lazımi hazırlığı görməli idi. İşlərin nəticələri: milli Mərkəzi banklar arasında əməkdaşlıq gücləndi; Avropa İttifaqı ölkələri arasında valyuta siyasəti uzlaşdırıldı, Avropa İttifaqı çərçivəsində valyutaların dəyişməsinə etibarlı nəzarət, valyuta tənzimlənməsi və ödəniş sistemi yaxşılaşdı, Avropa Mərkəzi Bankının yaradılmasına zəmin hazırlandı (hüquqi, təşkilati və maddi-texniki). Dövlət müəssisələrinin mərkəzi bankları tərəfindən maliyyələşdirilməsini, dövlət borclarının mərkəzi banklarına ötürülməsini tənzimləyən (qadağan edən), mərkəzi bankların dövlətdən asılılığını aradan qaldıran qaydalar qəbul edildi. Beləliklə, Avropa Valyuta İnstitutu Avropa Mərkəzi Bankının yaradılması üçün əsas oldu. 1998-ci ildən fəaliyyətə başlayan Avropa Mərkəzi Bankının əsas məqsədi qiymətlərin stabilliyini və müvafiq olaraq vahid valyutanı qorumaq idi. '''Üçüncü mərhələ — (1999–2002)''' vahid valyuta olan avroya keçidi nəzərdə tuturdu. 1 yanvar 1999-cu ildən Avropa İttifaqı üzv ölkələrinin milli valyutalarına münasibətdə avronun sabit kursu müəyyən edildi və avro ümumi valyuta elan edildi. 2002-ci ilədək milli valyutalar paralel işləndi. 1 yanvar 2002-ci ildən avro banknotları və sikkələri buraxılmağa başlandı və yerli valyutaları əvəz etdi. 2002-ci ilin iyulunda üzv-l dövlətlərin təsərrüfatlarının vahid valyutaya keçidi başa çatdı. Avropa mərkəzi banklarının sistemi işə başladı. Ona Avropa Mərkəzi Bankı və [[avrozona]] ölkələrinin mərkəzi bankları daxil idi. Avropa mərkəzi banklarının sisteminin məqsədlərinə daxildir: * Avropa İttifaqı ölkələrində vahid valyuta siyasətinin yürüdülməsi; * Avronun digər dünya valyutalarına münasibətdə məzən- nəsinin saxlanması; * İttifaq ölkələrinin xarici ehtiyatlarından istifadə; * Avrozonada beynəlxalq ödəniş sisteminin işləkliyini təmin etmək; * Avro banknotlarının buraxılışını idarə etmək; * Hər bir mərkəzi bankın emissiya kvotasını müəyyən etmək; * Ümumavropa maliyyə sisteminin stabilliyini təmin etmək üçün Avropa İttifaqı maliyyə institutlarına nəzarət. '''Dördüncü mərhələ — 2003-cü il'''dən başladı və iqtisadi valyuta ittifaqının valyuta sisteminin inkişafı üçün yeni istiqamətlər müəyyən edir. Avronun tətbiqi iqtisadi və valyuta ittifaqında olan dövlətlər arasındakı əlaqələri və qarşılıqlı asılılığı artırmalı, onların valyuta və iqtisadiyyat üzrə hərəkətlərini regiondakı əsas tərəfdaşları ilə koordinasiya etməyə sövq etməlidir. Avronun tətbiqi beynəlxalq maliyyə-kredit münasibətlərinin iştirakçısı və beynəlxalq təşkilatların üzvü kimi Azərbaycan Respublikasının da beynəlxalq valyuta-maliyyə münasibətlərinə ciddi təsir edir. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikasının ticarət tərəfdaşlarından bəziləri av- rozona üzvləridir. [[Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı]] 4 yanvar 2000-ci ildən avronun katirovkasına və Bakı Fond Birjasında avro alqı-satqısına başladı. Təsərrüfat subyektləri və əhali avroda hesab aça, he- sablaşmalar və köçürmələr apara, depozitlər saxlaya, konvertasiya edə və digər əməliyyatlar apara bilərdilər. Azərbaycan bank sistemi nizamnamə kapitalını avroda saxlaya bilər, xarici bank əməliyyatlarını avroda və digər valyutalarda apara bilər. {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Pul sistemləri]] [[Kateqoriya:Almaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Lüksemburqun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Belçikanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Danimarkanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Fransanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İrlandiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İspaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İtaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Niderlandın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Portuqaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Yunanıstanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avro]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı tarixi]] [[Kateqoriya:Avropa Komissiyası]] [[Kateqoriya:Avropa Parlamenti]] lukn6wz5czm9nxlzwzr0j7tvctpe8nk 8981323 8981322 2026-06-27T18:00:18Z Nemoralis 128937 [[Kateqoriya:Avro]] silindi 8981323 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə}} '''Maastrixt sazişi''' — [[Avropa Birliyi]]nın yaranmasını şərtləndirən saziş. 7 fevral, 1992-ci ildə [[Hollandiya]]nın [[Maastrixt]] şəhərində imzalanmişdır. Saziş 1993-cü ilin 1 noyabr tarixində qüvvəyə minmişdir. Sənəd özündə [[Avropa]] ölkələrinin pul və siyası sistemlərinin tənzimlənməsini əks etdirir. Bu sazişə əsasən [[Avropa İttifaqı]]nın pul-kredit siyasətindən irəli gələn məsuliyyət və öhdəçiliklər [[Avropa Mərkəzi Bankı]] və [[Avropa Birliyi]]nə üzv ölkələrin milli mərkəzi bankaları nəzdində yaradılmış [[Mərkəzi Bankların Avropa Sistemi]]nə həvalə edilir. Maastrixt sazişi [[Avropa İttifaqı|Avropa İttifaqı ölkələrinin]] vahid valyutaya-[[avro]]ya keçidini tələb edir və birliyin üç əsas prinsipini müəyyənləşdirir; birliyin iqtisadi-sosial siyasəti, [[beynəlxalq münasibətlər]] və təhlükəsizlik, nəhayət ədliyyə və daxili işlər. Sazişin ratifikasiyası bir sıra üzv ölkələrdə müqavimətlə rastlaşmışdır. [[Fransa]]da keçirilən referendumda [[fransızlar]]ın yalnız 51,05%-i sənədin qəbulunun lehinə səs verir.[[Danimarka]] isə sənədin ilkin xülasəsinin qəbulundan imtina edir. [[Böyük Britaniya]]da isə saziş minimal səs üstünlüyü ilə təsdiqlənir. '''Maastrixt müqaviləsi siyasi, iqtisadi və valyuta ittifaqının mərhə- lələrlə yaradılmasını nəzərdə tuturdu.''' '''Birinci mərhələ (1 iyul 1990 – 31 dekabr 1993)''' iqtisadi və valyuta ittifaqının, o cümlədən hazırlıq tədbirlərinin həyata keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Xüsusilə, ölkələrin iqtisadi inkişaf səviyyələrinin bərabərləşdirilməsi gedir, inflyasiya tempi aşağı salınır, büdcə kəsirləri azaldılır, valyuta məzənnələri stabilləşdirilir, dövlət maliyyələşməsi sağlamlaşdırılırdı. Bu illərdə valyuta məhdudiyyətlərinə tam son qoyuldu, kapitalın ittifaq daxili və üçüncü ölkələrlə sərbəst hərəkəti başladı. Bu tədbirlər avronun vahid valyuta kimi tətbiqinə hazırlıq idi. '''İkinci mərhələ (1 yanvar 1994 – 31 dekabr 1998)''' avronun tətbiqini yaxınlaşdırmaq üçün Avropa İttifaqı üzvlərindən daha konkret tədbirlər tələb edirdi. Artıq qeyd edildiyi kimi, Avropa Valyuta İnstitutu 1998-ci ildə fəaliyyətə başladı. O, milli hökumətlərdən və milli hökumətlərdəki Avropa orqanlarından asılı deyildi. O, avronun buraxılmasından əvvəl lazımi hazırlığı görməli idi. İşlərin nəticələri: milli Mərkəzi banklar arasında əməkdaşlıq gücləndi; Avropa İttifaqı ölkələri arasında valyuta siyasəti uzlaşdırıldı, Avropa İttifaqı çərçivəsində valyutaların dəyişməsinə etibarlı nəzarət, valyuta tənzimlənməsi və ödəniş sistemi yaxşılaşdı, Avropa Mərkəzi Bankının yaradılmasına zəmin hazırlandı (hüquqi, təşkilati və maddi-texniki). Dövlət müəssisələrinin mərkəzi bankları tərəfindən maliyyələşdirilməsini, dövlət borclarının mərkəzi banklarına ötürülməsini tənzimləyən (qadağan edən), mərkəzi bankların dövlətdən asılılığını aradan qaldıran qaydalar qəbul edildi. Beləliklə, Avropa Valyuta İnstitutu Avropa Mərkəzi Bankının yaradılması üçün əsas oldu. 1998-ci ildən fəaliyyətə başlayan Avropa Mərkəzi Bankının əsas məqsədi qiymətlərin stabilliyini və müvafiq olaraq vahid valyutanı qorumaq idi. '''Üçüncü mərhələ — (1999–2002)''' vahid valyuta olan avroya keçidi nəzərdə tuturdu. 1 yanvar 1999-cu ildən Avropa İttifaqı üzv ölkələrinin milli valyutalarına münasibətdə avronun sabit kursu müəyyən edildi və avro ümumi valyuta elan edildi. 2002-ci ilədək milli valyutalar paralel işləndi. 1 yanvar 2002-ci ildən avro banknotları və sikkələri buraxılmağa başlandı və yerli valyutaları əvəz etdi. 2002-ci ilin iyulunda üzv-l dövlətlərin təsərrüfatlarının vahid valyutaya keçidi başa çatdı. Avropa mərkəzi banklarının sistemi işə başladı. Ona Avropa Mərkəzi Bankı və [[avrozona]] ölkələrinin mərkəzi bankları daxil idi. Avropa mərkəzi banklarının sisteminin məqsədlərinə daxildir: * Avropa İttifaqı ölkələrində vahid valyuta siyasətinin yürüdülməsi; * Avronun digər dünya valyutalarına münasibətdə məzən- nəsinin saxlanması; * İttifaq ölkələrinin xarici ehtiyatlarından istifadə; * Avrozonada beynəlxalq ödəniş sisteminin işləkliyini təmin etmək; * Avro banknotlarının buraxılışını idarə etmək; * Hər bir mərkəzi bankın emissiya kvotasını müəyyən etmək; * Ümumavropa maliyyə sisteminin stabilliyini təmin etmək üçün Avropa İttifaqı maliyyə institutlarına nəzarət. '''Dördüncü mərhələ — 2003-cü il'''dən başladı və iqtisadi valyuta ittifaqının valyuta sisteminin inkişafı üçün yeni istiqamətlər müəyyən edir. Avronun tətbiqi iqtisadi və valyuta ittifaqında olan dövlətlər arasındakı əlaqələri və qarşılıqlı asılılığı artırmalı, onların valyuta və iqtisadiyyat üzrə hərəkətlərini regiondakı əsas tərəfdaşları ilə koordinasiya etməyə sövq etməlidir. Avronun tətbiqi beynəlxalq maliyyə-kredit münasibətlərinin iştirakçısı və beynəlxalq təşkilatların üzvü kimi Azərbaycan Respublikasının da beynəlxalq valyuta-maliyyə münasibətlərinə ciddi təsir edir. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikasının ticarət tərəfdaşlarından bəziləri av- rozona üzvləridir. [[Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı]] 4 yanvar 2000-ci ildən avronun katirovkasına və Bakı Fond Birjasında avro alqı-satqısına başladı. Təsərrüfat subyektləri və əhali avroda hesab aça, he- sablaşmalar və köçürmələr apara, depozitlər saxlaya, konvertasiya edə və digər əməliyyatlar apara bilərdilər. Azərbaycan bank sistemi nizamnamə kapitalını avroda saxlaya bilər, xarici bank əməliyyatlarını avroda və digər valyutalarda apara bilər. {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Pul sistemləri]] [[Kateqoriya:Almaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Lüksemburqun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Belçikanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Danimarkanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Fransanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İrlandiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İspaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İtaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Niderlandın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Portuqaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Yunanıstanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı tarixi]] [[Kateqoriya:Avropa Komissiyası]] [[Kateqoriya:Avropa Parlamenti]] o6qhrz8wke7eo5x87szctca60bu48zb Şengen razılaşması 0 28090 8981318 8944497 2026-06-27T17:57:23Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 8981318 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə | adı = Şengen razılaşması | tam_adı = Benilüks İqtisadi İttifaqı ölkələri, Almaniya Federativ Respublikası və Fransa Respublikası arasında Sərhəd məntəqələrində nəzarət yoxlamalarının tədricən aradan qaldırılması haqqında Saziş | köhnə_adı = | şəkil = Schengen Agreement (1985) signatures.jpg | miqyas = | izah = 14 iyun 1985-ci il tarixdə Şengen Sazişinin imzalanması | sərhəd = <!--Bu parametr şəkilə aiddir--> | təmsilçi = | başlıq = | tip = | kontekst = | hazırlanma_tarixi = | imzalanma_tarixi = [[14 iyun]] [[1985]] | imzalanma_yeri = [[Şengen]], [[Lüksemburq]] | möhürlənməsi = | qüvvəyə_minməsi = [[26 mart]] [[1995]] | şərtləri = | düzəliş = | qüvvədən_düşməsi = | müddətinin_bitməsi = | müvəqqəti_tətbiqetmə= | imzalayanlar = | original_imzalayanlar = {{BEL}}<br/>{{FRA}}<br/>{{DEU}}<br/>{{LUX}}<br/>{{NLD}} | vasitəçilər = | müzakirəçilər = | tərəflər = | təsdiq_edənlər = | əmanətdar = Lüksemburq Hökuməti | əmanətdarlar = | sitatlar = | statusu = | dili = | dillər = | vikimənbə = }} '''Şengen razılaşması''' — gömrük-sərhəd nəzarətinin ləğv olunması haqqında [[14 iyun]] [[1985]]-ci ildə 5 [[Avropa]] ölkəsi ([[Belçika]], [[Niderland]], [[Lüksemburq]], [[Fransa]], [[AFR]]) arasında Lüksemburqun [[Şengen]] şəhərində imzalanmış razılaşma. [[26 mart]] [[1995]]-ci il tarixindən qüvvəyə minmişdir. [[Şengen zonası]] ölkələri arasında sərhəd yoxlama məntəqələri ləğv olunmuş və Şengen vizası almış turist və qonaqların Zona daxilində sərbəst hərəkəti təmin edilmişdir. == Tarixi == İnsanların azad hərəkət prinsipi hələ 1957-ci il [[Roma müqaviləsi]]ndə nəzərdə tutulmuşdur. Bununla belə, üzv dövlətlər tərəfindən həmin dövlətin vətəndaşlarının sərhəd keçid məntəqəsində pasport və gömrük yoxlamalarında nəzarət qalmaqda davam edirdi. Üzv dövlətlər arasında belə yoxlamalar barəsində mübahisə yarandıqdan sonra [[14 iyun]] [[1985]]-ci ildə [[Avropa İqtisadi Birliyi]]nin beş üzv dövləti — [[Belçika]], [[Niderland]], [[Lüksemburq]], [[Fransa]], [[AFR]] müvafiq sazişi imzaladılar. Şengen razılaşması Saarbücken müqaviləsinə əsaslanır. Belə ki, Almaniya-Fransa sərhədindəki nəzarət məntəqələrini keçərkən yük maşını sürücülərinin [[1984]]-cü ildə həyata keçirdikləri etiraz nümayişlərindən sonra [[13 iyul]] [[1984]]-cü ildə Qərbi Almaniya kansleri [[Helmut Kol]] ilə Fransa prezidenti [[Fransua Mitteran]] iki ölkənin ortaq sərhədlərində səyahət edənlərə tətbiq olunan nəzarətin, yoxlamaların mərhələli olaraq aradan qaldırılması ilə əlaqədar Saarbücken müqaviləsini imzalamışdılar. Daha sonra [[Benilüks]] ölkələrinin də iştirakı ilə [[Lüksemburq]]un [[Şengen]] ərazisində bugünkü müqavilənin əsasını təşkil edən və 33 maddədən ibarət Şengen Sazişi imzalandı və ortaq sərhədlərdəki yoxlamaların azaldılması razılaşdırıldı. Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi ölkələr, o cümlədən, [[Böyük Britaniya]] milli sərhədlərinin təhlükəsizliyini qorumaq məqsədilə müqaviləyə qoşulmamışdı. [[Böyük Britaniya]] və [[İrlandiya]]ya görə bu razılaşma "gizli miqrasiya" təhdidini artırır və ölkənin bütövlüyünü "qismən də olsa" pozur. Həmin razılaşmadan beş il keçdikdən sonra [[19 iyun]] [[1990]]-cı ildə Moselle çayında ''"Şahzadə Marie-Astrid"'' gəmisində II Şengen müqaviləsi imzalandı. Bu, bir tərəfdən, I Şengen müqaviləsinin tətbiqi məsələlərini əhatə edir, digər tərəfdən, vahid daxili bazarda sərbəst hərəkəti və sərhəd nəzarət məsələlərini (ildə bir dəfə pasport nəzarətinin həyata keçirilməsi) həll edirdi. Şengen razılaşması [[1991]]-ci ilin [[oktyabr]] ayında keçirilən Berlin konfransında müzakirə edildi. Konfransda [[Şərqi Avropa]]dan da ([[Polşa]], [[Çexoslovakiya]], [[Macarıstan]], [[Litva]], [[Ukrayna]]) nümayəndələr də daxil olmaqla 27 dövlət iştirak edirdi. Konfrans Qərb dövlətlərinin təşəbbüsü ilə Şərqdən gələn mühacirlərin qarşısının alınması, onların vətənə qaytarılması məsələləri ilə əlaqədar keçirilirdi. Bu məqsədlə, [[1994]]-cü illərin əvvəllərindən başlayaraq, Şengen dövlətlərinin İcra Komitəsi müəyyən mənada mühacir axınını dayandırdı. Şengen razılaşmasının yerinə yetirilməsi ilə bağlı öhdəliklər iştirakçı dövlətlər tərəfindən narkotik vasitələrin yayılmasına, terrora və digər cinayətkar əməllərə qarşı mübarizənin gücləndirilməsini zəruri edirdi. Bu məqsədlə [[1995]]-ci ilin [[iyul]] ayında [[Avropol]] - Avropa Polis İdarəsi yaradıldı. Şengen sazişləri əsasında, xüsusilə də 1990-cı il konvensiyasının tələbləri nəzərə alınmaqla xüsusi bir hüquqyaradıcı orqan - İcraiyyə Komitəsi təsis edilmişdir. Bu Komitə Şengen hüquq qaydalarının inkişafına xidmət edən mühüm əhəmiyyətli normativ aktlar, yəni qərarlar qəbul etmək səlahiyyətinə malikdir. Hazırda bu iki Şengen sənədi və İcraiyyə Komitəsinin 200-ə yaxın qəbul etdiyi normativ sənədlər Şengen hüququnun əsas mənbəyini təşkil edir. == Üzv ölkələr == {| align="right" style="background:transparent; margin-right:6px; margin-left:8px; margin-bottom:20px;" |{{Image label begin|image=Schengen Agreement map.svg|width={{{width|400}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label|x=-0.03|y=0.0|scale={{{width|400}}}|text=<imagemap> Şəkil:Schengen Agreement map.svg|thumb|<br /><br />|400px rect 0 0 0 0 [[null]] desc none </imagemap>}} {{Image label small|x=0.727|y=0.78|scale={{{width|400}}}|text=[[Bolqarıstan|<span style="color:black;">Bolqarıstan</span>]]}} {{Image label small|x=0.925|y=0.96|scale={{{width|400}}}|text=[[Kipr|<span style="color:black;">Kipr</span>]]}} {{Image label small|x=0.4|y=0.6|scale={{{width|400}}}|text=<span style="color:black;"><center>Qoşulanlar</center></span>}} {{Image label small|x=0.47|y=0.7|scale={{{width|400}}}|text=<span style="display:table-cell; background-color:#A2D78D;">[[Lixtenşteyn|<span style="color:black;">Lixtenşteyn</span>]]</span>}} {{Image label small|x=0.695|y=0.71|scale={{{width|400}}}|text=[[Rumıniya|<span style="color:black;">Rumıniya</span>]]}} {{Image label small|x=0.403|y=0.698|scale={{{width|400}}}|text=[[İsveçrə|<span style="color:black;">İsveç-</span>]]}} {{Image label small|x=0.4|y=0.715|scale={{{width|400}}}|text=[[İsveçrə|<span style="color:black;">rə</span>]]}} {{Image label small|x=0.49|y=0.85|scale={{{width|400}}}|text=<span style="display:table-cell; background-color:#F3D858;">[[Vatikan|<span style="color:black;">Vatikan</span>]]</span>}} {{Image label|x=0.03|y=1.025|scale={{{width|400}}}|text=<small>{{legend|#A4C2D9|Qoşulanlar}}</small>}} {{Image label|x=0.28|y=1.025|scale={{{width|400}}}|text=<small>{{legend|#A2D78D|Qüvvəyə minməyib}}</small>}} {{Image label|x=0.58|y=1.025|scale={{{width|400}}}|text=<small>{{legend|#F3D858|Qoşulmaq istəyənlər}}</small>}} {{Image label|x=0.03|y=1.07|scale={{{width|400}}}|text=<small>{{legend|#e19cda|Yalnız polis və məhkəmə sahəsində əməkdaşlıq}}</small>}} {{Image label end}} |} Üzv dövlət olmaq üçün dövlətlər bir neçə şərtlərə cavab verməlidir: * Avropa dövləti olmalıdır. * Demokratik olmalıdır. * Həmin dövlətdə [[insan hüquqları]] qorunmalıdır. * Bütün Şengen qanunvericilik sistemi qəbul olunmalıdır ''(acquis communautaire)''. * Ümumi xarici siyasət prinsiplərinə əməl olunması haqqında öhdəlik götürülməlidir ''(acquis politiqe)''. * Birliyin məqsədlərinə əməl olunması haqqında öhdəlik götürülməlidir ''(finalites politiques)''. * İnkişaf etmiş [[bazar iqtisadiyyatı]]na malik olmalıdır. * Dövlətin hüquqi və inzibati sistemi Birliyin ümumi sisteminə uyğun olmalıdır. İndiyədək ümumilikdə 30 dövlət - [[Avropa İttifaqı]]na üzv dövlətlərin əksəriyyəti və 3 qeyri-üzv ölkə - [[İslandiya]], [[Norveç]] və [[İsveçrə]] bu razılaşmaya qoşulmuş və bu ölkələrdən 15-i ([[Avstriya]], [[Belçika]], [[Danimarka]], [[Finlandiya]], [[Fransa]], [[Almaniya]], [[İslandiya]], [[İtaliya]], [[Yunanıstan]], [[Lüksemburq]], [[Niderland]], [[Norveç]], [[Portuqaliya]], [[İspaniya]] və [[İsveç]]) razılaşmadan irəli gələn öhdəlikləri yerinə yetirməkdədirlər. [[İrlandiya|İrlandiya Respublikası]] və [[Böyük Britaniya]] isə razılaşmada yalnız polis-məhkəmə əməkdaşlığı çərçivəsində iştirak edirlər, sərhəd nəzarəti və viza rejimi ləğv olunmayıb. [[Avropa İttifaqı]]na üzv olan daha 9 ölkədə ([[Polşa]], [[Çexiya]], [[Slovakiya]], [[Macarıstan]], [[Latviya]], [[Litva]], [[Estoniya]], [[Malta]] və [[Sloveniya]]) [[21 dekabr]] [[2007]]-ci ildən sərhəd nəzarəti ləğv edilmiş, [[29 mart]] [[2008]]-ci ildən isə hava sərhədlərindəki nəzarət aradan qaldırılmışdır. == Şengen vizasının mahiyyəti== Avropa Birliyinə üzv olmayan ölkələrin vətəndaşlarının Şengen zonasına səyahət etməsi Şengen vizasının tətbiq edilməsi nəticəsində asanlaşdırılıb. Şengen ölkəsinə səyahət edən zaman vahid viza sisteminin bir çox üstünlüyündən yararlanmaq olar. Şengen vizası ilə bir ölkəyə daxil olub bütün Şengen zonasında azad səyahət etmək mümkündür. Daxili sərhədlərin nəzarəti ləğv edilib. Lakin təhlükəsizliyi təmin etmək üçün Şengen zonasında bəzən nəzarətə də rast gəlinir. Daxili uçuşlar, yol və qatar səyahətləri də tədricən ölkədaxili səyahətlər kimi idarə olunur. == Hara müraciət etmək lazımdır? == Əgər siz yalnız bir Şengen ölkəsinə səyahət etmək istəyirsinizsə, o zaman yalnız həmin ölkənin səfirliyinə müraciət etməlisiniz. Şengen zonasının müxtəlif ölkələrinə səyahət etməyi nəzərdə tutursunuzsa, o zaman əsas istiqamətiniz olan ölkənin səfirliyinə müraciət etməlisiniz. Əgər siz müxtəlif Şengen ölkələrinə səyahət etməyi nəzərdə tutursunuzsa və onlardan heç biri sizin əsas istiqamətiniz deyilsə, o zaman siz ərazisinə birinci daxil olacağınız ölkənin səfirliyinə müraciət edirsiniz. == Üzvlük tarixləri == {{sütunlar}} {{sütun}} {| width="100%" | | width="50%" |'''[[26 mart]] [[1995]]''' *{{BEL}} *{{FRA}} *{{MON}} *{{GER}} *{{LUX}} *{{NED}} *{{POR}} *{{ESP}} '''[[26 oktyabr]] [[1997]]''' *{{ITA}} '''[[1 dekabr]] [[1997]]''' *{{AUT}} '''[[26 mart]] [[2000]]''' *{{GRE}} '''[[25 mart]] [[2001]]''' *{{DEN}} *{{FIN}} *{{ICE}} *{{NOR}} *{{SWE}} {{sütun}} '''[[21 dekabr]] [[2007]]''' * {{EST}} * {{LAT}} * {{LTU}} * {{POL}} * {{CZE}} * {{SVK}} * {{SLO}} * {{HUN}} * {{MLT}} '''[[noyabr]] [[2008]]''' * {{SUI}} * {{LIE}} '''[[2009]]''' * {{CYP}} '''[[2011]]''' * {{BGR}} * {{ROU}} '''Namizəd ölkələr''' * {{HRV}} * {{TUR}} |} {{sütun/son}} == Ədəbiyyat == * M.Quliyev. Avropa hüququ. [[Bakı]], 2009, 420 səh. == Həmçinin bax == *[[Şengen]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı]] [[Kateqoriya:Müqavilələr]] [[Kateqoriya:Beynəlxalq səyahət sənədləri]] [[Kateqoriya:Polşanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Beynəlxalq sərhəd keçidləri]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] gptqs7xgeggvazzugzuuo8du02frgm9 Seyfəddin Dağlı 0 35204 8981458 8395226 2026-06-27T21:10:52Z ~2026-37121-06 348912 /* */ 8981458 wikitext text/x-wiki {{adaş|Seyfəddin}} {{Yazıçı |şəkil = Seyfəddin Dağlı.jpg |şəklin ölçüsü = 250 |şəklin izahı = |ilk adı = Seyfəddin Abbasov |təxəllüsü = Dağlı |əsərlərinin dili = [[Azərbaycan dili|azərbaycanca]] |istiqamət = |janr = |ilk əsəri = |tanınmış əsərləri = |mükafatları = {{Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi}} |imzası = |saytı = |vikimənbə = |vikianbar = |həyat yoldaşı = [[Gülarə Cabbarlı]]<ref name="oxu"/> |uşağı = 3 <ref name="oxu"/> }} '''Abbasov Seyfəddin Əliağa oğlu (Seyfəddin Dağlı)''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan yazıçısı, şair, dramaturq, jurnalist, Əməkdar incəsənət xadimi. == Həyatı == Seyfəddin Dağlı 1921-ci avqustun 27-də Xızıda doğulub. Bir müddət "Kommunist" və "Ordu" qəzetlərində müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Dövlət Radio Komitəsində baş redaktor (1956–1959), sonra Bakı Telestudiyasının direktoru və sədr müavini vəzifələrində çalışıb. Uzun müddət "Kirpi" jurnalının baş redaktoru olub. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında ssenari redkollegiyasının üzvü, "Yazıçı" nəşriyyatında redaktor vəzifəsində çalışıb. 1948-ci ildə "Dəniz kəşfiyyatçısı" adlı kitabı nəşr edilib. "Adı sənin, dadı mənim", "Aydınlığa doğru", "Mənziliniz mübarək", "Təzə gəlin", "Kölgələr pıçıldaşır" pyesləri, "Bahar oğlu", "Məşəl", "Kəcil qapısı", "Sabiqlər" və sair kitabları geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazanıb. Yazıçı Seyfəddin Dağlı 1983-cü il yanvarın 18-də vəfat edib.<ref name="oxu">{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Yazıçı Seyfəddin Dağlının vəfatından 41 il ötür - FOTO |url=https://oxu.az/society/828008 |access-date=2024-01-18 |website=Oxu.Az |language=az |archive-date=2024-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118124642/https://oxu.az/society/828008 |url-status=live }}</ref> == Mükafatları == * Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı — 26.08.1981<ref name="26.08.1981">[http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf Seyfəddin Dağlı (S. Ə. Abbasov) yoldaşın Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 26 avqust 1981-ci il tarixli '''Fərmanı'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf |date=2020-01-16 }} — '''anl.az''' saytı</ref> * Azərbaycan Ssri Əməkdar İncəsənət Xadimi == Filmoqrafiya == # [[Onun bəlalı sevgisi (film, 1980)]] # [[Qayınana (film, 1978)]] # [[Adı sənin, dadı mənim (film, 1980)]] (tammetrajlı televiziya tamaşası) (Aztv) # [[Gecəniz xeyrə qalsın (film, 1977)]] # [[Kommunist (film, 1969)]] # [[Solmaz bir bahar kimi (film, 1979) ]] == İrsi == Bakı şəhərinin Yasamal rayonunda adına küçə var.<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Tikintidən bezən Yasamal sakinləri etiraz edirlər: “İşığımızı kəsib, bina tikirlər” - VİDEO |url=https://oxu.az/society/828293 |access-date=2024-01-18 |website=Oxu.Az |language=az |archive-date=2024-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118193308/https://oxu.az/society/828293 |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.youtube.com/watch?v=2xYHz4W03iI Seyfəddin Dağlının 95 illik yubileyi qeyd olunub] [[Kateqoriya:Azərbaycan yazıçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı yazıçılar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan şairləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şairlər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan dramaturqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı dramaturqlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan ssenaristləri]] 25vf3s9zxrt0qos31pkg2xq6wxkl5qw Püstəxanım Əzizbəyova 0 35440 8981191 8539203 2026-06-27T15:44:14Z Yousiphh 175220 8981191 wikitext text/x-wiki {{Alim |adı = Püstəxanım Əzizbəyova |orijinal adı = Püstə Əzizağa qızı Əzizbəyova |digər adları = |şəkil = Püstəxanım Əzizbəyova.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |piktoqram = |doğum tarixi = 29.12.1929 |doğum yeri = |vəfat tarixi = 8.1.1998 |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{USSR}}→<br>{{AZE}} |milliyyəti = [[azərbaycanlı]] |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = [[Əzizağa Əzizbəyov]] |anası = |elm sahəsi = |elmi dərəcəsi = tarix elmləri doktoru |elmi adı = professor, akademik |iş yeri = |alma-mater = |təhsili = |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = {{Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi|1982}}<br>{{"Şərəf nişanı" ordeni}}{{"Qırmızı əmək bayrağı" ordeni}} |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Püstəxanım Əzizbəyova''' ([[29 dekabr]] [[1929]] – [[8 yanvar]] [[1998]]) — Sovet tarixçisi, alim, akademik, tarix elmləri doktoru (1961), kino məsləhətçisi və [[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]nin keçmiş direktoru. O, maarif adamı, mühəndis və peşəkar solçu inqilabçı [[Məşədi Əzizbəyov]]un nəvəsidir və babası haqqında bir neçə əsər də yazmışdır. == Həyatı == Püstəxanım Əzizağa qızı Əzizbəyova 1929-ci il dekabrın 29-da Bakıda do­ğul­muş­dur. Püstə Əzizbəyova 1951-ci ildə [[Bakı Dövlət Universiteti|Azərbaycan Dövlət Uni­ver­si­teti]]nin Tarix fakültə­sini fərq­lənmə dip­lomu ilə bitirəndən sonra bir müd­dət [[Məşədi Əzizbəyov|Mə­şədi Əziz­bəyov]]un ev-muzeyinin direktoru iş­lə­miş­dir. 1954-cü ildə “Azərbaycan neft sə­na­ye­si­nin bərpasında rus xalqının köməyi (1921-1923-cü illər)” mövzusunda dis­ser­ta­si­ya müda­fiə etmişdir. Azərbaycanda so­sialist quruculuğu problemlərini araşdı­ran P.Əziz­bəyova 1961-ci ildə “Azərbaycandakı so­sialist dəyişikliklərində (1921-1923) Le­ni­nin rolu” mövzusunda dissertasiya müdafiə edə­rək ilk azər­baycanlı qadın tarix elmləri dok­toru olmuşdur. == Fəaliyyəti == P.Əziz­bəyova 1972-ci ildə [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası|Azərbaycan Elmlər Aka­de­mi­ya­sı]]nın müx­bir üzvü, 1980-ci ildə isə həqiqi üz­vü seçilmişdir. P.Əziz­bəyova pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olmuş və Bakının müxtəlif ali mək­təb­lə­rin­də dərs de­miş, 1955-ci ildə dosent, 1962-ci ildə isə pro­fessor adını almışdır. O hələ tə­lə­bə ikən 1948-ci ildə Mərkəzi Lenin Mu­ze­yin­də ekskursi­yaçı işləməyə başlamış, sonra isə onun filialının direktoru və bölmə müdiri ol­muş­dur. 1955-ci ildə o, [[Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi|Azərbaycan Tarixi Mu­zeyi]]nin Ən yeni tarix şöbə­sinin müdiri vəzi­fəsinə keçirilmişdir. 1961-ci ildə muzeyin dir­ektoru təyin olunan P.Əzizbəyova ömrünün so­n­­unadək (1998) bu vəzifədə işləmişdir. Onun böyük təşkilatçılıq qabiliyyəti, mu­zey­şü­naslığa dərindən bələd olması muzey əmək­daş­larının işini elə qurmağa imkan vermişdir ki, bu mədəniyyət ocağı ölkənin aparıcı mu­zey­lərindən birinə, çoxsaylı ümum­ittifaq və xa­rici sərgilərin iştirak­çısına, [[Elmlər Akademiyası|Elmlər Aka­de­mi­yası]]nın geniş eks­pozisiya və ciddi araş­dır­ma işinin görüldüyü mühüm elmi tədqiqat müəs­sisəsinə çevrilmişdir. P.Əzizbəyova bir çox mo­no­qra­fiya və müxtəlif həcmli nəşrlərin, o cüm­lə­dən 300-ə yaxın məqalənin müəllifidir. O, uzun müddət Ümum­it­ti­faq “Bilik” Cəmiyyətinin Bakı bölmə­sinə baş­çı­lıq etmişdir. == Mükafatları == P.Əzizbəyova “[["Qırmızı əmək bayrağı" ordeni|Qırmızı Əmək Bay­rağı”]], “[["Şərəf nişanı" ordeni|Şərəf nişanı]]” ordenləri, “[["Rəşadətli əməyə görə" nişanı|Rəşa­dətli əmə­­­yə görə]]” medalı, [[Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı|Azərbaycan SSR Ali So­ve­ti Rəyasət Heyətinin iki Fəxri Fər­manı]] ilə təl­tif olunmuşdur. 1982-ci ildə isə [[Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi|Azərbaycan SSR Əməkdar elm xa­dimi]] adına layiq görül­müş­dür.<ref name="02.12.1982">[http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf Respublikanın elmi işçilərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 2 dekаbr 1982-ci il tarixli '''Fərmanı'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf |date=2020-01-16 }} — '''anl.az''' saytı</ref> == Filmoqrafiya == Əzizbəyova bir neçə kino filminde kino məsləhətçisi və ya ssenarist kimi çıxış etmişdir. Bunlar: #[[İlk hücum (film, 1985)]] #[[Qızıl uçurum (film, 1980)]] #[[Bakı Komissarı Məşədi Əzizbəyov (film, 1975)]] #[[İliçin döyünən qəlbi (film, 1967)]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan muzeylərinin direktorları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı tarixçilər]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]] [[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvləri]] 8jjkn11ccwfu30vcx0x35qd0tpp4kie 8981192 8981191 2026-06-27T15:44:29Z Yousiphh 175220 8981192 wikitext text/x-wiki {{Alim |adı = Püstəxanım Əzizbəyova |orijinal adı = Püstə Əzizağa qızı Əzizbəyova |digər adları = |şəkil = Püstəxanım Əzizbəyova.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |piktoqram = |doğum tarixi = 29.12.1929 |doğum yeri = |vəfat tarixi = 8.1.1998 |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{USSR}}→<br>{{AZE}} |milliyyəti = [[azərbaycanlı]] |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = [[Əzizağa Əzizbəyov]] |anası = |elm sahəsi = |elmi dərəcəsi = tarix elmləri doktoru |elmi adı = professor, akademik |iş yeri = |alma-mater = |təhsili = |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = {{Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi|1982}}<br>{{"Şərəf nişanı" ordeni}}{{"Qırmızı əmək bayrağı" ordeni}} |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Püstəxanım Əzizbəyova''' ([[29 dekabr]] [[1929]] – [[8 yanvar]] [[1998]]) — Sovet tarixçisi, alim, akademik, tarix elmləri doktoru (1961), kino məsləhətçisi və [[Azərbaycan Tarix Muzeyi]]nin keçmiş direktoru. O, maarif adamı, mühəndis və peşəkar solçu inqilabçı [[Məşədi Əzizbəyov]]un nəvəsidir və babası haqqında bir neçə əsər də yazmışdır. == Həyatı == Püstəxanım Əzizağa qızı Əzizbəyova 1929-ci il dekabrın 29-da Bakıda do­ğul­muş­dur. Püstə Əzizbəyova 1951-ci ildə [[Bakı Dövlət Universiteti|Azərbaycan Dövlət Uni­ver­si­teti]]nin Tarix fakültə­sini fərq­lənmə dip­lomu ilə bitirəndən sonra bir müd­dət [[Məşədi Əzizbəyov|Mə­şədi Əziz­bəyov]]un ev-muzeyinin direktoru iş­lə­miş­dir. 1954-cü ildə “Azərbaycan neft sə­na­ye­si­nin bərpasında rus xalqının köməyi (1921-1923-cü illər)” mövzusunda dis­ser­ta­si­ya müda­fiə etmişdir. Azərbaycanda so­sialist quruculuğu problemlərini araşdı­ran P.Əziz­bəyova 1961-ci ildə “Azərbaycandakı so­sialist dəyişikliklərində (1921-1923) Le­ni­nin rolu” mövzusunda dissertasiya müdafiə edə­rək ilk azər­baycanlı qadın tarix elmləri dok­toru olmuşdur. == Fəaliyyəti == P.Əziz­bəyova 1972-ci ildə [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası|Azərbaycan Elmlər Aka­de­mi­ya­sı]]nın müx­bir üzvü, 1980-ci ildə isə həqiqi üz­vü seçilmişdir. P.Əziz­bəyova pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olmuş və Bakının müxtəlif ali mək­təb­lə­rin­də dərs de­miş, 1955-ci ildə dosent, 1962-ci ildə isə pro­fessor adını almışdır. O hələ tə­lə­bə ikən 1948-ci ildə Mərkəzi Lenin Mu­ze­yin­də ekskursi­yaçı işləməyə başlamış, sonra isə onun filialının direktoru və bölmə müdiri ol­muş­dur. 1955-ci ildə o, [[Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi|Azərbaycan Tarixi Mu­zeyi]]nin Ən yeni tarix şöbə­sinin müdiri vəzi­fəsinə keçirilmişdir. 1961-ci ildə muzeyin dir­ektoru təyin olunan P.Əzizbəyova ömrünün so­n­­unadək (1998) bu vəzifədə işləmişdir. Onun böyük təşkilatçılıq qabiliyyəti, mu­zey­şü­naslığa dərindən bələd olması muzey əmək­daş­larının işini elə qurmağa imkan vermişdir ki, bu mədəniyyət ocağı ölkənin aparıcı mu­zey­lərindən birinə, çoxsaylı ümum­ittifaq və xa­rici sərgilərin iştirak­çısına, [[Elmlər Akademiyası|Elmlər Aka­de­mi­yası]]nın geniş eks­pozisiya və ciddi araş­dır­ma işinin görüldüyü mühüm elmi tədqiqat müəs­sisəsinə çevrilmişdir. P.Əzizbəyova bir çox mo­no­qra­fiya və müxtəlif həcmli nəşrlərin, o cüm­lə­dən 300-ə yaxın məqalənin müəllifidir. O, uzun müddət Ümum­it­ti­faq “Bilik” Cəmiyyətinin Bakı bölmə­sinə baş­çı­lıq etmişdir. == Mükafatları == P.Əzizbəyova “[["Qırmızı əmək bayrağı" ordeni|Qırmızı Əmək Bay­rağı”]], “[["Şərəf nişanı" ordeni|Şərəf nişanı]]” ordenləri, “[["Rəşadətli əməyə görə" nişanı|Rəşa­dətli əmə­­­yə görə]]” medalı, [[Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı|Azərbaycan SSR Ali So­ve­ti Rəyasət Heyətinin iki Fəxri Fər­manı]] ilə təl­tif olunmuşdur. 1982-ci ildə isə [[Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi|Azərbaycan SSR Əməkdar elm xa­dimi]] adına layiq görül­müş­dür.<ref name="02.12.1982">[http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf Respublikanın elmi işçilərinə Azərbaycan SSR fəxri adları verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 2 dekаbr 1982-ci il tarixli '''Fərmanı'''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf |date=2020-01-16 }} — '''anl.az''' saytı</ref> == Filmoqrafiya == Əzizbəyova bir neçə kino filminde kino məsləhətçisi və ya ssenarist kimi çıxış etmişdir. Bunlar: #[[İlk hücum (film, 1985)]] #[[Qızıl uçurum (film, 1980)]] #[[Bakı Komissarı Məşədi Əzizbəyov (film, 1975)]] #[[İliçin döyünən qəlbi (film, 1967)]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}}{{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Azərbaycan muzeylərinin direktorları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı tarixçilər]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:AMEA-nın həqiqi üzvləri]] [[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvləri]] tmx9bdi7is48cl4a3m5gtn6cpkk4oi6 Kateqoriya:Çin dili 14 36867 8981622 8838464 2026-06-28T07:43:00Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981622 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Sino-Tibetan languages}} {{catmore}} [[Kateqoriya:Çin-Tibet dilləri]] [[Kateqoriya:Dillərə görə Vikipediya kateqoriyaları]] [[Kateqoriya:Çinlilər]] [[Kateqoriya:Çin mədəniyyəti]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] a05q0q70fo0h1a1cijocntbd1vbgozo Hacı Zeynalabdin Tağıyev 0 39722 8981141 8843005 2026-06-27T13:40:03Z Yousiphh 175220 8981141 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs |orijinal adı=Hacı Zeynalabdin Tağı oğlu Tağıyev|vətəndaşlığı={{Rusİmp}}<br>{{ADR}}<br>{{SSRİ}}}} '''Hacı Zeynalabdin Tağı oğlu Tağıyev''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan milyonçusu,<ref>Bakı milyonçusu H. Z. Tağıyevin həyatı haqqında. / Varlıq ensiklopedik toplu. – Bakı: "Zaman", 1998.- S.198.</ref> mesenat, [[Rusiya imperiyası]]nın Həqiqi Dövlət Müşaviri, müsəlman Şərqində [[Tağıyevin qızlar məktəbi|ilk qızlar məktəbinin]] (Tağıyevin qızlar məktəbi) yaradıcısı.<ref>"Müasirləri Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında" kitabı barədə // Palitra.- 2013.- 24 sentyabr. –S.15.</ref> == Həyatı == === Erkən illəri === Hacı Zeynalabdin Tağıyev 1838-ci ildə<ref>Nərimanov N. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin əlliillik məişəti və cəmaətə xidmətləri// Müasirləri Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında. Tərtib edəni F. Cabbarov. Bakı, 2013, səh.22)</ref><ref>{{ASE|9|121}}</ref><ref name=":1">Cabbarov, F. R. [https://www.academia.edu/106858157/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_11&nav_from=7358ba25-80bc-4fd9-944b-ce69ce2a1b0f&rw_pos=0 Bir daha Hacı Zeynalabdin Tağıyevin doğum tarixi məsələsinə dair] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240111141317/https://www.academia.edu/106858157/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_11%26nav_from%3D7358ba25-80bc-4fd9-944b-ce69ce2a1b0f%26rw_pos%3D0 |date=2024-01-11 }}, ''Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri'', '''11''', 2023, səh. 61</ref>(başqa mənbədə isə 1823-cü ildə<ref>Ибрагимов М. Дж. Предпринимательская деятельность Г. З. Тагиева. — Баку: Азербайджанской гос. изд-во, 1990. с. 14–15.</ref>) Bakıda kasıb başmaqçı Məşhədi Məhəmmədtağı Dostməhəmməd oğlunun ailəsində anadan olmuşdur: o təxmini 1791-ci ildə<ref name=":1" />, [[Miyanə]] mahalının məşhur [[Tikmədaş]] kəndində dünyaya gəlmiş, gənc yaşında [[Şamaxı]]ya gələrək məskunlaşmış, yetkin dövründə Bakıya köçmüş, burada [[Bilgəh]] kəndindən olan xanımla evlənmişdir. Zeynalabidinin anası Ümmü-xanım onun 10 yaşı olanda vəfat edir. Özündən 3 yaş kiçik Əliqulu adlı qardaşı vardı. İkinci nikahdan atasının daha beş övladı dünyaya gəlir. Kiçik Zeynalabdin uşaqlıqdan təmkinli və zəhmətkeş idi. On yaşında atası onu bir bənnanın yanına usta köməkçisi işinə qoyur. 11 yaşına çatanda o artıq daş yonurdu, 15 yaşında ikən bənnalıq etməyə başlamışdı. Bir müddətdən sonra Tikinti ustası və təşkilatçısı kimi tanınmağa başlayır. Müəyyən qədər vəsait toplayaraq Tağıyev artıq 20 yaşında ev tikintisi və daşyonma işləri təşkil edir. Özünün sonrakı tikinti işlərinə də şəxsən nəzarət edirdi. Tikdirdiyi binalarda, məsələn, [[Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi|özünün yaşadığı binada]] və şəxsən açdırdığı [[AMEA Əlyazmalar İnstitutu|qızlar məktəbinin binasında]] onun dəsti-xətti hiss edilir.<ref>{{kitab3 |müəllif=İlkin Q. |başlıq=Bakı və bakılılar |cavabdeh= |link= |yer=Bakı |nəşriyyat=Nurlar |il=2006 |cild= |səhifələr=234-243 |səhifə= |isbn= |ref= }}</ref> == Fəaliyyəti == Sonradan o özünü ticarətdə və yüngül sənayedə də sınayır. Hər ikisində qabiliyyəti ilə uğur qazanır, dükanlara və manufakturaya sahib olur. O, həm də Bakı neftini, Xəzər dənizi və Qafqaz dəmir yolu vasitəsilə ixrac edən ən böyük sahibkarlardan idi. Məqsədyönlü tədbirləri nəticəsində Tağıyev Azərbaycan iqtisadiyyatının müstəmləkə xarakterinə zərbə vuran, onu sındıran ilk milli sənayeçiliərdən idi.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Azərbaycan Milli Ensiklopediyası |başlıq=Azərbaycan mədəniyyəti, maarifi və iqtisadiyyatının inkişafında böyük rolu olmuş H.Z.Tağıyev haqqında. |yer=Bakı |nəşriyyat=Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi |il=2007 |səhifə=268 }} </ref> ==== Neft sənayesi və nəqliyyat ==== 1870-ci ildə Tağıyevin artıq iki qazanxanadan ibarət kerosin zavodu var idi. Kerosin zavodu ilə yanaşı o, 1872-ci ildə ''"Hacı Zeynalabdin"'' şirkətini yaradır. 1872-ci ildə neftli torpaqlar hərraca qoyulduqda Tağıyev də iki ortağı ilə birlikdə [[Bibiheybət]]də icarəyə torpaq götürüb, buruq quraraq quyu qazmağa başlayır, lakin beş il ərzində heç bir nəticə olmur, xərclər artır, neft isə çıxmırdı. Ortaqlar "zərərli biznesdən" çıxmaq qərarına gəldilər. Zeynalabdin isə onlar tərəfindən qoyulan kapitalı qaytarmaq məcburiyyətində idi. Buna baxmayaraq o, inadla "qara qızıl" axtarmağa davam edirdi. 1878-ci ildə dörd quyudan birində neft fontan vurdu. Bu hadisə həmin andan Z. Tağıyevin şirkətini neft sahəsində öndə gedən müəssisələr sırasına çıxardı. Nəticədə onun gəlirləri sürətlə artmağa başlayırdı. Üç il sonra [[Balaxanı]]da və [[Bibiheybət]]də yerləşən 30 desyatin neft verən torpaq, neft məhsullarının daşınması üçün iki şxun, Tsaritsında (indiki [[Volqoqrad]]), [[Nijni Novqorod]]da, [[Moskva]]da anbarlar, iki – ağ neft və sürtgü yağı zavodu Tağıyevin şirkətinə məxsus idi. Şirkətin illik səmərəliliyi 1 milyon barelə yaxın xam və emal edilmiş məhsul təşkil edirdi. Onu Bakıdakı müsəlman, rus, erməni və yəhudi cəmiyyəti xeyriyyələrinin hamısı özlərinə fəxri sədr seçmişdilər. Bu dövrlərdə Bakı əsl [[Azərbaycanda neft sənayesi|neft səltənətinə]] çevrilmişdi. Bakı ətrafındakı kəndlərdə torpaqlar [[Rusiya]]dan və xaricdən gəlmiş sərmayədarlar tərəfindən alınıb, onlarda neft buruqları ucaldılırdı. Bu Hacını da maraqlandırır və podratçılığı buraxaraq, neft işinə başlayır. 1882-ci ildə Tağıyev 1-ci gildiya tacir rütbəsinə layıq görülür. 1896-cı ildə onun neft şirkəti hasilatda ən yüksək göstəriciyə nail olur. 32 milyon pud (512 kq) neft hasil edir. "Mazut" şirkətinin yaranması ilə əlaqədar, yerli varlılardan [[Ağabala Quliyev|Çolaq Ağabala Quliyev]]in başçılığı ilə "Bakı-Batum" neft kəməri aksioner şirkətini yaradırlar. O zaman üçün nəhəng inşaat hesab edilən bu neft kəməri Bakıdan başlayaraq Kür düzənliyindən keçib, Qafqaz dağlarının ətəyini və [[Suram qalası]]nın yamacını aşıb, Reon düzənliyindən ötərək 800 kilometr məsafədə uzanıb Xəzər sahilini Qara dəniz sahili ilə birləşdirəcəkdi. Bakı nefti okeanlara, uzaq-uzaq ölkələrə, beynəlxalq bazarlara yol açacaqdı. Kəməri uzatmağa 1897-ci ildə başlayıb, 1907-ci ildə tamamlamışdılar. 29 oktyabr 1897-ci ildə Londonda "Rusiya nefti və maye yanacağın hasil edilməsi cəmiyyəti" (və ya "[[Oleum]]") təsis olunarkən Z. Tağıyev Şuranın 6 üzvündən biri olur.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Y. Əhmədova; red. P. Qasımova, N. Əsgərova. |başlıq=''El atası'' |yer=Sumqayıt |nəşriyyat=Sumqayıt şəhər Mərkəzi kitabxanası |il=2016 |səhifə=3 }} </ref> Bundan başqa Tağıyev "Kaspi" birliyi ilə əməkdaşlığını sürətli inkişaf etdirir ki, orada da o,1889-cu ilə qədər 738 pay haqqına, müxtəlif illərdə 100-dən 250-yə qədər fəhlənin çalışdığı 3 gəmiyə, iki quru doka (Q. Ş. Dadaşovla birgə) və körpüyə sahib idi.<ref>H. Z. Tağıyevin "Kaspi" yə etdiyi himayədarlığı haqqında // Kaspi. – 2015. – 7 aprel. – S.3.</ref> ==== Toxuculuq sənayesi ==== 1897-ci ildə neft mədənlərini Britaniya şirkətlərindən birinə satan Tağıyev qeyri-neft sektoruna sərmayə qoyur. 1900-cü ildə isə [[Qafqaz]]da ilk toxuculuq istehsalatı olan [[Bakı Toxuculuq Tikiş Birliyi|toxuculuq fabriki]] açır. Onun inşa etdirdiyi Bakı toxuculuq fabriki Azərbaycanda yeni istehsal sahəsində başlanğıc olur. Toxuculuq fabrikini xammalla təmin etmək məqsədilə Tağıyev Yevlax rayonunda pambıq əkini üçün torpaq sahəsi alır və 1909-cu ildə Cavadda pambıqtəmizləmə zavodu tikdirir. Bakının ən iri ticarət mərkəzi sayılan ticarət evini də Tağıyev təşkil etmişdir.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Hüseynov Ə. |başlıq=XX əsrin 100 görkəmli azərbaycanlısı |yer=Bakı |nəşriyyat= "Sumqayıt" nəşriyyatı |il=2002 |səhifə=140-141 }}</ref> ==== Balıqçılıq sənayesi ==== İmperator [[II Nikolay]]ın qardaşı böyük knyaz [[Mixail Romanov|Mixail Aleksandroviç]] polyak qızı ilə evlənib, taxt-tacından əl götürəndən sonra Tağıyevdən xahiş edir ki, [[Yevlax]] ətrafı meşələrdə ov edib dincəlmək üçün ona icazə versin. O, Hacıya cəvahiratla bəzədilmiş bir qızıl çarka (peymanə) bəxşiş göndərmişdi. Xəzərin Azərbaycan sahillərindən tutmuş [[Dağıstan]]ın sahillərinə, [[Dərbənd]], [[Mahaçqala|Port-Petrovsk]] daxil olmaqla uzunluğu 300 kilometr olan torpaq sahəsi alıb vətəgə salmışdı. Kür qırağındakı vətəgələri dövlətdən icarəyə götürmüşdü. 1890-cı ildə balıq sənayesinə güclü sərmayə qoyan Tağıyev iri balıqçılıq vətəgələrinə sahib olmuşdur. O, balıq məhsullarının saxlanmasını təmin etmək üçün Mahaçqala şəhərində soyuducu zavodu, buz istehsalı zavodu, çəllək zavodu inşa etmişdir. Hacı Zeynalabdin Tağıyev balıqçılığın zəiflədiyini görüb, qızıl üzüyünü balığın ağızına atıb balığı dənizə buraxmışdır. Və bunu eşidən balıqçılar həmin balığı tutmaq arzusu ilə dənizə tökülüşmüşdülər.<ref>{{Kitab3 |müəllif=İsmayıl, M., İbrahimov |başlıq=Görkəmli sənayeçi, el ağsaqqalı Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında |yer=Bakı |nəşriyyat=Azərnəşr |il=1994 |səhifə=124 }} </ref> ==== Enerji sənayesi ==== 1899-cu ildən H. Z. Tağıyev enerji sektoruna qoşulur. Onun bu istiqamətdəki fəaliyyəti 1899-cu ildə "Enerji gücü" səhmdar cəmiyyətinin yaranmasına gətirib çıxardı. Burada Tağıyev sədr müavini vəzifəsində çalışırdı. Artıq XX yüzilliyin əvvəllərinə yaxın Ağ Şəhərdə və Bayıl burnunda səhmdar cəmiyyətinin balansında iki elektrik stansiyası vardı. ==== Mülkiyyəti ==== O, üç ilə şəhərin mərkəzində (1895–1897-ci illər) böyük bir [[Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı|saray]] tikdirir. Bu sarayın hər dörd fasadı və damdakı nəhəng qübbələr diqqəti uzaqdan cəlb edir. Bir üzü Bariyantinski, digəri Starıy politseyski, üçüncüsü Merkuri, dördüncüsü isə Qarçakov küçələrinə baxır. Hər cəhətdən, həm xarici arxitekturasına, həm də daxili bər-bəzəyinə görə şəhərin ən yaraşıqlı binalarından biri sayılır. Layihənin müəllifi [[Yuzef Qoslavski]] əsasən Avropa order memarlıq üslübundan istifadə edib, fərdi kompozisiya yaradıb. Binanın hər dörd tinində və baş girəcəyinin qabağında nəhəng qaz fanarı yanırdı. === Qız məktəbinin açılmasına mane olanlarla mübarizə === Qız məktəbinin açılmasına yerli ruhanilər mane olurdular. Ruhanilər qızlara təhsil vermək təklifindən qəzəblənir və camaatı ayağa qaldırırdılar.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Fərəcov, S. |başlıq=Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maliyyə dəstəsi ilə Bakıda açılan qız məktəbi haqqında |yer=Bakı |nəşriyyat=Mədəniyyət |il=2014 |səhifə= 13}} </ref> Köhnə fikirli ruhanilər məktəb açmaq təklifini bəyənmiş qazi Mir Məhəmməd Kərimi qapısına ağ neft töküb yandırmaqla hədələyirdilər.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Mərdanov M. |başlıq=Azərbaycan təhsil tarixi |yer=Bakı|nəşriyyat=Təhsil |il=2011 |səhifə=115-144 }} </ref> Məktəbin məhz azərbaycanlı qızlar üçün təsis edilməsi maarifçi mesenatın həyatını böyük təhlükə qarşısında qoyurdu.<ref>{{Kitab3 |müəllif= Əhmədov S. |başlıq=Azərbaycan tarixindən 100 şəxsiyyət. |yer=Bakı |nəşriyyat=Ayna Mətbu Evi |il=2006 |səhifə=151-153 }}</ref> Dövrün köhnə fikirli, mühafizəkar adamları azərbaycanlı qızların oxumasını böyük bir qəbahət saydıqlarına görə Hacı Zeynalabdin Tağıyevi də öldürmək istəyirdilər. "Qaragüruhçu iri əmmaməli, qara əbalı ruhanilər, yekəqarın enliqurşaq, saqqalı hənalı hacılar ortaya çıxıb isməti-nisvandan danışa-danışa, Qurandan ayələr, peyğənbər, xəlifə, imamlardan hadisələr və sübutlar gətirərək bu işi küfr adlandırıb. Hacı Zeynalabdin Tağıyevi dindən kənar əməllərdə günahlandırırdılar.<ref>{{Kitab3 |müəllif= |başlıq=Azərbaycan tarixi |yer=Bakı |nəşriyyat="Elm" |il=2008 |səhifə=231-234 }} </ref> Tapançalı-xəncərli qoçular isə təhdidə keçirdilər"<ref>{{Kitab3 |müəllif=[[Manaf Süleymanov]] |başlıq= Hacı Zeynalabdin Tağıyev |yer=Bakı |nəşriyyat="Gənclik" |il=1996 |səhifə=17 }}</ref> Lakin Hacının xalq arasında olan nüfuzu və ətrafındakı adamların onu mühafizə etməsi bu bədxahlığın baş tutmasına imkan vermirdi. Müsəlman qaragüruhçularının sözünü kəsmək üçün Hacı Zeynalabdin Tağıyev nüfuz sahibi olan Molla Mirzə Məhəmməd oğluna çoxlu pul və hədiyyələr verib müqəddəs yerlərə – Məkkəyə, Mədinəyə, Kərbalaya, Qahirəyə, İstanbula, Tehrana göndərmiş və tapşırmışdı ki, oradakı möhtəbər, rəsmi din xadimlərindən mücdəhidlərindən hamısından imza və möhürlə təsdiq edilmiş rəsmi sənədlər alsın ki, müsəlman qızları da oğlanlar kimi şəriət məktəblərindən başqa, müasir məktəblərdə də təhsil ala bilərlər.<ref>Dadaşova S. Bakı-tarixin səhifələri. – Bakı : "Şərq- Qərb" Nəşriyyat Evi, 2013. – S.42–44.</ref> Bu müqəddəs işdə şəriətə zidd heç nə yoxdur. Hacının gördüyü tədbirlər səmərə vermirdi. Ona görə də o, məcbur olub məsciddə ruhanilər qarşısında çıxış etməli oldu: "Camaat, qızlarımızın zəmanə dərsi oxumaları vacibdir. Gözləri açılar, külfətlə rəftarı xoş olar.<ref>Böyük İqtisadi Ensiklopediya. 5 cilddə. V cild. – Bakı : "Şərq Qərb" Nəşriyyat Evi, 2012. – S.30–33.</ref> İngilistana, Firəngistana gedib oxuyan cavanlarımız hərəsi oralarda qollarına bir arvad keçirib gətirirlər. Çünki qızlarımızla məcazları tutmur, dolana bilmirlər. Əcnəbi arvadlardan doğulan uşaqlar bütün varidatımıza vərəsə çıxırlar. İşlər belə getsə, ata-baba ocağımız qalacaq Quransız, namazsız, şəriətsiz. Təzə məktəblərdə qızlara ehkami-şəriyyət, paltar tikmək, toxuculuq, mətbəx işləri, müsəlman (Azərbaycan) və rus dilində oxuyub-yazmaq, elm-hesab, tifillərə tərbiyə vermək öyrədiləcək. Burda nə pis iş var? Molla Əli Hacı Xəlil oğlu! Qulaq as! Mən qızları ismətsiz etmək istəmirəm, naməhrəmlə üzü açıq olmağa çağırmıram. Sırağa gün gecə iyirmi yaşlı ortancıl qızın sancılanmışdı, az qalmışdı ölsün. Lopabığ Ambarsum həkimi gətizdirdin, qızı yoxladı, dava dərman etdi, qız ölümdən qurtardı. İndi de görüm, Lopabığ Ambarsumun əvəzinə müsəlman arvad həkimi olsaydı, şəriətə hansı düzgün gələrdi? Arvad həkimlərinə, müəllimlərinə ehtiyacımız çoxdur. O məktəbi mən bizə padşahlıqdan vəhşi deyiləndən sonra qərara gəldim, açdırdım. Ətək dolusu pul töküb bu məqsədlə bina tikdirmişəm. Dərs deyənlər zənən xeylağı olacaq." === Behbudov işi === 1911-ci il Bakıda Tağıyevin köməkçilərindən biri [[Lütfəli bəy Behbudov]] ilə bağlı yaşadığı məhkəmə işi ilə yadda qalmışdı. Xeyriyyəçiliyi və neft sənayesində nüfuzu ilə tanınan Tağıyev Behbudovu Sona Ərəblinskayaya qarşı nalayiq davranışda ittiham etmişdi. Bu ittiham fiziki qarşıdurmaya qədər yüksəldi və yüksəksəviyyəli məhkəmə prosesinə səbəb oldu. Tağıyev və onun ehtimal olunan altı şəriki 1912-ci il martın 11-də təqsirləndirilərək məhkum edildilər.<ref>{{Cite web |last=Dennis |first=Robert |date=2020-03-21 |title=Tağıyev-Behbudov məsələsi: XX əsrin əvvəllərində Qafqazın müsəlman elitləri arasındakı qarşıdurma |url=https://bakuresearchinstitute.org/the-taghiyev-behbudov-affair-conflict-among-caucasian-muslim-elites-in-the-early-xx-century-2/ |access-date=2024-01-11 |website=Bakı Araşdırmalar İnstitutu |language=az |archive-date=2024-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111141316/https://bakuresearchinstitute.org/the-taghiyev-behbudov-affair-conflict-among-caucasian-muslim-elites-in-the-early-xx-century-2/ |url-status=live }}</ref> == Xeyriyyəçilik == {{Main|Tağıyevin qızlar məktəbi}} 1873-cü ildə icarəyə yer götürərək neft quyusu qazdırıb. 1888-ci ildə H. Z. Tağıyev Bakıda açılan orta-texniki məktəbin 1897-ci ildən fəxri himayəçisi olmuş, həmin ildən daimi olaraq bu məktəbə maddi yardım göstərmişdi.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Əhmədov H. |başlıq=Azərbaycanda xeyriyyə cəmiyyətlərinin maarifçilik fəaliyyəti. |yer=Bakı |nəşriyyat=Mütərcim |il=1997 |səhifə=38-47 }} </ref> H. Z. Tağıyev [[Mərdəkan]]da bağçılıq məktəbi açmışdı. 1895-ci ildən fəaliyyətə başlayan bağçılıq məktəbinin xərclərini Tağıyev öz üzərinə götürmüşdür.<ref>{{Kitab3 |müəllif=XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mədəniyyəti |başlıq=Azərbaycan tarixi |yer=Bakı |nəşriyyat="Bakı Universiteti" nəşriyyatı |il=2014 |səhifə=234 }} </ref> 1896-cı ildə [[Gəncə]]də və [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvanda]], 1897-ci ildə [[Şamaxı]]da, 1906-cı ildə [[Tiflis]]də açılan məktəblərin xeyrinə pul ödəmişdir. Tağıyev Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması məqsədilə külli miqdarda vəsait ödəmişdir.<ref>{{Kitab3 |müəllif=İlkin Q. |başlıq=Şəxsiyyət |yer=Bakı |nəşriyyat=Şur |il=1995 |səhifə=3-25 }}</ref> [[Azərbaycan Respublikası]] Dövlət vəsaiti hesabına 100 nəfəri xarici ölkələrə oxumağa göndərmişdi. Onlardan 10 nəfəri İngiltərəyə, 23 nəfəri İtaliyaya, 45 nəfəri [[Fransa]]ya, 9 nəfəri [[Türkiyə]]yə, 13 nəfəri isə [[Almaniya]] və [[Rusiya]]ya getmişdi. H. Z. Tağıyev həmin tələbələrə də maddi yardım göstərmişdi. Hacı Zeynalabdin Tağıyev 1901-ci ildə 300 min manatlıq vəsait sərf edərək, Bakıda [[Tağıyevin qızlar məktəbi|ilk qızlar məktəbi]] tikdirir. Bəzi mənbələrdə qızlar məktəbinin inşasını Sona xanımın təklif etdiyi göstərilir. Çünki gənc yaşda Hacıya arvad olan Sona xanım təhsil ala bilməmişdi. Bu bütün Zaqafqaziyada yeganə qızlar məktəbi idi. Binanı 1898-ci ildə tikməyə başlayırlar. 1900-cü ildə hazır olur. Bu məktəb Nikolayevski (Kommunist) küçəsində (Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Əlyazmaları fondunun binası) yerləşir. Qızlar məktəbinin binası memarlıq baxımından Azərbaycan memarlığının milli-romantik üslubundadır. Əsas fasaddakı divar bir cərgə ağ, digər cərgə isə qızılı daşdan hörülüb.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası 2 cilddə. II cild |başlıq=Tağıyev Hacı Zeynalabdin Məmmədtağı oğlu (1823-1924) |yer=Bakı |nəşriyyat= Lider Nəşriyyat |il=2005 |səhifə=347-391 }} </ref> Hacı Zeynalabdin Tağıyev bütün Rusiyada birinci növbədə öz mesenatlığı və maarifpərvərliyi ilə tanınmışdır. Onun maarifpərvər xidmətləri əsasən XX əsrin əvvələrindən başlayır. Bu da təsadüfü deyildi. [[Rusiyada 1905-1907-ci illər inqilabı|1905-ci il inqilabından]] sonra hökumətin Oktyabr bəyannaməsi ölkədə mədəni-maarif işlərinin canlanmasına səbəb oldu. Ölkənin hər yerində xeyriyyə məqsədilə bir sıra cəmiyyətlər yarandı. Qəzet və jurnallar çap edilməyə başladı. Bu cəmiyyətlərin yaradılması, qəzet və jurnalların çap edilməsi birinci növbədə Tağıyevin adı ilə bağlıdır. Bu işdə Tağıyev bir növ təşkilatçı rolunu oynayırdı. Xeyriyyə məqsədilə yaradılan cəmiyyətlər ya Tağıyevin şəxsi iştirakı və vəsaiti ilə, ya da onun yaxından köməyi ilə yaradılmışdır. Bundan əlavə Tağıyevin vəsaiti hesabına 1885-ci ildə Bakının əsas qəzeti olan [[Kaspi (qəzet)|"Kaspi" qəzeti]] dərc olunurdu. 1896-cı ildə memar K. B. Skureviçin layihəsi əsasında onun tərəfindən tikilən pasaj (BUM) bu gün də şəhərin ən yaxşı ticarət mərkəzlərindən biridir.<ref>{{Kitab3 |müəllif=Seyidov Y. |başlıq=Azərbaycan dili. Böyük mesenat və xeyriyyəçi H. Z.Tağıyevin həyatı haqqında |yer=Bakı |nəşriyyat=akı Universiteti nəşriyyatı |il=2014 |səhifə=68-69 }} </ref> İlk xeyriyyə cəmiyyəti 1905-ci ildə yaranmış Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti idi. Bundan başqa "Nəşr və maarif", "Nicat" cəmiyyətlərinin yaranmasında da Hacı Zeynalabdin Tağıyevin yaxından köməyi olmuşdur.<ref>{{Kitab3 |müəllif=İlkin, Q. |başlıq=1905-ci ildə Bakıda H.Z.Tağıyev tərəfindən yaradılmış "Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti" və 1906-cı ildə yaradılmış "Nicat" mədəni- maarif cəmiyyəti haqqında |yer=Bakı |nəşriyyat=Bərəkət |il=1991 |səhifə= }}</ref> O zamanlar dustaqları [[Nargin]] adasında saxlayırdılar. Camaat ora gedib-gələndə yaman əziyyət çəkirdi. Axırda Zeynalabdinə müraciət edirlər ki, bu işdə bizə kömək elə, dərdimizə bir çarə qıl. O da, o zaman şəhərin ucqar yeri hesab edilən Quba (Füzuli) meydanı ilə Kömürçü meydanı arasında tikdirdiyi beşmərtəbəli dəyimanı (indiki şirniyyat fabrikini) dustaqxana üçün verir. Digər istinadlara əsasən, Bakıya yüksəkrütbəli təzə məmur təyin edilir. Hacı onun görüşünə gedir və deyir ki, sizə nə kömək lazımsa, utanmayın, söyləyin, mən padşahlıqdan heç nə müzayiqə edən deyiləm. Yüksəkrütbəli şəxs izah edir ki, "dustaqları Nargin adasında saxlayırıq, işçilər gedib-qayıtmağa çox vaxt sərf edirlər. Həm də əziyyət çəkirlər; mümkünsə bu işdə bizə kömək edin". Hacı Zeynalabdin tikilib qurtarmış dəyirman binasını dustaqxana üçün hökumətə verir. Xaricdən gətirdiyi dəyirman avadanlığını toxuculuq fabriki yerləşən əraziyə daşıtdırır, orda dəyirman tikdirir. Özü və ailəsi yaşamaq üçün fabrikin yaxınlığında xüsusi mülk tikdirmişdi və vaxtaşırı orda qalırdılar. ==== Bakı-Şollar su kəmərinin tikintisi ==== Tağıyev həm də [[Bakı–Şollar su kəməri|Bakı-Şollar su kəmərinin]] tikintisi üçün şəxsi vəsaitindən pul ayırıb. Lindleyin xaricdən dəvət etdiyi mühəndislərdən ibarət ekspedisiya qrupu Xudatdan şimal-şərqə doğru meşədə şəffaf, təmiz bulaq suyu olduğunu aşkarlayır. Buna baxmayaraq, Bakı sakinlərinə sərinlik və firavanlıq gətirəcək Şollar kəmərinin çəkilişi bir tərəfdən lazımi vəsaitin tapılmamasından, digər tərəfdən isə layihənin əleyhdarlarının apardıqları əkstəbliğat səbəbindən uzanırdı. Yalnız [[II Nikolay]]ın 6 oktyabr 1909-cu il tarixli fərmanı ilə Bakı şəhərinə 27 milyon rubldan çox olmamaq şərtilə istiqraz buraxılmasına icazə verməsindən sonra Şollar su kəməri layihəsi fəal tikinti mərhələsinə qədəm qoyur.<ref>H. Z. Tağıyevin Bakıya su kəmərinin çəkilməsində olan böyük rolu və köməyi haqqında // Azərbaycan müəllimi. – 2015. – 12 dekabr.- S.11.</ref> Layihənin müəllifi Lindleyin qətiyyəti və inadkarlığı sayəsində kəmərin çəkilişi üçün lazım olan bütün avadanlıq xaricdən alınıb gətirlir. Hətta [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin qızğın çağında belə tikinti işləri səngimir. Kəmərin, anbarların, şəhərdaxili şəbəkənin inşası anbaan sürətlənir. Nəhayət, V. Lindleyin və onun mütəxəssis komandasının, Bakı Dumasının və onun azərbaycanlı deputatlarının, şəhər idarəsinin, tikintidə çalışan minlərlə Azərbaycan kəndlisinin, Bakı fəhlələrinin möhkəm iradəsi və gərgin əməyi hesabına 1916-cı ilin dekabrında Şollar-Bakı su kəmərinin birinci növbəsi, 1917-ci ildə bu gün Bakını ən yaxşı içməli su ilə təmin edən 160 kilometrlik su kəmərinin çəkilməsi başa çatır.<ref>{{Kitab3 |müəllif= Nərimanov N. |başlıq= Nərimanov N. Seçilmiş əsərləri. –H. Z. Tağıyevin 50 illiyi, məişətə və cəmaətə xidmətləri |yer=Bakı |nəşriyyat="Lider nəşriyyat" |il=2004 |səhifə=397-410 }}</ref><ref>{{Kitab3 |müəllif=Fərəcov, S. |başlıq=H.Z.Tağıyevin təklifi və köməyi nəticəsində Bakıya şollar su kəmərinin çəkilməsi haqqında |yer=Bakı |nəşriyyat=Mədəniyyət |il=2015 |səhifə=15 }}</ref> == Ailəsi == [[Fayl:H.Z.Tağıyev və ailə üzvləri vəfat etmiş oğlu Kazımın tabutu önündə.jpg|thumb|Soldan: İsmayıl, Zeynəb xanım, Hacı və Sadıq. Tabutda Kazım yatır]] Hacı Zeynalabdin iki dəfə evlənmişdir. Birinci həyat yoldaşı öz əmisi qızı Zeynəb xanım idi. Zeynəb xanımdan onun iki oğlu, bir qızı olmuşdur: # [[İsmayıl Tağıyev|İsmayıl]] (1865–1930) # Sadıq (1868–1943) # Kazım (kiçik yaşda vəfat edib)<ref>"Hacı Zeynalabdin Tağıyev", MAS Matbaacılık, İstanbul, 2010, səh.165–166. Redaktor: Araz Abbasov</ref> # Xanım (1871–1916) [[Fayl:Taghiyev with his second wife and children.jpg|thumb|Soldan: Leyla, Sona xanım, Sara, Sürəyya, Məmməd, Hacı və İlyas]] İkinci həyat yoldaşı məşhur general leytenant [[Balakişi bəy Ərəblinski]]nin qızı Sona xanım idi. Ərəblinskinin iki qızından böyüyü Hacının oğlu İsmayılın həyat yoldaşı idi. Hacı oğlugildə olarkən Balakişi bəy Ərəblinskinin kiçik qızı Sonanı görüb, bəyənmiş və onunla evlənmişdir. Yəni Hacı öz oğlu ilə bacanaq idi. Sona xanım 16 yaşında ikən 73 yaşlı<ref>{{Cite web |url=https://www.anl.az/down/meqale/hurriyyet/2021/mart/736985.htm |access-date=2024-01-29 |website=www.anl.az |title=Arxivlənmiş surət |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129135952/https://www.anl.az/down/meqale/hurriyyet/2021/mart/736985.htm |url-status=live }}</ref> Tağıyevə ərə verilmişdi. Balakişi bəy Tağıyevin mülkünə ortaq olmaq üçün kiçik qızını Hacıya vermişdi. Sona xanımdan Tağıyevin üç qızı və iki oğlu olmuşdur: # Məmmədtağı (20 avqust 1900<ref name=":1" /> – 1918) — "[[Vəhşi diviziya]]"nın zabiti olarkən [[Lənkəran]]da intihar etmişdir # Məmmədkazım (22 fevral 1903<ref name=":1" /> – 1931) # İlyas (xəstəliyə tutularaq ölmüşdür)<ref>{{Kitab3|müəllif=|başlıq=Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası 10 cilddə. IX cild.|yer=|nəşriyyat=Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş redaksiyası|il=1986|səhifə=121-122}} </ref> # Leyla (16 yanvar 1898<ref name=":1" /> – 23 fevral 1948<ref>{{Cite web |last=Əhməd |first=Dilqəm |author-link=Dilqəm Əhməd |date=2022-08-31 |title=İstanbulda Tağıyev ailəsinə aid iki məzar |url=https://teleqraf.az/news/toplum/339212.html |access-date=2025-03-03 |website=Teleqraf İnformasiya Agentliyi}}</ref>) — [[Şəmsi Əsədullayev]]in oğlu Əli Əsədullayevlə evlənmişdir. # Sara xanım Sarayeva-Tağıyeva (10 may 1899<ref name=":1" /> – 15 dekabr 1991) # Sürəyya (12 aprel 1904<ref name=":1" /> – 1975)<ref>{{Kitab3|müəllif=Araz Abbasov|başlıq="Hacı Zeynalabdin Tağıyev"|yer=İstanbul|nəşriyyat=MAS Matbaacılık|il=2010|səhifə=165-166}}</ref><ref>"Hamının sevimlisi (H. Z. Tağıyev haqqında), Bakı, 2012, səh.165–166. "Təknur". Müəllif: Əşir Bəşiroğlu</ref> === Leyla Əsədullayevanın taleyi === Leyla və Əli Əsədullayevaların Əli, Nadir, Gülnar və Zeynal adlı övladları olmuşdur. Zeynal Türkiyədə anadan olmuşdur. Əli Əsədullyev 1920-ci illərdə ailəsini götürərək əvvəlcə İrana, sonra isə Türkiyəyə mühacirət etmiş, daha sonra ailə Parisə köçmüşdür. Qızları Gülnar Əsədullayev Parisin Sorbonna Universitetini bitirdikdən sonra Leyla Əsədullayeva ilə İstanbula kömüşdür. Leyla Əsədullayeva 1948-ci ildə İstanbulda vəfat etmişdir. Onun məzar daşında bu sözlər qeyd edilmişdir:<ref name=":0">{{kitab3|müəllif=Dilqəm Əhməd|başlıq="Bir ildən yüz ilə"|link=|cavabdeh=|yer=Bakı|nəşriyyat="TEAS Press"|il=2018|cild=|səhifə=29-30|səhifələr=228|isbn=978 9952 310 47 4|doi=|ref=}}</ref> {{cquote|müəllif=|Hacı Zeynalabdin Tağının qızı Leyla Əsədullah". Bakı 17 yanvar 1896, İstanbul 23 fevral 1948.}} "Yeni Kafkasya" jurnalında Leyla Əsədullayevin adına rast gəlinir. "Hacı Zeynalabdin Tağıyevin vəfatının birinci ildönümü" adlı xəbərdə qeyd olunmuşdur:<ref name=":0" /> {{cquote|müəllif=|Bundan bir il əvvəl Bakıda Azərbaycan xeyriyyəçilərindən Hacı Zeynalabdin Tağıyev vəfat etmişdir. Ötən cümə qızı Leyla xanım və yeznəsi Əsədullahzadə Əli bəy tərəfindən mərhumu yad etmək üçün Teşvikiyə məscidində mövlud oxunulub. Mövludda Azərbaycan qaçqınları ilə yerli türklər də iştirak ediblər.}} Leyla Əsədullayevin adına "Qurtuluş" jurnalında da rast gəlinir. Belə ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə Şimali Qafqazın liderlərindən Heydər Bammat arasında olan qarşıdurma ilə bağlı bir xəbərdə onun adı keçmiş, məktubu yayımlanmışdır:<ref name=":0" /> {{cquote|müəllif=|Başda mərhum Əlimərdan bəyin ailəsi olmaqla, azərbaycanlılardan bir çoxu onlara göndərilmiş Parisdə çıxan "Qafqaz" məcmuəsini qəbul etməyərək geri gönədriblər. Onlardan bir qismi banderolun arxasına "gəldiyi yerə qaytarılır" qeydi ilə yetinməyərək məcmuənin müdiri Heydər Bammata bu hərəkətlərinin səbəbini xüsusi qeyd etməyi lüzum görüblər. Buna nümunə olaraq, Azərbaycanın məşhur simalarından mərhum Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qızı hörmətli Leyla xanım Əsədullahın məcmuə idarəsinə göndərdiyi məktubun surətinin özünün icazəsilə dərc edirik: "Çox möhtərəm Heydər bəy! "Qafqaz" məcmuəsini geri göndərirəm. Onu diqqətlə oxudum. Fəqət orada, fikrimcə, Qafqazın ortaq işinə zərər verən nifərtlə dolu çıxışlardan başqa məni maraqlandıracaq bir şey tapmadım. Bundan başqa, evimdə nə oxumaları ilə məşğul olduğum gənclər yetişir. "Qafqaz"ı oxumaq isə ruhun vətənsevərliyi üzərində ancaq mənfi təsir göstərər. Hörmətlə, L.Əsədullah"}} == Ölümü == Sovet Rusiyasının 28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycanı işğal etməsi ilə vəziyyət kökündən dəyişir. İnsanların mülküyyəti əlindən alınır, milli kadrlar və ziyalılar təqib edilməyə başlanır, hər şey Rusiyanın maraqlarına yönəlir. Yerli əhalinin xahişi ilə yeni hakimiyyətin rəhbərlərindən biri olan [[Nəriman Nərimanov]]un göstərişi ilə Tağıyevə mülk seçmək imkanı verilir. O özünün artıq əlindən alınmış keçmiş mülkiyyətlərindən ancaq [[Mərdəkan]]dakı bağ evini seçir. Hacı Zeynalabdin Tağıyev 1924-cü il sentyabrın 1-də, axşam səkkizin yarısında, 85 yaşında (bəzi mənbələrə görə 86 yaşında) vəfat etmiş və sentyabrın 4-də Mərdəkanda dəfn edilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Bu gün Hacı Zeynalabdin Tağıyevin doğum günüdür |url=https://oxu.az/politics/687979 |access-date=2023-02-22 |archive-date=2023-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222190102/https://oxu.az/politics/687979 |url-status=live }}</ref> == Təltif və mükafatları == * II və III dərəcəl [["Müqəddəs Stanislav" ordeni]]<ref>{{Kitab3 |müəllif=Nailə Vəlixanlı |başlıq="Müasirləri Hacı Zeynalabidin Tağıyev Haqqında" |yer=Bakı şəhəri |nəşriyyat="Ziya" NPM |il=2013 |səhifə=4 }}</ref> * [[Şiri-Xurşid ordeni]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * Misir Mərdanov. Azərbaycanın təhsil tarixi. "Təhsil" nəşriyyatı, 2011-ci il. Bakı, I cild, 295 s. == Xarici keçidlər == {{Vikilər | commons = | wikispecies = | wikt = | b = | s = | q = Hacı Zeynalabdin Tağıyev | n = | m = }} * [http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai102_folder/102_articles/102_taghiyev_residence.html Articles about Taghiyev in Azerbaijan International] * [https://www.youtube.com/watch?v=LOP6AQ9OAY8 Sara Tağıyevanın şəxsi arxivi Bakıya gətirilib] * [http://www.islaminsesi.info/payitaht-abdulhamid-filmindeki-saxta-haci-zeynalabidin-tagiyev-sehnesi-bele-ifsa-edildi-tarixi-fakt--84731.html "Payitaht Abdulhamid" filmindəki saxta Hacı Zeynalabidin Tağıyev səhnəsi belə ifşa edildi — Tarixi fakt] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190301032305/http://www.islaminsesi.info/payitaht-abdulhamid-filmindeki-saxta-haci-zeynalabidin-tagiyev-sehnesi-bele-ifsa-edildi-tarixi-fakt--84731.html |date=2019-03-01 }} * [http://www.enter.news/az/news/interesting/56295/haci-zeynalabdin-tagiyevin-osmanli-sultanina-tarixi-hediyyesi-niye-misirden-getirilib-dediler Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Osmanlı sultanına tarixi hədiyyəsi — NİYƏ MİSİRDƏN GƏTİRİLİB DEDİLƏR?] * [https://teleqraf.com/news/art/99298.html Ərəblinskini Tağıyev öldürtdürüb? — İDDİAAALARA CAVAB VERİLDİ] * [https://www.azadliq.info/111094.html Zeynalabdin Tağıyevin heykəlini zibilliyə atdılar FOTO] {{Hacı Zeynalabdin Tağıyev}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Hacılar]] [[Kateqoriya:Tağıyevlər]] [[Kateqoriya:Hacı Zeynalabdin Tağıyev]] [[Kateqoriya:Azərbaycan iş adamları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan milyonçuları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan uzunömürlüləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı uzunömürlülər]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı milyonçular]] [[Kateqoriya:Azərbaycan xeyriyyəçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı xeyriyyəçilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan mesenatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı mesenatlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan incəsənət kolleksiyaçıları]] [[Kateqoriya:Bakı Şəhər Dumasının üzvləri]] [[Kateqoriya:Bakı Şəhər Dumasının I çağırış üzvləri]] [[Kateqoriya:Bakıda vəfat edənlər]] iqj35p1id0k6rtwlz14mfyv8srre82c Prosper Merime 0 43563 8981377 8794954 2026-06-27T18:12:48Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981377 wikitext text/x-wiki {{Yazıçı |adı = Prosper Merime |orijinal adı = |digər adları = |şəkil = Prosper Merimee2.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |ilk adı = |təxəllüsü = |doğum tarixi = 28.9.1803 |doğum yeri = [[Paris]], [[Fransa]] |vəfat tarixi = 23.9.1870 |vəfat yeri = [[Kann]], [[Fransa]] |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |təhsili = |ixtisası = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |əsərlərinin dili = |istiqamət = |janr = |ilk əsəri = |tanınmış əsərləri = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikimənbə = |vikianbar = }} '''Prosper Merime''' ({{Dil-fr|Prosper Mérimée}}; [[28 sentyabr]] [[1803]] – [[23 sentyabr]] [[1870]]) — XIX əsr məşhur fransız yazıçısı, [[Fransa Akademiyası]]nın üzvü. == Həyatı == Yenilik tərəfdarı, [[XVIII əsr]] ideyaları ruhuna sadiq olan kimyaçı alim və rəssam Jan Fransua Leonor Merimenin ailəsində doğulmuş Prosper erkən yaşlarından özündə gözəl zövq və incəsənət sevgisini inkişaf etdirməyə başlamışdır. [[Paris]]də hüquq elmləri kursunu bitirən gənc Prosper əvvəlcə iyul monarxiyası dövrünün nazirlərindən qraf d’Artunun katibi olmuş, sonralar isə [[Fransa tarixi]] abidələrinin baş inspektoru təyin edilmişdir. [[1830]]-cu ildə [[İspaniya]]ya ilk səfəri zamanı o, qraf Teba və onun xanımı ilə tanış olmuşdur. Gələcək Fransa imperatriçası Yevgeniya qraf Tebanın qızı idi. Fransada İkinci imperiya dövründə Merime qrafinya Montihonun ailəsinin köhnə dostlarından biri kimi Tüilrilərin sarayına yaxın adam hesab olunurdu. İmperatriça Yevgeniya və [[III Napoleon]] onunla dost idilər. [[1853]]-cü ildə Merime senator dərəcəsi almışdır. == Ədəbiyyata gəlişi == Merimenin ədəbiyyat sahəsində ilk addımı 20 yaşında yazdığı "Kromvel" tarixi dramıdır. Lakin müəllif bu əsərdən razı qalmadığına görə onu nəşr etdirməyib. [[1825]]-ci ildə o, özünün bir neçə dramatik pyesini "Klara Qasul teatrı" başlığı altında nəşr etdirdi. Lakin mistifikasiyaları çox sevən müəllif ön sözdə qeyd edirdi ki, bu pyesləri [[İspan dili|ispancadan]] tərcümə edib və guya onların müəllifi səyyar truppanın naməlum aktrisasıdır. Hətta nəşrin bəzi nüsxələrinə həmin aktrisanın portreti də əlavə olunmuşdu. Əslində isə bu Merimenin qadın paltarında çəkdirdiyi öz şəkilləri idi. == Yaradıcılığı == Prosper Merime realizm dövrünün [[novella]] ustadı hesab edilir. Bu novellalarda güclü və parlaq xarakterli, orijinal naturalar, yüksək hisslərə malik insanlar təcəssüm olunur. Bunlara "Karmen", "Kolomba", "Falkone" aiddir. Merime həm də pyeslər müəllifidir. Onun "Jakeriya" adlı pyes – xronikasında XVI əsrdəki kəndli hərəkatı təsvir edilir. Onun yeganə böyük romanı "[[IX Karl]] dövrünün xronikası" adlı əsəridir. Bu əsərdə o, Varfolomey gecəsinin hadisələrinin, katoliklərlə protestantların mübarizəsinin bədii təsvirini vermişdir.<ref>[http://www.elibrary.az/docs/medntarve.pdf Mədəniyyət tarixi və nəzəriyyəsi. Ali məktəblər üçün dərslik. Bakı, Sabah nəşriyyatı (2008), 2010, 876 səh.]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Roman və povestləri === * Guzla ({{Dil-fr|Guzla}}) – [[1827]] * Jakeriya ({{Dil-fr|Jacquerie}}) – [[1828]] * Karvahal ailəsi ({{Dil-fr|Famille Carvajal}}) – [[1828]] * IX Karlın hakimiyyətinin xronikası ({{Dil-fr|Chronique du temps de Charles IX}}) – [[1829]] * Matteo Falkone ({{Dil-fr|Mateo Falcone}}) – [[1829]] * Tamanqo ({{Dil-fr|Tamango}}) – [[1829]] * Toledo incisi ({{Dil-fr|Perles Toledo}}) – [[1829]] * Etrusk vazası ({{Dil-fr|Vaseé trusque}}) – [[1830]] * Cəhənnəm sakinləri ({{Dil-fr|Ames du purgatoire}}) – [[1834]] * İlli Venera ({{Dil-fr|Vénus d’Ille}}) – [[1837]] * Jaklin ({{Dil-fr|Jacqueline}}) – [[1839]] * İkili səhv ({{Dil-fr|Double méprise}}) – [[1839]] * Kolomba ({{Dil-fr|Colomba}}) – [[1841]] * Karmen ({{Dil-fr|Carmen}}) – [[1845]] * Lokis ({{Dil-fr|Lokis}}) – [[1869]] '''Ölümündən sonra çap olunan əsərləri''' * Mavi otaq ({{Dil-fr|Chambre bleue}}) – [[1873]] * Son novellalar ({{Dil-fr|Dernières novelles}}) – [[1873]] * Naməlum qadına məktublar ({{Dil-fr|Lettres à une inconnue}}) – [[1874]] * Digər naməlum qadına məktublar ({{Dil-fr|Lettres à une autre inconnue}}) – [[1875]] == Maraqlı faktlar == [[1960]]-cı ildə Prosper Merimenin "Matteo Falkone" hekayəsi əsasında [["Azərbaycanfilm" kinostudiyası]] [[Matteo Falkone (film, 1960)|eyniadlı film]] çəkmişdir. == Mənbə == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://lib.ru/INOOLD/MERIME/ Prosper Merimenin əsərləri] — Lib.ru {{ref-ru}} [[Kateqoriya:Fransa yazıçıları]] [[Kateqoriya:Fransa dramaturqları]] [[Kateqoriya:Fransız yazıçılar]] [[Kateqoriya:XIX əsr tərcüməçiləri]] [[Kateqoriya:Fransız ateistlər]] [[Kateqoriya:Romantisizm dövrü yazıçıları]] [[Kateqoriya:Dramlar]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] kff2vo7dl0l6817mz4b3movxr1w8b9w Səlim Babullaoğlu 0 43899 8981416 8907363 2026-06-27T18:35:11Z ~2026-37074-02 348899 Yeni məlumat, dəqiqləşdirmə 8981416 wikitext text/x-wiki {{Yazıçı |adı = Səlim Babullaoğlu |orijinal adı = Səlim Səlimov |ilk adı = |təxəllüsü = |milliyyəti = [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]] |fəaliyyət illəri = |istiqamət = |ilk əsəri = |tanınmış əsərləri = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikimənbə = |vikianbar = }} '''Səlim Babullaoğlu''' ({{DVTY}}) — şair, tərcüməçi, esseist, müstəqillik illəri Azərbaycan şeirinin öncüllərindən biri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin beynəlxalq əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə katibi.<ref>{{Cite web |title=Rəşad Məcid, Elçin Hüseynbəyli və Səlim Babullaoğluna yeni vəzifə verilib |url=https://leqal.az/medeniyyet/9889-resad-mecid-elcin-huseynbeyli-ve-selim-babullaogluna-yeni-vezife-verilib.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515102308/https://leqal.az/medeniyyet/9889-resad-mecid-elcin-huseynbeyli-ve-selim-babullaogluna-yeni-vezife-verilib.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Bu şəxslər AYB-də vəzifəyə seçildi |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/anar-yeniden-ayb-nin-sedri-secildi-fotolar-yenilenib-380252 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115719/https://qafqazinfo.az/news/detail/anar-yeniden-ayb-nin-sedri-secildi-fotolar-yenilenib-380252 |url-status=live }}</ref> Avropa Elm və Sənət Akademiyasının həqiqi üzvü. == Həyatı == Səlim Babullaoğlu 1972-ci il dekabrın 10-da [[Şirvan (Azərbaycan)|Əli-Bayramlı]] şəhərində (indiki Şirvan şəhəri) ziyalı ailəsində anadan olub. Əli Bayramlı şəhərində orta məktəbi bitirdikdən sonra (1979–1989) M. Ə. Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsində (1990–1995) ali təhsil alıb. İlk mətbu şeirləri və məqalələri orta təhsil aldığı illərdə Əli-Bayramlı şəhərinin "İşıq" və "Mayak" qəzetlərində dərc olunub. Universitet illərindən müxtəlif qəzetlərlə ("Bakı Universiteti", "Dədəm Qorqud", "İstiqlal", "Yeni Quruluş", "Biznes-press", "[[Aydınlıq (qəzet, Azərbaycan)|Aydınlıq]]", "[[Zaman Azərbaycan (qəzet)|Zaman]]" ([[Türkiyə]]), "7 gün", "[[Xalq qəzeti]]", "[[Azadlıq (qəzet)|Azadlıq]]" qəzeti ("Ədəbi Azadlıq" əlavəsi), "Yeni Azərbaycan", "[[525-ci qəzet]]") əməkdaşlıq edib. Şeirləri və tərcümələri dövri ədəbi mətbuatda çap olunub. Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində "Xəzər" redaksiyasında (1997–2000) müxbir və redaktor kimi çalışıb, "Yaddaş" proqramının aparıcısı, "Üz-üzə" proqramının redaktoru olub. "Yeni Azərbaycan" qəzetinin rus dilində nəşr olunan "Сегодня" əlavəsinin məsul redaktoru (2003), [[ATV Kitab|"ATV Kitab" seriyasının]] redaktoru, [[Kitabçı (jurnal)|"Kitabçı" jurnalının]] baş redaktoru (2013–2016) olub. Ötən əsrin 90-cı illərinin ortalarından etibarən ədəbiyyatla peşəkar məşğul olmağa başlayıb. Şeirləri, müsahibə və məqalələri 20-dən artıq dilə (türk, alman, polyak, ingilis, gürcü, ukrain, rus, yapon, fransız, macar, ərəb, fars, özbək, qırğız, serb, monteneqro, makedon, fin, rumın, ispan, italyan, türkmən və s.) tərcümə edilib, müxtəlif nüfuzlu qəzet, jurnal və saytlarda ("Türk edebiyatı", "Kültür-Sanat", "Cumhuriyet",<ref>{{Cite web |title=Azeri şiiri İstanbul’da |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/azeri-siiri-istanbulda-1248760 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115716/https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/azeri-siiri-istanbulda-1248760 |url-status=live }}</ref> "Hece"<ref>{{Cite web |title="Hece" dərgisinin yeni sayı Azərbaycan ədəbiyyatına həsr olunub |url=https://litpark.az/az/gundem/466/hece-dergisinin-yeni-sayi-azerbaycan-edebiyyatina-hesr-olunub/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514031324/https://litpark.az/az/gundem/466/hece-dergisinin-yeni-sayi-azerbaycan-edebiyyatina-hesr-olunub/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Heceöykü 45.Sayı |url=https://hece.com.tr/kategori/HECEOYKU_Dergisi/Dosya_Cagdas_Azerbaycan_Oykusu.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115811/https://hece.com.tr/kategori/HECEOYKU_Dergisi/Dosya_Cagdas_Azerbaycan_Oykusu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hece 317. Sayı |url=https://hece.com.tr/kategori/Hece_Dergisi/Hece_317.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115716/https://hece.com.tr/kategori/Hece_Dergisi/Hece_317.html |url-status=live }}</ref> — Türkiyə; "Literaturnaya qazeta"<ref>{{Cite web |title=Беспокоит шёпот сердца. Cовместный проект Евразийская муза |url=https://lgz.ru/article/N7--6211---2009-02-18-/B%D0%B5spokoit-sh%D1%91pot-s%D0%B5rdtsa7861/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515082342/https://lgz.ru/article/N7--6211---2009-02-18-/B%d0%b5spokoit-sh%d1%91pot-s%d0%b5rdtsa7861/ |url-status=live }}</ref>, "Drujba narodov"<ref>{{Cite web |title=Салим Бабуллаоглу ...И уходи ты, ради Бога! |url=https://magazines.gorky.media/druzhba/2006/3/i-uhodi-ty-radi-boga.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115716/https://magazines.gorky.media/druzhba/2006/3/i-uhodi-ty-radi-boga.html |url-status=live }}</ref>, Knijnoye obozrenie, "Vavilon/Text only"<ref>{{Cite web |title=Немного звука и немного безмолвия. Современная азербайджанская поэзия в переводах Ниджата Мамедова |url=http://www.vavilon.ru/textonly/issue13/azerbaijan.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205035019/http://www.vavilon.ru/textonly/issue13/azerbaijan.html |url-status=live }}</ref> — Rusiya; "Odra", "Kultura liberalna"<ref>{{Cite web |title=Ten sam wymiar wolności. O tomie poezji Selima Babullaoglu „Nie ma kto pisać do pułkownika” |url=https://kulturaliberalna.pl/2018/03/20/anna-augustyniak-europejski-poeta-wolnosci-selim-babullaoglu/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512113834/https://kulturaliberalna.pl/2018/03/20/anna-augustyniak-europejski-poeta-wolnosci-selim-babullaoglu/ |url-status=live }}</ref> — Polşa; "La Traductiere"<ref>{{Cite web |title=éditions La Traductière Paris, 2020 |url=https://docplayer.fr/209237829-Editions-la-traductiere-paris-2020.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124915/https://docplayer.fr/209237829-Editions-la-traductiere-paris-2020.html |url-status=live }}</ref> — [[Fransa]]; "Kultura", "Kiyevskaya Rus", "Vsesvit"<ref>{{Cite web |title=Всесвіт. Український журнал іноземної літератури. №11-12, 2014 |url=https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2014/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124917/https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2014/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Всесвіт. Український журнал іноземної літератури. №11-12, 2020 |url=https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2020/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124913/https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2020/ |url-status=live }}</ref> — Ukrayna; "Kitob dünyosi", "Jaxon odobiyyatı" — Özbəkistan; "Revista Literara"<ref>{{Cite web |title=Revista Literara. Publicatie de literatura si dialog cultural. №4, 2017 |url=https://uniuneascriitorilor.md/media/arhiva_revista_files/Revista_literara_nr.4_2017.pdf |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124913/https://uniuneascriitorilor.md/media/arhiva_revista_files/Revista_literara_nr.4_2017.pdf |url-status=live }}</ref> — Moldova, "Sveske", "Knijne novine"<ref>{{Cite web |title=Награда из Сербии. Салим Бабуллаоглу удостоен престижной литературной премии |url=http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2016/aprel/486665.htm |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124912/http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2016/aprel/486665.htm |url-status=live }}</ref> — Serbiya; "Convorbırı literare"<ref>{{Cite web |title="Əbədi təklik", yaxud "içimdəki həqiqi müəllif" - Marius Çelaru Səlim Babullaoğlunun rumınca nəşr olunan "Avqust" şeirləri kitabı haqqında yazır |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/9911-ebedi-teklik-yaxud-icimdeki-heqiqi-muellif |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124912/https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/9911-ebedi-teklik-yaxud-icimdeki-heqiqi-muellif |url-status=live }}</ref> — [[Rumıniya]], "Современи диjaлози" — Makedoniya, "Alternativa", "New Saunje"<ref>{{Cite web |title=პასუხები გაზეთ „კასპის“ შეკითხვებზე |url=https://newsaunje.ge/index.php?do=full&id=428&fbclid=IwAR37bkrtmkpUbJXsDShQVN2oU0QBxvhjBD6W6M4z |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124913/https://newsaunje.ge/index.php?do=full&id=428&fbclid=IwAR37bkrtmkpUbJXsDShQVN2oU0QBxvhjBD6W6M4z |url-status=live }}</ref> — Gürcüstan; "Publisher Weekly-Arabian"<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu: "Azərbaycan ərəb ədəbiyyatına həmişə maraq göstərib" |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/muzakire/6463-selim-babullaoglu-azerbaycan-ereb-edebiyyatina-hemise-maraq-gosterib |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124944/https://edebiyyatqazeti.az/news/muzakire/6463-selim-babullaoglu-azerbaycan-ereb-edebiyyatina-hemise-maraq-gosterib |url-status=live }}</ref> — BƏƏ, "Nizwa"<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan ədəbiyyatı Omanın məşhur "Nizva" ədəbiyyat dərgisində |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/9915-azerbaycan-edebiyyati-omanin-meshur-nizva-edebiyyat-dergisinde |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124908/https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/9915-azerbaycan-edebiyyati-omanin-meshur-nizva-edebiyyat-dergisinde |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=في العدد الجديد من مجلة نزوى.. ملف يدرس اتجاهات الأدب الأذربيجاني المعاصر ومحور عن الأمريكي ستيفن كرين |url=https://shaabnews.co/?p=62777 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124916/https://shaabnews.co/?p=62777 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=مجلة نزوى.. ملف يدرس اتجاهات الأدب الأذربيجاني المعاصر ومحور عن الأمريكي ستيفن كرين |url=https://www.addustour.com/articles/1326082 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124911/https://www.addustour.com/articles/1326082 |url-status=live }}</ref> — Oman və s.) dərc edilib, Türkiyə, [[Almaniya]], Danimarkar, Ukrayna, Polşa, Gürcüstan, Rumıniya, Macarıstan, [[İran]] və Serbiyada kitabları nəşr olunub. Səlim Babullaoğlu 2003-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) və Birliyin İdarə heyətinin üzvüdür. 2004–2014-cü illərdə AYB nəzdində qurucusu olduğu "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin, "DƏB" (Dünya Ədəbiyyatından Books) və "Yeni DƏB" kitab seriyasının baş redaktoru, 2014–2021-ci illərdə [[Azərbaycan Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzi]]nin sədri, 2021-ci ildən indiyədək AYB-nin beynəlxalq əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə katibi, birliyin Qəbul Komissiyasının sədridir. Türkiyə Ədəbiyyat Vəqfi Azərbaycan təmsilçisi, TÜRKSOY Yazarlar Birliyinin vitse-prezidenti<ref>{{Cite web |title=TÜRKSOY Yazarlar Birliyi yaradıldı |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10084-turksoy-yazarlar-birliyi-yaradildi |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124943/https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10084-turksoy-yazarlar-birliyi-yaradildi |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=TÜRKSOY Yazarlar Birliği kuruldu |url=https://www.turksoy.org/haberler/turksoy-yazarlar-birligi-kuruldu |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124909/https://www.turksoy.org/haberler/turksoy-yazarlar-birligi-kuruldu |url-status=live }}</ref>, Dünya Şairlər Hərəkatının (Movimiento Poetas del Mundo) Azərbaycandakı Fəxri səfiridir (2015)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu Dünya Şairlər Hərəkatının səfiri oldu |url=https://525.az/?name=xeber&news_id=42793 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124912/https://525.az/?name=xeber&news_id=42793 |url-status=live }}</ref>. GUAM ölkələri yazıçılarının könüllü PenGUAM təşkilatının sədri olub (2008–2010), Qırğızısan və Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü, Bişkek PEN Mərkəzinin üzvüdür (2006-cı ildən). Prezident təqaüdçüsüdür (2008). Bir çox milli və əcnəbi ədəbiyyat ödüllərinə layiq görülüb. "DƏB", "Yeni DƏB", "ATV Kitab", "525 kitab" seriyalarının yaradıcısı, "Xalq əmanəti" (Xalq Bank) seriyasının redaktoru olub, 200-dən artıq kitabın tərtibçisi, redaktoru, tərcüməçisi və naşiridir. Səlim Babullaoğlunun "Qitara üçün nəğmə" şerinə və "İlyas Göçmənin şəkil dəftəri" silsiləsindən ilk şerinə ("Təsvirə ithaf") tanınmış bəstəkar Tahir İbişov "Dalğalar"<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Dalğalar (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=hCasTX9i4uA |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013421/https://www.youtube.com/watch?v=hCasTX9i4uA |url-status=live }}</ref> və "Təsvirə ithaf"<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Təsvirə ithaf (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=h8dYPqrr5a4 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013420/https://www.youtube.com/watch?v=h8dYPqrr5a4 |url-status=live }}</ref> kompozisiyalarını (hər iki əsərin ifaçısı İslamə Abdullayevadır) bəstələyib. Xalq artisti Faiq Süçəddinovun bəstələdiyi "Zəfər" simfonik poeması (2021)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Zəfər (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=R6itgX79bOs |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055109/https://www.youtube.com/watch?v=R6itgX79bOs |url-status=live }}</ref> və "Şuşa" oratoriyasının (2022)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Şuşa oratoriyası (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=OLhB7y11acc |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055115/https://www.youtube.com/watch?v=OLhB7y11acc |url-status=live }}</ref> (hər iki əsərin solo ifaçısı Xalq artisti Samir Cəfərovdur) sözlərinin müəllifidir. Səlim Babullaoğlunun yaradıcılığı ilə bağlı həm Azərbaycanın, həm dünyanın Anar, [[İlqar Fəhmi]], Seyfəddin Hüseynli, Qismət, [[Azər Turan]], [[Elnarə Akimova]], [[Əkbər Qoşalı]], [[Kənan Hacı]], [[Balayar Sadiq]], Gülxani Pənah, [[Nərgiz Cabbarlı]] (Azərbaycan), [[Ataol Bəhrəmoğlu]] (Türkiyə), Attila Balaş (Macarıstan), Dmitro Stus, Dmitro Drozdovski (Ukrayna), Şəms Ləngərudi, Mustafa Məstur, Səid Muğanlı (İran), Besik Xaranauli, Şota İataşvili, Givi Alxazişvili, Zviad Ratiani, Oktay Kazımov (Gürcüstan), Nikolae Spetaru, Marqareta Kurtesku (Moldova), Marius Çelaru (Rumıniya), Urşula Kozel, Anna Augustınyak, Kinga Minarska (Polşa) kimi bir çox ədibləri<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu — 50 |url=https://525.az/news/208320-selim-babullaoglu-50 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508231951/https://525.az/news/208320-selim-babullaoglu-50 |url-status=live }}</ref> fikirlər söyləyib, barəsində məqalələr yazıblar. [[Cavanşir Yusifli]]nin Səlim Babullaoğlunun yaradıcılığından bəhs edən "Sözdən əşyaya"<ref>{{Cite web |title=Cavanşir Yusifli. Sözdən əşyaya |url=https://medeniyyet.az/page/news/51585/Sozden-esyaya.html |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013423/https://medeniyyet.az/page/news/51585/Sozden-esyaya.html |url-status=live }}</ref> adlı araşdırma kitabı nəşr edilib. Rejissor Ruslan Mollayevin Zəfər savaşından və ədəbiyyatdan bəhs edən "Sözün zəfəri"<ref>{{Cite web |title=Ruslan Mollayev. Sözün zəfəri (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Tm4SpKprQ4U |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013421/https://www.youtube.com/watch?v=Tm4SpKprQ4U |url-status=live }}</ref> sənədli filmində çəkilib. Səlim Babullaoğlu ədəbi fəaliyyəti boyu ardıcıl poeziya tərcüməsi ilə məşğul olub, dünyanın onlarla məşhur şairinin şeirlərini Azərbaycan dilinə çevirib. O, 1997–2021-ci illərdə Azərbaycanda tərcümə işinin vəziyyəti ilə bağlı 3 dəfə geniş məruzə edib.<ref>Bax: "Dünya ədəbiyyatı" dərgisi, 2004 (№ 1); "Ədəbiyyat qəzeti" (16. XII.2011) və "Ədəbiyyat qəzeti", 12–28. VII.2022.</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu 2005-2011-ci illərdə Azərbaycanda tərcümə işinin vəziyyətilə bağlı məruzə edib |url=https://old.525.az/view.php?lang=az&menu=6&id=34721&type=1#gsc.tab=0 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015330/https://old.525.az/view.php?lang=az&menu=6&id=34721&type=1#gsc.tab=0 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Keçmişə gələcək naminə — Qurultayqabağı məruzə — Səlim Babullaoğlu |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/9093-kecmise-gelecek-namine |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015411/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/9093-kecmise-gelecek-namine |url-status=live }}</ref> "Sözün repressiyası", "Sözdən toxunmuş aləm" və bir çox sənədli filmin ssenari müəllifi və redaktorudur. Onun iştirakı ilə 150 cildlik "Dünya ədəbiyyatı kitabxanası"nın siyahısı hazırlanıb. Azərbaycan şeiri və nəsri, uşaq ədəbiyyatı antologiyaları, eləcə də "Azərbaycan qadın poeziyası antologiyası"nı hazırlayıb ki, bu kitablar da rus, ingilis, rumın, italyan, ərəb, ukrayna, polyak, monteneqro və macar dillərində çap olunub; onlarla klassik və müasir Azərbaycan ədiblərinin əsərləri 10-dan artıq ölkədə onun təqdimatı ilə müstəqil publikasiyalar, ayrıca toplu və kitablar şəklində dərc edilib. Qurucusu olduğu "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin Türkiyə, İsrail, Pakistan, İngiltərə, Ukrayna, Rusiya, Serbiya, Moldova, Rumıniya, İran və Oman ədəbiyyatı xüsusi sayları (Seyfəddin Hüseynlinin redaktorluğu ilə) dərc edilib.<ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı"nın yeni sayı — "Elmi baxış" |url=https://525.az/news/142800-dunya-edebiyyatinin-yeni-sayi-elmi-baxis |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515222906/https://525.az/news/142800-dunya-edebiyyatinin-yeni-sayi-elmi-baxis |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı — İngiltərə" işıq üzü gördü |url=https://525.az/news/82086-dunya-edebiyyati-ingiltere-isiq-uzu-gordu |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513020841/https://525.az/news/82086-dunya-edebiyyati-ingiltere-isiq-uzu-gordu |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin "İsrail" sayı üçün (esse) |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/proza/8449-dunya-edebiyyati-dergisinin-israil-sayi-ucun |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015330/https://edebiyyatqazeti.az/news/proza/8449-dunya-edebiyyati-dergisinin-israil-sayi-ucun |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/xeber/Dunya_edebiyyati_jurnalinin_yeni_nomresinde-1283680 |title="Dünya ədəbiyyatı" jurnalının yeni nömrəsində… |access-date=2023-05-13 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124041738/https://azertag.az/xeber/Dunya_edebiyyati_jurnalinin_yeni_nomresinde-1283680 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin yeni sayı nəşr olundu |url=https://kulis.az/xeber/media/dunya-edebiyyati-dergisinin-yeni-sayi-nesr-olundu-42900 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015331/https://kulis.az/xeber/media/dunya-edebiyyati-dergisinin-yeni-sayi-nesr-olundu-42900 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı" jurnalının yeni sayı bütövlükdə Pakistan ədəbiyyatına həsr edilib |url=https://sim-sim.az/pakistan-%C9%99d%C9%99biyyatinin-az%C9%99rbaycanda-ilk-%C9%99hat%C9%99li-n%C9%99sri/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015344/https://sim-sim.az/pakistan-%C9%99d%C9%99biyyatinin-az%C9%99rbaycanda-ilk-%C9%99hat%C9%99li-n%C9%99sri/ |url-status=live }}</ref> 2019-cu ildə onun rəhbərliyi ilə dahi Azərbaycan şairi Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi ilə əlaqədar şairin ilk dəfə rumın dilində "Ənəlhəqq" (Sunt purul adevar)<ref>{{Cite web |title=Sunt purul adevar (Textul): gazeluri, rubaiate: 650 de versuri /I. Nasimi ; trad. I. T. Zegrea ; aut. proiect. S. Babullaoglu ; Ambasador Extraordinar şi Plenipotentiar al Republicii Azerbaijan in Republica Moldova ; Congresului Azerilor din Moldova |url=http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:680914&theme=e-kataloq |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021019/http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:680914&theme=e-kataloq |url-status=live }}</ref> — 650 misralıq qəzəl və rübailərindən ibarət kitabının tərcüməsi və nəşri gerçəkləşib. Onun təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə Bakıda Ukrayna, Moldova və İran ədəbiyyatı günləri, Kişinyov və Kiyevdə isə [[Azərbaycan ədəbiyyatı]] günləri təşkil edilib. [[Fayl:Salim Babullaoghlu01.jpg|250 px|thumb|left|Səlim Babullaoğlu]] Səlim Babullaoğlunun tərtibçiliyi ilə Türkiyənin tanınmış "Təmrin" dərgisi Azərbaycanın görkəmli ədiblərinə, maarifçilərinə (M. F. Axundzadə, M. Ə. Sabir, R. Rza, M. Müşfiq, B. Vahabzadə, Anar, N. Gün, Ş. Hüseynov və Ç. Abdullayevə) həsr olunan xüsusi saylar hazırlayıb, nəşr edib. 2015-ci ildə onun rəhbərliyi və təşkilatçılığı ilə "I Bakı Beynəlxalq Poeziya Festivalı"<ref>{{Cite web |title=I Bakı Beynəlxalq Poeziya Festivalı başlanıb |url=https://525.az/news/33710-i-baki-beynelxalq-poeziya-festivali-baslanib |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021010/https://525.az/news/33710-i-baki-beynelxalq-poeziya-festivali-baslanib |url-status=live }}</ref> keçirilib, festivalda 8 ölkədən 10 tanınmış şair iştirak edib. Ukraynada və Monteneqroda Azərbaycan yazıçılarının Qarabağ mövzusundakı əsərlərindən ibarət antologiyalar — "Bayraqdar"<ref>{{Cite web |title=Yazarlarımızın Qarabağ hekayələri Ukraynada |url=https://kulis.az/news/36413 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021012/https://kulis.az/news/36413 |url-status=live }}</ref> və "Qarabağ: tale hekayələri"<ref>{{Cite web |title=Monteneqroda "Qarabağ: Tale hekayələri" toplusu işıq üzü görüb |url=https://525.az/news/192450-monteneqroda-qarabag-tale-hekayeleri-toplusu-isiq-uzu-gorub |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021018/https://525.az/news/192450-monteneqroda-qarabag-tale-hekayeleri-toplusu-isiq-uzu-gorub |url-status=live }}</ref> onun tərtibçiliyi ilə tərcümə edilərək nəşr edilib (2021, 2022). 2020-ci il pandemiya dövründə Səlim Babullaoğlunun təşəbbüsü ilə [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]] Azərbaycan Dövlət Televiziyası<ref>{{Cite web |title="Dünya şairləri Azərbaycan üçün şeir oxuyurlar!" layihəsinə start verildi |url=https://525.az/?name=xeber&news_id=139584&fbclid=IwAR07eCFjnZi91QSMbNoNyLBGteH3o3dhyWZKqkirFcoa94ybOHptDZJex2g |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021017/https://525.az/?name=xeber&news_id=139584&fbclid=IwAR07eCFjnZi91QSMbNoNyLBGteH3o3dhyWZKqkirFcoa94ybOHptDZJex2g |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Dünya Şairləri Azərbaycan üçün şeir oxuyurlar (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=NLrfLG24LdY |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055340/https://www.youtube.com/watch?v=NLrfLG24LdY |url-status=live }}</ref> və "Real" TV<ref>{{Cite web |title=Dünya şairləri REAL TV-də AYB Bədii Tərcümə Mərkəzi və "Ədəbiyyat qəzeti"nin birgə təşkilatçılığı ilə evdəqal kampaniyası çərçivəsində öz şeirlərini oxuyacaqlar. (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=1YPVOZDyk30 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021017/https://www.youtube.com/watch?v=1YPVOZDyk30 |url-status=live }}</ref> birgə "Evdə qal!" şüarı altında "Dünya şairləri Azərbaycan üçün şeir oxuyurlar" layihəsini keçirib və bu televiziya layihəsinə 20 ölkədən 24 məşhur əcnəbi şair qatılıb. 2020-ci ildə, 44 günlük Zəfər savaşı günlərində Səlim Babullaoğlu dünyanın 25-dən artıq ölkəsinin 60-dan artıq ədibinə və ədəbiyyat təşkilatına Azərbaycanın haqq işi ilə bağlı müraciətlər göndərmiş<ref>{{Cite web |title=Azərbaycanlı şair dünya yazıçılarına müraciət etdi |url=https://kulis.az/xeber/media/Azrbaycanli-sair-dunya-yazicilarina-muracit-etdi-colorredMtn-color-33988 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514132443/https://kulis.az/xeber/media/Azrbaycanli-sair-dunya-yazicilarina-muracit-etdi-colorredMtn-color-33988 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Салим Бабуллаоглу: «Именно в такие дни узнаешь, кто друг, а кто просто маскировался» |url=https://zerkalo.az/salim-babullaoglu-imenno-v-takie-dni-uznaesh-kto-drug-a-kto-prosto-maskirovalsya/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021012/https://zerkalo.az/salim-babullaoglu-imenno-v-takie-dni-uznaesh-kto-drug-a-kto-prosto-maskirovalsya/ |url-status=live }}</ref>, iranlı yazıçıların "ermənipərəst" müraciətinə cavab vermiş<ref>{{Cite web |title=İranlı incəsənət xadimlərinin "sülh çağırışı"na düzəliş! |url=https://525.az/?name=xeber&news_id=154948&fbclid=IwAR2dNzIFGXq9YeTioe7J71KfhW8voRW5ttRrJ3KMOrMV2gwELXZ9lGu41mI#gsc.tab=0 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021012/https://525.az/?name=xeber&news_id=154948&fbclid=IwAR2dNzIFGXq9YeTioe7J71KfhW8voRW5ttRrJ3KMOrMV2gwELXZ9lGu41mI#gsc.tab=0 |url-status=live }}</ref>, "Europa in Versi" poeziya festivalının direktoru Laura Qaravalyaya müsahibə vermişdir.<ref>{{Cite web |title=Un’intervista al poeta azero Salim Babullaoglu sulla ripresa del conflitto nel Nagorno Karabakh. Questo è il punto di vista di un poeta azero. Ospiterei anche quello di un poeta armeno. |url=https://www.lauragaravaglia.it/unintervista-al-poeta-azero-salim-babullaoglu-sulla-ripresa-del-conflitto-nel-nagorno-karabakh-questo-e-il-punto-di-vista-di-un-poeta-azero-ospiterei-anche-quello-di-un-poeta-armeno/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021015/https://www.lauragaravaglia.it/unintervista-al-poeta-azero-salim-babullaoglu-sulla-ripresa-del-conflitto-nel-nagorno-karabakh-questo-e-il-punto-di-vista-di-un-poeta-azero-ospiterei-anche-quello-di-un-poeta-armeno/ |url-status=live }}</ref> 2022-ci ilə ildə Səlim Babullaoğlunun təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Azərbaycanın "Şanlı Zəfər Savaşı" və "Şuşa ili"nə ithafən Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və "Space" Müstəqil Teleradio Şirkəti ilə birlikdə "Şuşaya salam!" beynəlxalq poeziya layihəsini<ref>[https://azertag.az/xeber/Susaya_salam_Beynelxalq_Poeziya_layihesinin_teqdimati_olub-2304329 "Şuşaya salam" Beynəlxalq Poeziya layihəsinin təqdimatı olub]</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. "Şuşaya salam" — Space TV/Reportaj (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=CLryDX5H7lg&t=1s |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055203/https://www.youtube.com/watch?v=CLryDX5H7lg&t=1s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Şuşaya salam" — Space TV (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=_OTElKBqQrI |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055201/https://www.youtube.com/watch?v=_OTElKBqQrI |url-status=live }}</ref> gerçəkləşdirib, sentyabrın 27-dən noyabrın 9-a qədər 44 gün ərzində keçirilən layihəyə 30 ölkədən 44 şair qatılıb. Beynəlxalq Leopold Sedar Senghor Beynəlxalq Akademiyasına həqiqi üzvü (Milan, 2023) <ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu Beynəlxalq Akademiyanın həqiqi üzvü seçildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926160617/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |archive-date=2024-09-26 |access-date=2024-09-25 |website=Kulis.az |language=az}}</ref> <ref>{{Cite web |last= |first= |title= |url=https://www.accademiainternazionalesenghor.com/membri-d}}{{Dead link|date=November 2024|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://525.az/news/274118-selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secilib?fbclid=IwY2xjawFhRpxleHRuA2FlbQIxMQABHUxyk19SBKO1VQLSZWfhzPjNryRIL1v_wfu-jx3EfpviLDRwNOvYaO_LDQ_aem_5G4el5FY6beltvVFQQD6xw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926144249/https://525.az/news/274118-selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secilib?fbclid=IwY2xjawFhRpxleHRuA2FlbQIxMQABHUxyk19SBKO1VQLSZWfhzPjNryRIL1v_wfu-jx3EfpviLDRwNOvYaO_LDQ_aem_5G4el5FY6beltvVFQQD6xw |archive-date=2024-09-26 |access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu Beynəlxalq Akademiyanın həqiqi üzvü seçildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926160617/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |archive-date=2024-09-26 |access-date=2024-09-25 |website=Kulis.az |language=az}}</ref>, Beynəlxalq Tomitane Akademiyasının fəxri üzvü, Avropa Elm və Sənət Akademiyasının(2025, Avstriya, Zalsburq) həqiqi üzvü<ref>{{Cite web |title=Həmyerlimiz Avropa Akademiyasının həqiqi üzvü oldu |url=https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228200-hemyerlimiz-avropa-akademiyasinin-heqiqi-uzvu |access-date=2025-06-13 |website=Xalqqazeti.az |language=az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613094821/https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228200-hemyerlimiz-avropa-akademiyasinin-heqiqi-uzvu |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-04 |title=Салим Бабуллаоглу избран действительным членом Европейской академии наук и искусств, в которой состоят нобелевские лауреаты |url=https://www.trend.az/life/socium/4053304.html |access-date=2025-06-13 |website=Trend.Az |language=ru |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613100425/https://www.trend.az/life/socium/4053304.html |url-status=live }}</ref> seçilib. == Mükafatları == * Tərcümələrə görə "Ulus" qəzetinin "Nar budağı" mükafatı (Bakı, 2001) * "İlin tərcüməçisi" — İ. Brodskidən tərcümələrə görə (Gənclər və İdman Nazirliyi, Bakı, 2001) * Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumunun Milli Kitab Mükafatı (2003, 2004) * İLESAM təşkilatının keçirdiyi M. Füzuli Beynəlxalq Poeziya Müsabiqəsinin Jüri Ödülü (Türkiyə, Ankara, 2004) * "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin nəşrinə görə "Qızıl Qlobus" mükafatı (Bakı, 2005) * Art Salı Sənət-Foto Qrupunun mükafatı (Türkiyə, İstanbul, 2006) * İstanbul Qəbzə Bələdiyyəsinin mükafatı(2006) * Qırğızıstan Yazıçılar İttifaqının "Qızıl Qələm" mükafatı (Bişkek, 2006) * Koreya Yaradıcılıq və Yazıçılar Cəmiyyətinin xüsusi diplomu (2006) * "Qızıl Kəlmə-Şans" mükafatı (Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Bakı, 2012) * Mikayıl Müşfiq Mükafatı (Bakı, 2012) * Şahmar Əkbərzadə adına Beynəlxalq Ədəbiyyat Mükafatı (Bakı, 2014) * Rəsul Rza Mükafatı (Bakı, 2015)<ref>{{Cite web |title=Ədəbiyyat xadimlərinə Rəsul Rza Beynəlxalq mükafatı təqdim olunub |url=https://azertag.az/xeber/Adebiyyat_xadimlerine_Resul_Rza_Beynelxalq_mukafati_teqdim_olunub-856416 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323182042/https://azertag.az/xeber/Adebiyyat_xadimlerine_Resul_Rza_Beynelxalq_mukafati_teqdim_olunub-856416 |url-status=live }}</ref> * Serbiyanın "ARTE" Beynəlxalq Sənət Mükafatı (Belqrad, 2016) * MDB iştirakçı dövlətlərinin "Kitab sənəti" Beynəlxalq Müsabiqəsinin Qran Pri finalçı diplomu (Moskva, 2017) * Azərbaycan Yaradıcılıq Fondunun "İlin ədəbiyyat adamı" mükafatı (Bakı, 2018)<ref>{{Cite web |title="Ədəbiyyat adamı" mükafatı sahiblərinə təqdim olundu |url=https://525.az/news/100220-edebiyyat-adami-mukafati-sahiblerine-teqdim-olundu |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005928/https://525.az/news/100220-edebiyyat-adami-mukafati-sahiblerine-teqdim-olundu |url-status=live }}</ref> * Yassı şəhərinin fəxri şairi diplomu və medalı (Yassı, Rumıniya, 2019) * European Poet of Freedom festivalının diplomantı (Qdansk, Polşa, 2018) * Beynəlxalq Şəhriyar Mədəniyyət Medalı (İran, Təbriz universiteti, 2018) * "Ədəbiyyat" qəzetinin Əli bəy Hüseynzadə Mükafatı (Bakı, 2019) * İvo Andriç medalı (Serbiya Kral Akademiyası, Belqrad, 2019) * Nizami Gəncəvi medalı (Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi, Bakı, 2021)<ref>{{Cite web |title=Bir sıra yazıçı və şairə "Nizami Gəncəvi" medalı təqdim edilib |url=https://www.baymedia.az/news/culture/54541.html |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005935/https://www.baymedia.az/news/culture/54541.html |url-status=live }}</ref> * Səməd Behrəngi mükafatı (Bakı, 2022) * Vaqif Səmədoğlu medalı (Bakı, 2022)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğluna "Vaqif Səmədoğlu" medalı təqdim edildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaogluna-vaqif-semedoglu-medali-teqdim-edildi-45963 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005933/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaogluna-vaqif-semedoglu-medali-teqdim-edildi-45963 |url-status=live }}</ref> * "Pesronalitate"/"Şəxsiyyət" qızıl medalı (Kişinyov, 2023)<ref>{{Cite web |title=Ramiz Rövşən və Səlim Babullaoğlu "Personalite" Qızıl Medalı ilə təltif ediliblər |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10228-ramiz-rovsen-ve-selim-babullaoglu-personalite-qizil-medali-ile-teltif-edilibler |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005928/https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10228-ramiz-rovsen-ve-selim-babullaoglu-personalite-qizil-medali-ile-teltif-edilibler |url-status=live }}</ref> * "Gömrük orqanları ilə səmərəli əməkdaşlığa görə" Azərbaycan Respublikasının medalı (Bakı, 2023) * Beynəlxalq Mihay Eminesku Akademiyasının "Tərcümə mükafatı", Mihay Eminesku Qızıl medalı, Avropa Mihay Eminesku Fondunun "Mədəniyyət Səfiri" adı<ref>{{Cite web |date=2023-06-25 |title=Səlim Babullaoğlu və Jalə İsmayıl beynəlxalq mükafatlara layiq görülüblər - FOTOLAR |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10486-selim-babullaoglu-ve-jale-ismayil-beynelxalq-mukafatlara-layiq-gorulubler?fbclid=IwAR3R2qv9WLnZwqDg8rAbf2-Rc5HHc_fSKJGD09GchAeOSc90GwiQOLaMu9A |access-date=2023-06-25 |website=Edebiyyatqazeti.az}}</ref> * "Turan Birliyi" medalı, "Yangi ovoz" Mərkəzi Asiya Tarixçi Yazarlar Birliyi və "Əmir Teymur" Beynəlxalq Xeyriyyə Fondunun birgə təsisatı (Bakı, 2023)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu təltif edildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-teltif-edildi-50315 |access-date=2023-11-20 |website=Kulis.az |language=az |archive-date=2023-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024213652/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-teltif-edildi-50315 |url-status=live }}</ref> * "Türk mədəniyyəti və sənətinə verdiyi töhfələrə görə" "TÜRKSOY Medalı",TÜRKSOY təşkilatı (Bakı, 2023)<ref>https://www.bakupost.az/selim-babullaoglu-turksoy-terefinden-teltif-olundu?fbclid=IwAR2eHxIwF1mdXaCp07l5hjB3I-BLNYEhkhHD9p3fM_pn1YVdYwDPI-rGAPk{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu TÜRKSOY tərəfindən təltif olundu |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-turksoy-terefinden-teltif-olundu-51348 |access-date=2023-12-10 |website=Kulis.az |language=az |archive-date=2023-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210180811/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-turksoy-terefinden-teltif-olundu-51348 |url-status=live }}</ref> * "Kitab dünyası" dərgisinin Xüsusi diplomu (Daşkənd, 2024)<ref>{{Cite web |date=2024-01-24 |title=Özbəkistanın tanınmış şairi Xasiyyət Rüstəmin kitabları təqdim olundu. {{!}} WWW.YAZARLAR.AZ |url=https://yazarlar.az/2024/01/24/xasiyy%c9%99t-rust%c9%99m-ziyadar/ |access-date=2024-04-09 |language=az |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409091646/https://yazarlar.az/2024/01/24/xasiyy%C9%99t-rust%C9%99m-ziyadar/ |url-status=live }}</ref> * "Hədəf-15" döş nişanı / Hədəf Şirkətlər Qrupu (Bakı, 2024)<ref>{{Cite web |title=ƏDƏBİYYAT VƏ İNCƏSƏNƏT - Azərbaycanda ilk – Naşirlərin Forumunun yekunları |url=https://www.edebiyyatveincesenet.az/index.php/en/gundem/item/14650-azaerbaydzanda-ilk-nashirlaerin-forumunun-yekunlar |access-date=2024-08-02 |website=www.edebiyyatveincesenet.az |language=en-gb |archive-date=2024-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802191522/https://www.edebiyyatveincesenet.az/index.php/en/gundem/item/14650-azaerbaydzanda-ilk-nashirlaerin-forumunun-yekunlar |url-status=live }}</ref> * Atatürk medalı/ Çukurova Ədəbiyyatçılar Dərnəyi ( Adana, Türkiyə, 2024) * İlin şairi (2025) / Orpeus Text Awards// ABŞ, Texas Universiteti (Dallas& Kleyton, Oklahoma), "Mundus Artium Press" nəşriyyatı<ref>{{Cite web |last=Press |first=Mundus Artium |date=2024-12-22 |title=Mundus Artium Press Announces the 2025 Orpheus Texts Award Winners |url=https://mundusartiumpress.us/mundus-artium-press-announces-the-2025-orpheus-texts-award-winners/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR28yoNimrTOlzcMFfVo11mGPy5ZvWRE6W3x-A4v4-a2KD9UY6MWFEFGT0k_aem_zwJLSkGy3WBmto90ja4Ejw |access-date=2024-12-22 |website=MUNDUS ARTIUM PRESS |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Salim |first=Babullaoglu |title=“İlin şairi” nominasiyasının qalibi Azərbacayn şairi Səlim Babullaoğlu olub |url=https://www.youtube.com/watch?v=ej_sN3ZBR7Y |access-date=2024-12-29 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229193033/https://www.youtube.com/watch?v=ej_sN3ZBR7Y&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref> * "Əhməd Kabaklı" xatirə medalı (2025, Türk Ədəbiyyatı Fondu, İstanbul) * Naci Naaman Ədəbiyyat Mükafatı - 2025 / 2025 Naji Naaman Literary Prizes * Beynəlxalq Qriqore Vyeru Festivalının "Tərcümə" mükafatı (2025)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu XVII Beynəlxalq Qriqore Vyeru Poeziya festivalının mükafatına layiq görülüb |url=https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228929-selim-babullaoglu-xvii-beynelxalq-qriqore |access-date=2025-06-13 |website=Xalqqazeti.az |language=az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613100358/https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228929-selim-babullaoglu-xvii-beynelxalq-qriqore |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=525-ci qəzet - Səlim Babullaoğlu Moldovada yüksək mükafatlara layiq görülüb |url=https://525.az/news/https%3A%2F%2F525.az%2Fnews%2F298894-selim-babullaoglu-moldovada-yuksek-mukafatlara-layiq-gorulub |access-date=2025-06-13 |website=525.az }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |title=Un poet azer, premiat pentru traducerea versurilor lui Grigore Vieru |url=https://stiri.md/article/social/un-poet-azer-premiat-la-chisinau-pentru-traducerea-versurilor-lui-grigore-vieru |access-date=2025-06-13 |website=stiri.md |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613101336/https://stiri.md/article/social/un-poet-azer-premiat-la-chisinau-pentru-traducerea-versurilor-lui-grigore-vieru |url-status=live }}</ref> * Nicoale Milescu Spataru medalı (Moldova Elmlər Akademiyası, 2025)<ref>{{Cite web |title=Poetul și traducătorul azer Salim BABULLAOGLU în vizită la Academia de Științe a Moldovei |url=https://asm.md/poetul-si-traducatorul-azer-salim-babullaoglu-vizita-la-academia-de-stiinte-moldovei?fbclid=IwY2xjawK4z-1leHRuA2FlbQIxMABicmlkETFtWjNlc3p1S212a2lPR1VWAR5Vtj-uWZkmAXPZ8pIYeuqMxV1SLqWM_R7CFvzUq5zbT9peufIJJswXVfcURQ_aem_acMuZdEhKVRdrx_hCmk9TA |access-date=2025-06-13 |website=asm.md |language=ro}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-22 |title=Poetul național Grigore Vieru, omagiat la Iași și Chișinău |url=https://moldova1.md/p/49452 |access-date=2025-06-13 |website=moldova1.md |language=en |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613102402/https://moldova1.md/p/49452 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=La Chişinău se desfăşoară Festivalul Internațional de Poezie „Grigore Vieru” |url=https://tvrmoldova.md/article/6ffc8bcde4ae08c2/la-chisinau-se-desfasoara-festivalul-international-de-poezie-grigore-vieru.html |access-date=2025-06-13 |website=TVR Moldova |language=ro |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613095121/https://tvrmoldova.md/article/6ffc8bcde4ae08c2/la-chisinau-se-desfasoara-festivalul-international-de-poezie-grigore-vieru.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Salim Babullaoglu |first=Salimov |title=Şair, tərcüməçi Səlim Babullaoğlu qonağımızdır |url=https://www.youtube.com/watch?v=-52zzpLM82k}}</ref> * Azərbaycan milli mətbuatının 150 illik yubiley medalı (Medianın İnkişafı Agentliyi, 2025)<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=Səlim Babullaoğlu milli mətbuatın 150 illik yubiley medalı ilə təltif edilib |url=https://zefernews.az/2025/12/22/selim-babullaoglu-milli-metbuatin-150-illik-yubiley-medali-ile-teltif-edilib/ |access-date=2026-01-13 |website=Zəfər News |language=az}}</ref> == Kitabları == === Şeir kitabları (Azərbaycan dilində) === * Tənha. Bakı: Ulu, 1996 * Polkovnikə heç kim yazmır. Bakı: Mütərcim, 2008, 2013, 2014 * On. Bakı: 2008 (E. Zalla birlikdə) * Kapellhausda bir axşam. Bakı: Mütərcim, 2009 (E. Zal və E. Hüseynbəyli ilə birlikdə) * [[İlyas Göçmənin şəkil dəftəri (kitab)|İlyas Göçmənin şəkil dəftəri]]. Bakı: Mütərcim, 2009; Parlaq imzalar, 2016; (kitabın ilk nəşri "2000–2010-cu illərdə çap olunan ən yaxşı şeir kitabları"nın beşliyinə düşüb)<ref>{{Cite web |title="İlyas Göçmənin şəkil dəftəri" satışa çıxarıldı |url=https://www.medeniyyet.az/page/news/136/-Ilyas-Gocmenin-sekil-defteri-satisa-cixarildi.html?lang=en |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515215134/https://www.medeniyyet.az/page/news/136/-Ilyas-Gocmenin-sekil-defteri-satisa-cixarildi.html?lang=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Ən yaxşı kitablar: sorğunun ilkin nəticələri açıqlandı |url=https://yarpaq.az/az/sorgu-kultaz-com-da-ilin-kitabini-secin/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004341/https://yarpaq.az/az/sorgu-kultaz-com-da-ilin-kitabini-secin/ |url-status=live }}</ref> * Qrafik şeirlər və esselər. Bakı: Mütərcim, 2016; MaxPrint, 2018 (2018-ci il nəşri "Nəsimi ili" çərçivəsində Heydər Əliyev Fondu tərəfindən keçirilən tədbirlər sırasında dərc olunub və fərdi sərgi təşkil olunub) * Oğlumla söhbətlər. Bakı: Qanun, 2021 * İlk hərfi itmiş cümlə. Bakı: Parlaq imzalar, 2021 === Esse, publisistika, ədəbiyyatşünaslıq kitabları (Azərbaycan dilində) === * Ədəbi söhbətlər (2011) * Sənət əsirliyində (2012) * Ədəbi yuxular (2016) * Doktor Qarayev (2004, 2019) * Diktor (diktor Rafiq Hüseynov barədə, 2006) * Xatirələr: memar Rasim Əliyev (2017) * 36 dramatik situasiya — insan günahlarının təsnifatı (2020) * Azərbaycanda tərcümə işinin vəziyyəti:1997-2022 / məruzələr toplusu (2022) * Rumın yazıları / məqalələr, esseslər toplusu (Bakı, Zərdabi Nəşr, 2026)<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=“Rumın yazıları” işıq üzü gördü – yeni kitab {{!}} WWW.YAZARLAR.AZ |url=https://yazarlar.az/2026/01/30/rumin-yazilari-isiq-uzu-gordu-yeni-kitab/ |access-date=2026-03-15 |language=az}}</ref><ref>{{Cite web |title="Tərcümə səviyyəsi haqqında fərqli fikirlər ola bilər..." - Bu prosesdə kim olaraq iştirak etmişdim? |url=https://kulis.az/xeber/media/tercume-seviyyesi-haqqinda-ferqli-fikirler-ola-biler-bu-prosesde-kim-olaraq-istirak-etmisdim-65429 |access-date=2026-03-15 |website=Kulis.az |language=az |archive-date=2026-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260224195227/https://www.kulis.az/xeber/media/tercume-seviyyesi-haqqinda-ferqli-fikirler-ola-biler-bu-prosesde-kim-olaraq-istirak-etmisdim-65429 |url-status=live }}</ref> === Şeir kitabları (xarici dillərdə) === * Haziranda okunan nağmeler (İstanbul, Türkiyə, "Telos", 2006)<ref>{{Cite web |title=Haziranda okunan nağmeler. D&R. Music & Book Store |url=https://www.dr.com.tr/Kitap/Haziranda-Okunan-Nagmeler/Selim-Babullaoglu/Edebiyat/Siir/Dunya-Siiri/urunno=0000000497559 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004348/https://www.dr.com.tr/Kitap/Haziranda-Okunan-Nagmeler/Selim-Babullaoglu/Edebiyat/Siir/Dunya-Siiri/urunno=0000000497559 |url-status=live }}</ref> * Poświęcone biciu serca (Vroslav, Polşa, "ATUT", 2007)<ref>{{Cite web |title=Selim Babułłaogłu. Poświęcone biciu serca |url=https://www.atutoficyna.pl/wschodni-modernizm?func=productPage&wid=110&pid=1283&cid=93&prid= |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514123805/https://www.atutoficyna.pl/wschodni-modernizm?func=productPage&wid=110&pid=1283&cid=93&prid= |url-status=live }}</ref> * Küləyə qarşı gedən qadın (Təbriz, İran, 2009) * Гiмн людей у масках (Kiyev, Ukrayna, "Fakt", 2009)<ref>{{Cite web |title="Гимн людей в масках" Салима Бабуллаоглу на-украинском |url=https://www.trend.az/life/culture/1497901.html |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004345/https://www.trend.az/life/culture/1497901.html |url-status=live }}</ref> * Tovlis ganmarteba (Tiflis, Gürcüstan, "Caucasian house", 2010) * Sükut daha səmimidir (Tehran, İran, "Yarpaq", 2017) * İlyas Göçmənin şəkil dəftəri (Tehran, İran, "Yarpaq", 2018) * Nie ma kto pisać do pułkownika (Qdansk, Polşa, "Europejski Poeta Wolnosci", 2018)<ref>{{Cite web |title=Selim Babullaoglu. Nie ma kto pisać do pułkownika |url=https://bonito.pl/produkt/nie-ma-kto-pisac-do-pulkownika-3 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004345/https://bonito.pl/produkt/nie-ma-kto-pisac-do-pulkownika-3 |url-status=live }}</ref> * و تو چه میدانی درد یعنی چه؟ (Tehran, İran, "Cheshma", 2018)<ref>{{Cite web |title=کتاب و تو چه می‌دانی درد یعنی چه؟ |url=https://taaghche.com/book/61587/%D9%88-%D8%AA%D9%88-%DA%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AF-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%9F |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004348/https://taaghche.com/book/61587/%D9%88-%D8%AA%D9%88-%DA%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AF-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%9F |url-status=live }}</ref> * Интервjy (Belqrad, Serbiya, 2019) * August (Yassı, Rumıniya, "Tipo Moldova", 2019)<ref>{{Cite web |title=Salim Babullaoglu. August |url=https://www.tipomoldova.ro/books/august.pdf |access-date=2023-05-13 |archive-date=2021-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514173740/https://www.tipomoldova.ro/books/august.pdf |url-status=live }}</ref> * Gespräch mit meinem Sohn (Köln, Almaniya, "Pem Verlag", 2019)<ref>[https://www.buecher.de/shop/gedichte/gespraech-mit-meinem-sohn/babullaoghlu-selim/products_products/detail/prod_id/56906369/session/gl4v8u2pfej471dhld9gdsfars/ Selim Babullaoghlu. Gespräch mit meinem Sohn]</ref> * Присвята мовчанню (Kiyev, Ukrayna, "Cамiт-книга", 2023)<ref>{{Cite web |title=«Дозвольте мені мовчання це по-своєму слухати…»: про речі й тишу в поезіях Саліма Бабуллаоглу – Журнал «Всесвіт» |url=https://www.vsesvit-journal.com/curiosities/dozvolte-meni-movchannya-tse-po-svoyemu-sluhaty-pro-rechi-j-tyshu-v-poeziyah-salima-babullaoglu/?fbclid=IwAR1n-xffTVW9bWgkeOYi1vCwP53B8Ex8UkIzCnVqBgp2XcnHKIRdipYFlcs |access-date=2023-07-01 |website=www.vsesvit-journal.com |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701104512/https://www.vsesvit-journal.com/curiosities/dozvolte-meni-movchannya-tse-po-svoyemu-sluhaty-pro-rechi-j-tyshu-v-poeziyah-salima-babullaoglu/?fbclid=IwAR1n-xffTVW9bWgkeOYi1vCwP53B8Ex8UkIzCnVqBgp2XcnHKIRdipYFlcs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Присвята мовчанню |url=https://sbook.com.ua/uk/home/1030-prisvyata-movchannyu.html?fbclid=IwAR1dO8psUo0ZeufFNl_EHSMJWyRANvyDN208FhEzaSCTJ2WBNndIMT3VDIM |access-date=2023-07-01 |website=САМІТ-КНИГА |language=uk-UA |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701104514/https://sbook.com.ua/uk/home/1030-prisvyata-movchannyu.html?fbclid=IwAR1dO8psUo0ZeufFNl_EHSMJWyRANvyDN208FhEzaSCTJ2WBNndIMT3VDIM |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Салім Бабуллаоглу - перекладач Василя Стуса на азербайджанську |url=https://stus.center/p/salim-babullaoglu---perekladach-vasilia-stusa-na-azerbaidzhansku-819919 |access-date=2023-07-01 |website=stus.center |language=uk |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701104514/https://stus.center/p/salim-babullaoglu---perekladach-vasilia-stusa-na-azerbaidzhansku-819919 |url-status=live }}</ref> * The South Wind (Bakı, Azərbaycan, Borchaly Publishing/Printing Company, 2023) * Livets tøj i alle farver ( Kopenhagen, Danimarka, Det Poetiske Bureaus Forlag, 2025)<ref>{{Cite web |title=Salim Babullaoglu: Livets tøj i alle farver |url=https://detpoetiskebureau.dk/vare/salim-babullaoglu-livets-toej-i-alle-farver/ |access-date=2025-07-30 |website=detpoetiskebureau.dk |language=da-DK |archive-date=2025-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623120247/https://detpoetiskebureau.dk/vare/salim-babullaoglu-livets-toej-i-alle-farver/ |url-status=live }}</ref> * Maskeli Adamların Marşı. İlyas Göçmen’in Fotoğraf Defteri (İstanbul, Türkiye, Ketebe, 2025)<ref>{{Cite web |title=Maskeli Adamların Marşı - Selim Babullaoğlu I Ketebe Yayınları |url=https://www.ketebe.com/maskeli-adamlarin-marsi-selim-babullaoglu |access-date=2025-11-16 |website=https://www.ketebe.com/ |language=tr-TR |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110134131/https://www.ketebe.com/maskeli-adamlarin-marsi-selim-babullaoglu |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-05 |title=KAYDIRMALI EKRANLARA DİRENİŞİN ŞİİRİ: MASKELİ ADAMLARIN MARŞI |url=https://www.aksam.com.tr/kitap/kaydirmali-ekranlara-direnisin-siiri-maskeli-adamlarin-marsi/haber-1632292 |access-date=2026-01-13 |website=aksam.com.tr |language=tr}}</ref> * Pokalbıs su sūnum (Vilnius, Litva, Slınktys. 2026) === Tərcümə kitabları === * Orxan Vəli. Bütün şeirlər. Bakı: Yurd, 2005 * Çeslav Miloş. Avropanın uşağı (şeirlər). Bakı: Yurd, 2006 (R. Həşimovla birgə) * F. H. Dağlarca. Sivaslı qarışqa (seçmə şeirlər). Bakı: Yurd, 2007 (T. Məlikli ilə birgə) * Vaslı Stus. Kolımada kəklikotu qoxusu (seçmə şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2008 (S. Məmmədzadəylə birgə) * Makvala Qonaşvili. Məndən arxayın olun (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2009 (Ə. Ol, Hidayət və İ. Məmmədli ilə birgə) * İosif Brodski. Odissey Telemaka (şeir və esselər). Bakı: Mütərcim, 2009 * Şota İataşvili. Veriya baxçasındakı kafe (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2009 * Rza Bərahəni. Şeirlər (şeirlər). Bakı: Qanun, 2009 * Mişel Uelbek. Sağ qalma (şeir və esselər). Bakı: Mütərcim, 2010 * Orxan Pamuk. Gizli üz. Bakı: 2010 (P. Əlioğlu ilə birgə) * Z. Herbert, Ç. Miloş, V. Şimborska və T. Rujeviç. Qəfil görüş (şeirlər). Bakı: 2010 (R. Tağızadə ilə birgə) * Boris Pasternak. Misranın sahibi hisslər olanda (şeirlər). Bakı: 2011 (Anarla birgə) * Dostun evi hardadır? (XX əsr modern İran poeziyası). Bakı: Parlaq imzalar, 2017 (M. Məhəmmədi, Ə. Qərəcəlu, A. Tarverdiyev və M. Nuri ilə birgə) * A. Suçevyanu. Qağayı ilə göndərilən məktub (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2018 (Qismət Rüstəmovla birgə) * Radomir Andriç. Yazı masasının o biri üzündə (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2019 * Leo Butnaru. Çətir götürməyi unutmayın (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2019 * Gərus Əbdülməlikian. Sonuncu quş (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2019 (M. Məhəmmədi və Ü. Nəccari ilə birgə) * Nikolae Spetaru. Qiyamət təxirə salınır (şeirlər). Bakı: Mücrü, 2021 * Tumas Tranströmer. Xatirələr mənə baxır (şeirlər və xatirələr). Bakı: Mücrü, 2021 * Luiza Qlük. Odisseyin qərarı (şeirlər). Bakı: Mücrü, 2021 (Q. Rüstəmov və F. Hüseynlə birgə) * Vüqarlı denprin suları axsın (Ukrayna şeirindən seçmələr). Bakı: Mütərcim, 2021 (kollektiv tərcümə) * Nizar Qəbbani. Sən dəniz çəkə bilmirsən, ata? (şeirlər). Bakı: Mücrü, 2021 (K. Şərifovla birgə) * Çağdaş rus şeiri anologiyası ( Moskva:OGİ/ОГИ , Bakı: Mütərcim, 2022; Q.Rüstəmov, R.Nazimqızı, G.Şamilqızı ilə birlgə) * Mihay Eminesku. Dan ulduzu (şeirləri və poema). Bakı: Mütərcim, 2023 (J. İsmayılın sətri tərcümələri əsasında) * Şuşaya salam (dünya şairlərinin Şuşa ilə bağlı şeirləri). Bakı: 2023 * Leo Butnaru. Mirvari şəhər (seçmə şeirlər). Bakı: Mücrü, 2023 (J.İsmayıl və C.Yusifli ilə birgə) * Səninləyik, Türkiyə! (poetik antologiya). Bakı: Mütərcim, 2023 (Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun layihəsi və nəşri) * Ana Blandiana. İndi mən sənə ibadət edirəm (seçmə şeirlər). Bakı: Qanun, 2023 (J.İsmayılla birgə)<ref>{{Cite web |title=Ana Blandiana - İndi Mən Sənə İbadət Edirəm |url=http://kitabal.az/book.php?book=11817 |access-date=2024-04-09 |website=Kitabal.az |language=en |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125153153/https://kitabal.az/book.php?book=11817 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-04-12 |title=Ana Blandiananın "İndi mən sənə ibadət edirəm" kitabına son söz - Səlim BABULLAOĞLU |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/11035-ana-blandiananin-indi-men-sene-ibadet-edirem-kitabina-son-soz |access-date=2024-04-09 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409091645/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/11035-ana-blandiananin-indi-men-sene-ibadet-edirem-kitabina-son-soz |url-status=live }}</ref> * Ərənlərin nəğməsi (Çeçen şeirindən seçmələr). Bakı: Mücrü, 2024 <ref>{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/mucrunesriyyati/p/C5fdloyxw1J/ |access-date=2024-04-09 |website=www.instagram.com |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409092006/https://www.instagram.com/mucrunesriyyati/p/C5fdloyxw1J/ |url-status=live }}</ref> * İon Hadırka. Mavi güzgü (seçmə şeirlər). Bakı. Mücrü, 2024 (J.İsmayılın sətri tərcümələri əsasında) * O gözəl, yenilməz Ukkrayna ( şeir antologiyası). Bakı: Mücrü, 2024 ( S. Rüstəm, R.Rza, S.Məmmədzadə, E. Zal, Qismat, G.Mövlud, G.Şamilqızı, K.Həsənqulu, Ş.Şəfa ilə birgə) * Qriqore Vyeru, İynənin nəğməsi (seçmə şeirlər). Bakı: Şirvannəşr, 2025 (R.Rövşən, Q.İsabəyli ilə birgə)<ref>{{Cite web |date=2025-10-02 |title=Qriqore VYERU-90 |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/12863-qriqore-vyeru-90 |access-date=2025-03-02 |website=Edebiyyatqazeti.az}}</ref> * Çağdaş Danimarka poeziyası (antologiya). Bakı: Zərdabi Nəşr, 2025 (H.Duyğu ilə birgə)<ref>{{Cite web |last=Səhrablı |first=Həşim |date=2025-02-15 |title=“Çağdaş Danimarka Poeziyası” antologiyası işıq üzü görüb |url=https://fuyuzat.az/cagdas-danimarka-poeziyasi-antologiyasi-isiq-uzu-gorub/ |access-date=2025-03-02 |website=Füyuzat Jurnalı |language=az |archive-date=2025-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215232808/https://fuyuzat.az/cagdas-danimarka-poeziyasi-antologiyasi-isiq-uzu-gorub/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamal |date=2025-02-16 |title=En antologi om moderne dansk poesi er blevet udgivet i Aserbajdsjan |url=https://dk-az.com/en-antologi-om-moderne-dansk-poesi-er-blevet-udgivet-i-aserbajdsjan/ |access-date=2025-03-04 |website=DAVF |language=da-DK |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613164950/https://dk-az.com/en-antologi-om-moderne-dansk-poesi-er-blevet-udgivet-i-aserbajdsjan/ |url-status=live }}</ref> * Attila Balaş, Şeir məni yazır (seçmə şeirlər). Bakı: Zərdabi Nəşr, 2025 (S.Səlimli ilə birgə)<ref>{{Cite web |date=2025-08-04 |title="Şeir məni yazır" toplusuna ön söz - Səlim BABULLAOĞLU |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/13086-seir-meni-yazir-toplusuna-on-soz |access-date=2025-04-13 |website=Edebiyyatqazeti.az}}</ref> * İon Deakonesku, Müsahibə (seçmə şeirlər). Bakı: Zərdabi Nəşr, 2025<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=İon Deakoneskunun "Müsahibə" seçmə şeirlər toplusu işıq üzü gördü - "Yeni DƏB" seriyasından daha bir nəşr |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13280-ion-deakoneskunun-musahibe-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |access-date=2025-06-13 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613100638/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13280-ion-deakoneskunun-musahibe-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |url-status=live }}</ref> * Qriqore Kiper, Təsadüfi kəlmələr (seçmə şeirlər). Bakı, Zərdabi Nəşr, 2025<ref>{{Cite web |date=2025-05-17 |title=Qriqore Kiperin "Təsadüfi kəlmələr" seçmə şeirlər toplusu işıq üzü gördü - "Yeni DƏB" seriyasından daha bir nəşr |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13291-qriqore-kiperin-tesadufi-kelmeler-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |access-date=2025-06-13 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613095612/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13291-qriqore-kiperin-tesadufi-kelmeler-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |url-status=live }}</ref> * Antanas Yoninas, Tənhaların şərabı (seçmə şeirlər). Bakı, Zərdabi Nəşr, 2025<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Antanasın hüznü və sualları - Səlim BABULLAOĞLU |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/incesenet/14052-antanasin-huznu-ve-suallari |access-date=2026-01-13 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2026-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124052104/https://edebiyyatqazeti.az/news/incesenet/14052-antanasin-huznu-ve-suallari |url-status=live }}</ref> == Filmoqrafiya == === Ssenari müəllifi olduğu sənədli filmlər === * Qamış şəhərin yuxuları (Rafiq Həşimovla birgə, SFMPYC, Gənclər və İdman Nazirliyinin sifarişi ilə, 2006)<ref>{{Cite web |title=Qamış şəhərin yuxuları (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=4wLv0c3crII |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055107/https://www.youtube.com/watch?v=4wLv0c3crII |url-status=live }}</ref> * Səttarın Azərbaycanı (Rafiq Həşimovla birgə, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə, 2013) * Cərrah (Rafiq Həşimovla birgə, 2019)<ref>{{Cite web |title=Cərrah (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=MpQmU8KqNaI |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005251/https://www.youtube.com/watch?v=MpQmU8KqNaI |url-status=live }}</ref> * Sözün repressiyası ("Bulatfilm", Mədəniyyət nazirliyinin sifarişi ilə, 2021)<ref>{{Cite web |title=Sözün repressiyası (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=FRq0YBt0zUE&t=3591s |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005247/https://www.youtube.com/watch?v=FRq0YBt0zUE&t=3591s |url-status=live }}</ref> === Redaktoru olduğu filmlər === * Günəş və bulud (Azərbaycan Dövlət Televiziyası, 2000)<ref>{{Cite web |title=Günəş və bulud (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Z_AovmwfbLM |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055049/https://www.youtube.com/watch?v=Z_AovmwfbLM |url-status=live }}</ref> * Lütfiyar İmanov ("Azərbaycantelefilm", 2002) * Sözdən toxunmuş aləm ("İnternew", 2002) == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.youtube.com/watch?v=VX1-oLwbaKU Şair Səlim Babullaoğlu: Ədəbiyyat təkcə demək sənəti deyil, həm də susmaq sənətidir (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=0oELxN9kESs&t=431s Səlim Babullaoğlu: İnsanı ədəbiyyat yox, insanın özü düzəldir — Açıq Söhbət / Space TV (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=-tcInHbE4yI Səlim Babullaoğlu "Nəcib söhbətlər"də (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZQOsSv30e7s&t=40s Səlim Babullaoğlu "Dördün ağı"nda (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=9N9q1OCBPkc&t=27s Səlim Babullaoğlu: AYB-ə bir gün içində 12 zəng oldu… — "Sarmaşıq" 10 (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=99yrN5Cau6k&t=1713s "Sözün də su kimi lətafəti var" — Səlim Babullaoğlunun poetik benefisi (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=HI5cglOLULg Səlim Babullaoğlu. Polkovnikə heç kim yazmır (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=pibPn2yanS4&t=28s Səlim Babullaoğlu. Avqust (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=lcec1d18Vk4 Səlim Babullaoğlu. Həmidə xanıma (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=S4PcWEErV84 Səlim Babullaoğlu. Həmin qadına məktub (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=VLkfUaOTe-A&t=40s Səlim Babullaoğlu. Novruz elegiyası (youtube.com)] * [https://525.az/news/90997-selim-babullaogludan-4-esse Səlim Babullaoğludan 4 esse (525.az)] * [https://www.qanun.az/author/904 Səlim Babullaoğlu — bioqrafiyası, kitabları (qanun.az)] * [https://metbuat.az/news/1108092/dunya-edebiyyati-boyuk-bir-denizdir-ne-gotursen-qenimetdir.html "Dünya ədəbiyyatı böyük bir dənizdir, nə götürsən, qənimətdir" – Səlim Babullaoğlu ilə müsahibə (metbuat.az)] * [https://www.ayb.az/index.php/2014-01-08-23-55-46/az%C9%99rbaycan-yazarlari/2486-s%C9%99lim-babullao%C4%9Flu.html Səlim Babullaoğlu — bioqrafiyası, biblioqrafiyası (ayb.az)] * [https://www.avanqard.net/index.php?action=static_detail&static_id=54471 Səlim Babullaoğlu-40: Təbrik edirik! (avanqard.net)] * [http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2013/may/311376.htm Səlim Babullaoğlu: "Dünya ədəbiyyatından bu 5 yazarı oxumağı məsləhət görərdim" (Ədalət.-2013.-24 may.-s.8.)] * Səlim Babullaoğlunun fəaliyyəti dünya miqyasında: https://www.youtube.com/watch?v=bkFQGqknt7U&t=8s [[Kateqoriya:Azərbaycan şairləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şairlər]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı tərcüməçilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan jurnal redaktorları]] [[Kateqoriya:"Qızıl qələm" mükafatı laureatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan dilinə tərcümə edənlər]] [[Kateqoriya:XXI əsr Azərbaycan şairləri]] [[Kateqoriya:Vaqif Səmədoğlu medalı ilə təltif olunanlar]] rrj2ksvdeqse40dd6hcb95f142re1ib 8981417 8981416 2026-06-27T18:35:50Z ~2026-37074-02 348899 orfoqrafiya 8981417 wikitext text/x-wiki {{Yazıçı |adı = Səlim Babullaoğlu |orijinal adı = Səlim Səlimov |ilk adı = |təxəllüsü = |milliyyəti = [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]] |fəaliyyət illəri = |istiqamət = |ilk əsəri = |tanınmış əsərləri = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikimənbə = |vikianbar = }} '''Səlim Babullaoğlu''' ({{DVTY}}) — şair, tərcüməçi, esseist, müstəqillik illəri Azərbaycan şeirinin öncüllərindən biri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin beynəlxalq əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə katibi.<ref>{{Cite web |title=Rəşad Məcid, Elçin Hüseynbəyli və Səlim Babullaoğluna yeni vəzifə verilib |url=https://leqal.az/medeniyyet/9889-resad-mecid-elcin-huseynbeyli-ve-selim-babullaogluna-yeni-vezife-verilib.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515102308/https://leqal.az/medeniyyet/9889-resad-mecid-elcin-huseynbeyli-ve-selim-babullaogluna-yeni-vezife-verilib.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Bu şəxslər AYB-də vəzifəyə seçildi |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/anar-yeniden-ayb-nin-sedri-secildi-fotolar-yenilenib-380252 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115719/https://qafqazinfo.az/news/detail/anar-yeniden-ayb-nin-sedri-secildi-fotolar-yenilenib-380252 |url-status=live }}</ref> Avropa Elm və Sənət Akademiyasının həqiqi üzvü. == Həyatı == Səlim Babullaoğlu 1972-ci il dekabrın 10-da [[Şirvan (Azərbaycan)|Əli-Bayramlı]] şəhərində (indiki Şirvan şəhəri) ziyalı ailəsində anadan olub. Əli Bayramlı şəhərində orta məktəbi bitirdikdən sonra (1979–1989) M. Ə. Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsində (1990–1995) ali təhsil alıb. İlk mətbu şeirləri və məqalələri orta təhsil aldığı illərdə Əli-Bayramlı şəhərinin "İşıq" və "Mayak" qəzetlərində dərc olunub. Universitet illərindən müxtəlif qəzetlərlə ("Bakı Universiteti", "Dədəm Qorqud", "İstiqlal", "Yeni Quruluş", "Biznes-press", "[[Aydınlıq (qəzet, Azərbaycan)|Aydınlıq]]", "[[Zaman Azərbaycan (qəzet)|Zaman]]" ([[Türkiyə]]), "7 gün", "[[Xalq qəzeti]]", "[[Azadlıq (qəzet)|Azadlıq]]" qəzeti ("Ədəbi Azadlıq" əlavəsi), "Yeni Azərbaycan", "[[525-ci qəzet]]") əməkdaşlıq edib. Şeirləri və tərcümələri dövri ədəbi mətbuatda çap olunub. Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində "Xəzər" redaksiyasında (1997–2000) müxbir və redaktor kimi çalışıb, "Yaddaş" proqramının aparıcısı, "Üz-üzə" proqramının redaktoru olub. "Yeni Azərbaycan" qəzetinin rus dilində nəşr olunan "Сегодня" əlavəsinin məsul redaktoru (2003), [[ATV Kitab|"ATV Kitab" seriyasının]] redaktoru, [[Kitabçı (jurnal)|"Kitabçı" jurnalının]] baş redaktoru (2013–2016) olub. Ötən əsrin 90-cı illərinin ortalarından etibarən ədəbiyyatla peşəkar məşğul olmağa başlayıb. Şeirləri, müsahibə və məqalələri 20-dən artıq dilə (türk, alman, polyak, ingilis, gürcü, ukrain, rus, yapon, fransız, macar, ərəb, fars, özbək, qırğız, serb, monteneqro, makedon, fin, rumın, ispan, italyan, türkmən və s.) tərcümə edilib, müxtəlif nüfuzlu qəzet, jurnal və saytlarda ("Türk edebiyatı", "Kültür-Sanat", "Cumhuriyet",<ref>{{Cite web |title=Azeri şiiri İstanbul’da |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/azeri-siiri-istanbulda-1248760 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115716/https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/azeri-siiri-istanbulda-1248760 |url-status=live }}</ref> "Hece"<ref>{{Cite web |title="Hece" dərgisinin yeni sayı Azərbaycan ədəbiyyatına həsr olunub |url=https://litpark.az/az/gundem/466/hece-dergisinin-yeni-sayi-azerbaycan-edebiyyatina-hesr-olunub/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514031324/https://litpark.az/az/gundem/466/hece-dergisinin-yeni-sayi-azerbaycan-edebiyyatina-hesr-olunub/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Heceöykü 45.Sayı |url=https://hece.com.tr/kategori/HECEOYKU_Dergisi/Dosya_Cagdas_Azerbaycan_Oykusu.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115811/https://hece.com.tr/kategori/HECEOYKU_Dergisi/Dosya_Cagdas_Azerbaycan_Oykusu.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hece 317. Sayı |url=https://hece.com.tr/kategori/Hece_Dergisi/Hece_317.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115716/https://hece.com.tr/kategori/Hece_Dergisi/Hece_317.html |url-status=live }}</ref> — Türkiyə; "Literaturnaya qazeta"<ref>{{Cite web |title=Беспокоит шёпот сердца. Cовместный проект Евразийская муза |url=https://lgz.ru/article/N7--6211---2009-02-18-/B%D0%B5spokoit-sh%D1%91pot-s%D0%B5rdtsa7861/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515082342/https://lgz.ru/article/N7--6211---2009-02-18-/B%d0%b5spokoit-sh%d1%91pot-s%d0%b5rdtsa7861/ |url-status=live }}</ref>, "Drujba narodov"<ref>{{Cite web |title=Салим Бабуллаоглу ...И уходи ты, ради Бога! |url=https://magazines.gorky.media/druzhba/2006/3/i-uhodi-ty-radi-boga.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512115716/https://magazines.gorky.media/druzhba/2006/3/i-uhodi-ty-radi-boga.html |url-status=live }}</ref>, Knijnoye obozrenie, "Vavilon/Text only"<ref>{{Cite web |title=Немного звука и немного безмолвия. Современная азербайджанская поэзия в переводах Ниджата Мамедова |url=http://www.vavilon.ru/textonly/issue13/azerbaijan.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205035019/http://www.vavilon.ru/textonly/issue13/azerbaijan.html |url-status=live }}</ref> — Rusiya; "Odra", "Kultura liberalna"<ref>{{Cite web |title=Ten sam wymiar wolności. O tomie poezji Selima Babullaoglu „Nie ma kto pisać do pułkownika” |url=https://kulturaliberalna.pl/2018/03/20/anna-augustyniak-europejski-poeta-wolnosci-selim-babullaoglu/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512113834/https://kulturaliberalna.pl/2018/03/20/anna-augustyniak-europejski-poeta-wolnosci-selim-babullaoglu/ |url-status=live }}</ref> — Polşa; "La Traductiere"<ref>{{Cite web |title=éditions La Traductière Paris, 2020 |url=https://docplayer.fr/209237829-Editions-la-traductiere-paris-2020.html |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124915/https://docplayer.fr/209237829-Editions-la-traductiere-paris-2020.html |url-status=live }}</ref> — [[Fransa]]; "Kultura", "Kiyevskaya Rus", "Vsesvit"<ref>{{Cite web |title=Всесвіт. Український журнал іноземної літератури. №11-12, 2014 |url=https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2014/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124917/https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2014/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Всесвіт. Український журнал іноземної літератури. №11-12, 2020 |url=https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2020/ |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124913/https://www.vsesvit-journal.com/covers/11-12-2020/ |url-status=live }}</ref> — Ukrayna; "Kitob dünyosi", "Jaxon odobiyyatı" — Özbəkistan; "Revista Literara"<ref>{{Cite web |title=Revista Literara. Publicatie de literatura si dialog cultural. №4, 2017 |url=https://uniuneascriitorilor.md/media/arhiva_revista_files/Revista_literara_nr.4_2017.pdf |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124913/https://uniuneascriitorilor.md/media/arhiva_revista_files/Revista_literara_nr.4_2017.pdf |url-status=live }}</ref> — Moldova, "Sveske", "Knijne novine"<ref>{{Cite web |title=Награда из Сербии. Салим Бабуллаоглу удостоен престижной литературной премии |url=http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2016/aprel/486665.htm |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124912/http://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2016/aprel/486665.htm |url-status=live }}</ref> — Serbiya; "Convorbırı literare"<ref>{{Cite web |title="Əbədi təklik", yaxud "içimdəki həqiqi müəllif" - Marius Çelaru Səlim Babullaoğlunun rumınca nəşr olunan "Avqust" şeirləri kitabı haqqında yazır |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/9911-ebedi-teklik-yaxud-icimdeki-heqiqi-muellif |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124912/https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/9911-ebedi-teklik-yaxud-icimdeki-heqiqi-muellif |url-status=live }}</ref> — [[Rumıniya]], "Современи диjaлози" — Makedoniya, "Alternativa", "New Saunje"<ref>{{Cite web |title=პასუხები გაზეთ „კასპის“ შეკითხვებზე |url=https://newsaunje.ge/index.php?do=full&id=428&fbclid=IwAR37bkrtmkpUbJXsDShQVN2oU0QBxvhjBD6W6M4z |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124913/https://newsaunje.ge/index.php?do=full&id=428&fbclid=IwAR37bkrtmkpUbJXsDShQVN2oU0QBxvhjBD6W6M4z |url-status=live }}</ref> — Gürcüstan; "Publisher Weekly-Arabian"<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu: "Azərbaycan ərəb ədəbiyyatına həmişə maraq göstərib" |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/muzakire/6463-selim-babullaoglu-azerbaycan-ereb-edebiyyatina-hemise-maraq-gosterib |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124944/https://edebiyyatqazeti.az/news/muzakire/6463-selim-babullaoglu-azerbaycan-ereb-edebiyyatina-hemise-maraq-gosterib |url-status=live }}</ref> — BƏƏ, "Nizwa"<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan ədəbiyyatı Omanın məşhur "Nizva" ədəbiyyat dərgisində |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/9915-azerbaycan-edebiyyati-omanin-meshur-nizva-edebiyyat-dergisinde |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124908/https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/9915-azerbaycan-edebiyyati-omanin-meshur-nizva-edebiyyat-dergisinde |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=في العدد الجديد من مجلة نزوى.. ملف يدرس اتجاهات الأدب الأذربيجاني المعاصر ومحور عن الأمريكي ستيفن كرين |url=https://shaabnews.co/?p=62777 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124916/https://shaabnews.co/?p=62777 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=مجلة نزوى.. ملف يدرس اتجاهات الأدب الأذربيجاني المعاصر ومحور عن الأمريكي ستيفن كرين |url=https://www.addustour.com/articles/1326082 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124911/https://www.addustour.com/articles/1326082 |url-status=live }}</ref> — Oman və s.) dərc edilib, Türkiyə, [[Almaniya]], Danimarka, Ukrayna, Polşa, Gürcüstan, Rumıniya, Macarıstan, [[İran]] və Serbiyada kitabları nəşr olunub. Səlim Babullaoğlu 2003-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) və Birliyin İdarə heyətinin üzvüdür. 2004–2014-cü illərdə AYB nəzdində qurucusu olduğu "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin, "DƏB" (Dünya Ədəbiyyatından Books) və "Yeni DƏB" kitab seriyasının baş redaktoru, 2014–2021-ci illərdə [[Azərbaycan Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzi]]nin sədri, 2021-ci ildən indiyədək AYB-nin beynəlxalq əlaqələr və tərcümə məsələləri üzrə katibi, birliyin Qəbul Komissiyasının sədridir. Türkiyə Ədəbiyyat Vəqfi Azərbaycan təmsilçisi, TÜRKSOY Yazarlar Birliyinin vitse-prezidenti<ref>{{Cite web |title=TÜRKSOY Yazarlar Birliyi yaradıldı |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10084-turksoy-yazarlar-birliyi-yaradildi |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124943/https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10084-turksoy-yazarlar-birliyi-yaradildi |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=TÜRKSOY Yazarlar Birliği kuruldu |url=https://www.turksoy.org/haberler/turksoy-yazarlar-birligi-kuruldu |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124909/https://www.turksoy.org/haberler/turksoy-yazarlar-birligi-kuruldu |url-status=live }}</ref>, Dünya Şairlər Hərəkatının (Movimiento Poetas del Mundo) Azərbaycandakı Fəxri səfiridir (2015)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu Dünya Şairlər Hərəkatının səfiri oldu |url=https://525.az/?name=xeber&news_id=42793 |access-date=2023-05-12 |archive-date=2023-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512124912/https://525.az/?name=xeber&news_id=42793 |url-status=live }}</ref>. GUAM ölkələri yazıçılarının könüllü PenGUAM təşkilatının sədri olub (2008–2010), Qırğızısan və Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü, Bişkek PEN Mərkəzinin üzvüdür (2006-cı ildən). Prezident təqaüdçüsüdür (2008). Bir çox milli və əcnəbi ədəbiyyat ödüllərinə layiq görülüb. "DƏB", "Yeni DƏB", "ATV Kitab", "525 kitab" seriyalarının yaradıcısı, "Xalq əmanəti" (Xalq Bank) seriyasının redaktoru olub, 200-dən artıq kitabın tərtibçisi, redaktoru, tərcüməçisi və naşiridir. Səlim Babullaoğlunun "Qitara üçün nəğmə" şerinə və "İlyas Göçmənin şəkil dəftəri" silsiləsindən ilk şerinə ("Təsvirə ithaf") tanınmış bəstəkar Tahir İbişov "Dalğalar"<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Dalğalar (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=hCasTX9i4uA |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013421/https://www.youtube.com/watch?v=hCasTX9i4uA |url-status=live }}</ref> və "Təsvirə ithaf"<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Təsvirə ithaf (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=h8dYPqrr5a4 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013420/https://www.youtube.com/watch?v=h8dYPqrr5a4 |url-status=live }}</ref> kompozisiyalarını (hər iki əsərin ifaçısı İslamə Abdullayevadır) bəstələyib. Xalq artisti Faiq Süçəddinovun bəstələdiyi "Zəfər" simfonik poeması (2021)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Zəfər (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=R6itgX79bOs |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055109/https://www.youtube.com/watch?v=R6itgX79bOs |url-status=live }}</ref> və "Şuşa" oratoriyasının (2022)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. Şuşa oratoriyası (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=OLhB7y11acc |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055115/https://www.youtube.com/watch?v=OLhB7y11acc |url-status=live }}</ref> (hər iki əsərin solo ifaçısı Xalq artisti Samir Cəfərovdur) sözlərinin müəllifidir. Səlim Babullaoğlunun yaradıcılığı ilə bağlı həm Azərbaycanın, həm dünyanın Anar, [[İlqar Fəhmi]], Seyfəddin Hüseynli, Qismət, [[Azər Turan]], [[Elnarə Akimova]], [[Əkbər Qoşalı]], [[Kənan Hacı]], [[Balayar Sadiq]], Gülxani Pənah, [[Nərgiz Cabbarlı]] (Azərbaycan), [[Ataol Bəhrəmoğlu]] (Türkiyə), Attila Balaş (Macarıstan), Dmitro Stus, Dmitro Drozdovski (Ukrayna), Şəms Ləngərudi, Mustafa Məstur, Səid Muğanlı (İran), Besik Xaranauli, Şota İataşvili, Givi Alxazişvili, Zviad Ratiani, Oktay Kazımov (Gürcüstan), Nikolae Spetaru, Marqareta Kurtesku (Moldova), Marius Çelaru (Rumıniya), Urşula Kozel, Anna Augustınyak, Kinga Minarska (Polşa) kimi bir çox ədibləri<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu — 50 |url=https://525.az/news/208320-selim-babullaoglu-50 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508231951/https://525.az/news/208320-selim-babullaoglu-50 |url-status=live }}</ref> fikirlər söyləyib, barəsində məqalələr yazıblar. [[Cavanşir Yusifli]]nin Səlim Babullaoğlunun yaradıcılığından bəhs edən "Sözdən əşyaya"<ref>{{Cite web |title=Cavanşir Yusifli. Sözdən əşyaya |url=https://medeniyyet.az/page/news/51585/Sozden-esyaya.html |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013423/https://medeniyyet.az/page/news/51585/Sozden-esyaya.html |url-status=live }}</ref> adlı araşdırma kitabı nəşr edilib. Rejissor Ruslan Mollayevin Zəfər savaşından və ədəbiyyatdan bəhs edən "Sözün zəfəri"<ref>{{Cite web |title=Ruslan Mollayev. Sözün zəfəri (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Tm4SpKprQ4U |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513013421/https://www.youtube.com/watch?v=Tm4SpKprQ4U |url-status=live }}</ref> sənədli filmində çəkilib. Səlim Babullaoğlu ədəbi fəaliyyəti boyu ardıcıl poeziya tərcüməsi ilə məşğul olub, dünyanın onlarla məşhur şairinin şeirlərini Azərbaycan dilinə çevirib. O, 1997–2021-ci illərdə Azərbaycanda tərcümə işinin vəziyyəti ilə bağlı 3 dəfə geniş məruzə edib.<ref>Bax: "Dünya ədəbiyyatı" dərgisi, 2004 (№ 1); "Ədəbiyyat qəzeti" (16. XII.2011) və "Ədəbiyyat qəzeti", 12–28. VII.2022.</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu 2005-2011-ci illərdə Azərbaycanda tərcümə işinin vəziyyətilə bağlı məruzə edib |url=https://old.525.az/view.php?lang=az&menu=6&id=34721&type=1#gsc.tab=0 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015330/https://old.525.az/view.php?lang=az&menu=6&id=34721&type=1#gsc.tab=0 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Keçmişə gələcək naminə — Qurultayqabağı məruzə — Səlim Babullaoğlu |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/9093-kecmise-gelecek-namine |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015411/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/9093-kecmise-gelecek-namine |url-status=live }}</ref> "Sözün repressiyası", "Sözdən toxunmuş aləm" və bir çox sənədli filmin ssenari müəllifi və redaktorudur. Onun iştirakı ilə 150 cildlik "Dünya ədəbiyyatı kitabxanası"nın siyahısı hazırlanıb. Azərbaycan şeiri və nəsri, uşaq ədəbiyyatı antologiyaları, eləcə də "Azərbaycan qadın poeziyası antologiyası"nı hazırlayıb ki, bu kitablar da rus, ingilis, rumın, italyan, ərəb, ukrayna, polyak, monteneqro və macar dillərində çap olunub; onlarla klassik və müasir Azərbaycan ədiblərinin əsərləri 10-dan artıq ölkədə onun təqdimatı ilə müstəqil publikasiyalar, ayrıca toplu və kitablar şəklində dərc edilib. Qurucusu olduğu "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin Türkiyə, İsrail, Pakistan, İngiltərə, Ukrayna, Rusiya, Serbiya, Moldova, Rumıniya, İran və Oman ədəbiyyatı xüsusi sayları (Seyfəddin Hüseynlinin redaktorluğu ilə) dərc edilib.<ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı"nın yeni sayı — "Elmi baxış" |url=https://525.az/news/142800-dunya-edebiyyatinin-yeni-sayi-elmi-baxis |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515222906/https://525.az/news/142800-dunya-edebiyyatinin-yeni-sayi-elmi-baxis |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı — İngiltərə" işıq üzü gördü |url=https://525.az/news/82086-dunya-edebiyyati-ingiltere-isiq-uzu-gordu |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513020841/https://525.az/news/82086-dunya-edebiyyati-ingiltere-isiq-uzu-gordu |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin "İsrail" sayı üçün (esse) |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/proza/8449-dunya-edebiyyati-dergisinin-israil-sayi-ucun |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015330/https://edebiyyatqazeti.az/news/proza/8449-dunya-edebiyyati-dergisinin-israil-sayi-ucun |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/xeber/Dunya_edebiyyati_jurnalinin_yeni_nomresinde-1283680 |title="Dünya ədəbiyyatı" jurnalının yeni nömrəsində… |access-date=2023-05-13 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124041738/https://azertag.az/xeber/Dunya_edebiyyati_jurnalinin_yeni_nomresinde-1283680 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin yeni sayı nəşr olundu |url=https://kulis.az/xeber/media/dunya-edebiyyati-dergisinin-yeni-sayi-nesr-olundu-42900 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015331/https://kulis.az/xeber/media/dunya-edebiyyati-dergisinin-yeni-sayi-nesr-olundu-42900 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Dünya ədəbiyyatı" jurnalının yeni sayı bütövlükdə Pakistan ədəbiyyatına həsr edilib |url=https://sim-sim.az/pakistan-%C9%99d%C9%99biyyatinin-az%C9%99rbaycanda-ilk-%C9%99hat%C9%99li-n%C9%99sri/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513015344/https://sim-sim.az/pakistan-%C9%99d%C9%99biyyatinin-az%C9%99rbaycanda-ilk-%C9%99hat%C9%99li-n%C9%99sri/ |url-status=live }}</ref> 2019-cu ildə onun rəhbərliyi ilə dahi Azərbaycan şairi Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi ilə əlaqədar şairin ilk dəfə rumın dilində "Ənəlhəqq" (Sunt purul adevar)<ref>{{Cite web |title=Sunt purul adevar (Textul): gazeluri, rubaiate: 650 de versuri /I. Nasimi ; trad. I. T. Zegrea ; aut. proiect. S. Babullaoglu ; Ambasador Extraordinar şi Plenipotentiar al Republicii Azerbaijan in Republica Moldova ; Congresului Azerilor din Moldova |url=http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:680914&theme=e-kataloq |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021019/http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:680914&theme=e-kataloq |url-status=live }}</ref> — 650 misralıq qəzəl və rübailərindən ibarət kitabının tərcüməsi və nəşri gerçəkləşib. Onun təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə Bakıda Ukrayna, Moldova və İran ədəbiyyatı günləri, Kişinyov və Kiyevdə isə [[Azərbaycan ədəbiyyatı]] günləri təşkil edilib. [[Fayl:Salim Babullaoghlu01.jpg|250 px|thumb|left|Səlim Babullaoğlu]] Səlim Babullaoğlunun tərtibçiliyi ilə Türkiyənin tanınmış "Təmrin" dərgisi Azərbaycanın görkəmli ədiblərinə, maarifçilərinə (M. F. Axundzadə, M. Ə. Sabir, R. Rza, M. Müşfiq, B. Vahabzadə, Anar, N. Gün, Ş. Hüseynov və Ç. Abdullayevə) həsr olunan xüsusi saylar hazırlayıb, nəşr edib. 2015-ci ildə onun rəhbərliyi və təşkilatçılığı ilə "I Bakı Beynəlxalq Poeziya Festivalı"<ref>{{Cite web |title=I Bakı Beynəlxalq Poeziya Festivalı başlanıb |url=https://525.az/news/33710-i-baki-beynelxalq-poeziya-festivali-baslanib |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021010/https://525.az/news/33710-i-baki-beynelxalq-poeziya-festivali-baslanib |url-status=live }}</ref> keçirilib, festivalda 8 ölkədən 10 tanınmış şair iştirak edib. Ukraynada və Monteneqroda Azərbaycan yazıçılarının Qarabağ mövzusundakı əsərlərindən ibarət antologiyalar — "Bayraqdar"<ref>{{Cite web |title=Yazarlarımızın Qarabağ hekayələri Ukraynada |url=https://kulis.az/news/36413 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021012/https://kulis.az/news/36413 |url-status=live }}</ref> və "Qarabağ: tale hekayələri"<ref>{{Cite web |title=Monteneqroda "Qarabağ: Tale hekayələri" toplusu işıq üzü görüb |url=https://525.az/news/192450-monteneqroda-qarabag-tale-hekayeleri-toplusu-isiq-uzu-gorub |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021018/https://525.az/news/192450-monteneqroda-qarabag-tale-hekayeleri-toplusu-isiq-uzu-gorub |url-status=live }}</ref> onun tərtibçiliyi ilə tərcümə edilərək nəşr edilib (2021, 2022). 2020-ci il pandemiya dövründə Səlim Babullaoğlunun təşəbbüsü ilə [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]] Azərbaycan Dövlət Televiziyası<ref>{{Cite web |title="Dünya şairləri Azərbaycan üçün şeir oxuyurlar!" layihəsinə start verildi |url=https://525.az/?name=xeber&news_id=139584&fbclid=IwAR07eCFjnZi91QSMbNoNyLBGteH3o3dhyWZKqkirFcoa94ybOHptDZJex2g |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021017/https://525.az/?name=xeber&news_id=139584&fbclid=IwAR07eCFjnZi91QSMbNoNyLBGteH3o3dhyWZKqkirFcoa94ybOHptDZJex2g |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Dünya Şairləri Azərbaycan üçün şeir oxuyurlar (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=NLrfLG24LdY |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055340/https://www.youtube.com/watch?v=NLrfLG24LdY |url-status=live }}</ref> və "Real" TV<ref>{{Cite web |title=Dünya şairləri REAL TV-də AYB Bədii Tərcümə Mərkəzi və "Ədəbiyyat qəzeti"nin birgə təşkilatçılığı ilə evdəqal kampaniyası çərçivəsində öz şeirlərini oxuyacaqlar. (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=1YPVOZDyk30 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021017/https://www.youtube.com/watch?v=1YPVOZDyk30 |url-status=live }}</ref> birgə "Evdə qal!" şüarı altında "Dünya şairləri Azərbaycan üçün şeir oxuyurlar" layihəsini keçirib və bu televiziya layihəsinə 20 ölkədən 24 məşhur əcnəbi şair qatılıb. 2020-ci ildə, 44 günlük Zəfər savaşı günlərində Səlim Babullaoğlu dünyanın 25-dən artıq ölkəsinin 60-dan artıq ədibinə və ədəbiyyat təşkilatına Azərbaycanın haqq işi ilə bağlı müraciətlər göndərmiş<ref>{{Cite web |title=Azərbaycanlı şair dünya yazıçılarına müraciət etdi |url=https://kulis.az/xeber/media/Azrbaycanli-sair-dunya-yazicilarina-muracit-etdi-colorredMtn-color-33988 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514132443/https://kulis.az/xeber/media/Azrbaycanli-sair-dunya-yazicilarina-muracit-etdi-colorredMtn-color-33988 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Салим Бабуллаоглу: «Именно в такие дни узнаешь, кто друг, а кто просто маскировался» |url=https://zerkalo.az/salim-babullaoglu-imenno-v-takie-dni-uznaesh-kto-drug-a-kto-prosto-maskirovalsya/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021012/https://zerkalo.az/salim-babullaoglu-imenno-v-takie-dni-uznaesh-kto-drug-a-kto-prosto-maskirovalsya/ |url-status=live }}</ref>, iranlı yazıçıların "ermənipərəst" müraciətinə cavab vermiş<ref>{{Cite web |title=İranlı incəsənət xadimlərinin "sülh çağırışı"na düzəliş! |url=https://525.az/?name=xeber&news_id=154948&fbclid=IwAR2dNzIFGXq9YeTioe7J71KfhW8voRW5ttRrJ3KMOrMV2gwELXZ9lGu41mI#gsc.tab=0 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021012/https://525.az/?name=xeber&news_id=154948&fbclid=IwAR2dNzIFGXq9YeTioe7J71KfhW8voRW5ttRrJ3KMOrMV2gwELXZ9lGu41mI#gsc.tab=0 |url-status=live }}</ref>, "Europa in Versi" poeziya festivalının direktoru Laura Qaravalyaya müsahibə vermişdir.<ref>{{Cite web |title=Un’intervista al poeta azero Salim Babullaoglu sulla ripresa del conflitto nel Nagorno Karabakh. Questo è il punto di vista di un poeta azero. Ospiterei anche quello di un poeta armeno. |url=https://www.lauragaravaglia.it/unintervista-al-poeta-azero-salim-babullaoglu-sulla-ripresa-del-conflitto-nel-nagorno-karabakh-questo-e-il-punto-di-vista-di-un-poeta-azero-ospiterei-anche-quello-di-un-poeta-armeno/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513021015/https://www.lauragaravaglia.it/unintervista-al-poeta-azero-salim-babullaoglu-sulla-ripresa-del-conflitto-nel-nagorno-karabakh-questo-e-il-punto-di-vista-di-un-poeta-azero-ospiterei-anche-quello-di-un-poeta-armeno/ |url-status=live }}</ref> 2022-ci ilə ildə Səlim Babullaoğlunun təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Azərbaycanın "Şanlı Zəfər Savaşı" və "Şuşa ili"nə ithafən Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və "Space" Müstəqil Teleradio Şirkəti ilə birlikdə "Şuşaya salam!" beynəlxalq poeziya layihəsini<ref>[https://azertag.az/xeber/Susaya_salam_Beynelxalq_Poeziya_layihesinin_teqdimati_olub-2304329 "Şuşaya salam" Beynəlxalq Poeziya layihəsinin təqdimatı olub]</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu. "Şuşaya salam" — Space TV/Reportaj (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=CLryDX5H7lg&t=1s |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055203/https://www.youtube.com/watch?v=CLryDX5H7lg&t=1s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title="Şuşaya salam" — Space TV (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=_OTElKBqQrI |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055201/https://www.youtube.com/watch?v=_OTElKBqQrI |url-status=live }}</ref> gerçəkləşdirib, sentyabrın 27-dən noyabrın 9-a qədər 44 gün ərzində keçirilən layihəyə 30 ölkədən 44 şair qatılıb. Beynəlxalq Leopold Sedar Senghor Beynəlxalq Akademiyasına həqiqi üzvü (Milan, 2023) <ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu Beynəlxalq Akademiyanın həqiqi üzvü seçildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926160617/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |archive-date=2024-09-26 |access-date=2024-09-25 |website=Kulis.az |language=az}}</ref> <ref>{{Cite web |last= |first= |title= |url=https://www.accademiainternazionalesenghor.com/membri-d}}{{Dead link|date=November 2024|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://525.az/news/274118-selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secilib?fbclid=IwY2xjawFhRpxleHRuA2FlbQIxMQABHUxyk19SBKO1VQLSZWfhzPjNryRIL1v_wfu-jx3EfpviLDRwNOvYaO_LDQ_aem_5G4el5FY6beltvVFQQD6xw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926144249/https://525.az/news/274118-selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secilib?fbclid=IwY2xjawFhRpxleHRuA2FlbQIxMQABHUxyk19SBKO1VQLSZWfhzPjNryRIL1v_wfu-jx3EfpviLDRwNOvYaO_LDQ_aem_5G4el5FY6beltvVFQQD6xw |archive-date=2024-09-26 |access-date=2024-09-25}}</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu Beynəlxalq Akademiyanın həqiqi üzvü seçildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926160617/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-beynelxalq-akademiyanin-heqiqi-uzvu-secildi-56577?fbclid=IwY2xjawFhSFlleHRuA2FlbQIxMQABHZEfwx-FGbZz3Xi17Hk3Fzg_QoQWyFeaAczbIquMfJ-sFd5i8CyxkxF8WQ_aem_CxKvPxQx3GsLvI0FKbG5xw |archive-date=2024-09-26 |access-date=2024-09-25 |website=Kulis.az |language=az}}</ref>, Beynəlxalq Tomitane Akademiyasının fəxri üzvü, Avropa Elm və Sənət Akademiyasının(2025, Avstriya, Zalsburq) həqiqi üzvü<ref>{{Cite web |title=Həmyerlimiz Avropa Akademiyasının həqiqi üzvü oldu |url=https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228200-hemyerlimiz-avropa-akademiyasinin-heqiqi-uzvu |access-date=2025-06-13 |website=Xalqqazeti.az |language=az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613094821/https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228200-hemyerlimiz-avropa-akademiyasinin-heqiqi-uzvu |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-04 |title=Салим Бабуллаоглу избран действительным членом Европейской академии наук и искусств, в которой состоят нобелевские лауреаты |url=https://www.trend.az/life/socium/4053304.html |access-date=2025-06-13 |website=Trend.Az |language=ru |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613100425/https://www.trend.az/life/socium/4053304.html |url-status=live }}</ref> seçilib. == Mükafatları == * Tərcümələrə görə "Ulus" qəzetinin "Nar budağı" mükafatı (Bakı, 2001) * "İlin tərcüməçisi" — İ. Brodskidən tərcümələrə görə (Gənclər və İdman Nazirliyi, Bakı, 2001) * Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumunun Milli Kitab Mükafatı (2003, 2004) * İLESAM təşkilatının keçirdiyi M. Füzuli Beynəlxalq Poeziya Müsabiqəsinin Jüri Ödülü (Türkiyə, Ankara, 2004) * "Dünya ədəbiyyatı" dərgisinin nəşrinə görə "Qızıl Qlobus" mükafatı (Bakı, 2005) * Art Salı Sənət-Foto Qrupunun mükafatı (Türkiyə, İstanbul, 2006) * İstanbul Qəbzə Bələdiyyəsinin mükafatı(2006) * Qırğızıstan Yazıçılar İttifaqının "Qızıl Qələm" mükafatı (Bişkek, 2006) * Koreya Yaradıcılıq və Yazıçılar Cəmiyyətinin xüsusi diplomu (2006) * "Qızıl Kəlmə-Şans" mükafatı (Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Bakı, 2012) * Mikayıl Müşfiq Mükafatı (Bakı, 2012) * Şahmar Əkbərzadə adına Beynəlxalq Ədəbiyyat Mükafatı (Bakı, 2014) * Rəsul Rza Mükafatı (Bakı, 2015)<ref>{{Cite web |title=Ədəbiyyat xadimlərinə Rəsul Rza Beynəlxalq mükafatı təqdim olunub |url=https://azertag.az/xeber/Adebiyyat_xadimlerine_Resul_Rza_Beynelxalq_mukafati_teqdim_olunub-856416 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323182042/https://azertag.az/xeber/Adebiyyat_xadimlerine_Resul_Rza_Beynelxalq_mukafati_teqdim_olunub-856416 |url-status=live }}</ref> * Serbiyanın "ARTE" Beynəlxalq Sənət Mükafatı (Belqrad, 2016) * MDB iştirakçı dövlətlərinin "Kitab sənəti" Beynəlxalq Müsabiqəsinin Qran Pri finalçı diplomu (Moskva, 2017) * Azərbaycan Yaradıcılıq Fondunun "İlin ədəbiyyat adamı" mükafatı (Bakı, 2018)<ref>{{Cite web |title="Ədəbiyyat adamı" mükafatı sahiblərinə təqdim olundu |url=https://525.az/news/100220-edebiyyat-adami-mukafati-sahiblerine-teqdim-olundu |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005928/https://525.az/news/100220-edebiyyat-adami-mukafati-sahiblerine-teqdim-olundu |url-status=live }}</ref> * Yassı şəhərinin fəxri şairi diplomu və medalı (Yassı, Rumıniya, 2019) * European Poet of Freedom festivalının diplomantı (Qdansk, Polşa, 2018) * Beynəlxalq Şəhriyar Mədəniyyət Medalı (İran, Təbriz universiteti, 2018) * "Ədəbiyyat" qəzetinin Əli bəy Hüseynzadə Mükafatı (Bakı, 2019) * İvo Andriç medalı (Serbiya Kral Akademiyası, Belqrad, 2019) * Nizami Gəncəvi medalı (Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi, Bakı, 2021)<ref>{{Cite web |title=Bir sıra yazıçı və şairə "Nizami Gəncəvi" medalı təqdim edilib |url=https://www.baymedia.az/news/culture/54541.html |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005935/https://www.baymedia.az/news/culture/54541.html |url-status=live }}</ref> * Səməd Behrəngi mükafatı (Bakı, 2022) * Vaqif Səmədoğlu medalı (Bakı, 2022)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğluna "Vaqif Səmədoğlu" medalı təqdim edildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaogluna-vaqif-semedoglu-medali-teqdim-edildi-45963 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005933/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaogluna-vaqif-semedoglu-medali-teqdim-edildi-45963 |url-status=live }}</ref> * "Pesronalitate"/"Şəxsiyyət" qızıl medalı (Kişinyov, 2023)<ref>{{Cite web |title=Ramiz Rövşən və Səlim Babullaoğlu "Personalite" Qızıl Medalı ilə təltif ediliblər |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10228-ramiz-rovsen-ve-selim-babullaoglu-personalite-qizil-medali-ile-teltif-edilibler |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005928/https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10228-ramiz-rovsen-ve-selim-babullaoglu-personalite-qizil-medali-ile-teltif-edilibler |url-status=live }}</ref> * "Gömrük orqanları ilə səmərəli əməkdaşlığa görə" Azərbaycan Respublikasının medalı (Bakı, 2023) * Beynəlxalq Mihay Eminesku Akademiyasının "Tərcümə mükafatı", Mihay Eminesku Qızıl medalı, Avropa Mihay Eminesku Fondunun "Mədəniyyət Səfiri" adı<ref>{{Cite web |date=2023-06-25 |title=Səlim Babullaoğlu və Jalə İsmayıl beynəlxalq mükafatlara layiq görülüblər - FOTOLAR |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/gundem/10486-selim-babullaoglu-ve-jale-ismayil-beynelxalq-mukafatlara-layiq-gorulubler?fbclid=IwAR3R2qv9WLnZwqDg8rAbf2-Rc5HHc_fSKJGD09GchAeOSc90GwiQOLaMu9A |access-date=2023-06-25 |website=Edebiyyatqazeti.az}}</ref> * "Turan Birliyi" medalı, "Yangi ovoz" Mərkəzi Asiya Tarixçi Yazarlar Birliyi və "Əmir Teymur" Beynəlxalq Xeyriyyə Fondunun birgə təsisatı (Bakı, 2023)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu təltif edildi |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-teltif-edildi-50315 |access-date=2023-11-20 |website=Kulis.az |language=az |archive-date=2023-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024213652/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-teltif-edildi-50315 |url-status=live }}</ref> * "Türk mədəniyyəti və sənətinə verdiyi töhfələrə görə" "TÜRKSOY Medalı",TÜRKSOY təşkilatı (Bakı, 2023)<ref>https://www.bakupost.az/selim-babullaoglu-turksoy-terefinden-teltif-olundu?fbclid=IwAR2eHxIwF1mdXaCp07l5hjB3I-BLNYEhkhHD9p3fM_pn1YVdYwDPI-rGAPk{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu TÜRKSOY tərəfindən təltif olundu |url=https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-turksoy-terefinden-teltif-olundu-51348 |access-date=2023-12-10 |website=Kulis.az |language=az |archive-date=2023-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210180811/https://kulis.az/xeber/media/selim-babullaoglu-turksoy-terefinden-teltif-olundu-51348 |url-status=live }}</ref> * "Kitab dünyası" dərgisinin Xüsusi diplomu (Daşkənd, 2024)<ref>{{Cite web |date=2024-01-24 |title=Özbəkistanın tanınmış şairi Xasiyyət Rüstəmin kitabları təqdim olundu. {{!}} WWW.YAZARLAR.AZ |url=https://yazarlar.az/2024/01/24/xasiyy%c9%99t-rust%c9%99m-ziyadar/ |access-date=2024-04-09 |language=az |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409091646/https://yazarlar.az/2024/01/24/xasiyy%C9%99t-rust%C9%99m-ziyadar/ |url-status=live }}</ref> * "Hədəf-15" döş nişanı / Hədəf Şirkətlər Qrupu (Bakı, 2024)<ref>{{Cite web |title=ƏDƏBİYYAT VƏ İNCƏSƏNƏT - Azərbaycanda ilk – Naşirlərin Forumunun yekunları |url=https://www.edebiyyatveincesenet.az/index.php/en/gundem/item/14650-azaerbaydzanda-ilk-nashirlaerin-forumunun-yekunlar |access-date=2024-08-02 |website=www.edebiyyatveincesenet.az |language=en-gb |archive-date=2024-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802191522/https://www.edebiyyatveincesenet.az/index.php/en/gundem/item/14650-azaerbaydzanda-ilk-nashirlaerin-forumunun-yekunlar |url-status=live }}</ref> * Atatürk medalı/ Çukurova Ədəbiyyatçılar Dərnəyi ( Adana, Türkiyə, 2024) * İlin şairi (2025) / Orpeus Text Awards// ABŞ, Texas Universiteti (Dallas& Kleyton, Oklahoma), "Mundus Artium Press" nəşriyyatı<ref>{{Cite web |last=Press |first=Mundus Artium |date=2024-12-22 |title=Mundus Artium Press Announces the 2025 Orpheus Texts Award Winners |url=https://mundusartiumpress.us/mundus-artium-press-announces-the-2025-orpheus-texts-award-winners/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR28yoNimrTOlzcMFfVo11mGPy5ZvWRE6W3x-A4v4-a2KD9UY6MWFEFGT0k_aem_zwJLSkGy3WBmto90ja4Ejw |access-date=2024-12-22 |website=MUNDUS ARTIUM PRESS |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Salim |first=Babullaoglu |title=“İlin şairi” nominasiyasının qalibi Azərbacayn şairi Səlim Babullaoğlu olub |url=https://www.youtube.com/watch?v=ej_sN3ZBR7Y |access-date=2024-12-29 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229193033/https://www.youtube.com/watch?v=ej_sN3ZBR7Y&gl=US&hl=en |url-status=live }}</ref> * "Əhməd Kabaklı" xatirə medalı (2025, Türk Ədəbiyyatı Fondu, İstanbul) * Naci Naaman Ədəbiyyat Mükafatı - 2025 / 2025 Naji Naaman Literary Prizes * Beynəlxalq Qriqore Vyeru Festivalının "Tərcümə" mükafatı (2025)<ref>{{Cite web |title=Səlim Babullaoğlu XVII Beynəlxalq Qriqore Vyeru Poeziya festivalının mükafatına layiq görülüb |url=https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228929-selim-babullaoglu-xvii-beynelxalq-qriqore |access-date=2025-06-13 |website=Xalqqazeti.az |language=az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613100358/https://xalqqazeti.az/az/medeniyyet/228929-selim-babullaoglu-xvii-beynelxalq-qriqore |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=525-ci qəzet - Səlim Babullaoğlu Moldovada yüksək mükafatlara layiq görülüb |url=https://525.az/news/https%3A%2F%2F525.az%2Fnews%2F298894-selim-babullaoglu-moldovada-yuksek-mukafatlara-layiq-gorulub |access-date=2025-06-13 |website=525.az }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |title=Un poet azer, premiat pentru traducerea versurilor lui Grigore Vieru |url=https://stiri.md/article/social/un-poet-azer-premiat-la-chisinau-pentru-traducerea-versurilor-lui-grigore-vieru |access-date=2025-06-13 |website=stiri.md |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613101336/https://stiri.md/article/social/un-poet-azer-premiat-la-chisinau-pentru-traducerea-versurilor-lui-grigore-vieru |url-status=live }}</ref> * Nicoale Milescu Spataru medalı (Moldova Elmlər Akademiyası, 2025)<ref>{{Cite web |title=Poetul și traducătorul azer Salim BABULLAOGLU în vizită la Academia de Științe a Moldovei |url=https://asm.md/poetul-si-traducatorul-azer-salim-babullaoglu-vizita-la-academia-de-stiinte-moldovei?fbclid=IwY2xjawK4z-1leHRuA2FlbQIxMABicmlkETFtWjNlc3p1S212a2lPR1VWAR5Vtj-uWZkmAXPZ8pIYeuqMxV1SLqWM_R7CFvzUq5zbT9peufIJJswXVfcURQ_aem_acMuZdEhKVRdrx_hCmk9TA |access-date=2025-06-13 |website=asm.md |language=ro}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-22 |title=Poetul național Grigore Vieru, omagiat la Iași și Chișinău |url=https://moldova1.md/p/49452 |access-date=2025-06-13 |website=moldova1.md |language=en |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613102402/https://moldova1.md/p/49452 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=La Chişinău se desfăşoară Festivalul Internațional de Poezie „Grigore Vieru” |url=https://tvrmoldova.md/article/6ffc8bcde4ae08c2/la-chisinau-se-desfasoara-festivalul-international-de-poezie-grigore-vieru.html |access-date=2025-06-13 |website=TVR Moldova |language=ro |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613095121/https://tvrmoldova.md/article/6ffc8bcde4ae08c2/la-chisinau-se-desfasoara-festivalul-international-de-poezie-grigore-vieru.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Salim Babullaoglu |first=Salimov |title=Şair, tərcüməçi Səlim Babullaoğlu qonağımızdır |url=https://www.youtube.com/watch?v=-52zzpLM82k}}</ref> * Azərbaycan milli mətbuatının 150 illik yubiley medalı (Medianın İnkişafı Agentliyi, 2025)<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=Səlim Babullaoğlu milli mətbuatın 150 illik yubiley medalı ilə təltif edilib |url=https://zefernews.az/2025/12/22/selim-babullaoglu-milli-metbuatin-150-illik-yubiley-medali-ile-teltif-edilib/ |access-date=2026-01-13 |website=Zəfər News |language=az}}</ref> == Kitabları == === Şeir kitabları (Azərbaycan dilində) === * Tənha. Bakı: Ulu, 1996 * Polkovnikə heç kim yazmır. Bakı: Mütərcim, 2008, 2013, 2014 * On. Bakı: 2008 (E. Zalla birlikdə) * Kapellhausda bir axşam. Bakı: Mütərcim, 2009 (E. Zal və E. Hüseynbəyli ilə birlikdə) * [[İlyas Göçmənin şəkil dəftəri (kitab)|İlyas Göçmənin şəkil dəftəri]]. Bakı: Mütərcim, 2009; Parlaq imzalar, 2016; (kitabın ilk nəşri "2000–2010-cu illərdə çap olunan ən yaxşı şeir kitabları"nın beşliyinə düşüb)<ref>{{Cite web |title="İlyas Göçmənin şəkil dəftəri" satışa çıxarıldı |url=https://www.medeniyyet.az/page/news/136/-Ilyas-Gocmenin-sekil-defteri-satisa-cixarildi.html?lang=en |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515215134/https://www.medeniyyet.az/page/news/136/-Ilyas-Gocmenin-sekil-defteri-satisa-cixarildi.html?lang=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Ən yaxşı kitablar: sorğunun ilkin nəticələri açıqlandı |url=https://yarpaq.az/az/sorgu-kultaz-com-da-ilin-kitabini-secin/ |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004341/https://yarpaq.az/az/sorgu-kultaz-com-da-ilin-kitabini-secin/ |url-status=live }}</ref> * Qrafik şeirlər və esselər. Bakı: Mütərcim, 2016; MaxPrint, 2018 (2018-ci il nəşri "Nəsimi ili" çərçivəsində Heydər Əliyev Fondu tərəfindən keçirilən tədbirlər sırasında dərc olunub və fərdi sərgi təşkil olunub) * Oğlumla söhbətlər. Bakı: Qanun, 2021 * İlk hərfi itmiş cümlə. Bakı: Parlaq imzalar, 2021 === Esse, publisistika, ədəbiyyatşünaslıq kitabları (Azərbaycan dilində) === * Ədəbi söhbətlər (2011) * Sənət əsirliyində (2012) * Ədəbi yuxular (2016) * Doktor Qarayev (2004, 2019) * Diktor (diktor Rafiq Hüseynov barədə, 2006) * Xatirələr: memar Rasim Əliyev (2017) * 36 dramatik situasiya — insan günahlarının təsnifatı (2020) * Azərbaycanda tərcümə işinin vəziyyəti:1997-2022 / məruzələr toplusu (2022) * Rumın yazıları / məqalələr, esseslər toplusu (Bakı, Zərdabi Nəşr, 2026)<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=“Rumın yazıları” işıq üzü gördü – yeni kitab {{!}} WWW.YAZARLAR.AZ |url=https://yazarlar.az/2026/01/30/rumin-yazilari-isiq-uzu-gordu-yeni-kitab/ |access-date=2026-03-15 |language=az}}</ref><ref>{{Cite web |title="Tərcümə səviyyəsi haqqında fərqli fikirlər ola bilər..." - Bu prosesdə kim olaraq iştirak etmişdim? |url=https://kulis.az/xeber/media/tercume-seviyyesi-haqqinda-ferqli-fikirler-ola-biler-bu-prosesde-kim-olaraq-istirak-etmisdim-65429 |access-date=2026-03-15 |website=Kulis.az |language=az |archive-date=2026-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260224195227/https://www.kulis.az/xeber/media/tercume-seviyyesi-haqqinda-ferqli-fikirler-ola-biler-bu-prosesde-kim-olaraq-istirak-etmisdim-65429 |url-status=live }}</ref> === Şeir kitabları (xarici dillərdə) === * Haziranda okunan nağmeler (İstanbul, Türkiyə, "Telos", 2006)<ref>{{Cite web |title=Haziranda okunan nağmeler. D&R. Music & Book Store |url=https://www.dr.com.tr/Kitap/Haziranda-Okunan-Nagmeler/Selim-Babullaoglu/Edebiyat/Siir/Dunya-Siiri/urunno=0000000497559 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004348/https://www.dr.com.tr/Kitap/Haziranda-Okunan-Nagmeler/Selim-Babullaoglu/Edebiyat/Siir/Dunya-Siiri/urunno=0000000497559 |url-status=live }}</ref> * Poświęcone biciu serca (Vroslav, Polşa, "ATUT", 2007)<ref>{{Cite web |title=Selim Babułłaogłu. Poświęcone biciu serca |url=https://www.atutoficyna.pl/wschodni-modernizm?func=productPage&wid=110&pid=1283&cid=93&prid= |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514123805/https://www.atutoficyna.pl/wschodni-modernizm?func=productPage&wid=110&pid=1283&cid=93&prid= |url-status=live }}</ref> * Küləyə qarşı gedən qadın (Təbriz, İran, 2009) * Гiмн людей у масках (Kiyev, Ukrayna, "Fakt", 2009)<ref>{{Cite web |title="Гимн людей в масках" Салима Бабуллаоглу на-украинском |url=https://www.trend.az/life/culture/1497901.html |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004345/https://www.trend.az/life/culture/1497901.html |url-status=live }}</ref> * Tovlis ganmarteba (Tiflis, Gürcüstan, "Caucasian house", 2010) * Sükut daha səmimidir (Tehran, İran, "Yarpaq", 2017) * İlyas Göçmənin şəkil dəftəri (Tehran, İran, "Yarpaq", 2018) * Nie ma kto pisać do pułkownika (Qdansk, Polşa, "Europejski Poeta Wolnosci", 2018)<ref>{{Cite web |title=Selim Babullaoglu. Nie ma kto pisać do pułkownika |url=https://bonito.pl/produkt/nie-ma-kto-pisac-do-pulkownika-3 |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004345/https://bonito.pl/produkt/nie-ma-kto-pisac-do-pulkownika-3 |url-status=live }}</ref> * و تو چه میدانی درد یعنی چه؟ (Tehran, İran, "Cheshma", 2018)<ref>{{Cite web |title=کتاب و تو چه می‌دانی درد یعنی چه؟ |url=https://taaghche.com/book/61587/%D9%88-%D8%AA%D9%88-%DA%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AF-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%9F |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513004348/https://taaghche.com/book/61587/%D9%88-%D8%AA%D9%88-%DA%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%AF-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%9F |url-status=live }}</ref> * Интервjy (Belqrad, Serbiya, 2019) * August (Yassı, Rumıniya, "Tipo Moldova", 2019)<ref>{{Cite web |title=Salim Babullaoglu. August |url=https://www.tipomoldova.ro/books/august.pdf |access-date=2023-05-13 |archive-date=2021-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514173740/https://www.tipomoldova.ro/books/august.pdf |url-status=live }}</ref> * Gespräch mit meinem Sohn (Köln, Almaniya, "Pem Verlag", 2019)<ref>[https://www.buecher.de/shop/gedichte/gespraech-mit-meinem-sohn/babullaoghlu-selim/products_products/detail/prod_id/56906369/session/gl4v8u2pfej471dhld9gdsfars/ Selim Babullaoghlu. Gespräch mit meinem Sohn]</ref> * Присвята мовчанню (Kiyev, Ukrayna, "Cамiт-книга", 2023)<ref>{{Cite web |title=«Дозвольте мені мовчання це по-своєму слухати…»: про речі й тишу в поезіях Саліма Бабуллаоглу – Журнал «Всесвіт» |url=https://www.vsesvit-journal.com/curiosities/dozvolte-meni-movchannya-tse-po-svoyemu-sluhaty-pro-rechi-j-tyshu-v-poeziyah-salima-babullaoglu/?fbclid=IwAR1n-xffTVW9bWgkeOYi1vCwP53B8Ex8UkIzCnVqBgp2XcnHKIRdipYFlcs |access-date=2023-07-01 |website=www.vsesvit-journal.com |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701104512/https://www.vsesvit-journal.com/curiosities/dozvolte-meni-movchannya-tse-po-svoyemu-sluhaty-pro-rechi-j-tyshu-v-poeziyah-salima-babullaoglu/?fbclid=IwAR1n-xffTVW9bWgkeOYi1vCwP53B8Ex8UkIzCnVqBgp2XcnHKIRdipYFlcs |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Присвята мовчанню |url=https://sbook.com.ua/uk/home/1030-prisvyata-movchannyu.html?fbclid=IwAR1dO8psUo0ZeufFNl_EHSMJWyRANvyDN208FhEzaSCTJ2WBNndIMT3VDIM |access-date=2023-07-01 |website=САМІТ-КНИГА |language=uk-UA |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701104514/https://sbook.com.ua/uk/home/1030-prisvyata-movchannyu.html?fbclid=IwAR1dO8psUo0ZeufFNl_EHSMJWyRANvyDN208FhEzaSCTJ2WBNndIMT3VDIM |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Салім Бабуллаоглу - перекладач Василя Стуса на азербайджанську |url=https://stus.center/p/salim-babullaoglu---perekladach-vasilia-stusa-na-azerbaidzhansku-819919 |access-date=2023-07-01 |website=stus.center |language=uk |archive-date=2023-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701104514/https://stus.center/p/salim-babullaoglu---perekladach-vasilia-stusa-na-azerbaidzhansku-819919 |url-status=live }}</ref> * The South Wind (Bakı, Azərbaycan, Borchaly Publishing/Printing Company, 2023) * Livets tøj i alle farver ( Kopenhagen, Danimarka, Det Poetiske Bureaus Forlag, 2025)<ref>{{Cite web |title=Salim Babullaoglu: Livets tøj i alle farver |url=https://detpoetiskebureau.dk/vare/salim-babullaoglu-livets-toej-i-alle-farver/ |access-date=2025-07-30 |website=detpoetiskebureau.dk |language=da-DK |archive-date=2025-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623120247/https://detpoetiskebureau.dk/vare/salim-babullaoglu-livets-toej-i-alle-farver/ |url-status=live }}</ref> * Maskeli Adamların Marşı. İlyas Göçmen’in Fotoğraf Defteri (İstanbul, Türkiye, Ketebe, 2025)<ref>{{Cite web |title=Maskeli Adamların Marşı - Selim Babullaoğlu I Ketebe Yayınları |url=https://www.ketebe.com/maskeli-adamlarin-marsi-selim-babullaoglu |access-date=2025-11-16 |website=https://www.ketebe.com/ |language=tr-TR |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110134131/https://www.ketebe.com/maskeli-adamlarin-marsi-selim-babullaoglu |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-05 |title=KAYDIRMALI EKRANLARA DİRENİŞİN ŞİİRİ: MASKELİ ADAMLARIN MARŞI |url=https://www.aksam.com.tr/kitap/kaydirmali-ekranlara-direnisin-siiri-maskeli-adamlarin-marsi/haber-1632292 |access-date=2026-01-13 |website=aksam.com.tr |language=tr}}</ref> * Pokalbıs su sūnum (Vilnius, Litva, Slınktys. 2026) === Tərcümə kitabları === * Orxan Vəli. Bütün şeirlər. Bakı: Yurd, 2005 * Çeslav Miloş. Avropanın uşağı (şeirlər). Bakı: Yurd, 2006 (R. Həşimovla birgə) * F. H. Dağlarca. Sivaslı qarışqa (seçmə şeirlər). Bakı: Yurd, 2007 (T. Məlikli ilə birgə) * Vaslı Stus. Kolımada kəklikotu qoxusu (seçmə şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2008 (S. Məmmədzadəylə birgə) * Makvala Qonaşvili. Məndən arxayın olun (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2009 (Ə. Ol, Hidayət və İ. Məmmədli ilə birgə) * İosif Brodski. Odissey Telemaka (şeir və esselər). Bakı: Mütərcim, 2009 * Şota İataşvili. Veriya baxçasındakı kafe (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2009 * Rza Bərahəni. Şeirlər (şeirlər). Bakı: Qanun, 2009 * Mişel Uelbek. Sağ qalma (şeir və esselər). Bakı: Mütərcim, 2010 * Orxan Pamuk. Gizli üz. Bakı: 2010 (P. Əlioğlu ilə birgə) * Z. Herbert, Ç. Miloş, V. Şimborska və T. Rujeviç. Qəfil görüş (şeirlər). Bakı: 2010 (R. Tağızadə ilə birgə) * Boris Pasternak. Misranın sahibi hisslər olanda (şeirlər). Bakı: 2011 (Anarla birgə) * Dostun evi hardadır? (XX əsr modern İran poeziyası). Bakı: Parlaq imzalar, 2017 (M. Məhəmmədi, Ə. Qərəcəlu, A. Tarverdiyev və M. Nuri ilə birgə) * A. Suçevyanu. Qağayı ilə göndərilən məktub (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2018 (Qismət Rüstəmovla birgə) * Radomir Andriç. Yazı masasının o biri üzündə (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2019 * Leo Butnaru. Çətir götürməyi unutmayın (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2019 * Gərus Əbdülməlikian. Sonuncu quş (şeirlər). Bakı: Mütərcim, 2019 (M. Məhəmmədi və Ü. Nəccari ilə birgə) * Nikolae Spetaru. Qiyamət təxirə salınır (şeirlər). Bakı: Mücrü, 2021 * Tumas Tranströmer. Xatirələr mənə baxır (şeirlər və xatirələr). Bakı: Mücrü, 2021 * Luiza Qlük. Odisseyin qərarı (şeirlər). Bakı: Mücrü, 2021 (Q. Rüstəmov və F. Hüseynlə birgə) * Vüqarlı denprin suları axsın (Ukrayna şeirindən seçmələr). Bakı: Mütərcim, 2021 (kollektiv tərcümə) * Nizar Qəbbani. Sən dəniz çəkə bilmirsən, ata? (şeirlər). Bakı: Mücrü, 2021 (K. Şərifovla birgə) * Çağdaş rus şeiri anologiyası ( Moskva:OGİ/ОГИ , Bakı: Mütərcim, 2022; Q.Rüstəmov, R.Nazimqızı, G.Şamilqızı ilə birlgə) * Mihay Eminesku. Dan ulduzu (şeirləri və poema). Bakı: Mütərcim, 2023 (J. İsmayılın sətri tərcümələri əsasında) * Şuşaya salam (dünya şairlərinin Şuşa ilə bağlı şeirləri). Bakı: 2023 * Leo Butnaru. Mirvari şəhər (seçmə şeirlər). Bakı: Mücrü, 2023 (J.İsmayıl və C.Yusifli ilə birgə) * Səninləyik, Türkiyə! (poetik antologiya). Bakı: Mütərcim, 2023 (Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun layihəsi və nəşri) * Ana Blandiana. İndi mən sənə ibadət edirəm (seçmə şeirlər). Bakı: Qanun, 2023 (J.İsmayılla birgə)<ref>{{Cite web |title=Ana Blandiana - İndi Mən Sənə İbadət Edirəm |url=http://kitabal.az/book.php?book=11817 |access-date=2024-04-09 |website=Kitabal.az |language=en |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125153153/https://kitabal.az/book.php?book=11817 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-04-12 |title=Ana Blandiananın "İndi mən sənə ibadət edirəm" kitabına son söz - Səlim BABULLAOĞLU |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/11035-ana-blandiananin-indi-men-sene-ibadet-edirem-kitabina-son-soz |access-date=2024-04-09 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409091645/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/11035-ana-blandiananin-indi-men-sene-ibadet-edirem-kitabina-son-soz |url-status=live }}</ref> * Ərənlərin nəğməsi (Çeçen şeirindən seçmələr). Bakı: Mücrü, 2024 <ref>{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/mucrunesriyyati/p/C5fdloyxw1J/ |access-date=2024-04-09 |website=www.instagram.com |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409092006/https://www.instagram.com/mucrunesriyyati/p/C5fdloyxw1J/ |url-status=live }}</ref> * İon Hadırka. Mavi güzgü (seçmə şeirlər). Bakı. Mücrü, 2024 (J.İsmayılın sətri tərcümələri əsasında) * O gözəl, yenilməz Ukkrayna ( şeir antologiyası). Bakı: Mücrü, 2024 ( S. Rüstəm, R.Rza, S.Məmmədzadə, E. Zal, Qismat, G.Mövlud, G.Şamilqızı, K.Həsənqulu, Ş.Şəfa ilə birgə) * Qriqore Vyeru, İynənin nəğməsi (seçmə şeirlər). Bakı: Şirvannəşr, 2025 (R.Rövşən, Q.İsabəyli ilə birgə)<ref>{{Cite web |date=2025-10-02 |title=Qriqore VYERU-90 |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/12863-qriqore-vyeru-90 |access-date=2025-03-02 |website=Edebiyyatqazeti.az}}</ref> * Çağdaş Danimarka poeziyası (antologiya). Bakı: Zərdabi Nəşr, 2025 (H.Duyğu ilə birgə)<ref>{{Cite web |last=Səhrablı |first=Həşim |date=2025-02-15 |title=“Çağdaş Danimarka Poeziyası” antologiyası işıq üzü görüb |url=https://fuyuzat.az/cagdas-danimarka-poeziyasi-antologiyasi-isiq-uzu-gorub/ |access-date=2025-03-02 |website=Füyuzat Jurnalı |language=az |archive-date=2025-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215232808/https://fuyuzat.az/cagdas-danimarka-poeziyasi-antologiyasi-isiq-uzu-gorub/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamal |date=2025-02-16 |title=En antologi om moderne dansk poesi er blevet udgivet i Aserbajdsjan |url=https://dk-az.com/en-antologi-om-moderne-dansk-poesi-er-blevet-udgivet-i-aserbajdsjan/ |access-date=2025-03-04 |website=DAVF |language=da-DK |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613164950/https://dk-az.com/en-antologi-om-moderne-dansk-poesi-er-blevet-udgivet-i-aserbajdsjan/ |url-status=live }}</ref> * Attila Balaş, Şeir məni yazır (seçmə şeirlər). Bakı: Zərdabi Nəşr, 2025 (S.Səlimli ilə birgə)<ref>{{Cite web |date=2025-08-04 |title="Şeir məni yazır" toplusuna ön söz - Səlim BABULLAOĞLU |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/13086-seir-meni-yazir-toplusuna-on-soz |access-date=2025-04-13 |website=Edebiyyatqazeti.az}}</ref> * İon Deakonesku, Müsahibə (seçmə şeirlər). Bakı: Zərdabi Nəşr, 2025<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=İon Deakoneskunun "Müsahibə" seçmə şeirlər toplusu işıq üzü gördü - "Yeni DƏB" seriyasından daha bir nəşr |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13280-ion-deakoneskunun-musahibe-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |access-date=2025-06-13 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613100638/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13280-ion-deakoneskunun-musahibe-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |url-status=live }}</ref> * Qriqore Kiper, Təsadüfi kəlmələr (seçmə şeirlər). Bakı, Zərdabi Nəşr, 2025<ref>{{Cite web |date=2025-05-17 |title=Qriqore Kiperin "Təsadüfi kəlmələr" seçmə şeirlər toplusu işıq üzü gördü - "Yeni DƏB" seriyasından daha bir nəşr |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13291-qriqore-kiperin-tesadufi-kelmeler-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |access-date=2025-06-13 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2025-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613095612/https://edebiyyatqazeti.az/news/diger/13291-qriqore-kiperin-tesadufi-kelmeler-secme-seirler-toplusu-isiq-uzu-gordu |url-status=live }}</ref> * Antanas Yoninas, Tənhaların şərabı (seçmə şeirlər). Bakı, Zərdabi Nəşr, 2025<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Antanasın hüznü və sualları - Səlim BABULLAOĞLU |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/incesenet/14052-antanasin-huznu-ve-suallari |access-date=2026-01-13 |website=Edebiyyatqazeti.az |archive-date=2026-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124052104/https://edebiyyatqazeti.az/news/incesenet/14052-antanasin-huznu-ve-suallari |url-status=live }}</ref> == Filmoqrafiya == === Ssenari müəllifi olduğu sənədli filmlər === * Qamış şəhərin yuxuları (Rafiq Həşimovla birgə, SFMPYC, Gənclər və İdman Nazirliyinin sifarişi ilə, 2006)<ref>{{Cite web |title=Qamış şəhərin yuxuları (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=4wLv0c3crII |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055107/https://www.youtube.com/watch?v=4wLv0c3crII |url-status=live }}</ref> * Səttarın Azərbaycanı (Rafiq Həşimovla birgə, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə, 2013) * Cərrah (Rafiq Həşimovla birgə, 2019)<ref>{{Cite web |title=Cərrah (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=MpQmU8KqNaI |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005251/https://www.youtube.com/watch?v=MpQmU8KqNaI |url-status=live }}</ref> * Sözün repressiyası ("Bulatfilm", Mədəniyyət nazirliyinin sifarişi ilə, 2021)<ref>{{Cite web |title=Sözün repressiyası (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=FRq0YBt0zUE&t=3591s |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513005247/https://www.youtube.com/watch?v=FRq0YBt0zUE&t=3591s |url-status=live }}</ref> === Redaktoru olduğu filmlər === * Günəş və bulud (Azərbaycan Dövlət Televiziyası, 2000)<ref>{{Cite web |title=Günəş və bulud (youtube.com) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Z_AovmwfbLM |access-date=2023-05-13 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516055049/https://www.youtube.com/watch?v=Z_AovmwfbLM |url-status=live }}</ref> * Lütfiyar İmanov ("Azərbaycantelefilm", 2002) * Sözdən toxunmuş aləm ("İnternew", 2002) == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.youtube.com/watch?v=VX1-oLwbaKU Şair Səlim Babullaoğlu: Ədəbiyyat təkcə demək sənəti deyil, həm də susmaq sənətidir (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=0oELxN9kESs&t=431s Səlim Babullaoğlu: İnsanı ədəbiyyat yox, insanın özü düzəldir — Açıq Söhbət / Space TV (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=-tcInHbE4yI Səlim Babullaoğlu "Nəcib söhbətlər"də (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZQOsSv30e7s&t=40s Səlim Babullaoğlu "Dördün ağı"nda (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=9N9q1OCBPkc&t=27s Səlim Babullaoğlu: AYB-ə bir gün içində 12 zəng oldu… — "Sarmaşıq" 10 (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=99yrN5Cau6k&t=1713s "Sözün də su kimi lətafəti var" — Səlim Babullaoğlunun poetik benefisi (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=HI5cglOLULg Səlim Babullaoğlu. Polkovnikə heç kim yazmır (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=pibPn2yanS4&t=28s Səlim Babullaoğlu. Avqust (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=lcec1d18Vk4 Səlim Babullaoğlu. Həmidə xanıma (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=S4PcWEErV84 Səlim Babullaoğlu. Həmin qadına məktub (youtube.com)] * [https://www.youtube.com/watch?v=VLkfUaOTe-A&t=40s Səlim Babullaoğlu. Novruz elegiyası (youtube.com)] * [https://525.az/news/90997-selim-babullaogludan-4-esse Səlim Babullaoğludan 4 esse (525.az)] * [https://www.qanun.az/author/904 Səlim Babullaoğlu — bioqrafiyası, kitabları (qanun.az)] * [https://metbuat.az/news/1108092/dunya-edebiyyati-boyuk-bir-denizdir-ne-gotursen-qenimetdir.html "Dünya ədəbiyyatı böyük bir dənizdir, nə götürsən, qənimətdir" – Səlim Babullaoğlu ilə müsahibə (metbuat.az)] * [https://www.ayb.az/index.php/2014-01-08-23-55-46/az%C9%99rbaycan-yazarlari/2486-s%C9%99lim-babullao%C4%9Flu.html Səlim Babullaoğlu — bioqrafiyası, biblioqrafiyası (ayb.az)] * [https://www.avanqard.net/index.php?action=static_detail&static_id=54471 Səlim Babullaoğlu-40: Təbrik edirik! (avanqard.net)] * [http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2013/may/311376.htm Səlim Babullaoğlu: "Dünya ədəbiyyatından bu 5 yazarı oxumağı məsləhət görərdim" (Ədalət.-2013.-24 may.-s.8.)] * Səlim Babullaoğlunun fəaliyyəti dünya miqyasında: https://www.youtube.com/watch?v=bkFQGqknt7U&t=8s [[Kateqoriya:Azərbaycan şairləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şairlər]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı tərcüməçilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan jurnal redaktorları]] [[Kateqoriya:"Qızıl qələm" mükafatı laureatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan dilinə tərcümə edənlər]] [[Kateqoriya:XXI əsr Azərbaycan şairləri]] [[Kateqoriya:Vaqif Səmədoğlu medalı ilə təltif olunanlar]] c7h5nfgcolb8bolnnfig84rp1o63668 Aşıq Pəri 0 44208 8981176 8774821 2026-06-27T15:38:34Z Yousiphh 175220 8981176 wikitext text/x-wiki {{Şair |adı = Aşıq Pəri |orijinal adı = |şəkil = Altay Hacıyev. Aşıq Pəri.jpg |şəklin izahı = Aşıq Pəri (Rəssam: [[Altay Hacıyev]]) |digər adı = |milliyyəti = |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Aşıq Pəri''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan aşıq-şairi. Aşıq Pəri [[XIX əsr]]in tanınmış aşıqlarından biri, Azərbaycan qadın aşıq sənətinin isə yaradıcısı və banisidir.''{{Sfn|Məmmədli|2021|p=4}}'' Onun poeziyası əsasən şifahi poetik duellərdən ibarət idi. O, Azərbaycan dilində müxtəlif xalq şeiri formalarından istifadə etmişdir. 1811-ci ildə [[Qarabağ xanlığı]]nın (indiki Azərbaycanın Cəbrayıl rayonu) [[Maralyan]] kəndində anadan olmuş, uşaq yaşlarından şeir yazmağa başlamış və daha sonra Qarabağ xanlığının paytaxtı [[Şuşa]]ya köçmüşdür. O, yerli poeziya müsabiqələrində tez-tez iştirak etmiş, kişi həmkarları ilə yarışaraq onları məğlub etmiş və bölgənin ilk məşhur qadın aşığı olmuşdur. Gənc yaşda, naməlum şəraitdə vəfat etmişdir.{{sfn|Heß|2016}} Pərinin yaradıcılığının əsas mövzuları sevgi, ədalətsizliklərə etiraz, əzab və həsrət ifadəsi idi. O, şeirlərində sadə və anlaşıqlı dildən istifadə etmişdir. Öz bədii kollektivində yeganə qadın olaraq, tez-tez həmkarlarına qarşı zarafatçı və istehzalı bir üslub sərgiləmişdir. Aşıq Pəri poeziyası müstəqil ruhu ilə seçilmiş, qadın olaraq ifadə imkanlarını genişləndirmək üçün aşıq şeirinin mövcud quruluşundan istifadə etmişdir. O, kişi həmkarları ilə duellərində onların təkliflərini rədd etmiş, heç vaxt bir kişinin himayəsinə ehtiyac olmadan tək çıxışlar etmişdir. Aşıq Pəri "Azərbaycan mədəniyyətinin güclü, müstəqil qadın nümunəsi" kimi təsvir edilmişdir.{{sfn|Oldfield|2021|p=55}} == Həyatı == Aşıq Pərinin həyatı haqqında çox az məlumat mövcuddur. Aşıq Pəri nin doğum yeri barədə ilk ədəbiyyat tarixçisi [[Firidun bəy Köçərli]] məlumat verir.{{sfn|Quliyev|2000|p=64}} O yazır: "Aşıq Pəri öz müasirləri beynində ən istəkli, əzizə və möhtərəmə bir zənən imiş. Onun vətəni — əslisi Qarabağ xanlığına mütəəlliq Cəbrayıl uyezdində, Dızaq mahalında Maralyan qəryəsidir.{{sfn|Quliyev|2000|p=64}} [[Əzizə Cəfərzadə]] 1974-cü ildə nəşr olunan ''"Azərbaycanın'' ''şair və aşıq qadınları"'' kitabında Pərinin 1810–1811-ci illərdə doğulduğunu, 1840-cı illərdə vəfat etdiyini yazır. 2000-ci illərdə yazılan kitablarda isə müəlliflərdən T. Abbaslı, F. Quliyev, İ. Kazımov və başqaları onun 1813-cü ildə doğulduğunu, 1848-ci ildə öldüyünü və Maralyan kəndində dəfn edildiyini qeyd ediblər. 2000-ci ildən sonra tərtib edilmiş internet saytlarında isə Aşıq Pərinin 1811-ci ildə doğulduğu, 1830-cu ildə Şuşa şəhərinə köçdüyü və 1847-ci ildə [[Şuşa]]da vəfat edərək orada dəfn olunduğu bildirilmişdir. Aşıq Pərinin 1811-ci ildə doğulması haqqında mövcud məlumatların əksəriyyəti 1800-cü illərin əvvəllərində antropoloji tədqiqatlar məqsədilə [[Qafqaz]]ı gəzən və Pəri ilə görüşən alman şərqşünası və tarixçisi [[Adolf Berje]]nin 1867-ci ildə çap etdiyi kitabdakı qeydlərə əsaslanır.{{sfn|Oldfield|2021|p=48}} Həmin qeydlərdə Berje yazır: ''"1829-cu ilin sonları idi. [[Araz çayı]] sahillərində yerləşən Maralyan kəndində 18 yaşında bir qız peyda oldu"''.{{sfnm|Bayraktarlar|2014|Oldfield|2021|2p=48}} Azərbaycanlı yazıçı [[Əlisahib Əroğul]] "Aşıq Pəri həyatı, mühiti və sənəti" adlı kitabında Azərbaycan Respublikasının dövlət arxivlərində saxlanılan 1842, 1849, 1863, 1873 və 1886-cı illərin reyestr dəftərlərində Dizaq əyalətinin [[Maralyan|Maralyan kəndinin]] əhalisi haqqında məlumatlara nəzər yetirmişdir.{{sfn|Əroğul|2014|p=15-16}} Əroğlu yazır: "Arxivdən götürülmüş məlumatlara əsasən demək olar ki, Aşıq Pəri 1842-ci ildə 40 yaşında olmuşdur. Bu onun doğum tarixinin 1811 deyil, 1802-ci il olmasını göstərir. 1842-ci ildə onun böyük oğlunun 25 yaşında olduğunu nəzərə alaraq demək mümkündür ki, Pəri 14–15 yaşlarında ikən Əlipənah adlı bir oğlanla evlənmişdir. Kiçik oğlunun 1842-ci ildə 12 yaşında olması və atasının adını daşıması, belə bir nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, Pəri 28–29 yaşlarında hamilə olarkən həyat yoldaşını itirmiş{{sfnm|Bayraktarlar|2014|Oldfield|2021|2p=48}} və mərhumun xatirəsini əziz tutaraq yeni doğulmuş oğluna onun adını, yəni Əli adını vermişdir."{{sfn|Əroğul|2014|p=15-16}} Hələ 10–11 yaşlarında ikən mollaxanada təhsil alan Pəri burada ərəb və fars dillərini öyrənir. Şeir yazmağa da uşaq yaşlarından başlayan{{sfn|Heß|2016}} Pəri haqqında bəzi mənbələr onun dövrün tanınmış aşıqlarında biri olan Məhəmməd bəy Aşığın şagirdi olduğunu qeyd edirlər.{{sfn|Oldfield|2021|p=48}} Pərinin aşıq sənətini seçməsi həyat yoldaşının ölümündən sonrakı dövrə təsadüf edir. Bunda sonra Pəri yerli poeziya müsabiqələrində iştirak etməyə başlamış, tez-tez kişilərlə yarışaraq onları məğlub etmişdir.{{sfn|Heß|2016}} Xalq arasında yayılan bir rəvayətə görə, Aşıq Pəri Cəfərqulu bəy Neva ilə deyişməsində onu məğlub edir. Bu hadisədən sonra bəy, onun yaşadığı [[Maralyan]] kəndini 1930-cu ilə qədər vergidən azad edir.{{sfn|Əroğul|2014|p=17}} Aşıq Pəri sonralar gənc Məhəmməd adlı şəxs ilə ikinci dəfə ailə həyatı qurur. Lakin həyat yoldaşının zorakılığına tab gətirə bilməyən Aşıq Pəri 1847-ci ildə [[Maralyan]] kəndində vəfat edir və orada dəfn olunur. Dünya ədəbiyyatı professoru Anna C. Oldfildə görə, mənbələrin əksəriyyəti Pərinin 1848-ci ildə vəfat etdiyini göstərir{{sfn|Oldfield|2021|p=48}}, lakin ölüm səbəbi və ya şəraiti ilə bağlı ətraflı məlumat verilmir.{{sfnm|Gray|2009|Heß|2016}} == Poeziyası == Aşıq Pərinin təxminən 40–50 şeir yazdığı bilinsə də, onların çoxu günümüzə qədər gəlib çıxmayıb.{{sfn|Bayraktarlar|2014}}Şeirləri ilk dəfə Mirzə Yusif Qarabağinin "Məcmueyi-divani-Vaqif və müasirini-digər" (1856) məcmuəsində, sonralar isə A. Berjenin tərtib etdiyi "Qafqaz və Azərbaycanda məşhur olan şüəranın əşarına məcmuədir" (Leypsiq, 1867) kitabında dərc olunmuşdur.{{sfn|Quliyev|2000|p=68}} Onun poeziyası əsasən şifahi poeziya duellərindən ibarət olmuşdur. Bu duellər tamaşaçılar tərəfindən qeydə alınaraq canlı ifalarının yazılı hesabatı kimi saxlanılıb. Sözü gedən duellər "məclis" adlanan bədii kollektivdə baş tuturdu. Pəri [[Molla Pənah Vaqif|Molla Pənah Vaqifi]]n adını daşıyan Vaqif məclisinin üzvü idi. Vaqif məclisi, Vaqif kimi, ədəbi yaradıcılığını Azərbaycan dilində təqdim edən şairlərdən ibarət idi. Bu xüsusiyyətinə görə Vaqif məclisi, XIX əsr Azərbaycan poeziyasının əksəriyyətindən fərqlənirdi. Belə ki, həmin dövrün poeziyası əsasən şəhər elitalarına məxsus idi və fars dilində yazılırdı. Oldfield bunu "artmaqda olan Azərbaycan milli şüurunun" göstəricisi kimi qiymətləndirmiş və Pərinin "öz ana dili və poeziya ənənələrini müdafiə edənlər arasında olduğunu" qeyd etmişdir.{{sfn|Oldfield|2021|p=49}} Pəri yaradıcılığında [[gəraylı]] (hər biri səkkiz hecalı dörd sətirdən ibarət bəndlər) və [[Qoşma (ədəbiyyat)|qoşma]] (hər biri on bir hecalı dörd sətirdən ibarət bəndlər) kimi xalq formalarından istifadə etmişdir. Onun poeziyası əsasən sevgi mövzusuna, onun ağrı və çətinliklərinə toxunsa da, digər tərəfdən dərin bir [[Şiəlik|Şiə müsəlman inancı]]nı əks etdirir.{{sfn|Heß|2016}} O, tez-tez şeirlərində romantik sevgiyə işarə edir. Pəri yaradıcılığının digər yayğın mövzuları ədalətsizliyə etiraz, həsrət və əzabın ifadəsidir.{{sfn|Bayraktarlar|2014}} Aşıq Pəri şeirlərində sadə və anlaşıqlı dildən istifadə etsə də, şeirləri onun həm xalq, həm də yüksək ədəbi motivləri dərindən başa düşdüyünü göstərir.{{sfn|Heß|2016}} Pəri Vaqif məclisinin yeganə qadın üzvü idi.{{sfn|Oldfield|2021|p=49}} Onun poeziyası zarafatcıl və oyunbaz ruhu ilə seçilmişdir. Tez-tez məclis üzvlərinə qarşı istehzalı bir üslubdan istifadə etmiş, özünə güvən və bacarıq təsviri yaratmışdır. Oldfield onu məclisin digər üzvləri üçün "böyük bacı" rolu oynadığını bildirsə də, qeyd edir ki, Pəri onların hamısından daha gəncidi. Digər aşıqlar Aşıq Pəriyə çoxlu şeirlər yazıblar. Bu onun Vaqif məclisində mühüm yer tutduğunu göstəricisidir. Onun poeziyası həmçinin müstəqil ruhunun müdafiəsi ilə tanınır.{{sfn|Oldfield|2021|p=50}} Pəri aşıqlar arasında şifahi duellərinin quruluşundan qadın kimi ifadə potensialını genişləndirmək üçün istifadə etmişdir.{{sfnm|Bayraktarlar|2014|Oldfield|2021|pp=51–52}} == Xatirəsi == Müasir türk ədəbiyyatçısı tənqidçisi Tuğba Bayraktar Aşıq Pərini XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli aşıq şeiri nümayəndələrindən biri hesab edir.{{sfn|Bayraktarlar|2014}} Onun şeirləri qadın aşıq sənətinin sadəcə Qarabağda deyil, müasir Azərbaycan Respublikası ərazisində də tanınmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Pəri ilk azərbaycanlı qadın aşıq kimi tanınır.{{sfn|Bayraktarlar|2014}} Onun irsi günümüzdə də yaşamaqdadır.{{sfnm|Gray|2009|Heß|2016}} Pərinin xatirəsini yaşatmaq məqsədilə xalq, onun şeirlərini ədəbi jurnallarda çap etdirmişdir. Məzarı bəlli olduqdan sonra isə onun üzərində məqbərə ucaldılmışdır. Marlayan kəndində orta məktəbdə Aşıq Pərinin heykəli qoyulub (heykəltəraş [[Xanlar Əhmədov]]).{{sfn|Bağırova|2016|p=31}} 1984-cü ildə qadın aşıqlardan ibarət olan Aşıq Pəri Məclisi (qurucuları Aşıq Narınc Xatun və [[Səadət Buta]]) təsis edilmişdir. Bu məclis Azərbaycan tarixində ilk qadın aşıq şairlər birliyidir. Məclisin 100-dən çox üzvü var.{{sfnm|Bayraktarlar|2014|Gray|2009|Oldfield|2021|3p=53}} Hal-hazırda [[Azərbaycan Tarix Muzeyi|Azərbaycan Tarix Muzeyində]] Aşıq Pərinin portreti (rəssam [[Rafiq Quliyev (rəssam)|Rafiq Quliyev]]) sərgilənir.{{sfn|Bağırova|2016|p=31}} 1993-cü ildə Narınc Xatun [[Mədəniyyət Nazirliyi (Azərbaycan)|Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi]]nin dəstəyi ilə Aşıq Pərinin 180 illik yubileyini təşkil etmişdir.{{sfn|Bağırova|2016|p=38}} Oldfield Pərini "Azərbaycan mədəniyyətindən çıxan güclü, müstəqil qadın modeli" olaraq xarakterizə edir. O qeyd edir ki, Aşıq Pəri kişi aşıqlarla ictimai deyişmələrdə öz namusunu və təvazökarlığını qorub saxlayaraq üstünlüyünü təsdiqləmiş və kişi himayəsinə ehtiyac duymadan solo çıxışlar etmişdir.{{sfn|Oldfield|2021|p=55}} == Həmçinin bax == * [[Aşıq Pəri məsclisi]] == Mənbə == === İstinadlar === {{İstinad siyahısı|2}} === Ədəbiyyat === * {{Cite book |last=Quliyev|first=Vilayət|url=https://ebooks.az/az/book/frWXIYbj|title=Azərbaycan yazıçıları (XX-XXI yüzillikdə)|publisher=Ozan nəşriyyatı|year=2000|location=[[Bakı]]|page=584|language=az|author-link=Vilayət Quliyev|ref={{SfnRef|Quliyev|2000}}}} * {{cite web |last=Bayraktarlar |first=Tuğba |date=2014 |title=Peri |url=https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/peri |access-date=29 July 2023 |website=Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü |publisher=Ahmet Yesevi University |language=tr |ref={{SfnRef|Bayraktarlar|2014}}}} * {{cite encyclopedia|last=Gray|first=Laurel Victoria|title=Arts: Folk Dancers and Folk Singers: Caucasus|encyclopedia=Encyclopedia of Women and Islamic Cultures|date=2009|publisher=Brill Online|doi=10.1163/1872-5309_ewic_EWICCOM_0291b|editor-last=Joseph|editor-first=Suad|editor-link=|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-women-and-islamic-cultures/arts-folk-dancers-and-folk-singers-caucasus-EWICCOM_0291b|access-date=29 July 2023|Ref={{SfnRef|Gray|2009}}}} * {{cite encyclopedia|last=Heß|first=Michael R.|title=Aşıq Pəri|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=3rd|date=2016|publisher=Brill Online|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_24977|editor-last=Fleet|editor-first=Kate|editor-last2=Krämer|editor-first2=Gudrun|editor-last3=Matringe|editor-first3=Denis|editor-last4=Nawas|editor-first4=John|editor-last5=Stewart|editor-first5=Devin J.|editor-link5=|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24977|access-date=29 July 2023|Ref={{SfnRef|Heß|2016}}}} * {{cite book |last=Oldfield |first=Anna C. |title=Memory, Voice, and Identity: Muslim Women's Writing from across the Middle East |publisher=[[Routledge]] |year=2021 |isbn=9781003100164 |editor-last=Jussawalla |editor-first=Feroza |location=New York |chapter="Don't Get in my Face Like Ashiq Peri" |ref={{SfnRef|Oldfield|2021}} |editor-last2=Omran |editor-first2=Doaa}} * {{cite book |last=Əroğul |first=Əlisahib |title=Aşıq Pəri həyatı, mühiti və sənəti |publisher=Şərq-Qərb |year=2014 |isbn= |editor-last= |editor-first= |location=[[Bakı]] |chapter= |ref={{SfnRef|Əroğul|2014}} |editor-last2= |editor-first2= |language=az}} * {{cite book |last=Bağırova |first=Nazlı |title=AZERBAYCAN’DA ÂŞIK PERİ MECLİSİ VE ONUN ÜYELERİ (DERLEME-İNCELEME) |publisher=T.C.GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANA BİLİM DALI |year=2016 |isbn= |editor-last= |editor-first= |location=Gaziantep |chapter= |ref={{SfnRef|Bağırova|2016}} |editor-last2= |editor-first2= |language=tr}} * {{cite book |last=Məmmədli |first=Ruhiyyə |title=Bəşəri duyğular carçısı |publisher=F. Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası, |year=2021 |isbn= |editor-last= |editor-first= |location=[[Bakı]] |chapter= |ref={{SfnRef|Məmmədli|2021}} |editor-last2= |editor-first2= |language=az}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}}{{Azərbaycan ədəbiyyatı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan aşıqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı aşıqlar]] [[Kateqoriya:XIX əsr Azərbaycan şairləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan dilində yazan şairlər]] t8c0idnjl8wp2iqbhq166u1uea6xxbm Qədir İnanır 0 44499 8981207 8980214 2026-06-27T16:51:27Z Xəzərli 81347 8981207 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} {{Kino sənətçisi}} '''Kadir İnanır''' ({{DVTY}}; Fatsa, [[Ordu]], [[Türkiyə]]) — məşhur [[Türkiyə]] kino və televiziya aktyoru, [[rejissor]], [[ssenari müəllifi]], "[[Yeşilçam]]" kinostudiyasının ciddi və yaraşıqlı aktyorlarından biri. Bədii rəhbər, [[prodüser]], layihə rəhbəri və [[aparıcı]]. 192 filmdə rol almışdır.<ref>{{Cite web|url=http://www.mkrs-ks.org/?page=2,6,651#.Wm9SLR8oSHs|title=Minister Krasniqi met the Turkish actor Kadir Inanir - News - Ministry of Culture, Youth and Sport|website=www.mkrs-ks.org|language=en|access-date=2018-01-29|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328044342/https://www.mkrs-ks.org/?page=2,6,651#.Wm9SLR8oSHs|url-status=live}}</ref> == Həyatı == Qadir İnanır, 15 aprel 1949-cu ildə [[Ordu ili]]nə bağlı Fatsa rayonunda Mehmet İnanır və Rukiye İnanır cütlüyünün oğlu olaraq doğulmuşdur. Kadir İnanır, böyük bir ailənin son uşağıdır. Onun özündən 14 nəfər böyük qardaş-bacısı var. O, müxtəlif məktəb yarışlarında da qabiliyyətlərini nümayiş etdirdi. Kadir İnanır, oxuduğu İstanbul Heydərpaşa Liseyini və Marmara Universitetinin, Ünsiyyət fakültəsi, Radio Televiziya hissəsini bitirdi. 1967-ci ildə Səs jurnalının təşkil etdiyi "Film Sənətçi Yarışı"nda finala qaldı. Bir sonrakı ildə (1968) təşkil edilən Gizlənpaç qəzetinin "Fotoroman Sənətçi Yarışı"nda da birinci oldu. Bir müddət fotoromanlarda oynadıqdan sonra Yeddi Addım Sonra (1968) adlı filmdəki kiçik bir rolla kinoya başladı. İlk dəfə baş rolda oynadığı 1970-ci il tarixli, Atıf Yılmazın rejissor olduğu Qara gözlüm filmində [[Türkan Şoray]]la baş rolları paylaşdı. Daha sonra Şorayla bir çox filmdə oynayaraq Türk kinosunun kişi aktyor ulduzlar arasına girdi. Toplam 182 kino filmində və 7 televiziya serialında rol alan İnanırın ən uzun serialı Marziye adlı serial oldu. 5. Adana Qızıl Qoza Kino Festivalında Utanç (1973) adlı filmlə Ən yaxşı kişi aktyor seçilən Kadir İnanır, baş rollarını Fatma Girik, Serpil Çakmaklı, Nur Sürer, Erdal Özyağcılar ilə paylaşdığı 1985 istehsalı İlanların qisası adlı Şərif Görənin filmi ilə 23. Antaliya Film Festivalında ən yaxşı aktyor mükafatının sahibi oldu. Kadir İnanır, 1990-cı ildə Med Cezir mənzərələri adlı film ilə 3. Ankara Kino Festivalında ən yaxşı kişi aktyor mükafatın sahibi oldu. 1995–1996-cı illər arasında Kanal D'də nəşr olunan Belə Getməz adlı xəbər proqramında aparıcılıq etdi. Türk Kinosunda son dövr 2000 istehsalı Mayor Şekspir adlı filmdə iştirak edən məşhur aktyor, 24 il aradan sonra 2003-cü ildə Göndərilməyən məktublar adlı filmdə Türkan Şorayla yenidən bir filmdə oynadı. 2005-ci ildə Memduh Ün və Tunc Başaranın idarə etdiyi, Fatma Girik ilə birlikdə baş rollarını paylaşdığı filmdə oynadı. == Mükafatları == [[:tr:Adana Altın Koza Film Festivali|Adana Qızıl Qoza Kino Festivalı]] (1973)<br>[[:tr:Altın Portakal Film Festivali|Qızıl Portağal Film Festivalı]] (1986, 2000)''':''' Ən yaxşı aktyor<ref name="milliyet_bio">{{cite web |language=tr |author=[[Milliyet]] |title=Kadır İnan |url=http://www.milliyet.com.tr/kadir-inanir/ |date=6 avril 2016 |publisher=milliyet.com.tr |access-date=2018-03-07 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012204800/http://www.milliyet.com.tr/kadir-inanir/ |url-status=live }}.</ref><ref name="officiel">{{cite web |language=tr |author= |title=Biyografi |url=http://www.kadirinanir.com/index1.asp |date= |site=kadirinanir.com |accessdate=6 avril 2016 |archive-date=2017-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110153951/http://www.kadirinanir.com/index1.asp |url-status=dead }}.</ref><br>[[:tr:Ankara Film Festivali|Ankara Kino və Teatr Festivalı]] (1990)''':'''<br>Ömür boyu şərəf mükafatı<ref name=biografi>{{Cite web |title=Биография (на турски език) |url=http://www.biyografi.info/kisi/kadir-inanir |access-date=2018-03-07 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602144805/https://www.biyografi.info/kisi/kadir-inanir |url-status=live }}</ref><ref name=imdb>[http://www.imdb.com/name/nm0408381 Кадир Инанър] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220725165830/https://www.imdb.com/name/nm0408381/ |date=2022-07-25 }} в [[IMDb]]</ref><br>Siyad mükafatı (2009)<ref name=arab>اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش"[[:en:Kadir İnanır|Kadir İnanır]]"، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.(۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو </ref><br>Almaniya Kino mükafatı (2010)<ref name=cite>{{citeweb|url=http://www.sabah.com.tr/kadir-inanir-kimdir-|title=Kadir İnanır Kimdir|publisher=Sabah|language=tr|accessdate=2016-01-02|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412080528/https://www.sabah.com.tr/kadir-inanir-kimdir-|url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == * [http://www.kadirinanir.com/ Şəxsi vebsaytı] == Həmçinin bax == {{Qızıl Kəpənək Ən Yaxşı Aktyor mükafatı}} {{Xarici istinadlar}} {{aktyor-qaralama}} [[Kateqoriya:Türkiyə aktyorları]] [[Kateqoriya:Türkiyə film aktyorları]] [[Kateqoriya:Türkiyənin televiziya aktyorları]] [[Kateqoriya:Türkiyə kişi film aktyorları]] fde8xuxdy7g5sit11of58tzdhlz0huf Balaxanı 0 49034 8981455 8450491 2026-06-27T20:56:15Z Lawyeralist 338101 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981455 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |növü = Şəhər tipli [[qəsəbə]] |rəsmi_adı = |orijinal_adı = Balaxanı |şəkli = Ilham Aliyev and First Lady Mehriban Aliyeva viewed landscaping work carried out in the Balakhani settlement 50.jpg |tabesində = |ölkə = Azərbaycan |gerbi = |bayrağı = |gerb yazısı = |bayraq yazısı = |gerbin_ölçüsü = |bayrağın_ölçüsü = |lat_dir = N |lat_deg =40 |lat_min =27 |lat_sec =42 |lon_dir = E |lon_deg =49 |lon_min =55 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale = |regionun növü = |region = Abşeron yarımadası |cədvəldə region = |rayonun növü = |rayon = Sabunçu rayonu |cədvəldə rayon = |icmanın növü = |icma = |cədvəldə icma = |daxili bölgüsü = Aşağı məhəllə, Yuxarı məhəllə, Qotro, Yeni Balaxanı, Artyom, Kələmli |başçı növü = |icra başçısı = |yaranma tarixi = |ilk məlumat = |əvvəlki adı = |statuslu = |sahəsi = 19 |quru sahəsi = |su sahəsi = |hündürlük növü = |YM mərkəzinin hündürlüyü = |iqlimi = |rəsmi dili = |əhalisi = 14123 |siyahıyaalma ili = 2015 |sıxlığı = |aqlomerasiya = |milli tərkibi = [[tatlar]] |dini tərkib = |etnoxronim = Balaxanılı |saat qurşağı = +4 |DST = |telefon_kodu = 012 451 |poçt_indeksi = AZ1038 |poçt indeksləri = |nəqliyyat_kodu = |identifikasiya növü = |identifikasiya ədədi = |Commons kateqoriyası = Category:Balaxanı |rəsmi_saytı = [http://www.balakhany.com www.balakhany.com] |saytın dili = }} '''Balaxanı''' — [[Bakı]] şəhərinin [[Sabunçu rayonu]]nda şəhərtipli qəsəbə. Neft bumundan əvvəl əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik, bağçılıq və bostançılıq olmuşdur. == Coğrafi mövqeyi və tarixi == Bakının ən qədim qəsəbələrindən sayılır. Qəsəbə [[Bakı]]nın şimal—şərqində, [[Abşeron]] yarımadasının ortasında yerləşir, [[Sabunçu]] qəsəbəsi, [[Ramana]] kəndi, [[Zabrat]] qəsəbəsi, [[Digah]] və [[Məmmədli (Abşeron)|Məmmədli]] kəndləri ilə qonşudur. Şimal səmtindəki yüksəklikdə kəndi iki — "Yuxarı" və "Aşağı" — məhəlləyə bölən qədim qəbiristanlıq var. Balaxanının şimal hissəsi "Rzaqulu məhəlləsi", cənub hissəsi əhali tərəfindən "Canhüseyn məhəlləsi" adlanır. Kənd demək olar ki, bu günə qədər özünün ənənəvi plan-forma quruluşunu saxlaya bilib. Evlər bir-birinə yaxın, ensiz küçələr, ənənəvi həyətyanı sahələri, mövcud məhəllə sistemi ilə seçilir. 1989-cu ildən başlayaraq, qəsəbənin qərb hissəsində Yeni Balaxanı adlanan yaşayış massivi formalaşmağa başlamışdır. Yeni Balaxanı massivi (Fazenda) Qədim Balaxanıdan fərqli olaraq, eni 10–15 metr olan paralel küçələr şəklində salınmışdır. * Kəndin adının mənası [[Qılman İlkin]]in "Bakı və bakılılar" kitabında qeyd olunub: "bala" —yuxarı, hündür, "xana" — ev deməkdir. Yerli balaxanılılar isə [[Tat dili|öz dillərində]] bu kəndə "Bəəxonə" deyir ki, Bəə — yuxarı Xonə — ev deməkdir. Balaxana qədim zamanlarda karvansarayların giriş qapısı üstündə olan kiçik otağa (mezonin, yaxud antrosol) deyərdilər. Bunlar yarım mərtəbə şəklində olardı. Hazırda belə otaqlar Bakının 40 kilometrliyində, 1439–1440-cı illərdə tikilmiş Səngəçal karvansarayının və Suraxanıdakı 1713-cü ildə inşa edilmiş Atəşgahın qapısı üstündə var. [[Abşeron rayonu|Abşeron]]da neft istehsalından əvvəlki dövrdə (XIX əsrin ortalarınadək) kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti ənənəvi olaraq əkinçilik, bağçılıq, bostan bitkiləri əkini və maldarlıq olub. Kəndin kənarındakı Böyükşor gölünün yaxınlığında üzümlüklərdə məşhur üzüm növləri becərilirmiş. Vaxtilə Böyükşordan bir az yuxarıda iki kiçik göl də olub ki, bunlara "Qoşanohur" deyirmişlər. Hazırda həmin ərazi quruyub. Kənddən təxminən 1 km [[şimal]]da 4 böyük bağ olub ki, onları suvarmaq üçün 15 quyu qazılıbmış. Həmin quyulardan kənd camaatı da istifadə edirmiş. İndi buralarda neft buruqları ucalır. Həmçinin kəndin qərbində "Norazan dərə" adlanan yerdə də bərəkətli bağlar, dərənin cənubunda isə "Pür—Qübbə" adlanan yüksək bəhrəli əkin sahələri olub. "Qırməki" adlanan yerdən keyfiyyətli qır çıxarılarmış və onunla kənddəki evlərin damları qırlanarmış. XIX əsrin 70-ci illərindən başlayaraq, Balaxanı Bakının əsas neft çıxarma mərkəzlərindən birinə çevrilməyə başlamışdır. 1869-cu ildə Balaxanıda ilk dəfə olaraq mexaniki vurma üsullu quyu qazılır. Quyudan neft çox sürətlə çıxmış və üç gün ərzində həmin quyu ətrafı neft gölünə döndərmişdir. 1873–1878-ci illərdə Balaxanıda 47 belə güclü neft quyusu qazılıb. Bu dövrdə xarici şirkətlər Balaxanıda çoxlu torpaqlar əldə ediblər, Nobel qardaşları, Rotşild, Rokfeller kimi milyonçular, rus kapitalistləri mədənlər salıblar. Robert Nobel 1873-cü ildə Bakıya gələrək Balaxanıda neft istehsalı ilə məşğul olmağa başlamışdır. Artıq XX əsrin əvvəllərində Balaxanıda onlarca yerli və xarici neft şirkətləri və onların mədənləri, karxanaları fəaliyyət göstərirdi. Balaxanıda ilk neft quyusunun şərəfinə abidə qoyulub. Lakin hazırda bu abidədən iz qalmayıb. Azərbaycanın ilk dəmir yolu Bakını Balaxanı, [[Sabunçu (qəsəbə)|Sabunçu]] və [[Suraxanı]] mədənləri ilə birləşdirirdi. Əvvəllər bu yol ilə yalnız neft məhsullarının daşınması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin neft mədənləri ilə Qara şəhərdəki neftayırma zavodları arasında neft kəmərlərinin geniş şəbəkəsi yaradıldıqdan sonra "Neft sahəsi" dəmiryol xətləri ilə sərnişin daşınmasına da başlanmışdır. XX əsrin əvvəlində Bakıda sol (bolşevizm) təmayüllü inqilabi hərəkat genişlənəndə Balaxanı neft mədənləri bu hərəkatın mərkəzinə çevrilib. Balaxanıda inqilabi hərəkata başlayanlardan biri də keçmiş SSRİ-nin rəhbəri İosif [[Stalin]] olub. [[Stalin]] Balaxanıda inqilabi iş aparanda onun partiya ləqəbi "Koba" olub. Mühacirətdə yaşamış Azərbaycan yazıçısı Əsəd bəy "Stalin" adlı kitabında onun Balaxanıdakı fəaliyyətindən geniş bəhs edir. Elə inqilabi mövzuda çəkilmiş "Səhər" filmi də Balaxanıda lentə alınıb. == Tarixi abidələr == === [[Hacı Şəhla məscidi]] === [[Fayl:Haji_Shahla_mosque.jpg|thumb|200px|[[Hacı Şəhla məscidi]]|right]] [[Hacı Şəhla məscidi]] Balaxanı qəsəbəsinin qəbiristanlınğında hündür bir təpənin üzərində tikilmiş XIV əsr memarlıq abidəsi. Türbə iki hissədən ibarətdir — daxili otaqdan və geniş portaldan. Giriş qapısının üstündə vaxtilə iki sətirlik kitabə olub ki, onun mətni belədir: ''Bu imarət Hacı Şəhla bin Şakir bin Mustafa Köşkinindir. Yeddi yüz səksən yeddinci il (787–1385/86)''. Bu kitabədən bir az solda, qapı çərçivəsindən bir az aralı ərəbcə bir kitabə də olub ki, bu da imarəti tikən ustaların adını bildirir. İki sətirlik bu kitabə belə oxunub: ''Ustad Arif bin ustad Musa Cibalın işidir''. Üzərində olan kitabələrdə məscid imarət adlandırılıb. === [[Şakir ağa türbəsi]] === [[Fayl:Shakiragha-Tomb.jpg|thumb|200px|[[Şakirağa türbəsi]]|left]] Balaxanı qəbiristanlığında yerləşən Şakir ağa türbəsi 1427–1428-ci ildə tikilib və 1385–1386-cı ildə tikilən Hacı Şəhla məscidindən altı metr məsafədə yerləşir. Şakirağa türbəsi memarlıq baxımından Balaxanı abidələrinin ən qiymətlisi hesab olunur. İmarətin tağlı giriş qapısının üstündə ərəbcə iki sətirlik kitabə var ki, mətni belə oxunur: ''Bu imarətin tikilməsinə millət və din böyüklərinin hamısı Miriraxur Şakir ağa ibn-mərhum Mürtəza əmr etmişdir. Səkkiz yüz otuz birinci il (831–1427/28)''. Başqa bir mənbədə deyilir ki, İbrahim Şirvanşahın vəziri 1427-ci ildə oğlunun şərəfinə ucaltdığı Şakir ağa türbəsi xalq arasında İmarət adlandırılır. Abidə planda xaçvaridir. Abşeronun daxili quruluşu xaç şəklində olan bir neçə abidə var (Nardaranda Xan bağı köşkü, Şirvanşahlar sarayı kompleksində türbə və s.). Lakin, Azərbaycanda Şakir ağa türbəsi kimi həm daxili, həm də xarici quruluşu xaç şəklində olan ikinci bir abidə yoxdur. Türbəyə giriş şimal tərəfdən portaldandır. Portalın iç məkanında, hər iki tərəfində oxvari arkaya ilə tamamlanan səkkizgüşəli prizma şəkilli taxçalar yerləşdirilib. Türbənin içində də müxtəlif ölçülü düzbucaqlı 8 ədəd taxçalar mövcuddur. Giriş alçaq oxvari tağ ilə tamamlanan qapıdandir. Qapıüstü tağ bütöv bir daşdan yonulub. Daşın üz səthi bitki ornamentilə bəzədilib. Giriş tağ daşının üstündə iki sətirli epiqrafik yazılı daha bir daş yerləşdirilib. Giriş və üstündəki yazı daşı profilli iri daş bloklarla çərçivəyə alınıb. === Şah Səfi karvansarası === [[Fayl:Şah-Səfi-karvansarası.jpg|thumb|200px|[[Şah Səfi karvansarası]]|right]] Şah Səfi karvansarası 1635–36-cı ildə usta Bürhan və sərkər Behbud tərəfindən inşa edilmişdir. Onun inşasına Əlihüseyn Bahadirxan şah Səfiəddin əmr etmişdir. Yerli əhəng daşı materiallarından tikilmiş bina tağ tavanlı, düzbucaqlı şəklindədir. Yerli əhalinin "Xacə Ruhulla" imarəti də adlandırdığı abidə kəndin mərkəzində yerləşir. Uzun illər bu karvansaradan anbar kimi istifadə edilib. Amma sonradan kənd sakinlərinin səyi nəticəsində karvansaranın içi təmizlənərək ətrafında abadlıq işləri aparılıb. Abidənin çatma tağlı taxta qapısı üzərində vaxtilə kitabə olmuşdur. Hal-hazırda bu kitabə yerində olmasa da onun foto-neqativi AMEA-nın Tarix İnstitunun elmi arxivində "Şah Səfi karvansarası" adı altında 68–14 saylı invertar kimi saxlanılır. Bu dövrdə karvasaranın məhz Balaxanı ərazisində yerləşməsi Böyük İpək Yolu-nun məhz bu yerdən gəlib keçdiyinə bir sübutdur. Tacirlər məhz burada "mehmanxana"-da qalardılar. Onun tarixi mədəniyyət abidəsi kimi qorunub saxlanılması üçün 1968–69-cu illərdə bərpa edilmişdir. '''AMEA-nın Tarix İnstitutunun elmi arxivində 68–14 saylı invertar kimi saxlanılan kitabənin oxunuşu:''' # Bu binanı inşa etməyi əmr etdi. Əzəmətli sultanım, şöhrətli şahanşahımızın hakimiyyəti günlərində: # Şah Səfi əd-Din-əl-Hüseyn, əl-Bahadır — Xan tanınmış Haca Ruhullanın dayağı: # Mövlanə Hikmət Allah Badu-Kubeyi, Rəcəb ayı — min qırx beşinçi Hicri ilində, ustad — Burhan, Sərkar Behdud düzəldib. === Ovdan === [[Fayl:Balakhany_ovdan.jpg|thumb|200px|Ovdan|left]] Şirvanşah əmiri Xaçə Zeynəddinin göstərişi ilə XIV əsrdə tikilmiş ovdan. Balaxanıdakı 40 pilləkanlı su ovdanı insanların suya olan tələbatına görə inşa edilib. Su quyusunun ortasında olan çarxa sakinlər at bağlayaraq suyu çəkiblər. Su arxlara, eləcə də Qum hamamına da gedərdi. Uzun illər su övdanı zibilliklərin içərisində olub. Kənd sakinlərinin köməkliyi sayəsində su övdanı təmizlənib və ondan XIV əsrdən XIX əsrin sonuna qədər, eləcə də 1920-ci ilin [[aprel işğalı]]na qədər istifadə olunub. Yeddi metr dərinliyi olan bu ovdan Balaxanı sakinləri üçün təmiz sudan istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdu. * Balaxanıda vaxtilə 18 hamam olub, hər məhəllədə inşa edilən hamamlar sakinlərin tələbatını ödəyərmiş. Balaxanıda inşa edilən hamamlar həm adları, həm də arxitektura üslubuna görə bir—birindən fərqlənib. "Xan" qızı və ya El hamamı əsasən şirin su bulağı ilə əhatələnib. Digər hamamlar isə duzlu su ilə təchiz olunub. Bu hamamların əksəriyyəti dağıdılaraq yalnız bəziləri günümüzədək salamat qalıb. === Qum hamamı === Torpağın altında tikilən Balaxanıda nadir hamamlardan sayılan Qum hamamını da böyükdən kiçiyə kimi hamı yaxşı tanıyır. Bu qədim sərvətimiz bir zamanlar qorunurdusa, artıq uzun illərdir ki, baxımsızlıq ucbatından sökülüb dağılıb. Ərazisi dəmir dirəklərlə əhatələnərək xüsusi mülkiyyətə çevrilib. Kənddə camaata xidmət etmiş bir neçə hamamın adları: "Xan qızı", "Hacı Nəcəfqulu", "Hacı Həsən", "Bala Rza", "Şirəli", "Nurbala" hamamları və s. * Kəndin cənubundakı "Boq—boqi" adlanan yerin yaxınlığında vaxtilə Suraxanı atəşgahına bənzər abidə olub. Kəndin cənub hissəsindəki köhnə qəbiristanlıqda "Pirə Moulo" piri, kəndin ortasındakı böyük tut ağacının yanında olan "Sənqıran" piri olub. == Mədəniyyəti == [[Fayl:Mirzə_Ələkbər_Sabir_Balaxanı_müəllimləri_arasında.jpg|thumb|200px|Mirzə Ələkbər Sabir Balaxanı müəllimləri arasında, 1910-cu il.|right]]Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Balaxanıda lap qədim zamanlardan mədrəsələr fəaliyyət göstərirmiş. Ədəbiyyat tarixindən məlumdur ki, [[Mirzə Ələkbər Sabir]] 1910-cu ildə Balaxanı məktəblərində çalışmışdır. Bir çox məşhur şeirlərini də o, məhz Balaxanıda yazmışdır. Balaxanında ilk fəhlə özfəaliyyət dərnəyi hələ 1904-cü ildə qurulub. Bununla belə hazırda kəndin ayrıca Mədəniyyət evi və klub binası yoxdur. Mədəniyyət evi kənddəki şadlıq evində fəaliyyət göstərir. Əvvəllər Balaxanıda böyük mədəniyyət klubu olub və orada respublikanın bir çox görkəmli sənətkarları — Şövkət Ələkbərova, Mirzə Babayev, Məmmədbağır Bağırzadə və başqaları çıxış ediblər. 1990–1991-ci illərdə mədəniyyət klubu fəaliyyətini dayandırıb, sonra isə həmin vaxtı ilə məscid olan binanı bərpa edib, məscidə çeviriblər. Həmin binada məscid bu gün də fəaliyyət göstərir. === Kino === Azərbaycanda ilk dəfə olaraq kino 2 avqust 1898-ci ildə Balaxanı kəndində "Balaxanıda yanğın" filmi çəkilmişdir. Həmin film qısa metrajlıdır. Moskva arxivində saxlanılır. Ilk dəfə bu məlumat 1898-ci ilin avqust ayında Bakıda çap olunan "Kaspi" qəzetində çap olunmuşdur. Hazırda həmin qəzetin nüsxələri Moskva dövlət arxivində saxlanılır. 1898-ci ildə [[Balaxanı-Sabunçu Polis İdarəsi süvari qorodovoylarının at oynatmaları (film, 1898)|Balaxanı-Sabunçu Polis İdarəsi süvari qorodovoylarının at oynatmaları]] qısametrajlı sənədli filmi çəkilmiş və avqustun 6-da Balaxanıda Benkendorfun neft fəhlə klubunda nümayiş etdirilmişdir.[[Fayl:Kaspi_Q%C9%99zeti,_6_avqust,_1898.jpg|thumb|200px|1898-ci il avqustun 6-ı Balaxanıda "Benkerdorf oil workers" klubunda nümayiş edilmiş "Balaxanı-Sabunçu Polis İdarəsi süvari qorodovoylarının at oynatmaları" sənədli filminin "Kaspi" qəzetində elanı. |left]] ==== <big>Balaxanıda çəkilmiş filmlər</big> ==== * 1898 — [[1898-ci il avqustun 4-də Balaxanıda neft fontanı]] * 1960 — [[Səhər (film, 1960)|Səhər]] * 1997 — [[Hər şey yaxşılığa doğru]] === Teatr === Balaxanıda teatr ilk dəfə 1908-ci ildə yaradılmışdır. Tanus Dadaşovun yazdığı "Kəpənək" pyesi yerli həvəskarlar tərəfindən oynanılmışdır. Yaşlı Balaxanlıların dediyinə görə sonralar pyes Maştağa, Suraxanı, hətta həmin həvəskarlar tərəfindən Qubada yaşayan yəhudilər üçün də oynanmışdır. M. Ə. Sabir adına Balaxanı qəsəbə Mədəniyyət evi teatr kimi də fəaliyyət göstərir. == Din == '''Bəhailik''' [[Oktyabr inqilabı|Oktyabr İnqilabından]] əvvəl Balaxanıda Qafqazdakı ən böyük [[Bəhailik|bəhailər]] icması yaşayırdı.<ref>{{Книга|автор=Гиясаддин Гейбуллаев|заглавие=Топонимия Азербайджана: историко-этнографическое исследование|год=1986|место=Б.|издательство=«Элм»|страницы=108|страниц=190}}</ref> Maarifçi şair [[Mirzə Ələkbər Sabir]] Balaxanıdakı bəhai icması ilə sıx əlaqədə olmuş, bir müddət icmanın dəstəyini almışdır. Şair icmanın üzvü, ilk Balaxanı bəhaisi Kərbəlai İmran Cəfərovla daha yaxın dost olmuş, onunla dinin prinsiplərini tez-tez müzakirə etmiş və bir müddət onun evində yaşamışdır.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan bəhailəri |url=https://www.bahai.az/azerbaycanda-behai-dini |url-status=live |access-date=27.10.2024 |website=[[Azərbaycan Bəhai İcması]] |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527213527/https://www.bahai.az/azerbaycanda-behai-dini }}</ref> '''İslam''' 1890–1907-ci illərdə nəşr olunan [[Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğəti|Brokgauz və Efronun Ensiklopedik Lüğətinə]] əsasən, Balaxanıda yalnız azərbaycanlı-şiələrdən ibarət olan, həmin lüğətdə "tatarlar" kimi göstərilən 2276 sakin vardı.<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Балаханы}}</ref>[[Fayl:Balaxanida_tikilmish_rus_provaslav_kilsesi.jpg|thumb|200px|Balaxanıda tikilmiş rus provaslav kilsəsi. Kilsə 1933-cü ildə bolşeviklər tərəfindən dağıdılmışdır.|right]] == İqtisadiyyatı == Balaxanı kəndi [[Bakı]]nın əsas sənaye istehsalı və neft mərkəzlərindən biri idi. Bakı milyonçularının Balaxanıda neft mədənləri, neft emal edən zavod və qurğuları olmuşdur. 2009-cu ildə Bərk məişət tullantılarının yandırılması zavodununun inşasına başlanılmışdır. Bərk məişət tullantılarının toplandığı ərazidə – Balaxanı poliqonunda zavodun inşası üçün 20 hektar torpaq sahəsi ayrılıb. Zavodu tenderdə qalib gəlmiş Fransanın CNİM şirkəti inşa edir. Müəssisədə hər il 500 min ton tullantının emal edilməsi nəzərdə tutulur. Tullantılar zavodda çeşidlənərək yandırılmaq və təkrar emal üçün ayrılacaq. Yandırılacaq tullantılardan ildə 231 min 500 meqavat elektrik enerjisinin alınması planlaşdırılır. == Əhalisi == '''<big>Balaxanıda əhali artımı</big>''' {| class="wikitable" !İl !Əhali sayı |- |1810 |107 ev, 482 adam<ref>{{Cite book |last=Искандерова |first=Марзия |title=Бакинское Ханство |publisher=[[Çaşıoğlu]] |year=1999 |location=[[Баку]] |language=ru}}</ref> |- |1816 |792<ref name="chumakova">{{Cite web|url=http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2001/18/7.htm|title=Нефтяные колодцы — провозвестники промышленной нефти|first=Ольга|last=Чумакова|website=vyshka.azeurotel.com|date=2001-05-11|publisher=«Вышка», №18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119221954/http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2001/18/7.htm|archive-date=2022-01-19|access-date=2023-06-28|url-status=live}}</ref> |- |1830 |992<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ca/books?ei=2yQsTLyRDYP68Aa38vmYDg&ct=result&id=pq4dAQAAIAAJ&dq=%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8B+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&q=%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85|автор=Академия Наук Азербайджанской ССР|заглавие=Доклады|год=1966|место=Б.|издательство=Издательство Академии Наук Азербайджанской ССР|страниц=580}}</ref> |- |1842 |1219<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ca/books?id=LzAzAAAAIAAJ&q=%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8B+1219&dq=%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8B+1219&hl=en&ei=MSYsTP7-PIL48Abpnfz6DQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCcQ6AEwAA|автор=Институт географии (Академия наук СССР)|заглавие=Азербайджанская ССР: экономико-географическая характеристика|год=1957|издательство=Государственное издательство географической литературы|страниц=486|isbn=978-0-598-87635-5}}</ref> |- |1859–1864 |396 ev, 1925 adam<ref>{{Cite book |url=https://ourbaku.com/images/1/15/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-1859-1864.pdf |title=Кавказский Календарь 1859-1864 |year=1865 |language=ru |access-date=2024-10-27 |archive-date=2024-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620013108/https://ourbaku.com/images/1/15/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-1859-1864.pdf |url-status=live }}</ref> |- |1886 |513 ev, 2832 adam<ref>{{Cite book |url=https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01005403186?page=287&rotate=0&theme=black |title=Сводъ Статистический Данных О Населении Закавказскаго Края |year=1893 |location=[[Тифлисъ]] |pages=287 |language=ru |access-date=2024-10-27 |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217040009/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01005403186?page=287&rotate=0&theme=black |url-status=live }}</ref> |- |1897 |3000<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Население/Статистика населения/Население городов, посадов и других важнейших населенных мест}}</ref> |- |1912 |6578<ref>{{Книга:Кавказский календарь|часть=IV. Статистический отдел|год=1911|страницы=131|ссылка=https://www.prlib.ru/item/417317#v=d&z=3&n=5&i=3472666_doc1_8048BE93-4672-46BB-A82E-DA7895B85DC8.tiff&y=1177&x=572.4000244140625}}</ref> |- |1968 |11,300<ref>{{БСЭ3|статья=Балаханы|том=2|страницы=568}}</ref> |- |2018 |14,300<ref name=":0">{{Cite web |title=Balaxanı qəsəbəsi |url=http://sabunchu-ih.gov.az/az/page/239.html |url-status=live |access-date=27.10.2024 |website=[[Sabunçu İcra Hakimiyyəti]] |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219104831/http://sabunchu-ih.gov.az/az/page/239.html }}</ref> |} === Balaxanıda doğulanlar və Balaxanılılar === {| class="wikitable sortable" !style="width:10em"| '''Ad, Soyad''' !style="width:18em"| '''Təvəllüd''' !style="width:18em"| '''Peşəsi''' |- | [[Bayram Qasımxanlı]]|| 29 avqust 1946|| rəssam |- | [[Nemət Bəsir]] ||1889–1943||şair, publisist |- |[[Bala Nəzərov]] |10 avqust 1921 – 26 noyabr 2005 |Tibb elmləri namizədi. Azərbaycan SSR-nin Əməkdar həkimi |- | [[Cahangir Cahangirov]]|| 20 iyun 1921 – 25 mart 1992|| [[bəstəkar]], [[pedaqoq]], xormeyster |-| |[[Cavanşir Hadıyev]] |18 aprel 1969 |aktyor, [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti|Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti]] |- |[[Rəhman Hadıyev]] |29 yanvar 1949 |rəssam |-| | [[Elmira Qafarova]]|| 1 mart 1934 – 1 avqust 1993|| Sovet partiya və dövlət xadimi, Azərbaycan Respublikasının dövlət xadimi |- | [[German Helkvist]]|| 5 oktyabr 1894 – 21 oktyabr 1968|| Sovet alimi, geoloq və coğrafiyaşünas |- | [[Hacı Sultanəli Haşımov]]|| 1851–1921|| Xeyriyyəçi |- | [[Həbib Cəbiyev]]|| 1899 – 21 aprel 1938|| İnqilabçı, "Kommunist" qəzetinin redaktoru |- | [[Hüseyn Axundov (rəssam)]]|| 28 aprel 1921 – 6 fevral 2015|| Rusiya və Azərbaycan rəssamlıq və kino sənətinin görkəmli nümayəndəsi |- | [[Kazım Abdullayev]]|| 6 aprel 1953|| Azərbaycan teatr və kino aktyoru, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti |- | [[İlhüseyn Hüseynov]]|| 1925 – 25 sentyabr 2006|| Azərbaycan SSR-in və Azərbaycan Respublikasının 1-ci [[Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Milli Təhlükəsizlik Naziri]] |- | [[Lev Landau]]|| 22 yanvar 1908 – 1 aprel 1968|| Fizik, fizika üzrə Nobel mükafatçısı |- | [[Lidiya Rəsulova]]|| 4 dekabr 1941 – 5 fevral 2012|| [[Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi|Təhsil naziri]] |- | [[Oqtay Murtuzayev]]|| 4 mart 1952|| Xalçaçı rəssam |- | [[Ağahüseyn Rəsulzadə]]||1884–1938 || Azərbaycan şairi və publisisti |- | [[Kampan Qədimov]] || 1853–1928 || Neft maqnatı, xeyriyyəçi, milyonçu. |- | [[Rahib Qədimov]]|| 1920–1988|| Xeyriyyəçi, neft maqnatı [[Kampan Qədimov|Məşədi Kampan]]ın nəvəsi, karikaturaçı rəssam. |- | [[Rəfiqə Mustafayeva]]|| 21 iyun 1936 – 20 avqust 2019|| Professor, "Respublikanın Əməkdar müəllimi" |- | [[Usta Baba Pirməmməd]]|| 1898–1957||Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı |- | [[Sadıq Rəhimov]]|| 27 sentyabr 1914 – 11 iyun 1975|| [[Azərbaycan SSR]] dövlət xadimi, [[Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti]]nin Sədri (1954–1958) |- | [[Ağaverdi Rəhimov]] ||1895–1936 || Dövlət xadimi, inqilabçı |- | [[Firuzə Kərimova]]|| 1907–1965|| neftçi, filantrop{{DEFAULTSORT:Balaxanı ziyalıları}} |- | [[Müseyib Dadaşov]] || 1896–1981|| dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı |- | [[Vəli Qədimov]]||1940–2009|| artist, Azərbaycanın xalq artisti, klarnet ifaçısı [[Kateqoriya:Balaxanı]] [[Kateqoriya:Balaxanı memarlıq abidələri]] [[Kateqoriya:Balaxanı| ]] [[Kateqoriya:Sabunçu rayonunun qəsəbələri]] [[Kateqoriya:Bakının qəsəbələri]] |} == Balaxanı neft tarixinin qısa xronologiyası<ref name=":0" /> == {| class="wikitable" |'''Tarix''' |'''Hadisə''' |- |'''XIII əsr''' |Abşerona səfər edən ərəb tarixçisi Məhəmməd Bekran öz kitabında Balaxanıda neft çıxarma quyusu haqqında bəhs edir. |- |'''1594''' |Bakının Balaxanı qəsəbəsində dərinliyi 35 m olan neft quyusunda üzərində quyunun qazılma tarixi — 1594-cü il və ustanın adı — Allahyar Məmməd Nuroğlu qeyd olunmuş daş tapılır. |- |'''1823''' |Balaxanıda "Xələfi" quyusunun yaxınlığında üzərində "quyu 200 il bundan qabaq yenidən qurulub" sözləri yazılmış daş tapılıb. |- |'''1837''' |Balaxanıda Nikolay Voskoboynikovun Abşeronda və dünyada ilk neftayırma zavodu işə düşür (ABŞ-də ilk analoji zavod 1855-ci ildə Samuel Kayer tərəfindən tikiləcəkdi). |- |'''1851''' |Mayın 1-də Londonda Ümumdünya sərgisində dünyada ilk dəfə olaraq "Kimya məhsulları" bölməsində 32) Bakı qəzasının Şamaxı quberniyasından Balaxanı, Binəqədi və Bibi-Heybət sahələrindən qara neft; və 33) Suraxanı sahəsindən ağ neft nömrələri altında Rusiya (Azərbaycan) neftinin nümunələri nümayiş etdirilib. Sərginin Rusiya bölməsinə Qafqaz canişini, knyaz M. S. Voronsov rəhbərlik edirdi. |- |'''1873''' |İyunda Balaxanıda üç ay ərzində 90 mln. Pud neft vermiş ilk güclü "Vermişevski" fontanı vurur. |- |'''1878''' |Tanınmış mühəndis A. V. Bari Nobel qardaşları üçün Rusiyada uzunluğu 9 km və diametri 3 dm olan ilk Balaxanı — Qara şəhər neft kəmərini layihələndirir və çəkir. |- |'''1879''' |Uzunluğu 12 km olan ikinci Balaxanı – Qara şəhər neft kəməri istismara verilir. 1884-cü ilə Balaxanı mədənlərinin sutkada 200 min puddan artıq neft ötürmək qabiliyyətinə malik 5 neft kəməri var idi. (Bütün neft kəmərləri istedadlı mühəndislər A. V. Bari və V. Q. Şuxovun rəhbərliyi altında tikilib). 18 mayda əsas kapitalı 3 mln. Rubl olan ikinci " Nobel qardaşları neft istehsalı ortaqlığı" səhmdar şirkəti (bundan sonra qısa olaraq – "Nobel qardaşları" firması) yaradılıb. |- |'''1888''' |8 – 9 oktyabr tarixində Rusiya imperatoru [[III Aleksandr]] ailəsi ilə birlikdə Bakıda olur. O Qara şəhərdə "Nobel qardaşları" firmasının zavodlarında; Balaxanı və Sabunçuda Rotşildin "Xəzər-Qara dəniz cəmiyyətinin" və Şəmsi Abdullayevin neft mədənlərinə baş çəkir. |- |'''1900''' |Bakıda İ. S. Dembot və L. Y. Liliyenştern Balaxanıda A. M. Benkendorf ticarət evinə məxsus neft mədənlərinin istismarı üçün "Abşeron neft cəmiyyəti" (əsas kapitalı 2,7 mln. Rubl olmaqla) təsis edirlər. Balaxanıda neft mədənlərinin istismarı üçün " The Balakhani Syndicate, Limited" ingilis səhmdar cəmiyyəti (əsas kapitalı 100 min funt sterlinq olmaqla) təsis olunub. |- |'''1905''' |Dünya neft sənayesi praktikası tarixində ilk dəfə Balaxanıda kompressor istismarı tətbiq olunur. |- |'''1910''' |"[[Branobel|Nobel qardaşları]]" firmasının Balaxanı neft mədənində ilk dəfə olaraq dartaylama üçün yeni qurğu – Leynveber aparatı quraşdırılır və avqustun əvvəllərindən işləməyə başlayır. |- |'''1926''' |İyulda SSRİ-də Bakının Balaxanı, Suraxanı və Sabunçu neft rayonları ilə əlaqələndirən ilk elektrik dəmir yolu işə düşür. |} == Həmçinin bax == * [[Bakı kəndləri]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Balaxanı}} * [http://az.baku-art.com/index.php?newsid=6081 M. Ə. Sabir adına Balaxanı qəsəbə Mədəniyyət evinin kukla teatrı yeni tamaşa təqdim etdi] {{Sabunçu rayonunun yaşayış məntəqələri}} o6jtoppgflm6iuskftq409rch7snya9 Aida İmanquliyeva 0 49095 8981175 8975807 2026-06-27T15:38:08Z Yousiphh 175220 8981175 wikitext text/x-wiki {{Alim |adı = Aida İmanquliyeva |orijinal adı = Aida Nəsir qızı İmanquliyeva |milliyyəti = [[azərbaycanlı]] }} '''Aida Nəsir qızı İmanquliyeva''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan [[Şərqşünaslıq|şərqşünası]],<ref>[https://anl.az%20Aida%20Imanquliyeva Milli Elmlər Akademiyası Kitabxanası, BDU Şərqşünaslıq fakültəsi kitabxanası, Şərqşünaslıq İnstitutu Kitabxanası]</ref> [[Ədəbiyyatşünaslıq|ədəbiyyatşünas]], [[tənqidçi]], tərcüməçi, 1981-ci ildən [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]]nin üzvü, filologiya elmləri doktoru (1987).<ref>{{Cite web |title=Milli Kitabxanada “Şərqşünas alim Aida İmanquliyeva” adlı kitab sərgisi keçirilir |url=https://azertag.az/xeber/milli_kitabxanada_serqsunas_alim_aida_imanquliyeva_adli_kitab_sergisi_kechirilir-3222582 |access-date=2025-02-12 |website=azertag.az |language=az |archive-date=2024-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110154831/https://azertag.az/xeber/milli_kitabxanada_serqsunas_alim_aida_imanquliyeva_adli_kitab_sergisi_kechirilir-3222582 |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Aida İmanquliyeva 1939-cu il oktyabrın 10-da [[Bakı]] şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Jurnalist, pedaqoq, əməkdar elm xadimi, Azərbaycan mətbuatının bünövrəsini qoyanlardan biri olmuş və "Bakı" və "Baku" qazetinin baş redaktoru [[Nəsir İmanquliyev|Nəsir İmanquliyevin]] qızıdır. 19 sentyabr 1992-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.<ref>{{Cite web |title=Aida İmanquliyeva |url=https://portal.azertag.az/az/node/21311 |access-date=2025-02-12 |website=portal.azertag.az |language=az |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203141509/https://portal.azertag.az/az/node/21311 |url-status=live }}</ref> == Ailəsi == * [[Arif Paşayev]] ilə ailə həyatı qurmuşdur. [[Mehriban Əliyeva]] və Nərgiz Paşayevanının anasıdır.<ref>{{Cite web |title=Görkəmli şərqşünas alim Aida İmanquliyeva |url=https://eres.preslib.az/site/historical/page/az/fwjcrzy |website=preslib.az |access-date=2025-02-12 |archive-date=2024-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108111057/https://eres.preslib.az/site/historical/page/az/fwjcrzy |url-status=live }}</ref> == Təhsili == Aida İmanquliyeva Bakıda 132 saylı orta məktəbi qızıl medalla bitirmişdir. 1957–1962-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin [[ərəb dili]] şöbəsində təhsil aldıqdan sonra 1966-cı ildə [[Moskva|Moskvada]] [[SSRİ Elmlər Akademiyası|SSRİ Elmlər Akademiyasının]] Şərqşünaslıq İnstitutunda 1967-ci ildə "Qələmlər birliyi" və onun Mixail Nüaymənin yaradıcılığında rolu" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi adı almışdır.<ref>{{Cite web |date=2024-09-19 |title=Şərqşünas-alim Aida İmanquliyevanın anım günüdür |url=https://report.az/daxili-siyaset/serqsunas-alim-aida-imanquliyevanin-anim-gunudur/ |access-date=2025-02-12 |website=Report İnformasiya Agentliyi |language=az |archive-date=2025-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212235432/https://report.az/daxili-siyaset/serqsunas-alim-aida-imanquliyevanin-anim-gunudur/ |url-status=live }}</ref> == Elmi fəaliyyət == [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası|Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında]] Yaxın və Orta Şərq Xalqları İnstitutunda "Ərəb ədəbiyyatı" qrupunda kiçik elmi işçi, sonra baş elmi işçi kimi çalışmışdır. 1966-cı və 1976-cı illərində ərəb filologiyası şöbəsinin müdiri olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1976-cı və 1988-ci illərdə, elmi işlər üzrə direktor müavini, 1988-ci və 1991-ci illərdə həmin institutda direktor vəzifəsində çalışmışdır. 1976–1988-ci illərdə, institutun ərəb filologiyası şöbəsinə rəhbərlik etdiyi müddətdə, 10 nəfər ərəbşünas namizədlik dissertasiyalarını müdafiə edərək, filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə yiyələnib. Beləliklə, Azərbaycanda ərəb ədəbiyyatı üzrə ilk elmlər doktoru, ilk professor qadın Aida İmanquliyeva elmi işlərlə yanaşı, pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub. O, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində ərəb ədəbiyyatından dərs deyirdi. Elə, məhz buna görə də, [[SSRİ Nazirlər Soveti]] yanında fəaliyyət göstərən Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə, ona "Xarici Asiya və Afrika xalqları ədəbiyyatı" ixtisası üzrə, 1991-ci ilin mart ayında professor elmi rütbəsi verilmişdir. A. İmanquliyeva 1987-ci ildə Ümumittifaq Şərqşünaslar Cəmiyyəti Rəyasət Heyətinin üzvü və 1983-cü ildən etibarən, sözügedən cəmiyyətin Azərbaycan bölməsi sədrinin müavini olmuşdur. Moskva, Bakı, [[Düşənbə]], [[Hamburq]], [[Kiyev]], [[Sankt-Peterburq]], [[Poltava]], [[Tbilisi]] və digər şəhərlərdə keçirilən Şərq problemlərinə həsr olunmuş beynəlxalq konfranslarda məruzələrlə çıxış etmişdir. 2005-ci ildə [[Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti|Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin]] xatirə medalı ilə təltif edilmişdir.{{sfn|Alışova|2019|p=5}} == Əsərləri == Kitabları: * "Mixail Nüaymə və Qələmlər birliyi" * "Cübran Xəlil Cübran" * "Yeni ərəb ədəbiyyatının korifeyləri" Məqalələri: * "Корифеи новоарабской литературы (к проблеме взаимосвязи литератур Востока и Запада начала ХХ века)" (1991) * "Истоки арабско-русских культурных и литературных связей" (''Вопросы восточной филологии'', 1986) * "Русская литературно-критическая мысль и творчество М. Нуайме" (''Вопросы восточной филологии'', 1986) * "Природа в творчестве Амина ар-Рейхани" (''Вопросы восточной филологии'', 1987) * "Романтизм ар-Рейхани в повести "Вне стен гарема" и в малых прозаических жанрах" (''Проблемы зарубежного Востока: история и современность'', 1988) * "Qələmlər cəmiyyəti üzvlərinin yaradıcılığındakı yeni təmayüllər haqqında" (''A. İmanquliyeva, Məqalələr və tərcümələr'', 2010) * "İspaniyada ərəb ədəbiyyatının yaranması və inkişaf tarixinə dair" Bu kitab və məqalələr Azərbaycan ərəbşünaslıq elminin inkişafında əhəmiyyətli rol oynamış, Şərq və Qərb mədəni ənənələrinin sintezi, yaradıcı üslubun inkişafı və yeni bədii cərəyanların təşəkkülü ilə bağlı elmi araşdırmalar təqdim etmişdir.{{sfn|Kunina|2019|p=4}} == Tərcümələri == (ərəbcədən) * İnsan və quş (hekayələr) * Ağ günlərin sorağında (İraq ədəbiyyatından nümunələr) == Həmçinin bax == [[Aida İmanquliyeva (film, 2018)]] Aida İmanquliyeva ve Şərq-Qərb əlaqələrinin multikultural tədqiqi (məqalələr toplusu). Tərtibçi: Ə. Fərhadov. Bakı, ADU, 2019.<ref>http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=670537&pno=1&lang=ru </ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last= |first= |url= |title=Azərbaycan şərqşünaslıq elminin əbədiyaşar siması: Aida İmanquliyeva – 80: metodik tövsiyələr |date=2019 |publisher= |isbn= |editor-last=Alışova |editor-first=N. |location=Bakı |page= |author-link= |editor2-last=Tahirov |editor2-first=K. |editor3-last=Əhmədova |editor3-first=L. |editor2-role= |editor3-role=}} * {{cite book |last= |first= |url= |title=Aida İmanquliyeva və Şərq-Qərb əlaqələrinin multikultural tədqiqi [Mətn]: [məqalələr toplusu] |date=2019 |publisher=ADU |isbn= |editor-last=Fərhadov |editor-first=Ə. |location=Bakı |page= |pages= |language=az |author-link= |editor2-last=Kunina |editor2-first=İ. |editor3-last=Mustafayeva |editor3-first=N. |editor2-role= |editor3-role= |others=Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi, Azərbaycan Dillər Universiteti, Multikulturalizm Elmi-Tədqiqat Laboratoriyası |illustrations= |size=}}<ref>http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=670537&pno=3 </ref> * Şərq və Qərb: ortaq mənəvi dəyərlər, elmi-mədəni əlaqələr: Professor Aida İmanquliyevanın 70 illik yubileyinə həsr olunmuş Beynəlxalq İbnül-Ərəbi Simpoziumunun materialları; 9–11 oktyabr, 2009, Bakı / tərc. Ə. Fərhadov [və b.]. – Bakı: 2010.<ref>{{Cite web |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000137913 |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2025-12-14 |archive-date=2025-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804002332/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000137913 |url-status=live }}</ref> == Xarici keçidlər == * [http://www.azerbaycanli.org/az/page388.html Görkəmli alim, bacarıqlı təşkilatçı, zərif qadın] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170702165332/http://www.azerbaycanli.org/az/page388.html |date=2017-07-02 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZdA75l4izwk Səda — Aida İmanquliyevanın anım günüdür (19.09.2016)] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Azərbaycan şərqşünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şərqşünaslar]] [[Kateqoriya:SSRİ ərəbşünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan tərcüməçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı tərcüməçilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan ərəbşünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan professorları]] <references /> [[Kateqoriya:Bakı yazıçıları]] [[Kateqoriya:XX əsr tərcüməçiləri]] [[Kateqoriya:Ensiklopedik əhəmiyyəti təsdiqlənmiş alim məqalələri]] j4t4qyqsjzl5vekrg3dtfru5g4zvis4 Sara Qədimova 0 49702 8981484 8529764 2026-06-27T23:08:06Z Qədir 136647 /* Həyat və yaradıcılığı */ [[VP:Əİ|Əİ]] olmayan audiofaylın çıxarılması 8981484 wikitext text/x-wiki {{mənbə azlığı}} {{vikiləşdirmək}} {{Musiqiçi |adı = Sara Qədimova |şəkil = Sara Gadimova.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |fon rəngi = solo ifaçı |dəfn yeri = [[I Fəxri Xiyaban]] |vətəndaşlığı = {{USSR}}→<br>{{AZE}} |fəaliyyəti = [[müğənni]], [[xanəndə]] |janr = [[muğam]], [[xalq musiqisi]] |musiqi aləti = |səs tembri = lirik-koloratur soprano |fəaliyyət illəri = 1941–2005 |albom şirkəti = |əlaqələri = |təhsili = |üzvlüyü = |mükafatları = {{sıra|{{Azərbaycan SSR xalq artisti|1963}} {{Azərbaycan SSR əməkdar artisti|1954}}}} {{sıra|{{"Şöhrət" ordeni (Azərbaycan)|1997}} {{"Şərəf nişanı" ordeni|1959}}}} |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Sara Bəbiş qızı Qədimova''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan xanəndəsi, [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] xalq artisti (1963). 1978-ci ildən Azərbaycan Dövlət Qastrol-Konsert Birliyinin solisti olmuşdur. == Həyat və yaradıcılığı == Sara Qədimova 1922-ci il mayın 31-də [[Bakı]]da anadan olub. Əslən [[Ağdam]]ın [[Abdal-Gülablı]] kəndindəndir. Əmək fəaliyyətinə 1941-ci ildə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi başlayan Sara Qədimova istedadı sayəsində qısa müddət ərzində müğənni kimi tanınıb, dinləyicilərin böyük məhəbbətini qazanıb. İkinci Dünya müharibəsi illərində dahi Üzeyir Hacıbəyovun və Səməd Vurğunun yaratdığı və müğənninin cəbhədə azərbaycanlı əsgərlər qarşısında oxuduğu "Şəfqət bacısı" mahnısı qəhrəman Azərbaycan qadınının təcəssümünə çevrilib. Sara Qədimovanın sənətkar kimi yetişməsində [[Hüseynqulu Sarabski]], [[Xan Şuşinski]], [[Seyid Şuşinski]] kimi qüdrətli ustadların böyük təsiri olub. O, öz sələflərinin layiqli davamçısı olaraq ömrünün sonuna kimi klassik ifaçılıq ənənələrinə sadiq qalıb. Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında aparıcı partiyalarda çıxış edən Sara Qədimovanın adı opera səhnəsində yaratdığı Leyli və Əsli obrazları ilə yadda qalıb. Onun oxuduğu "[[Bayatı-Şiraz]]", "[[Şur]]", "[[Şahnaz]]", "[[Qatar]]", "[[Mahur-hindi]]", "[[Xaric segah]]" muğamları, müxtəlif Azərbaycan xalq mahnıları ifaçılıq sənəti tariximizə qızıl hərflərlə yazılıb. Müğənninin ifasında "[[Qarabağ şikəstəsi]]" isə [[Azərbaycan musiqisi]] tarixində özünəməxsus yer tutur. Xalq musiqisinin incəliklərinə dərindən yiyələnmiş Sara Qədimova ifa üslubu ilə milli musiqi xəzinəmizi zənginləşdirən böyük sənətkarlardan olub, dərin tarixi köklərə və ənənələrə malik Azərbaycan xanəndəlik məktəbində layiqli yer tutaraq onun inkişafına öz töhfəsini verib. Dinləyicinin daxili aləminə nüfuz etmək, onda güclü emosional təsir yaratmaq bacarığı Sara Qədimova yaradıcılığının xarakterik xüsusiyyəti idi. Müğənninin altmış ildən artıq bir dövrü əhatə edən yaradıcılığının başlıca qayəsi Azərbaycan mədəniyyətinə xidmət göstərmək olub. Azərbaycan mədəniyyətini dəfələrlə xarici ölkələrdə böyük uğurla təmsil etmiş Sara Qədimova Azərbaycan xalq musiqisini müxtəlif xalqların nümayəndələrinə sevdirə bilib və çıxış etdiyi ən mötəbər səhnələrdə dərin rəğbətlə qarşılanıb.<ref>{{Cite web |title=Sara Qədimova |url=http://www.azeriart.net/musiqi/sara.html |access-date=2010-10-06 |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508064901/http://www.azeriart.net/musiqi/sara.html |url-status=dead }}</ref> Səsi lirik-koloratur sopranodur. ADF-nin solisti (1941-ci ildən) olmaqla yanaşı, 1957–1962-ci illərdə ADOBT-nin da aparıcı səhnə ustası olub. Oxuduğu bəzi təsniflərin musiqisi özünə məxsusdur. == Ailəsi == Sara Qədimova müğənni [[Akif İslamzadə]]nin anası, xanəndə [[Hacıbaba Hüseynov]]un baldızıdır. == Mükafatları == * "[[Azərbaycan SSR xalq artisti]]" fəxri adı — 18 may 1963 * "[[Azərbaycan SSR əməkdar artisti]]" fəxri adı — 25 sentyabr 1954 * [["Şöhrət" ordeni (Azərbaycan)|"Şöhrət" ordeni]] — 31 may 1997<ref>S. B. Qədimovanın "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı // Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanları və Sərəncamları.- Bakı, 1997.- № 2.- S. 71.</ref> * [["Şərəf nişanı" ordeni]] — 9 iyun 1959 * [[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü]] — 11 iyun 2002<ref>{{cite web|title= Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdlərinin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı|url= http://www.e-qanun.az/framework/985|publisher= [[e-qanun.az]]|language= az|accessdate= 04.10.2023|archive-date= 07.09.2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220907151506/https://e-qanun.az/framework/985|url-status= live}}</ref> === Əsas rolları === * "[[Leyli və Məcnun|Leyli və Məcnun (opera)]]" operasında Leyli * "[[Əsli və Kərəm (opera)|Əsli və Kərəm]]" operasında Əsli * "[[Aşıq Qərib (opera)|Aşıq Qərib]]" operasında Şahsənəm == Filmoqrafiya == * [[Qayğı (film, 1943)]] * [[Sara Qədimova (film, 2003)]] == Video == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZKjwRe_1UKg Sara Qədimova — xalq mahnısı "Girdim yarın bağçasına"] * [https://www.youtube.com/watch?v=S0nL-WJtGbI Sara Qədimova — xalq mahnısı "Haralısan?"] * [https://www.youtube.com/watch?v=xwJbGuxbsn8 Sara Qədimova — xalq mahnısı "Ay dilbər"] * [https://www.youtube.com/watch?v=Dr6ckAFg5rU Sara Qədimova, Xan Şuşinski, Şövkət Ələkbərova — Qarabağ şikəstəsi] * [https://www.youtube.com/watch?v=aTtFBzK2Jco Sara Qədimova — xalq mahnısı "Ay qız, ay qız, amandır"] * [https://www.youtube.com/watch?v=WajsXUIwDO0 Sara Qədimova — Ay işığında] — musiqi: [[Qəmbər Hüseynli]], sözlər: [[Zeynal Xəlil]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.youtube.com/watch?v=Iqxz3mE4In0 Səda — Sara Qədimovanın doğum günüdür (31.05.2016)] [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın müğənniləri]] [[Kateqoriya:Opera ifaçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın opera müğənniləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan xanəndələri]] [[Kateqoriya:Xanəndələr]] [[Kateqoriya:Azərbaycan SSR xalq artistləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüləri]] [[Kateqoriya:Birinci Fəxri xiyabanda dəfn olunanlar]] 4geod0stknnaiz7hzmwwqvojcs1cjuu Kabo-Verde 0 51780 8981477 8864578 2026-06-27T22:50:27Z NR SHENER 204368 Paraqraf redaktə edildi 8981477 wikitext text/x-wiki {{Dövlət |rəsmi_adı = {{Dil-pt|República de Cabo Verde}} |orijinal_adı = |adı = Kabo-Verde |milli_şüarı = Unidade, Trabalho, Progresso ({{dil-az|Birlik, Əmək, İrəliləmə}}) |himni = [[Kabo-Verde himni|Cântico da Liberdade]] |bayrağı = Flag of Cape Verde.svg |gerbi = Coat of arms of Cape Verde.svg |xəritəsi = Location Cape Verde AU Africa.svg |rəsmi_dilləri = [[Portuqal dili]], [[kaboverdiyanu]] |dini = |paytaxtı = [[Praya]]-130 min nəfər (2011 il) |ən_böyük_şəhəri = paytaxtı |etnik_qrupları = |idarəetmə_forması = [[Prezident respublikası]] |rəhbərin_titulu1 = [[Kabo-Verde prezidentlərinin siyahısı|Prezident]] |rəhbərin_titulu2 = [[Kabo-Verde baş nazirlərinin siyahısı|Baş nazir]] |rəhbərin_adı1 = [[Jorje Karluş Fonseka]] [9.IX.2011~ ] |rəhbərin_adı2 = [[Ulisseş Korreya i Silva]] |quruluş_növü = |quruluş = 5 iyul 1975 |quruluş_hadisəsi1 = |quruluş_tarixi1 = |quruluş_hadisəsi2 = |quruluş_tarixi2 = |ərazisi = 4033 |ərazi_sırası = 176-cı |su_ərazisi_faizi = |təxmini_əhalisi = 515 min |təxmini_əhali_sırası = 172-ci |təxmini_əhalisi_il = 2015 |əhalisinin_siyahıya_alınması = 491 800 |əhalisinin_siyahıya_alınması_il = 2010 |əhalisinin_sıxlığı = 127 |əhalisinin_sıxlığı_sırası = |ÜDM_AQP = 2 214 milyon |ÜDM_AQP_sırası = 191 |ÜDM_AQP_il = 2012 |adam_başına_ÜDM_AQP = 4 200 |adam_başına_ÜDM_AQP_sırası = 167 |ÜDM_nominal = |ÜDM_nominal_sırası = |ÜDM_nominal_il = |adam_başına_ÜDM_nominal = |adam_başına_ÜDM_nominal_sırası = |İİİ = 0.568 |İİİ_il = 2011 |İİİ_sırası = 133-cü |İİİ_fərq = |valyutası = [[Kabo-Verde eskudosu]] |valyutası_kodu = CVE |saat_qurşağı = −1 |üv_fərq = |yay_vaxtı_saat_qurşağı = |üv_fərq = |internet_domeni = [[.cv]] |telefon_kodu = 238 |qeydlər = }} [[Fayl:Topographic map of Cape Verde-en.svg|thumb|350pxpx|Kabo-Verdenin topoqrafik xəritəsi]] '''Kabo-Verde''' ({{Dil-pt|República de Cabo Verde}}, kea dilində: ''Kabu Verdi''; 1986-cı ilə qədər adı rəsmi şəkildə digər dillərə tərcümə edilirdi, [[azərbaycan dili]]ndə ''Yaşıl Burun Adaları Respublikası'') — [[Afrika]]nın qərb sahillərinin 620 kilometrliyində [[Atlantik okean]]da eyni adlı [[ada]]larda yerləşən [[dövlət]].10 ada və 8 adacıqdan ibarət bir adalar qrupudur. Ən böyük üç adası: Santiago, Santo Antao, Boa Vista. Paytaxtı — Santiago adasındakı Praiadır. Böyük adalar 50–60&nbsp;km uzunluğundadır. == Tarix == 1456-cı ildə Portuqaliyalılar adalara gəldikdə hələ məskunlaşma yox idi. [[Afrika]] ya yaxın olması səbəbi ilə əhəmiyyətli bir liman və qul ticarəti mərkəzi halına gəldi. Bugünkü xalqının kökləri bu Portuqaliyalı gəlmələrə və qulara əsaslanır. Ölkə 1975-ci ildə Portuqaliyadan müstəqillik qazanmışdır. Təbii resurs və yağış azdır. İqtisadiyyat hər istiqaməti ilə Portuqaliyadan asılıdır. Adalarda yaşayan əhalidən daha çox Yaşılburunlu [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Portuqaliya ]], [[Anqola]] başda olmaqla bəzi [[Avropa]] və Afrika ölkələrinə köç etmişdir. == Coğrafiya == Qərb Afrikaya daxil edilən Atlantik Okeanında bir ada dövlətdir. İqlimi mülayim və sərt temperatur ilə həddindən artıq quraqlıq olur. Yağışlar davamlı olmayıb, periodik quraklıklara səbəb olur. Adalar vulkanik mənşəlidir, əsasən düzənlik və alçaq bölgələrdən ibarətdir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi 2829 m mütləq yüksəkliyə malik olan [[Foqu]] vulkanıdır. Duz, [[bazalt]] qayalıqları , pozzuolana (silisli vulkanik tullantılar, su təzyiqli sement istehsalında istifadə olunur), əhəng daşı, kaolin, [[balıq]] ölkənin başlıca təbii qaynaqlarıdır. Uzun davamlı quraqlıqlar; görünüş çirkliliyi yaradan küləklər; vulkanik və seysmik fəaliyyətlər ölkə üçün təhlükə yaradır. == Əhali == Adanın əhalisi 429.000 olub əhali üçdə ikisindən çoxu Avropalı ağlarla Afrikalı [[zənci]] lərin qarışığından əmələ gəlmiş [[Mulatto]] lardan ibarətdir. Yerdə qalanı isə Avropalı ağlar və Afrikalı qaralardandır. XX əsrdə bir neçə dəfə aclıqla qarşılaşan adalıların böyük bir qismi həyatlarını başqa ölkələrdə davam etdirmək üçün köç ediblər. Hal-hazırda ölkə vətəndaşlarının az qala iki qatı xaricdə yaşayır. Dini inanc olaraq əksəriyyət katolik olsa da protestantlar da var. Ölkədə Portuqal (rəsmi) və Crioli ([[KREOLE]]) dilləridə danışılır. == İqtisadiyyat == İqtisadiyyata ümumi baxış: Kabo-Verdenin adam başına düşən ümumdaxili məhsulun aşağı olmasının səbəbləri; kasıb təbii qaynaqları, ciddi su çətinliyi və uzun müddətli quraqlıqlar. Adam başına düşən milli gəlirin 70%-ini təşkil edən ticarət, nəqliyyat və xidməti sektorları ölkənin xidmətə söykənən iqtisadiyyatını meydana gətirir. İqtisadiyyatın əsas sahələri — balıqçılıq, kənd təsərrüfatı və turizmdir. Ölkə əhalisinin 70%-inə yaxın hissəsi çöl bölgələrdə yaşasa da, əkinçiliyin 1995-ci il ümumdaxili məhsuldakı payı balıkçılığın 1,5%-ini təşkil etdiyi 8% nisbətindədir. Qida maddələrinin təxminən 90%-i idxal edilir. Balıqçılıq potensialı, xüsusilə xərçəng və ton balığı tamamilə işlənmir. 2011-ci ildə ölkədə 277 million kilovat-saat elektroenerji istehsal edilmişdir. == Xarici siyasəti == Kabo-Verde 23 iyul 2008-ci ildə tarixində [[Ümumdünya Ticarət Təşkilatı]]nın tamhüquqlu üzvü olmuşdur.<ref>[http://wto.az/00250.htm Kabo-Verde rəsmi olaraq ÜTT-nin 153-cü üzvü oldu] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328054122/http://wto.az/00250.htm |date=2022-03-28 }} wto.az {{ref-az}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Afrika Birliyi}} {{Kabo-Verde-qaralama}} [[Kateqoriya:Kabo-Verde| ]] [[Kateqoriya:BMT üzvü olan ölkələr]] [[Kateqoriya:Afrika İttifaqına üzv dövlətlər]] [[Kateqoriya:Ada dövlətlər]] [[Kateqoriya:Respublikalar]] 5dg0ed13bvep4nldmr6bchxzg3oj2j2 8981478 8981477 2026-06-27T22:51:17Z NR SHENER 204368 Hərf əlavə edili 8981478 wikitext text/x-wiki {{Dövlət |rəsmi_adı = {{Dil-pt|República de Cabo Verde}} |orijinal_adı = |adı = Kabo-Verde |milli_şüarı = Unidade, Trabalho, Progresso ({{dil-az|Birlik, Əmək, İrəliləmə}}) |himni = [[Kabo-Verde himni|Cântico da Liberdade]] |bayrağı = Flag of Cape Verde.svg |gerbi = Coat of arms of Cape Verde.svg |xəritəsi = Location Cape Verde AU Africa.svg |rəsmi_dilləri = [[Portuqal dili]], [[kaboverdiyanu]] |dini = |paytaxtı = [[Praya]]-130 min nəfər (2011 il) |ən_böyük_şəhəri = paytaxtı |etnik_qrupları = |idarəetmə_forması = [[Prezident respublikası]] |rəhbərin_titulu1 = [[Kabo-Verde prezidentlərinin siyahısı|Prezident]] |rəhbərin_titulu2 = [[Kabo-Verde baş nazirlərinin siyahısı|Baş nazir]] |rəhbərin_adı1 = [[Jorje Karluş Fonseka]] [9.IX.2011~ ] |rəhbərin_adı2 = [[Ulisseş Korreya i Silva]] |quruluş_növü = |quruluş = 5 iyul 1975 |quruluş_hadisəsi1 = |quruluş_tarixi1 = |quruluş_hadisəsi2 = |quruluş_tarixi2 = |ərazisi = 4033 |ərazi_sırası = 176-cı |su_ərazisi_faizi = |təxmini_əhalisi = 515 min |təxmini_əhali_sırası = 172-ci |təxmini_əhalisi_il = 2015 |əhalisinin_siyahıya_alınması = 491 800 |əhalisinin_siyahıya_alınması_il = 2010 |əhalisinin_sıxlığı = 127 |əhalisinin_sıxlığı_sırası = |ÜDM_AQP = 2 214 milyon |ÜDM_AQP_sırası = 191 |ÜDM_AQP_il = 2012 |adam_başına_ÜDM_AQP = 4 200 |adam_başına_ÜDM_AQP_sırası = 167 |ÜDM_nominal = |ÜDM_nominal_sırası = |ÜDM_nominal_il = |adam_başına_ÜDM_nominal = |adam_başına_ÜDM_nominal_sırası = |İİİ = 0.568 |İİİ_il = 2011 |İİİ_sırası = 133-cü |İİİ_fərq = |valyutası = [[Kabo-Verde eskudosu]] |valyutası_kodu = CVE |saat_qurşağı = −1 |üv_fərq = |yay_vaxtı_saat_qurşağı = |üv_fərq = |internet_domeni = [[.cv]] |telefon_kodu = 238 |qeydlər = }} [[Fayl:Topographic map of Cape Verde-en.svg|thumb|350pxpx|Kabo-Verdenin topoqrafik xəritəsi]] '''Kabo-Verde''' ({{Dil-pt|República de Cabo Verde}}, kea dilində: ''Kabu Verdi''; 1986-cı ilə qədər adı rəsmi şəkildə digər dillərə tərcümə edilirdi, [[azərbaycan dili]]ndə ''Yaşıl Burun Adaları Respublikası'') — [[Afrika]]nın qərb sahillərinin 620 kilometrliyində [[Atlantik okean]]da eyni adlı [[ada]]larda yerləşən [[dövlət]].10 ada və 8 adacıqdan ibarət bir adalar qrupudur. Ən böyük üç adası: Santiago, Santo Antao, Boa Vista. Paytaxtı — Santiago adasındakı Praiadır. Böyük adalar 50–60&nbsp;km uzunluğundadır. == Tarixi == 1456-cı ildə Portuqaliyalılar adalara gəldikdə hələ məskunlaşma yox idi. [[Afrika]] ya yaxın olması səbəbi ilə əhəmiyyətli bir liman və qul ticarəti mərkəzi halına gəldi. Bugünkü xalqının kökləri bu Portuqaliyalı gəlmələrə və qulara əsaslanır. Ölkə 1975-ci ildə Portuqaliyadan müstəqillik qazanmışdır. Təbii resurs və yağış azdır. İqtisadiyyat hər istiqaməti ilə Portuqaliyadan asılıdır. Adalarda yaşayan əhalidən daha çox Yaşılburunlu [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Portuqaliya ]], [[Anqola]] başda olmaqla bəzi [[Avropa]] və Afrika ölkələrinə köç etmişdir. == Coğrafiya == Qərb Afrikaya daxil edilən Atlantik Okeanında bir ada dövlətdir. İqlimi mülayim və sərt temperatur ilə həddindən artıq quraqlıq olur. Yağışlar davamlı olmayıb, periodik quraklıklara səbəb olur. Adalar vulkanik mənşəlidir, əsasən düzənlik və alçaq bölgələrdən ibarətdir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi 2829 m mütləq yüksəkliyə malik olan [[Foqu]] vulkanıdır. Duz, [[bazalt]] qayalıqları , pozzuolana (silisli vulkanik tullantılar, su təzyiqli sement istehsalında istifadə olunur), əhəng daşı, kaolin, [[balıq]] ölkənin başlıca təbii qaynaqlarıdır. Uzun davamlı quraqlıqlar; görünüş çirkliliyi yaradan küləklər; vulkanik və seysmik fəaliyyətlər ölkə üçün təhlükə yaradır. == Əhali == Adanın əhalisi 429.000 olub əhali üçdə ikisindən çoxu Avropalı ağlarla Afrikalı [[zənci]] lərin qarışığından əmələ gəlmiş [[Mulatto]] lardan ibarətdir. Yerdə qalanı isə Avropalı ağlar və Afrikalı qaralardandır. XX əsrdə bir neçə dəfə aclıqla qarşılaşan adalıların böyük bir qismi həyatlarını başqa ölkələrdə davam etdirmək üçün köç ediblər. Hal-hazırda ölkə vətəndaşlarının az qala iki qatı xaricdə yaşayır. Dini inanc olaraq əksəriyyət katolik olsa da protestantlar da var. Ölkədə Portuqal (rəsmi) və Crioli ([[KREOLE]]) dilləridə danışılır. == İqtisadiyyat == İqtisadiyyata ümumi baxış: Kabo-Verdenin adam başına düşən ümumdaxili məhsulun aşağı olmasının səbəbləri; kasıb təbii qaynaqları, ciddi su çətinliyi və uzun müddətli quraqlıqlar. Adam başına düşən milli gəlirin 70%-ini təşkil edən ticarət, nəqliyyat və xidməti sektorları ölkənin xidmətə söykənən iqtisadiyyatını meydana gətirir. İqtisadiyyatın əsas sahələri — balıqçılıq, kənd təsərrüfatı və turizmdir. Ölkə əhalisinin 70%-inə yaxın hissəsi çöl bölgələrdə yaşasa da, əkinçiliyin 1995-ci il ümumdaxili məhsuldakı payı balıkçılığın 1,5%-ini təşkil etdiyi 8% nisbətindədir. Qida maddələrinin təxminən 90%-i idxal edilir. Balıqçılıq potensialı, xüsusilə xərçəng və ton balığı tamamilə işlənmir. 2011-ci ildə ölkədə 277 million kilovat-saat elektroenerji istehsal edilmişdir. == Xarici siyasəti == Kabo-Verde 23 iyul 2008-ci ildə tarixində [[Ümumdünya Ticarət Təşkilatı]]nın tamhüquqlu üzvü olmuşdur.<ref>[http://wto.az/00250.htm Kabo-Verde rəsmi olaraq ÜTT-nin 153-cü üzvü oldu] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328054122/http://wto.az/00250.htm |date=2022-03-28 }} wto.az {{ref-az}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Afrika Birliyi}} {{Kabo-Verde-qaralama}} [[Kateqoriya:Kabo-Verde| ]] [[Kateqoriya:BMT üzvü olan ölkələr]] [[Kateqoriya:Afrika İttifaqına üzv dövlətlər]] [[Kateqoriya:Ada dövlətlər]] [[Kateqoriya:Respublikalar]] rfhy1wujb4shqwv72k1ufhpl4ebbxnn 8981479 8981478 2026-06-27T22:53:05Z NR SHENER 204368 Paraqraf redaktə edildi 8981479 wikitext text/x-wiki {{Dövlət |rəsmi_adı = {{Dil-pt|República de Cabo Verde}} |orijinal_adı = |adı = Kabo-Verde |milli_şüarı = Unidade, Trabalho, Progresso ({{dil-az|Birlik, Əmək, İrəliləmə}}) |himni = [[Kabo-Verde himni|Cântico da Liberdade]] |bayrağı = Flag of Cape Verde.svg |gerbi = Coat of arms of Cape Verde.svg |xəritəsi = Location Cape Verde AU Africa.svg |rəsmi_dilləri = [[Portuqal dili]], [[kaboverdiyanu]] |dini = |paytaxtı = [[Praya]]-130 min nəfər (2011 il) |ən_böyük_şəhəri = paytaxtı |etnik_qrupları = |idarəetmə_forması = [[Prezident respublikası]] |rəhbərin_titulu1 = [[Kabo-Verde prezidentlərinin siyahısı|Prezident]] |rəhbərin_titulu2 = [[Kabo-Verde baş nazirlərinin siyahısı|Baş nazir]] |rəhbərin_adı1 = [[Jorje Karluş Fonseka]] [9.IX.2011~ ] |rəhbərin_adı2 = [[Ulisseş Korreya i Silva]] |quruluş_növü = |quruluş = 5 iyul 1975 |quruluş_hadisəsi1 = |quruluş_tarixi1 = |quruluş_hadisəsi2 = |quruluş_tarixi2 = |ərazisi = 4033 |ərazi_sırası = 176-cı |su_ərazisi_faizi = |təxmini_əhalisi = 515 min |təxmini_əhali_sırası = 172-ci |təxmini_əhalisi_il = 2015 |əhalisinin_siyahıya_alınması = 491 800 |əhalisinin_siyahıya_alınması_il = 2010 |əhalisinin_sıxlığı = 127 |əhalisinin_sıxlığı_sırası = |ÜDM_AQP = 2 214 milyon |ÜDM_AQP_sırası = 191 |ÜDM_AQP_il = 2012 |adam_başına_ÜDM_AQP = 4 200 |adam_başına_ÜDM_AQP_sırası = 167 |ÜDM_nominal = |ÜDM_nominal_sırası = |ÜDM_nominal_il = |adam_başına_ÜDM_nominal = |adam_başına_ÜDM_nominal_sırası = |İİİ = 0.568 |İİİ_il = 2011 |İİİ_sırası = 133-cü |İİİ_fərq = |valyutası = [[Kabo-Verde eskudosu]] |valyutası_kodu = CVE |saat_qurşağı = −1 |üv_fərq = |yay_vaxtı_saat_qurşağı = |üv_fərq = |internet_domeni = [[.cv]] |telefon_kodu = 238 |qeydlər = }} [[Fayl:Topographic map of Cape Verde-en.svg|thumb|350pxpx|Kabo-Verdenin topoqrafik xəritəsi]] '''Kabo-Verde''' ({{Dil-pt|República de Cabo Verde}}, kea dilində: ''Kabu Verdi''; 1986-cı ilə qədər adı rəsmi şəkildə digər dillərə tərcümə edilirdi, [[azərbaycan dili]]ndə ''Yaşıl Burun Adaları Respublikası'') — [[Afrika]]nın qərb sahillərinin 620 kilometrliyində [[Atlantik okean]]da eyni adlı [[ada]]larda yerləşən [[dövlət]].10 ada və 8 adacıqdan ibarət bir adalar qrupudur. Ən böyük üç adası: Santiago, Santo Antao, Boa Vista. Paytaxtı — Santiago adasındakı Praiadır. Böyük adalar 50–60&nbsp;km uzunluğundadır. == Tarixi == 1456-cı ildə Portuqaliyalılar adalara gəldikdə hələ məskunlaşma yox idi. [[Afrika]] ya yaxın olması səbəbi ilə əhəmiyyətli bir liman və qul ticarəti mərkəzi halına gəldi. Bugünkü xalqının kökləri bu Portuqaliyalı gəlmələrə və qulara əsaslanır. Ölkə 1975-ci ildə Portuqaliyadan müstəqillik qazanmışdır. Təbii resurs və yağış azdır. İqtisadiyyat hər istiqaməti ilə Portuqaliyadan asılıdır. Adalarda yaşayan əhalidən daha çox Yaşılburunlu [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Portuqaliya ]], [[Anqola]] başda olmaqla bəzi [[Avropa]] və Afrika ölkələrinə köç etmişdir. == Coğrafiyası == Qərb Afrikaya daxil edilən Atlantik Okeanında bir ada dövlətdir. İqlimi mülayim və sərt temperatur ilə həddindən artıq quraqlıq olur. Yağışlar davamlı olmayıb, periodik quraklıklara səbəb olur. Adalar vulkanik mənşəlidir, əsasən düzənlik və alçaq bölgələrdən ibarətdir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi 2829 m mütləq yüksəkliyə malik olan [[Foqu]] vulkanıdır. Duz, [[bazalt]] qayalıqları , pozzuolana (silisli vulkanik tullantılar, su təzyiqli sement istehsalında istifadə olunur), əhəng daşı, kaolin, [[balıq]] ölkənin başlıca təbii qaynaqlarıdır. Uzun davamlı quraqlıqlar; görünüş çirkliliyi yaradan küləklər; vulkanik və seysmik fəaliyyətlər ölkə üçün təhlükə yaradır. == Əhali == Adanın əhalisi 429.000 olub əhali üçdə ikisindən çoxu Avropalı ağlarla Afrikalı [[zənci]] lərin qarışığından əmələ gəlmiş [[Mulatto]] lardan ibarətdir. Yerdə qalanı isə Avropalı ağlar və Afrikalı qaralardandır. XX əsrdə bir neçə dəfə aclıqla qarşılaşan adalıların böyük bir qismi həyatlarını başqa ölkələrdə davam etdirmək üçün köç ediblər. Hal-hazırda ölkə vətəndaşlarının az qala iki qatı xaricdə yaşayır. Dini inanc olaraq əksəriyyət katolik olsa da protestantlar da var. Ölkədə Portuqal (rəsmi) və Crioli ([[KREOLE]]) dilləridə danışılır. == İqtisadiyyat == İqtisadiyyata ümumi baxış: Kabo-Verdenin adam başına düşən ümumdaxili məhsulun aşağı olmasının səbəbləri; kasıb təbii qaynaqları, ciddi su çətinliyi və uzun müddətli quraqlıqlar. Adam başına düşən milli gəlirin 70%-ini təşkil edən ticarət, nəqliyyat və xidməti sektorları ölkənin xidmətə söykənən iqtisadiyyatını meydana gətirir. İqtisadiyyatın əsas sahələri — balıqçılıq, kənd təsərrüfatı və turizmdir. Ölkə əhalisinin 70%-inə yaxın hissəsi çöl bölgələrdə yaşasa da, əkinçiliyin 1995-ci il ümumdaxili məhsuldakı payı balıkçılığın 1,5%-ini təşkil etdiyi 8% nisbətindədir. Qida maddələrinin təxminən 90%-i idxal edilir. Balıqçılıq potensialı, xüsusilə xərçəng və ton balığı tamamilə işlənmir. 2011-ci ildə ölkədə 277 million kilovat-saat elektroenerji istehsal edilmişdir. == Xarici siyasəti == Kabo-Verde 23 iyul 2008-ci ildə tarixində [[Ümumdünya Ticarət Təşkilatı]]nın tamhüquqlu üzvü olmuşdur.<ref>[http://wto.az/00250.htm Kabo-Verde rəsmi olaraq ÜTT-nin 153-cü üzvü oldu] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328054122/http://wto.az/00250.htm |date=2022-03-28 }} wto.az {{ref-az}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Afrika Birliyi}} {{Kabo-Verde-qaralama}} [[Kateqoriya:Kabo-Verde| ]] [[Kateqoriya:BMT üzvü olan ölkələr]] [[Kateqoriya:Afrika İttifaqına üzv dövlətlər]] [[Kateqoriya:Ada dövlətlər]] [[Kateqoriya:Respublikalar]] pxfvzwadovaqqjydh60aobtsruw32kw 8981485 8981479 2026-06-27T23:09:48Z NR SHENER 204368 Paraqraf tedaktə edildi 8981485 wikitext text/x-wiki {{Dövlət |rəsmi_adı = {{Dil-pt|República de Cabo Verde}} |orijinal_adı = |adı = Kabo-Verde |milli_şüarı = Unidade, Trabalho, Progresso ({{dil-az|Birlik, Əmək, İrəliləmə}}) |himni = [[Kabo-Verde himni|Cântico da Liberdade]] |bayrağı = Flag of Cape Verde.svg |gerbi = Coat of arms of Cape Verde.svg |xəritəsi = Location Cape Verde AU Africa.svg |rəsmi_dilləri = [[Portuqal dili]], [[kaboverdiyanu]] |dini = |paytaxtı = [[Praya]]-130 min nəfər (2011 il) |ən_böyük_şəhəri = paytaxtı |etnik_qrupları = |idarəetmə_forması = [[Prezident respublikası]] |rəhbərin_titulu1 = [[Kabo-Verde prezidentlərinin siyahısı|Prezident]] |rəhbərin_titulu2 = [[Kabo-Verde baş nazirlərinin siyahısı|Baş nazir]] |rəhbərin_adı1 = [[Jorje Karluş Fonseka]] [9.IX.2011~ ] |rəhbərin_adı2 = [[Ulisseş Korreya i Silva]] |quruluş_növü = |quruluş = 5 iyul 1975 |quruluş_hadisəsi1 = |quruluş_tarixi1 = |quruluş_hadisəsi2 = |quruluş_tarixi2 = |ərazisi = 4033 |ərazi_sırası = 176-cı |su_ərazisi_faizi = |təxmini_əhalisi = 515 min |təxmini_əhali_sırası = 172-ci |təxmini_əhalisi_il = 2015 |əhalisinin_siyahıya_alınması = 491 800 |əhalisinin_siyahıya_alınması_il = 2010 |əhalisinin_sıxlığı = 127 |əhalisinin_sıxlığı_sırası = |ÜDM_AQP = 2 214 milyon |ÜDM_AQP_sırası = 191 |ÜDM_AQP_il = 2012 |adam_başına_ÜDM_AQP = 4 200 |adam_başına_ÜDM_AQP_sırası = 167 |ÜDM_nominal = |ÜDM_nominal_sırası = |ÜDM_nominal_il = |adam_başına_ÜDM_nominal = |adam_başına_ÜDM_nominal_sırası = |İİİ = 0.568 |İİİ_il = 2011 |İİİ_sırası = 133-cü |İİİ_fərq = |valyutası = [[Kabo-Verde eskudosu]] |valyutası_kodu = CVE |saat_qurşağı = −1 |üv_fərq = |yay_vaxtı_saat_qurşağı = |üv_fərq = |internet_domeni = [[.cv]] |telefon_kodu = 238 |qeydlər = }} [[Fayl:Topographic map of Cape Verde-en.svg|thumb|350pxpx|Kabo-Verdenin topoqrafik xəritəsi]] '''Kabo-Verde''' ({{Dil-pt|República de Cabo Verde}}, kea dilində: ''Kabu Verdi''; 1986-cı ilə qədər adı rəsmi şəkildə digər dillərə tərcümə edilirdi, [[azərbaycan dili]]ndə ''Yaşıl Burun Adaları Respublikası'') — [[Afrika]]nın qərb sahillərinin 620 kilometrliyində [[Atlantik okean]]da eyni adlı [[ada]]larda yerləşən [[dövlət]].10 ada və 8 adacıqdan ibarət bir adalar qrupudur. Ən böyük üç adası: Santiago, Santo Antao, Boa Vista. Paytaxtı — Santiago adasındakı Praiadır. Böyük adalar 50–60&nbsp;km uzunluğundadır. == Tarixi == 1456-cı ildə Portuqaliyalılar adalara gəldikdə hələ məskunlaşma yox idi. [[Afrika]] ya yaxın olması səbəbi ilə əhəmiyyətli bir liman və qul ticarəti mərkəzi halına gəldi. Bugünkü xalqının kökləri bu Portuqaliyalı gəlmələrə və qulara əsaslanır. Ölkə 1975-ci ildə Portuqaliyadan müstəqillik qazanmışdır. Təbii resurs və yağış azdır. İqtisadiyyat hər istiqaməti ilə Portuqaliyadan asılıdır. Adalarda yaşayan əhalidən daha çox Yaşılburunlu [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Portuqaliya ]], [[Anqola]] başda olmaqla bəzi [[Avropa]] və Afrika ölkələrinə köç etmişdir. == Coğrafiyası == Qərb Afrikaya daxil edilən Atlantik Okeanında bir ada dövlətdir. İqlimi mülayim və sərt temperatur ilə həddindən artıq quraqlıq olur. Yağışlar davamlı olmayıb, periodik quraklıklara səbəb olur. Adalar vulkanik mənşəlidir, əsasən düzənlik və alçaq bölgələrdən ibarətdir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi 2829 m mütləq yüksəkliyə malik olan [[Foqu]] vulkanıdır. Duz, [[bazalt]] qayalıqları , pozzuolana (silisli vulkanik tullantılar, su təzyiqli sement istehsalında istifadə olunur), əhəng daşı, kaolin, [[balıq]] ölkənin başlıca təbii qaynaqlarıdır. Uzun davamlı quraqlıqlar; görünüş çirkliliyi yaradan küləklər; vulkanik və seysmik fəaliyyətlər ölkə üçün təhlükə yaradır. == Əhali == Adanın əhalisi 429.000 olub əhali üçdə ikisindən çoxu Avropalı ağlarla Afrikalı [[zənci]] lərin qarışığından əmələ gəlmiş [[Mulatto]] lardan ibarətdir. Yerdə qalanı isə Avropalı ağlar və Afrikalı qaralardandır. XX əsrdə bir neçə dəfə aclıqla qarşılaşan adalıların böyük bir qismi həyatlarını başqa ölkələrdə davam etdirmək üçün köç ediblər. Hal-hazırda ölkə vətəndaşlarının az qala iki qatı xaricdə yaşayır. Dini inanc olaraq əksəriyyət katolik olsa da protestantlar da var. Ölkədə Portuqal (rəsmi) və Crioli ([[KREOLE]]) dilləridə danışılır. == İqtisadiyyat == İqtisadiyyata ümumi baxış: Kabo-Verdenin adam başına düşən ümumdaxili məhsulun aşağı olmasının səbəbləri kasıb təbii qaynaqları, ciddi su çətinliyi və uzun müddətli quraqlıqlardır. Adam başına düşən milli gəlirin 70%-ini təşkil edən ticarət, nəqliyyat və xidmət sektorları ölkənin xidmətə söykənən iqtisadiyyatını meydana gətirir. İqtisadiyyatın əsas sahələri — balıqçılıq, kənd təsərrüfatı və turizmdir. Ölkə əhalisinin 70%-inə yaxın hissəsi çöl bölgələrdə yaşasa da, əkinçiliyin 1995-ci il ümumdaxili məhsuldakı payı balıqçılığın 1,5%-ini təşkil etdiyi 8% nisbətindədir. Qida maddələrinin təxminən 90%-i [[idxal]] edilir. Balıqçılıq potensialı, xüsusilə [[Xərçənglər|xərçəng]] və tun balığı tamamilə işlənmir. 2011-ci ildə ölkədə 277 million kilovat-saat elektroenerji istehsal edilmişdir. == Xarici siyasəti == Kabo-Verde 23 iyul 2008-ci ildə tarixində [[Ümumdünya Ticarət Təşkilatı]]nın tamhüquqlu üzvü olmuşdur.<ref>[http://wto.az/00250.htm Kabo-Verde rəsmi olaraq ÜTT-nin 153-cü üzvü oldu] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328054122/http://wto.az/00250.htm |date=2022-03-28 }} wto.az {{ref-az}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Afrika Birliyi}} {{Kabo-Verde-qaralama}} [[Kateqoriya:Kabo-Verde| ]] [[Kateqoriya:BMT üzvü olan ölkələr]] [[Kateqoriya:Afrika İttifaqına üzv dövlətlər]] [[Kateqoriya:Ada dövlətlər]] [[Kateqoriya:Respublikalar]] 4yj4bc9jyn7cepxh6xkv7j14msrc9o3 8981486 8981485 2026-06-27T23:11:38Z NR SHENER 204368 Paraqraf redaktə edildi 8981486 wikitext text/x-wiki {{Dövlət |rəsmi_adı = {{Dil-pt|República de Cabo Verde}} |orijinal_adı = |adı = Kabo-Verde |milli_şüarı = Unidade, Trabalho, Progresso ({{dil-az|Birlik, Əmək, İrəliləmə}}) |himni = [[Kabo-Verde himni|Cântico da Liberdade]] |bayrağı = Flag of Cape Verde.svg |gerbi = Coat of arms of Cape Verde.svg |xəritəsi = Location Cape Verde AU Africa.svg |rəsmi_dilləri = [[Portuqal dili]], [[kaboverdiyanu]] |dini = |paytaxtı = [[Praya]]-130 min nəfər (2011 il) |ən_böyük_şəhəri = paytaxtı |etnik_qrupları = |idarəetmə_forması = [[Prezident respublikası]] |rəhbərin_titulu1 = [[Kabo-Verde prezidentlərinin siyahısı|Prezident]] |rəhbərin_titulu2 = [[Kabo-Verde baş nazirlərinin siyahısı|Baş nazir]] |rəhbərin_adı1 = [[Jorje Karluş Fonseka]] [9.IX.2011~ ] |rəhbərin_adı2 = [[Ulisseş Korreya i Silva]] |quruluş_növü = |quruluş = 5 iyul 1975 |quruluş_hadisəsi1 = |quruluş_tarixi1 = |quruluş_hadisəsi2 = |quruluş_tarixi2 = |ərazisi = 4033 |ərazi_sırası = 176-cı |su_ərazisi_faizi = |təxmini_əhalisi = 515 min |təxmini_əhali_sırası = 172-ci |təxmini_əhalisi_il = 2015 |əhalisinin_siyahıya_alınması = 491 800 |əhalisinin_siyahıya_alınması_il = 2010 |əhalisinin_sıxlığı = 127 |əhalisinin_sıxlığı_sırası = |ÜDM_AQP = 2 214 milyon |ÜDM_AQP_sırası = 191 |ÜDM_AQP_il = 2012 |adam_başına_ÜDM_AQP = 4 200 |adam_başına_ÜDM_AQP_sırası = 167 |ÜDM_nominal = |ÜDM_nominal_sırası = |ÜDM_nominal_il = |adam_başına_ÜDM_nominal = |adam_başına_ÜDM_nominal_sırası = |İİİ = 0.568 |İİİ_il = 2011 |İİİ_sırası = 133-cü |İİİ_fərq = |valyutası = [[Kabo-Verde eskudosu]] |valyutası_kodu = CVE |saat_qurşağı = −1 |üv_fərq = |yay_vaxtı_saat_qurşağı = |üv_fərq = |internet_domeni = [[.cv]] |telefon_kodu = 238 |qeydlər = }} [[Fayl:Topographic map of Cape Verde-en.svg|thumb|350pxpx|Kabo-Verdenin topoqrafik xəritəsi]] '''Kabo-Verde''' ({{Dil-pt|República de Cabo Verde}}, kea dilində: ''Kabu Verdi''; 1986-cı ilə qədər adı rəsmi şəkildə digər dillərə tərcümə edilirdi, [[azərbaycan dili]]ndə ''Yaşıl Burun Adaları Respublikası'') — [[Afrika]]nın qərb sahillərinin 620 kilometrliyində [[Atlantik okean]]da eyni adlı [[ada]]larda yerləşən [[dövlət]].10 ada və 8 adacıqdan ibarət bir adalar qrupudur. Ən böyük üç adası: Santiago, Santo Antao, Boa Vista. Paytaxtı — Santiago adasındakı Praiadır. Böyük adalar 50–60&nbsp;km uzunluğundadır. == Tarixi == 1456-cı ildə Portuqaliyalılar adalara gəldikdə hələ məskunlaşma yox idi. [[Afrika]] ya yaxın olması səbəbi ilə əhəmiyyətli bir liman və qul ticarəti mərkəzi halına gəldi. Bugünkü xalqının kökləri bu Portuqaliyalı gəlmələrə və qulara əsaslanır. Ölkə 1975-ci ildə Portuqaliyadan müstəqillik qazanmışdır. Təbii resurs və yağış azdır. İqtisadiyyat hər istiqaməti ilə Portuqaliyadan asılıdır. Adalarda yaşayan əhalidən daha çox Yaşılburunlu [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Portuqaliya ]], [[Anqola]] başda olmaqla bəzi [[Avropa]] və Afrika ölkələrinə köç etmişdir. == Coğrafiyası == Qərb Afrikaya daxil edilən Atlantik Okeanında bir ada dövlətdir. İqlimi mülayim və sərt temperatur ilə həddindən artıq quraqlıq olur. Yağışlar davamlı olmayıb, periodik quraklıklara səbəb olur. Adalar vulkanik mənşəlidir, əsasən düzənlik və alçaq bölgələrdən ibarətdir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi 2829 m mütləq yüksəkliyə malik olan [[Foqu]] vulkanıdır. Duz, [[bazalt]] qayalıqları , pozzuolana (silisli vulkanik tullantılar, su təzyiqli sement istehsalında istifadə olunur), əhəng daşı, kaolin, [[balıq]] ölkənin başlıca təbii qaynaqlarıdır. Uzun davamlı quraqlıqlar; görünüş çirkliliyi yaradan küləklər; vulkanik və seysmik fəaliyyətlər ölkə üçün təhlükə yaradır. == Əhali == Adanın əhalisi 429.000 olub əhali üçdə ikisindən çoxu Avropalı ağlarla Afrikalı [[zənci]] lərin qarışığından əmələ gəlmiş [[Mulatto]] lardan ibarətdir. Yerdə qalanı isə Avropalı ağlar və Afrikalı qaralardandır. XX əsrdə bir neçə dəfə aclıqla qarşılaşan adalıların böyük bir qismi həyatlarını başqa ölkələrdə davam etdirmək üçün köç ediblər. Hal-hazırda ölkə vətəndaşlarının az qala iki qatı xaricdə yaşayır. Dini inanc olaraq əksəriyyət katolik olsa da protestantlar da var. Ölkədə Portuqal (rəsmi) və Crioli ([[KREOLE]]) dilləridə danışılır. == İqtisadiyyat == İqtisadiyyata ümumi baxış: Kabo-Verdenin adam başına düşən ümumdaxili məhsulun aşağı olmasının səbəbləri kasıb təbii qaynaqları, ciddi su çətinliyi və uzun müddətli quraqlıqlardır. Adam başına düşən milli gəlirin 70%-ini təşkil edən ticarət, nəqliyyat və xidmət sektorları ölkənin xidmətə söykənən iqtisadiyyatını meydana gətirir. İqtisadiyyatın əsas sahələri — balıqçılıq, kənd təsərrüfatı və turizmdir. Ölkə əhalisinin 70%-inə yaxın hissəsi çöl bölgələrdə yaşasa da, əkinçiliyin 1995-ci il ümumdaxili məhsuldakı payı balıqçılığın 1,5%-ini təşkil etdiyi 8% nisbətindədir. Qida maddələrinin təxminən 90%-i [[idxal]] edilir. Balıqçılıq potensialı, xüsusilə [[Xərçənglər|xərçəng]] və tun balığı tamamilə işlənmir. 2011-ci ildə ölkədə 277 million kilovat-saat elektroenerji istehsal edilmişdir. == Xarici siyasəti == Kabo-Verde 23 iyul 2008-ci il tarixində [[Ümumdünya Ticarət Təşkilatı]]nın tamhüquqlu üzvü olmuşdur.<ref>[http://wto.az/00250.htm Kabo-Verde rəsmi olaraq ÜTT-nin 153-cü üzvü oldu] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220328054122/http://wto.az/00250.htm |date=2022-03-28 }} wto.az {{ref-az}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Afrika Birliyi}} {{Kabo-Verde-qaralama}} [[Kateqoriya:Kabo-Verde| ]] [[Kateqoriya:BMT üzvü olan ölkələr]] [[Kateqoriya:Afrika İttifaqına üzv dövlətlər]] [[Kateqoriya:Ada dövlətlər]] [[Kateqoriya:Respublikalar]] gmsiuafcq3qam7kmayeawnrs3o8rpa5 Behbud xan Cavanşir 0 55516 8981496 8720738 2026-06-28T02:15:46Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981496 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı}} {{Vəzifəli şəxs |vəzifə = Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər naziri |bayraq = Coat of arms of Azerbaijan.svg |bayraq2 = Flag of Azerbaijan.svg |başlanğıc = 17 iyun 1918 |son = 7 dekabr 1918 |əvvəlki = [[Fətəli xan Xoyski]] |sonrakı = [[Xəlil bəy Xasməmmədov]] }} '''Behbud xan Azad xan oğlu Cavanşir''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan]]ın dövlət xadimi, siyasətçi, [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]]ndə Daxili İşlər naziri (1918), Azərbaycan Demokratik Respublikasının Ticarət və Sənaye naziri müavini, [[Qarabağ xanlığı]]nın əsasını qoymuş [[Pənahəli xan]]ın nəticəsi Azad xanın oğlu.<ref>{{Cite web |title=Cavanşir Behbud xan |url=http://files.preslib.az/projects/azerbaijan/gl6.pdf |access-date=2013-07-03 |archive-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320210313/http://files.preslib.az/projects/azerbaijan/gl6.pdf |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Behbud xan Cavanşir 24 iyul ([[Yuli təqvimi|köhnə təqvimlə]] 12 iyul)<ref>Cavanşir Behbud xan Azad xan oğlu // [[Misir Mərdanov|M. Mərdanov]], [[Ədalət Tahirzadə|Ə. Tahirzadə]]. 1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar. C. 2 B-Ə. Bakı: Təhsil, 2019, səh. 100</ref> 1878-ci ildə [[Tərtər rayonu|Tərtər nahiyəsinin]] [[Azad Qaraqoyunlu]] kəndində dünyaya gəlib. 1890-cı ildə [[alman dili]] təmayüllü [[Tiflis real məktəbi|Tiflis realnı məktəbinə]] daxil olub və [[Tiflis]] mağazalarından birinin xidmətçisinin oğlu [[Stepan Şaumyan]]la səkkiz il bir sinifdə oxuyub. Almaniyaya 1899-cu ilin oktyabr ayında gəlmiş və "Königliche Bergakademie zu Freiberg" – indiki [[Frayberq Texniki Universiteti]]nə daxil olmuşdur. O, burada ilk azərbaycanlı tələbə olaraq 4380 nömrəli tələbə bileti ilə qeydiyyata düşmüşdür. Təhsilini 22 dekabr 1903-cü ildə Dağ-Mədən mühəndisi ixtisası üzrə "yaxşı" qiyməti ilə başa vurmuşdur. Alman dilini mükəmməl bilən Behbud xan [[ingilis dili]]ni öyrənmək üçün [[London]]a gedib, bir il burada kurs keçdikdən sonra 1907-ci ildə vətənə qayıdıb, Şibayevin neft sənayesində çalışmağa başlayıb. [[Fayl:Azerbaijani students in Saint Petersburg Technological Institute.jpg|left|thumb|Peterburq müsəlman tələbələr qrupu. M Əzizbəyov ikinci sıradadır (soldan birinci). Soldan sağa üçüncü sırada əyləşənlər: '''B. Cavanşir''' (2-ci), [[Xudadat bəy Məlik-Aslanov|X. Məlik-Aslanov]] (3-cü) və M. Dahadayev (6-cı)]] == Siyasi fəaliyyəti == 1907-ci il avqustun 28-də Cavanşir uyezdinin rəisinin Daxili İşlər Nazirliyinə yazdığı raportunda deyilir: "Xeyriyyə cəmiyyəti pərdəsi altında gizli fəaliyyət göstərən "[[Difai]]" antidövlət komitəsinin rəhbərləri [[Əhməd bəy Ağayev]], [[Qara bəy Qarabəyov]], [[Məmmədhəsən Hacınski|Məmməd Həsən Hacınski]], [[İsa bəy Aşurbəyov]], Behbud bəy Cavanşirski və Niftalı bəy Behbudovdur". Bu raport çarizm xəfiyyəsinin adları çəkilən ziyalıların vaxtaşırı Behbud bəyin Qarabağın Azad Qaraqoyunlu kəndindəki evində yığılmasından xəbərdar olduğunu göstərir. 1907-ci ilin payızında tam məxfı qrifi ilə Daxili İşlər Nazirliyinin Cavanşir uyezdinin rəisinin Tərtər stansiyasından yazdığı 29 saylı məktubda həmin ilin 28 avqustunda yazılmış məlumata bir daha istinad olunaraq "Xeyriyyə cəmiyyəti pərdəsi altında gizlənərək dövlət əleyhinə fəaliyyət göstərən "Difai" komitəsinin rəhbərləri"nin<ref>Документы по русской политики в Закавказье. B 1920. стр. 25</ref> ad və soyadları yenidən açıqalanır. Yalnız Lütvəli bəyin adının yerli dialektə uyğun olaraq Niftalı bəy kimi yazılması informasiyanın şifahi mənbəyə əsaslandığını təsdiqləyir. Tədbirlər görülənə qədər xalq arasında geniş nüfuza malik olan "Difai"nin səyi sayəsində erməni terroru ilə üz-üzə qalan saysız-hesabsız günahsız vətəndaş ölüm təhlükəsindən xilas olur. 1908-ci ildə Bakıda "Daşnaksütyun" partiyasını möhkəmləndirmək məqsədi güdən xəyanətkar Stepan Şaumyan pərdələnərək Behbud xanın sayəsində "Xalq Evinin" müdiri təyin olunur. Dubinski-Muxadzenin "Şaumyan" kitabında bu məsələlərə aydınlıq gətirilir. Orada bildirilir ki, realnı məktəbdə altı il birgə oxuyub, ürək sirrlərini bir-birlərinə açan Azərbaycanlı xanın oğlu Behbud Cavanşirin erməni Şaumyanın həyatındakı rolu böyük olsa da, Stepanla Behbud çox vaxt eyni yolla getməmişlər. Onları bir-birindən çox şey ayırırdı – ictimai vəziyyət, həyat idealları, siyasi baxışlar. Almaniyada mədən akademiyasını bitirəndən sonra Behbud Cavanşir bacarıqlı mühəndis kimi qayıtmış, iri neft sənayesi firmalarının direktoru işləmişdir. Azərbaycan millətçilərinin hökumətində onun üçün nazir vəzifəsi ayrılmışdır. Sonra Behbud millətçilərlə əlaqəni kəsərək özünü Sovet hakimiyyətinin sərəncamına verir. 1918-ci il iyunun 17-də [[Gəncə]]də [[Fətəli xan Xoyski]]nin yaratdığı hökumət kabinetində daxili işlər naziri vəzifəsini tutan Behbud xan Cavanşir həmin ilin oktyabrın 6-da sənaye və ticarət nazirini də əvəz edir.<ref name="dil">{{cite web|url=https://teleqraf.az/news/toplum/451322.html|title=“Bizdən istiqlalınızı deyil, ölümümüzü istədiniz” – Türk yazardan ermənilərə irad|website=Teleqraf.az|accessdate=2025-02-09|5=|archive-date=2025-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209181342/https://teleqraf.az/news/toplum/451322.html|url-status=live}}</ref> Sonradan vəzifədən uzaqlaşdırılsa da, parlamentdə iştirak etməklə yanaşı, 18 iyul 1919-cu ildən "Dəyanət" kommersiya şirkəti açıb xarici ticarətlə məşğul olur və bu sahədə görünməmiş müvəffəqiyyət qazanır. Behbud xan Cavanşir [[Xosrov bəy Sultanov]], [[Əbdüləli bəy Əmircanov]] və [[Teymur bəy Makinski]] ilə birgə fikir ayrılıqları səbəbi ilə 1919-cu ilin fevralında [[Müsavat və bitərəflər fraksiyası|Müsavat və bitərəflər fraksiyasından]] ayrılmışdır.<ref>{{kitab3|müəllif=[[Altay Göyüşov]]|cild=|tiraj=|doi=|isbn=|seriya=|səhifələr=60|sütunlar=|səhifə=133|il=1997|hissə=|nəşriyyat=|yer=[[Bakı]]|nəşr=|cavabdeh=|vikimənbə=|link=http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:27628&theme=e-kataloq|başlıq=Azərbaycanda ittihadçılıq|hissənin linki=|ref=Göyüşov}}</ref> Behbud xan Cavanşirin Almaniyadan gətirərək öz sahələrində əkdirdiyi yumşaq buğda növləri və uşaqlıq dostu Əlfinin fermer təsərrüfatında bəslənilən qara-ala buzovları Qarabağ iqliminə uyğunlaşmışdı. Qarabağda bu günə qədər yaddaşlarda qalmış "Behbudun çörəyi, Əlfinin qatığı" deyimi də görülən işin səmərəsinin təsdiqidir. O vaxt Qarabağda yolların abadlaşdırılması da, buraya ilk avtomobil gətirmiş Behbud bəyin adı ilə bağlıdır. Azərbaycan cəmiyyətindəki sabitliyə ciddi təsir edən amillərdən biri [[Müsavat (Müsəlman Demokrat Partiyası)|Müsavatda]] formalaşaraq partiya daxilində, parlamentdə və cəmiyyətdə stabilliyin pozulmasına şərait yaradan sol qanad idı. Parlamentdə sağlam müxalifət olan Q. Qarabəyovun rəhbərlik etdiyi "İttihad"a qoşularaq ziddiyyəti artıran sol qanadın əsas lideri M. H. Hacınskiyə nüfuz sahibi olan bitərəflər qrupunun rəhbəri Behbud xan Cavanşirin də qatılması ciddi platforma yaradırdı. Bir vaxtlar Əhməd Ağaoğluyla birgə "Difai"ni yaratmış Qarabəy Qarabəyov, Məhəmməd Həsən Hacınski, Behbud xan Cavanşirin Sovet Rusiyası ilə diplomatik münasibətlər qurmaq tələbini təftiş edən bəzi tədqiqatçıların onları bu məqsədə görə günahlandırmaları əsassızdır. Türkiyəli millət vəkili Rza Nurun xatirələrində yazır: "Behbud Cavanşir adında birisini tanıdım. Gənc, mehriban, son dərəcə ağıllı və bilikli biri idi. Almaniyada bir zamanlar mühəndislik təhsili alıb. Bolşeviklərə qarşı imiş. Ruslardan əvvəlki milli Azərbaycan Cümhuriyyətində Daxili işlər naziri idi. Ruslar Azərbaycanı işğal etdikdə onu həbs ediblər. Neft zavodlarını heç kim düzgün idarə edə bilməyib. Cavanşiri çıxarıb ora qoymağa məcbur qalıblar. O da işi düzəldib, yerinə qoyub. Bu adam çox Türkçü və vətənpərvərdir."<ref name=":0">{{Cite book |last=Nur |first=Rza |url=https://ia803109.us.archive.org/7/items/HayatVeHatiratimDrRizaNur/docslide.net_hayat-ve-hatiratim-dr-riza-nur-cilt-3.pdf |title=Hayat ve Hatıratım |publisher=Altındağ Neşriyatı |year=1967 |volume=3 |location=İstanbul |page=747 |language=tr |access-date=2022-12-06 |archive-url=https://archive.org/details/HayatVeHatiratimDrRizaNur/docslide.net_hayat-ve-hatiratim-dr-riza-nur-cilt-3/ |archive-date=2018-04-04}}</ref>[[Fayl:Perapalas old.jpg|right|thumb|İstanbuldakı "Pera Palace" hoteli (1900)]]Xalq Komissarları Sovetinin sədri [[Nəriman Nərimanov]]un tapşırığı ilə Cənubi Qafqaz Soveti Xarici Ticarət Təmsilçisi kimi neft-mədən avadanlığı almaq üçün bir müddət Almaniyada yaşayan Behbud xan Cavanşir 1921-ci ilin yayında milliyyətcə rus olan həyat yoldaşı Tamara xanım, eləcə də qardaşları Surxay və Cümşüdlə birlikdə İstanbulda Əhməd bəy Ağaoğlunun qonağı olur. Əhməd bəy Ağaoğlunun qızı Sürəyya xanım xatirələrində yazır: "Atam Maltadan qayıtdıqdan sonra erməni dostlarından bir professor bizə gələrək atamın ermənilərin qara siyahısında olduğunu, atamı sevən dost kimi onu xəbərdar etməyi özünə vəzifə bildiyini və buna görə də hərəkət etmək lazım gəldiyini söylədi…. Azərbaycan daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşirin də ermənilərin qara siyahısında olması xəbərini almışdıq. O arada Cavanşir xanımı və iki qardaşı ilə Parisə getmək üçün İstanbula gəlmişdi. Özü vəziyyətə tez uyğunlaşan adam idi və bizim Şahzadə başındakı evimizdə beş gün gizli yaşadı, Ancaq rus əsilli xanımı bu həbs həyatına dözə bilməyəcəyini söylədiyindən evimizi tərk edib "Pere Palas" mehmanxanasına yerləşdilər. Ertəsi gün səhər tezdən anamla Behbud xanın axşam "Pere Palas" mehmanxanasına gələrkən bir erməni tərəfindən vurulduğunu eşitdik." (Vilayət Quliyev. Ağolular. B.1998. səh 153.) Bu hadisə Rıza Nurun xatirələrində belə yazılır: "Cavanşiri Moskva'dan qayıdanda Tiflisdə gördüm. O vaxt Ruslar Gürcüstan'ı işğal etmişdilər. Onu oradan neft ticarəti üçün İstanbul'a yolladılar. Cavanşir də elə onların arasından sıyrılmaq istəyirdi. İstanbulda Beyoğlunda Pera Palasda ikən, əvvəllər nazir olduğu vaxt Ermenilər Qarabağa hücum ediblər, Türklərə qarşı qətliam törədiblər. Cavanşir də əsgər göndərib Erməniləri qovub və Qarabağı işğaldan azad edib. Buna görə də bir gün Ermənilər Hotelin yaxınlarında yazığı güllələyib öldürüblər."<ref name=":0" /> == Ölümü == 17 iyul 1921-ci ildə Behbud xan Cavanşirin həyat yoldaşı Tamara xanım, qardaşları Cümşüd və Surxayla gecə saat 23–00-da "Təpəbaşı" Ailə Kazinosunun İtalyan səfirliyinə baxan qapısından çıxaraq "Pere Palas" (Pera Palace) hotelinə yönələrkən arxadan qaçaraq gələn, şapkasını gözlərinin üstünə qədər endirmiş cılız, kəsik bığlı, əyri burunlu birisinin Mauzer markalı silahdan açdığı atəşlə ağır yaralanması Murat Çulcunun "Ermeni entrikalarının pərdə arkası. Torlakyan davası" kitabında dəqiq təsvir olunur. Üç dəfə dalbadal açılan atəşdən sonra yaralı Behbud xanın qatilin üzərinə gedərkən üzüüstə yerə yıxılması, növbəti güllənin Tamara xanımla birgə qatilin silah tutan əlindən yapışmış iyirmi yaşlı Cümşüdün sol yanağını sıyırması<ref>{{Cite web |title=Resistance and revenge: the Armenian assassination of the Turkish leaders … Jacques Derogy |url=http://books.google.ru/books?id=gpL9QKCJ2L8C&pg=PA121&dq=Torlakian+sentence#v=onepage&q=Torlakian%20sentence&f=false |access-date=2010-08-09 |archive-date=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421200136/https://books.google.ru/books?id=gpL9QKCJ2L8C&pg=PA121&dq=Torlakian+sentence#v=onepage&q=Torlakian%20sentence&f=false |url-status=live }}</ref>, Galatasaray mərkəzi karakolunun polis məmuru Əli əfəndinin fit çalaraq hadisə yerinə yetişib Mişak Torlakyanı qandallaması və nəhayət xəstəxanaya çatdırılan Behbud xanın otuz beş dəqiqədən sonra heç bir tibbi müdaxilə edilmədən dünyasını dəyişməsi, rus inqilabı və hərcmərclik illərində dəfələrlə sui-qəsdlərə məruz qalsa da, öz həyatını soyuqqanlıqla qorumağı bacaran bir igidin: "Cənablar, pəncərəni açın, hava çatışmır, mən ağırlaşıram!" son kəlmələri kitabda əksini tapıb. [[Fayl:Grave of Behbud Khan Javanshir (2).jpg|thumb|243x243px|Bahbud Xan Cavanşirin [[Beşiktaş|Beşikdaşdakı]] [[Yəhya Əfəndi Dərgahı|Yəhya Əfəndi dərgahında]] məzarı]] [[Fayl:Misak Torlakian 2.jpg|thumb|189x189px|Behbud xanın qatili [[Misak Torlakyan]]]] 20 iyul 1921-ci ildə, ölümündən üç gün sonra bəzi qüvvələrin müqavimətinə baxmayaraq Behbud xanın Beşikdaşdakı Yəhya əfəndi dərgahındakı dəfn mərasimi kütləvi nümayişə çevrilir, lakin ingilis hərbçilərin qərargahinın yerləşdiyi Kroker hotelində (indiki İstanbul Sənaye Odasının binası) saxlanılan terrorçu Misak Torlakyanın məhkəməsi bilavasitə cinayət hadisəsini deyil, millətlərarası münaqişəni birtərəfli araşdırmaqla siyasiləşdirdi. Behbud xanın bolşeviklərlə əlaqəsini qabardan məhkəmə başkanının sualını cavablandıran Cümşüd xan məhkəməyə ifadə verir ki, qardaşı bolşeviklərə xidmət etmək məcburiyyətində qalmışdı, əks halda ac qalacaqdı. Bolşeviklər ona mühəndislik vəzifəsi verdilər, o, da bunu məmnuniyyətlə qəbul etdi. Çünki bu iş onun ixtisasına aid idi. Bu hadisəni yenə Rıza Nur xatirələrində belə yazır: "O zaman İstanbulda ingilislərin müharibə məhkəməsi var idi. Erməniyi(Misak Torlakyan) bəraət verdilər. Guya Cavanşir Bakıda nazir ikən Ermeniləri qırıb. Bəraətə səbəb budur. Gülüncdür!.. Bu ədalət deyil, ədəbsizlikdir , halbuki iş başqa cürdür. Ermənilər Azerbaycanı, heç olmasa Qarabağı işğal etmək istəyirdilər. Azərbaycan hökuməti də haqlı olaraq buna qarşı qoyub."<ref name=":0" /> Məhkəmə prosesində az qala millət qəhrəmanına çevrilən Torlakyanın vəkili Hasruyanın sualını cavablandıran Tamara xanımın həyat yoldaşının Müsavat firqəsindən ayrılması faktını qulaq ardına vuran hakimlər ingilislər əleyhinə hazırlanan planlarda əli olduqlarından şübhələndikləri Behbud xanın Ənvər paşa və Nuru Paşa ilə əlaqələrini önə çəkirlər: "İngilislərin əleyhinə hazırlanan planlar və ya erməni qətllərində yoldaşımın zərrə qədər qatılacağı yoxdur. Bakının türk əsgərləri tərəfindən işğalından üç həftə sonra Nuru Paşa evimizə gəldi. Ənvər Paşa evimizə gəlməmişdi. Nuru Paşa isə bizi rəsmən ziyarət etmişdi" sözləri Tamara xanımın çəkinmədən həqiqəti söylədiyini təsdiqləyir. Şahid qismində çıxış edən "Azərbaycan" qəzetinin müxbiri Şəfi bəy Rüstəmbəyov onun barəsində bunları demişdir: "Rus inqilabından əvvəl Cavanşir məşhur bir mühəndis idi. Sadəcə peşəsilə məşğul olub siyasi işlərə qarışmazdı. İnqilabdan sonra namuslu bir vətənpərvər kimi Azərbaycanın siyasi və milli məsələlərinə qoşuldu. Azərbaycan hökuməti qurulmazdan əvvəl Musavat firqəsinə mənsub idi. Ermənilərlə müsəlmanlar arasındakı ixtilafı sülh yolu ilə düzəltmək istəyirdi. Cavanşir sülhsevər insan olub ermənilər və müsəlmanlar tərəfindən təşkil edilən heyət üzvlərindən biri kimi Gəncə və Qarabağa getmişdi. Cavanşirin Bakı erməniləri arasında bir xeyli dostu vardı. Cümhuriyyət dövründə daxili işlər naziri olmuşdu. Nazirliyi dövründə fəal adam olduğundan ermənilər və müsəlmanlar ondan çox razı idilər. Onun nazirliyi dövründə ölkənin heç bir yerində çatışmalar olmayıb. Azərbaycan və türk ordusu Bakını aldıqdan və hökumət Gəncədən Bakıya köçdikdən sonra onun əmirləri sayəsində Bakıda asayiş bərpa olunmuşdu". Behbud xan Cavanşirin qəzetlərdə yayımlanan müraciətinin mətnini bir daha nəzərdən keçirən natiqin: "Bu əmirnamədə bəzi məsuliyyətsiz şəxslərin soyğun və qəsblərə yol veridiyini, onların hərbi məhkəmələrdə cəzalanacaqlarını bildirir" fikrini önə çəkməsi təkzibolunmaz fakt kimi səslənir. Vəkil Hasruyanın: "Məqalənizdə Azərbaycanın, bütün türklərin mərkəzi olacağını söyləyirsiniz. Digər tərəfdən azərilərin müqəddəratının Anadoluya bağlı olduğunu yazırsınız. İndi ortada bir Ermənistan dura-dura necə olur ki, Azərbaycan türklərin mərkəzi olsun?" sualına Şəfi bəyin cavabı belə olur: "Yalınz Ermənistan deyil, Gürcüstan da var. Mən bir siyasi mərkəz olacağını nəzərdə tuturdum. Azərbaycanla Anadolu arasında başqa millətlər də yaşayırlar". Bakıda mart qırğınları zamanı şəhərdə iki böyük binadan biri olan, müsəlman mədəniyyətinə dair nadir kitabların saxlanıldığı İsmailiyyənin yandırılmasını xatırladan Qara Ağazadə Əhməd Həmdinin erməni Mirzabeyan binasının toxunulmaz qaldığını söyləyir: "Cavanşir tərəfindən yayınlanan bəyanatı gördüm və oxudum. Orada hər kəsin bərabər hüquqda olub, vətəndaş münasibəti görəcəyindən, fəqət asayişi pozanların şiddətli cəzalandırılacaqlarından bəhs edilir". Məhkəmədə silahları yığılmış müsəlmanlara ermənilərin hücumu barədə çıxış edən Qacar nəslindən olan prenses Ziba xanımın "Erməni məhəlləsindən güllələr yağırdı. Qətliamın üçüncü günü küçəyə çıxıb bizə yaxın olan yanğın yerlərinə getdim. On səkkizə qədər qadın və uşaq cəsədləri gördüm. Qarnı yarılmış hamilə qadının körpəsi qarnından çıxarılaraq parçalanmışdı. Yaşlı bir kişinin damarları kəsilərək həyatına ağır-ağır son qoyulmuşdu. Qətliam bizə paralel olan küçəyə qədər gəlib çatmışdı. Orada dayandırılmışdı" sözləri, şahid Yusif bəy Qasımovun divara mıxlanmış uşağı, parça-parça edilmiş qadını xatırlaması, Təzəpir məscidində təqribən 600-ə qədər cənazənin dəfnə hazırlandığını bildirməsi, hakimin "Talayev adında adam tanıyırsızmı?" sualına bu erməni zabitinin Bakıda bir çox evləri yandırdığını söyləməsi məhkəmə üzvləri tərəfindən soyuqqanlılıqla qarşılanır. [[Fayl:Behbud xan Cavanşirin qətli haqqında abidə.jpg|thumb|212x212px|Behbud xan Cavanşirin qətli ilə əlaqədar abidə]] Məhkəmədə iştirak edən hüquq fakültəsinin tələbəsi Sürəyyə xanım Ağaoğlunun "Kiçik, zəif adam olan qatil tir-tir titrəyirdi. Prokuror onun üçün ölüm cəzası istədi. Tələb bizi də heyrətləndirdi. Bu gənc zabitdən belə cəsarəti gözləmirdik, lakin həmin prokuror 24 saatın içərisində Türkiyədən uzaqlaşmağa məcbur edildi. Yerinə gələn yeni prokuror isə müttəhimin bəraətini istədi. Təbii, qatilə bəraət verildi və həmin gecə buradakı ermənilər tərəfindən vəkili ilə birlikdə Amerikaya qaçırıldı" fikri bu siyasi şounun acı nəticələrini təsdiqləyir. [[Əhməd bəy Ağaoğlu]] Behbud xanın qətli barədə "İstiqbal" qəzetinə bunları deyib:<ref>{{Cite web |last=Əhməd |first=Dilqəm |author-link=Dilqəm Əhməd |date=2025-07-18 |title=Əhməd bəy Ağaoğlu: “Mən o bədbəxtin qətlə yetiriləcəyini bilirdim” – Torlakyan cinayəti |url=https://teleqraf.az/news/medeniyyet/488534.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719025856/https://teleqraf.az/news/medeniyyet/488534.html |archive-date=2025-07-19 |access-date=2026-03-03 |website=Teleqraf İnformasiya Agentliyi }}</ref> {{Sitat|Mərhum və məğfur, şəhid Behbud xan Cavanşirin qətl xəbərini Anadolunun ucqar bir köşəsində eşitdim, sanki qəlbgahımdan vuruldum. Çünki Behbud xan yerlim, əqrəbam, dostum və çox iftixar etdiyim, yetişdirdiyim bir Azərbaycan gənci idi... Amma mən o bədbəxtin qətlə yetiriləcəyini bilirdim. İstanbula zikr etdiyim vəzifə ilə gələcəyini bildiyim üçün Batuma bir məktub yazdım və İstanbula gəlməməsini tövsiyə etdim. Ankaraya gedən zaman da yoldaşıma “şayət Behbud gələrsə, mütləq onu evimizə aparın, çölə çıxmağa qoymayın” dedim. Lakin zavallı nə məni, nə də yoldaşımı dinləmiş və o fəci aqibətə məruz qalmışdı.}} Behbud xanın kiçik qardaşları Cümşüd və Surxay ömürlük Türkiyədə qalsalar da, Tamara xanım ömrünün sonuna qədər [[Moskva]]da tənha yaşayır. 1948-ci ildə sürgündən qayıdan Behbud bəyin bacısı oğlu Əkbər Cavanşir yolüstü Tamara xanımın qonağı olarkən ondan nə əcəb ailə qurmadığını soruşur. Tamara xanım belə cavab verir: "Behbud xan kimi bir kişi tapmaq mümkünsüzdür". Məhkəmədə vəkil kimi çıxış edən Haydar Rıfat bəyin qızı Hamiyet xanım ilə Cümşüd Cavanşirin izdivacından dünyaya gələn Behbud Cavanşir xatirələrində atasının vətən həsrətindən söz açır. Cümşüd bəyin turist kimi Sibirə gedərək öz qohumlarını orada soraqlamasından, xüsusən qardaşı Rəşidin kiçik qızları Zəminə ilə Bəturədən nigaranlığından söz açır. "Son olaraq atam Cümşüd Xan bir ara Azərbaycanda qalan Rəşid əmimizin qızlarını SSRİ konsulluğuna baş vurub minbir əziyyətlə icazə alaraq Türkiyəyə gətirməyə nail olmuşdu…" 2019-cu il 18 Dekabrda Behbud Xan Cavanşir xatirəsinə [[Pera Plaza|Pera Palasda]] abidə qoyuldu. Azərbaycanın İstanbul baş konsulu Məsim Hacıyev abidənin qoyulması ilə əlaqədər bu sözləri deyib: "Bu abidə Erməni terorçuların bu günə qədər Azerbaycan Türklərinə qarşı işlədikləri cinayətlərin daha bir göstəricisi olacaqdır. Eyni zamanda bunu göstərmək üçün İstanbul daxil olmaqla Türkiyənin bir çox yerində Xocalıyla bağlı tədbirlər həyata keçiririk ki, Ermənilərin törətdiyi qətliamlar daha yaxşı başa düşülsün."<ref>{{Cite news|title=Azerbaycan Xalq Cümhuriyyəti Daxili İşlər Naziri Cavanşirin İstanbulda qətlə yetirildiyi yerə abidə qoyuldu|newspaper=Anadolu Ajansı|date=18 Dekabr 2019|url=https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/eski-azerbaycan-icisleri-bakani-cevansirin-istanbulda-katledildigi-yere-anit-dikildi/1677365|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206203326/https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/eski-azerbaycan-icisleri-bakani-cevansirin-istanbulda-katledildigi-yere-anit-dikildi/1677365|archive-date=6 Dekabr 2022|language=Türkcə}}</ref> == Ailəsi == Behbud xan Cavanşirgil dörd qardaş, bir bacı olublar. Behbud xan ailədə böyük qardaş idi. Daha sonra Cümşüd, Surxay və [[Rəşid ağa Cavanşir|Rəşid ağa]]. Qardaşları Cümşüd və Surxay Cavanşirlər Türkiyəyə mühacirət ediblər.<ref name=":1" /> Türkiyənin ilk həkim xanımlarından olan Semiramis Təzəlin bacısı Həmiyyət xanım Cümşüd Cavanşirin ({{Dil-tr|Cemşid Cevanşir}}) həyat yoldaşı olub. Onların Mələk Cavanşir (Emre) və [[Behbud Cavanşir]] adlı övladları olub. Mələk Səlim Emre ilə ailə həyatı qurub. Behbud Cavanşir isə Türkiyədə məşhur həkim-[[Otorinolarinqologiya|otorinolarinqoloq]] olub.<ref>{{Cite web |title=Behbut Cevanşir |url=https://www.oktayaras.com/behbut-cevansir/tr/28815 |url-status=live |access-date=2024-08-26 |website=Oktay Aras Kitaplığı}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Əhmədov |first=Hafiz |date=2020-02-07 |title=Həmin iki xanımı tapın – Behbud xan Cavanşirin varisləri: "Oradakı hər kəs ağlayırdı" |url=https://hafiztimes.com/behbud-cavansir-azerbaijan-azerbaycan-qarabag/ |url-status=live |access-date=2024-08-26 |website=Hafiz Times |archive-date=2024-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529155119/https://hafiztimes.com/behbud-cavansir-azerbaijan-azerbaycan-qarabag/ }}</ref> Surxay Cavanşir ({{Dil-tr|Sürhay Cevanşir}}) orta məktəbi Bakıda bitirib. Daha sonra [[Drezden Texniki Universiteti|Drezden Texniki Məktəbində]] mühəndislik ixtisası üzrə təhsil alıb. Bursa Elektrik İdarəsi rəisi olaraq karyerasına başlayıb. İzmir Nafiə rəisi, İstanbul Elektrik Su Hava İdarəsi rəisi və İstanbul Nafia Şirkətlər rəisi olub. Bir müddət Sümerbankda mühəndis işləyib. 1939-cu ildə İETT (İstanbul Elektrik Tramvay və Tunel Müəssisələri Birliyi) Texniki bölməsinə rəhbər təyin edilib. 1944-cü ildə IETT Baş İdarəsinin Texniki Müşaviri vəzifəsinə təyin edildi. 1958-ci ildə təqaüdə çıxıb. Surxay Cavanşir Nüzhət Erenyolla ilə evlənib. Surxay xanın isə iki qızı olub: Bala və Sara Cavanşirlər. Onların heç birinin övladı yoxdur. Heç vaxt ailə həyatı qurmayıblar.<ref name=":1" /> [[Rəşid ağa Cavanşir]] 1889-cu ildə Cavanşir qəzasının Qaraqoyunlu kəndində Azad ağanın ailəsində dünyaya gəlib. Behbud xanın qətlindən sonra qardaşları Cümşüd və Surxay ağanın təkidinə baxmayaraq, İstanbula getməyib Bakıda qalıb. Rəşid ağa Cavanşir bir müddət Qarabağda yaşasa da, sonra Bakıya gələrək işə düzəlib. "Azərittifaq"da mühasib işləyirdi. 1937-ci ilin dekabrında həbs edilərək 14 yanvar 1938-ci ildə güllələnib.<ref>{{cite web |author=Xəlilzadə |first=Flora |date=2012-12-09 |title=Günahsız şuşalılar |url=https://news.milli.az/society/156314.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190111101418/https://news.milli.az/society/156314.html |archivedate=2019-01-11 |accessdate=2012-12-09 |website=news.milli.az}}</ref> Rəşid ağa Cavanşirin iki qızı olub: Bəturə və Zəminə.<ref name=":1" /> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == * [http://azerbaijan.news.az/index.php?Lng=aze&Pid=23283 Cümhuriyyətin ilk daxili işlər nazirini kim öldürüb?] {{dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://azerbaijan.news.az/index.php?Lng=aze&Pid=6802 Behbud xan Cavanşir] {{dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [[Tofiq Yusif]] ""MƏN"sizləşmə fəlakəti" Bakı, "Nurlan", 2009, səh.162–164 ("Tərtərli Behbud Ağa Cavanşir" məqaləsi) == Həmçinin bax == * [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] * [[Erməni terrorizmi]] {{Azərbaycanın daxili işlər nazirləri}} {{Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvləri}} [[Kateqoriya:Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər nazirləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan siyasətçiləri]] [[Kateqoriya:Sui-qəsd qurbanları]] [[Kateqoriya:Cavanşirlər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin nazirləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasətçiləri]] [[Kateqoriya:Bakı Şəhər Dumasının X çağırış üzvləri]] [[Kateqoriya:Nemezis əməliyyatında qətlə yetirilənlər]] [[Kateqoriya:Nicat Cəmiyyətinin sədrləri]] [[Kateqoriya:Öldürülmüş siyasətçilər]] [[Kateqoriya:Türkiyədə qətlə yetirilənlər]] [[Kateqoriya:Qətl qurbanları]] [[Kateqoriya:SSRİ diplomatları]] [[Kateqoriya:XX əsrin diplomatları]] hl6ep2s7v3h03q5k199efhe7c09szq9 Kleopatra 0 57628 8981437 8979408 2026-06-27T19:19:29Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359935681|Cleopatra]]" səhifəsinin "Etymology" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981437 wikitext text/x-wiki {{mənbəsiz}} {{Firon | Sülalə = [[Ptolemeylər sülaləsi]]ndən | Tam adı = VII Kleopatra | Digər adları = | Şəxsi adı = <hiero>q:rw-W:p-d:r:t*H8-nTr-t:H8-R7:t-z:N36</hiero> | izahı1 = <br> Kleopatra netjeret mer(et) ites<br>''Qlwpdrt n{{Unicode|ṯrt}} mr(t) jts''<br>''Kleopatra, ilahə, ata sevimlisi'' <ref>Übersetzungen für alle Titel durch das [[Wikipedia:WikiProjekt Ägyptologie|Portal Ägyptologie]].</ref>{{Hiero/kartuş|<hiero>q:rw-i-wA-p-A-d:r-t-A-H8</hiero>}}<br>Kleopatra<br>''Qlwpdrt'' | Şəxsi adı (serexli) = | izahı1 (serexli) = | Şəxsi adı (kartuşsuz) = | izahı1 (kartuşsuz) = | Tax-tac adı = | izahı2 = | Tax-tac adı (serexli) = | izahı2 (serexli) = | Tax-tac adı (kartuşsuz) = | izahı2 (kartuşsuz) = | Hor adı = | izahı3 = | Hor adı (serexli) = <hiero>wr:r-nb-nfr-nfr-nfr-H2:x-O22</hiero> | izahı3 (serexli) = Wer(et)-neb(et)-neferu-achet-seh<br>''{{Unicode|Wr(.t)-nb(.t)-nfrw-3ḫ(t)-sḥ}}''<br> ''Böyük, mütləq hakim, tanrı evinin xeyirhaqqı''<br>{{Hiero/Serex|<hiero>wr*t:r-t:W:t-A53-n:X2*t:z</hiero>}}<br><br><br><br>Weret-tut-en-it-es<br>''Wr.t-twt-n-jt=s''<br>''Böyük, atasının əksi'' | Hor adı (kartuşsuz) = | izahı3 (kartuşsuz) = | Set adı = | izahı4 = | Set adı (serexli) = | izahı4 (serexli) = | Set adı (kartuşsuz) = | izahı4 (kartuşsuz) = | Nebti adı = | izahı5 = | Nebti adı (serexli) = | izahı5 (serexli) = | Nebti adı (kartuşsuz) = | izahı5 (kartuşsuz) = | Qızıl adı (kartuşsuz) = | izahı6 (kartuşsuz) = | Turin çar papirusundakı adı = | izahı7 = | Turin çar papirusundakı adı (kartuşsuz) = | izahı7 (kartuşsuz) = | Turin çar papirusundakı adı (serexli) = | izahı7 (serexli) = | Yunan = | izahı8 = | Abidos siyahısı = | izahı9 = | Abidos siyahısı (kartuşsuz) = | izahı9 (kartuşsuz) = | Abidos siyahısı (serexli) = | izahı9 (serexli) = | şəkil 1 = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | şəkil 1 məlumat = | şəkil 1 miqyası = 200 }} '''VII Kleopatra''' ({{DVTY}}) — Ptolemeylər sülaləsinin sonuncu çariçası, XII Ptolemeyin (Avletin) qızı, XIII Ptolemeyin bacısı və arvadı; onunla müştərək hökmdar (e.ə. 51-ci ildən). E.ə. 48-ci ildə Suriyaya qovulmuş, [[Yuli Sezar]]ın köməyi ilə Misirə qayıtmışdı. E.ə. 41-ci ildən sonra [[Mark Antoni]]nin müttəfiqi və məşuqəsi olmuş (Roma qaydalarına zidd olaraq Kleopatra ilə evlənmişdi), [[Oktavian Avqust|Oktaviana]] qarşı mübarizədə onu müdafiə etmişdi. Aktsi döyüşündən sonra əvvəlcə Antoni, sonra da VII Kleopatra intihar etmişdilər. Kleopatranın obrazı ədəbiyyatda (V. Şekspir, B. Şou) və incəsənətdə (C. Tyepolo, P. Rubens və b.) əksini tapmışdır. [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-də VII Kleopatra haqqında tammetrajlı bədii film çəkilmişdir (1965). Azərbaycan səhnəsində Şekspirin "Antoni və Kleopatra" əsəri tamaşaya qoyulmuşdur. {{Hiero|Kleopatra|<hiero>< q:E23-i-V4-p:d:r-A-t:H8 ></hiero>|align=left|era=egypt}} == Erkən həyatı və hakimiyyətə gəlməsi == 7-ci Kleopatra [[Qədim Misir]]i ilk öncə özündən kiçik iki qardaşı, daha sonra isə oğlu ilə bərabər demək olar ki, otuz il müddətində idarə etmişdi. O, e.ə. 332-ci ildə böyük [[İsgəndər]]in Misiri istilası zamanı general kimi xidmət etmiş, Ptolemeyin banisi olduğu [[Makedoniya]]lı hökmdarlardan ibarət sülalənin sonuncu nümayəndəsi olmuşdu. Savadlı və ağıllı Kleopatra müxtəlif dillərdə danışa bilirdi və müştərək hakimiyyətdə olduğu dövr ərzində əsas hökmdar olmuşdu. [[Qədim Roma|Roma]] hökmdarları Yuli Sezar ve Mark Antoni ilə romantik məhəbbət əlaqələri ve hərbi tərəfdaşlığı, həmçinin qeyri-adi gözəlliyi və cazibə gücü ona tarixdə və məşhur əfsanələrdə sarsılmaz mövqe qazandırmışdır. Kleopatranın həyatı müasir dövrlə uzlaşmadığına görə onun [[bioqrafiya]]sını dəqiqliklə bir araya gətirmək çətindir. Onun həyatı haqqında məlum faktların əksəriyyəti yunan-roma alimlərinin, xüsusilə, [[Plutarx]]ın əsərlərindən öyrənilmişdi. E.ə. 70 yaxud 69-cu illərdə doğulmuş Kleopatra 12-ci Ptolemeyin (Avlet) qızı olmuşdur. Onun anası hökmdarın arvadı (çox güman ki, onun ögey bacısı) 5-ci Trifaena olduğu güman edilir. E.ə. 91-ci ildə Avletin ölümündən sonra, 18 yaşlı Kleopatra və onun 10 yaşlı qardaşı 13-cü Ptolemey Misir taxtına çıxdı. == Sezar və Kleopatra == [[Sezar]]ın Romada güclənmək üçün gəlirlərini təmin etməyə və Avletin borclu olduğu pulları Misirə yenidən ödətməyə ehtiyacı var idi. Sezarın sayca üstün qüvvələri ilə 13-cü Ptolemeyin qüvvələri arasında dörd ay davam edən müharibədən sonra, Romadan dəstək qüvvələri gəldi, Ptolemey İsgəndəriyyəyə qaçmağa məcbur oldu və [[Nil]] çayında boğuldu. [[İsgəndəriyyə]]yə daxil olaran Sezar, taxtı Kleopatra və kiçik qardaşı 14-cü Ptolemey arasında yenidən bərpa etdi. Sezar Kleopatra ilə bərabər bir müddət Misirdə qaldı və Kleopatra təxminən e.ə. 47-ci ildə Ptolemey Sezar adlı oğlan uşağı dünyaya gətirdi. Güman edilir ki, Ptolemey Sezar Sezarın oğludur. O, Misir xalqı arasında Sezarion yaxud balaca Sezar kimi tanınırdı. Kleopatra e.ə. 46–45-ci illərdə 14-cü Ptolemey və Sezarion ilə bərabər Sezara baş çəkmək üçün Romaya səfər etmişdi. Sezar e.ə. 44-cü ilin mart ayında qətlə yetirildikdən sonra, Kleopatra Misirə geri dönmüşdü. Tezliklə 14-cü Ptolemey vəfat etdi və 3 yaşlı Sezarion 15-ci Ptolemey olaraq anası ilə bərabər Misirin hökmdarı oldu. O vaxtdan etibarən Kleopatra özünü [[Osiris]]in bacısı və arvadı, [[Horus]]un anası olan ilahə [[İsida]] kimi təqdim edirdi. Bu hökmdar və kraliçaların hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün hökmdar ailə üzvlərini ilahiyyat ilə əlaqələndirən qədim Misir ənənəsinə əsaslanırdı. Həmçinin 3-cü Kleopatra da ilahə İsida olduğunu iddia etmişdi, 7-ci Kleopatraya isə "Yeni İsida" kimi istinad edilirdi. == Kleopatranın Mark Antonini məftun etməsi == Körpə oğlu ilə müştərək hakimiyyəti vasitəsilə Kleopatranın Misir hakimiyyətindəki mövqeyi həmişə olduğundan daha möhkəm idi. Hələ də Nil daşqınları məhsul qıtlığına, infilyasiya və aclığa səbəb olurdu. Elə bu vaxt Romada Sezarın mütəffiqlərinin ikinci [[triumvirat]]ı ([[Mark Antoni]], [[Oktavian Avqust|Oktavian]] və Lepid) və Sezarın sui-qəsdçiləri [[Mark Yuni Brut|Brut]] və Kassius arasında münaqişə gedirdi. Hər iki tərəf Misirdən dəstək istədi və bir qədər yubatdıqdan sonra Kleopatra Sezarın Misirdə yerləşdirdiyi dörd Roma [[legion]]unu triumvirata dəstək üçün göndərdi. E.ə. 42-ci ildə Filip döyüşündə Brut və Kassiusun qüvvələrini məğlub etdikdən sonra Mark Antoni və Oktavian Romada hakimiyyəti öz aralarında böldülər. Az sonra Mark Antoni Sezarın sui-qəsdinin mürəkkəb nəticəsində oynadığı rolu izah etmək üçün Kleopatranı [[Kilikiya]] şəhəri olan [[Tarsus]]a çağırdı. Plutarx tərəfindən qeydə alınan rəvayətə görə Kleopatra Tarsusa gözəl bir gəmidə gəlmişdi və [[İsida]]nın xalatını geyinmişdi. Antoni onun gözəlliyinə valeh olmuşdu. O, Kleopatranın kiçik bacısı və rəqibi, həmin vaxt sürgündə olan Arsinoeni aradan qaldırmağa kömək edəcəyinə dair vəd verərək Misiri və Kleopatranın taxt-tacını qoruyacağı barədə razılığa gəldi. Kleopatra Misirə geri döndü, ondan az sonra 3-cü arvadı Fulviya və uşaqlarını Romada qoyan Antoni onun arxasınca Misirə getdi. O, e.ə. 41–40-cı illərin qışını İsgəndəriyyədə keçirdi və bu dövr ərzində o və Kleopatra məşhur "[[misilsiz qaraciyərlər]]" adlanan kef məclisini (içki cəmiyyətini) təşkil etdilər. E.ə. 40-cı ildə Antoni Romaya geri döndükdən sonra, Kleopatranın Aleksandr [[Helios]] (günəş) və Kleopatra [[Selena]] (ay) adlı əkizləri dünyaya gəldi. Taxtın banisi oldu. == Hakimiyyət uğrunda mübarizə == Fulviya xəstələnib dünyasını dəyişdikdən sonra Antoni Oktavianın ögey bacısı Oktavia ilə diplomatik evlilik quraraq Oktaviana olan sədaqətini sübut etməli oldu. Misir Kleopatranın hakimiyyəti altında daha da inkişaf etmişdi və e.ə. 37-ci ildə Mark Antoni [[Parfiya]] krallığına qarşı təxirə salınmış hərbi yürüşünə maliyyə dəstəyi almaq üçün Kleopatra ilə yenidən görüşdü. Bunun müaqbilində isə, o [[Kipr]], [[Krit]], [[Kirenaika]] ([[Liviya]]) və Erika, həmçinin [[Suriya]] və [[Livan]]ın böyük hissəsi daxil olmaqla şərqi Misir imperiyasını geri verməyə razı oldu. Onlar yenidən sevgili oldular və e.ə. 36-cı ildə Kleopatra Ptolemey Filadelfos adlı daha bir oğlan uşağı dünyaya gətirdi. Parfiyada biabırçı məğlubiyyətdən sonra, Antoni açıq şəkildə arvadı Oktavianın onunla barışmaq cəhdlərini rədd etdi, əvəzində isə, Misirə və Kleopatraya geri döndü. E.ə. 34-cü ildə "İskəndəriyyə bəxşişləri" kimi bilinən ictimai bayramda Antoni Sezarionu Sezarın oğlu və qanuni varisi elan etdi (övladlığa götürdüyü Oktaviandan fərqli olaraq) və Kleopatradan olan hər üç övladına torpaq bağışladı. Bu hadisə Antoni və Antonin tamamilə Kleopatranın idarəsi altında olduğunu iddia edən qəzəbli Oktavian arasında müharibə propaqandasını başlatdı. E.ə. 32-ci ilin sonlarında Roma [[Senat]]ı Antonini təltif edildiyi bütün titullardan məhrum etdi və Oktavian Kleopatraya müharibə elan etdi. == Məğlubiyyət və ölüm == E.ə. 31-ci il, sentyabrın ikisində [[Aksi döyüşü]]ndə Oktavianın qüvvələri Antoni və Kleopatranın qüvvələrini məğlub etdi. Kleopatranın gəmiləri döyüşü tərk etdi və Misirə qaçdı. Tezliklə Antoni xilas ola bildi ve bir neçə gəmi ilə Kleopatranın ardınca getməyə nail oldu. [[İsgəndəriyyə]] Oktavianın qüvvələrinin hücumu altında olduğu bir vaxtda Antoni Kleopatranın intihar etməsi barədə şayiə eşitdi. O, qılıncın üstünə atıldı və şayiənin yalan olması barədə xəbər gələn kimi dünyasını dəyişdi. E.ə. 30-cu il, avqustun on ikisində Antonini torpağa tapşırdıqdan və zəfər çalmış Oktavian ilə görüşdükdən sonra, Kleopatra iki qadın qulluqçusu ilə bərabər özünü otağa qapadı. Onun intihar üsulu dəqiq məlum deyil, lakin [[Plutarx]] və başqa yazıçılar onun ilahi kral hakimiyyətinin rəmzi olan və gürzə kimi bilinən zəhərli ilan vasitəsilə intihar etməsi ehtimalını irəli sürmüşdülər. Onun vəsiyyətinə əsasən Kleopatranın cəsədi Antonin cəsədinin yanında dəfn edilmişdi. == Maraqlı fakt == * Kleopatra xarici gözəlliyə kifayət qədər diqqət yetirir və öz sağlamlığını unutmurdu. Bədənə meyvələrin necə vacib olduğunu bilərək, o, öz baş magistri Amun Karimi yanına çağırmış və cavanlaşdırıcı xüsusiyyətlərə malik olan və ona tonus verən meyvələrdən ibarət eliksir hazırlamaq göstərişini vermişdir. Amun Karim çox fikirləşdi, sonra ən zərif meyvələri toplamış, onların şirəsini qarışdırmış və Kleopatraya təqdim etmişdir. Şahzadə dadın incəliyindən, onun heyrətamiz gücündən heyrətə gəlmiş, buna görə də magistri mükafatlandırmışdır. O vaxtdan şahzadə Kleopatra hal-hazırda [[multi-vitaminlər]] adlanan yalnız bu şirəyə üstünlük verirdi. == Etimologiyası == Kleopatranın latınlaşdırılmış forması [[Qədim yunan dili|qədim yunanca]] {{Transliterasiya|grc|Kleopátra}}-dan gəlir ( {{Dil|grc|[[wikt:Κλεοπάτρα#Ancient Greek|Κλεοπάτρα]]}}. ), mənası "atasının izzəti" deməkdir {{Sfnp|Royster|2003}} ({{Transliterasiya|grc|kléos}} - "şöhrət" və və {{Transliterasiya|grc|patḗr}}, "ata"). {{Sfnp|Muellner|}} Kişi cinsi forması ya {{Transliterasiya|grc|Kleópatros}} ( {{Dil|grc|[[wikt:Κλεόπατρος#Ancient Greek|Κλεόπατρος]]}} ) və ya {{Transliterasiya|grc|Pátroklos}} ( {{Dil|grc|[[wikt:Πάτροκλος#Ancient Greek|Πάτροκλος]]}} ) kimi yazılardı. {{Sfnp|Muellner|}} Kleopatra Makedoniyalı [[Makedoniyalı İsgəndər|İskəndərin]] bacısı, Makedoniyalı Kleopatranın adı, eləcə də [[Qədim yunan mifologiyası|Yunan mifologiyasında]] Meleagerin həyat yoldaşı Kleopatra-dan idi. {{Sfnp|Roller|2010}} [[V Ptolemey|Ptolemey V Epifan]] və Kleopatra I Sira ( [[Selevkilər sülaləsi|Selevki şahzadəsi]] ) ilə evliliyi sayəsində bu ad [[Ptolemeylər sülaləsi|Ptolemey sülaləsinə]] daxil oldu. {{Sfnp|Roller|2010}} {{Sfnp|Fletcher|2008}} Kleopatranın qəbul etdiyi {{Transliterasiya|grc|Theā́ Philopátōra}} ( {{Dil|grc|Θεᾱ́ Φιλοπάτωρα}} titulu ) "atasını sevən ilahə" deməkdir. {{Sfnp|Burstein|2004}} {{Sfnp|Fletcher|2008}} <ref group="note">{{Harvtxt|Tyldesley|2017|}} offers an alternative rendering of the title Cleopatra VII Thea Philopator as "Cleopatra the Father-Loving Goddess".</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Cleopatra VII of Egypt}} {{Sələf-xələf (Misir fironu)|SƏLƏF=[[XII Ptolemey]]|FİRON=VII Kleopatra|XƏLƏF=[[Oktavian Avqust]]|ZAMAN=E.ə. 51-ci il — E.ə. 30-cu il}}{{Qədim Misir Fironları}} [[Kateqoriya:Ptolemeylər sülaləsinin fironları]] [[Kateqoriya:İntihar edən şəxslər]] [[Kateqoriya:E.ə. 69-cu ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:E.ə. 30-cu ildə vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:Zəhər ilə intihar edənlər]] [[Kateqoriya:İlahi komediya personajları]] [[Kateqoriya:Qardaş qatilləri]] [[Kateqoriya:Səbəbi bilinməyən ölümlər]] j1xaskqa4vkn43421wdj650zaj3jq9g Heyvandarlıq 0 59285 8981258 8962496 2026-06-27T17:41:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981258 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} {{mənbəsiz}} '''Heyvandarlıq''' — [[səmərə]]lərindən faydalanan heyvanların daha qısa müddətdə daha çox səmərə verməsini təmin etməyə istiqamətli, əhəmiyyətli bir fəaliyyətdir. '''İnkişaf etməkdə olan ölkələr'''in çoxunda malçılıqda heyvan başına səmərə aşağıdır. Buna əks olaraq [[inkişaf etmiş ölkələr]]də baxım, bəsləmə və islah mövzularındakı davamlı inkişaf sayəsində heyvan başına alınan səmərə davamlı artmaqdadır. Yetişdirmə işlərini 3 ana başlıq altında yığmaq mümkündür. * Baxım * Bəsləmə * Heyvan sağlamlığı [[Kateqoriya:Kənd təsərrüfatı]] [[Kateqoriya:Heyvandarlıq]] [[Kateqoriya:Kənd təsərrüfatı heyvanları]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] e270k58i5vhafjv5uf1kgyfx2cf3ot2 Kasa (bürc) 0 65149 8981307 6964918 2026-06-27T17:51:20Z Acategory II 348505 8981307 wikitext text/x-wiki {{Bürc}}'''Kasa''' ([[Latın dili|lat]], Crater) Göyün cənub yarımkürəsində bürcdür. Ən parlaq ulduzu 3.6 vizual ulduz ölçülüdür. [[Azərbaycan]] ərazisində [[yaz]] fəslində görünür. {{bürclər}} [[Kateqoriya:Astronomiya]] [[Kateqoriya:Bürclər]] 5o7br72vo4g4j3jr8wyjoii0vi4fyfe Kimya İnstitutu (Azərbaycan) 0 67491 8981686 8757300 2026-06-28T08:52:25Z Mammadov V.C. 228340 sayt adı köhnə idi 8981686 wikitext text/x-wiki {{Elmi-tədqiqat institutu |ad = Akademik Murtuza Nağıyev adına Kataliz və Qeyri Üzvi kimya İnstitutu |rəsmi_adı = |şəkil = Akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu.jpg |şəkil_adı = |şəkil_ölçüsü = |şəklin_izahı = |şüar = |yaranma = 1935 |tip = Dövlət |direktor = [[Dilqəm Tağıyev]] |işçi sayı = 513 |şəhər = [[Bakı]] |ölkə = {{AZE}} |koordinat = |ünvan = AZ1143, Bakı ş., H.Cavid pr. 113 |kampus = |kampus_2 = |himn = |idman = |vebsayt = [http://www.kqki.az/ kqki.az] |sayt=kqki.az}} '''Akademik Murtuza Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu''' və ya qısaca '''KQKİ''' — 1935-ci ildə [[SSRİ Elmlər Akademiyası]]nın yeni təsis edilmiş Azərbaycan filialının tərkibindəki kimya və tətbiqi kimya bölmələri əsasında yaradılmışdır. Hələ 1929-cu ildə Azərbaycana dəvət olunmuş SSRİ EA-nın müxbir üzvü [[Konstantin Krasuski]] Kimya İnstitutun təşkilatçısı və ilk direktoru olmuşdur. Sonralar İnstituta SSRİ EA Azərbaycan filialının professoru Məmmədəmin Əfəndi (1937–1941), professor Şıxbala Əliyev (1941–1943), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü [[Şamxal Məmmədov]] (1943–1949), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü [[Heydər Əfəndiyev]] (1949–1967), akademik [[İzzət Oruczadə]] (1967–1971), Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü [[Zülfüqar Zülfüqarov]] (1971–1983) rəhbərlik etmiş, 1983–1985-ci illərdə Azərbaycan EA-nın müxbür üzvü Telman Qurbanov direktor vəzifəsini icra etmişdir. 1985-ci ildən 2002-ci ilə qədər İnstitutun direktoru akademik Ramiz Rizayev olmuşdur.<ref name="ab12">{{cite web |url=https://kqkiamea.az/index.php?mod=content&id=27&lang=az# |title=İNSTİTUTUN YARANMA TARİXİ VƏ ƏSAS NAİLİYYƏTLƏRİ |author= |date= |website= |publisher=https://kqkiamea.az |language=az |access-date= 21 oktyabr 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125052450/https://kqkiamea.az/az/content/27 |archive-date=2022-01-25|url-status=live}}</ref> == Tarixi == Kimya İnstitutu 1935-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının yeni təsis edilmiş Azərbaycan filialının tərkibindəki kimya və tətbiqi kimya bölmələri əsasında yaradılmışdır. Hələ 1929-cu ildə Azərbaycana dəvət olunmuş SSRİ EA-nın müxbir üzvü Konstantin Krasuski Kimya İnstitutun təşkilatçısı və ilk direktoru olmuşdur. 1965-ci ildə SSRİ EA Rəyasət Heyətinin və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Kimya İnstitutu Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutu adlandırılmışdır. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin 7 iyul 1972-ci il tarixli qərarı əsasında Azərbaycan EA Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun strukturu kimi fəaliyyət göstərən Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi yaradılmışdır.<ref name="ab12"/> Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi elmin inkişafını daim diqqət mərkəzində saxlayan ölkə başçısının 7 avqust 2002-ci il tarixli sərəncamı ilə təşkil edilmiş AMEA Naxçıvan bölməsinin tərkibində öz fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1981-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 22 iyun 322 saylı sərəncamı ilə Qeyri-Üzvi və Fiziki-Kimya İnstitutunun nəzdində Mineral Xammalın Emalı üzrə Təcrübi İstehsalatlı Xüsusi Konstruktor Texnoloji Büro yaradıldı. 1965-ci ildə Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda akademik [[Murtuza Nağıyev]]in rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən Nəzəri Problemlər Bölməsi əsasında Azərbaycan EA Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutu (KTNPİ) yaradıldı. KTNPİ-nin yaradıcısı və ilk direktoru akademik Murtuza Nağıyev 1975-ci ilə qədər bu instituta rəhbərlik etmişdir. Keçmiş SSRİ-də analoqu olmayan KTNPİ kimyanın mühüm sahələrindən biri olan kimya texnologiyasının problemlərinin həlli istiqamətində tədqiqatlar aparan yeganə institut idi.<ref name="ab12"/> 1991-ci ildə Azərbaycan EA Rəyasət Heyəti və Kimya Elmləri Bölməsinin təqdimatı əsasında Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə İnstituta akademik Murtuza Nağıyevin adı verilmişdir (11.01.91 il 16 №-li qərar). x<sup>3</sup> 1975–2002-ci illərdə İnstitutun direktoru akademik [[Toğrul Şahtaxtinski]] olmuşdur. Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutunun əsas elmi istiqaməti kimya-texnoloji sistemlərin modelləşdirilmə və optimallaşdırılma üsullarının, prinsipcə yeni reaksiya və texnoloji sistemlərin, o cümlədən, katalitik proseslərin optimal layihələşdirilməsinin elmi əsaslarının yaradılması olmuşdur. 2002-ci ildə [[Nazirlər Kabineti (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin 21.05.02 il qərarı əsasında Azərbaycan MEA Qeyri-Üzvi və Fiziki Kimya və Kimya Texnologiyasının Nəzəri Problemləri İnstitutlarının bazasında Kimya Problemləri İnstitutu yaradılmışdır. İnstitutun direktoru vəzifəsinə, akademik Toğrul Şahtaxtinski seçilmiş və 2010-cu ilədək həmin vəzifədə çalışmışdır. Ondan sonra 2014-cü ilədək direktor vəzifəsində akademik [[Ağadadaş Əliyev|Ağadaş Əliyev]] çalışmış, 2014-cü ildə isə direktor vəzifəsinə akademik [[Dilqəm Tağıyev]] təyin edilmişdir. 2014-cü ilin aprel ayında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15.04.14 il 104№ -li və AMEA-nın Rəyasət Heyətinin 17 sentyabr 2014-cü il 14/8 №-li tarixli qərarına əsasən İnstitutun adı dəyişdirilərək akademik M. Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutu adlandırılmışdır.<ref name="ab12"/> == Rəhbərlik == * 0000–0000 Konstantin Krasuski Kimya İnstitutun təşkilatçısı və ilk direktoru olmuşdur. * 1937–1941 İnstituta SSRİ EA Azərbaycan filialının professoru Məmmədəmin Əfəndi * 1941–1943 professor Şıxbala Əliyev * 1943–1949 Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Şamxal Məmmədov * 1949–1967 Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Heydər Əfəndiyev * 1967–1971 akademik İzzət Orucova * 1971–1983 Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü Zülfüqar Zülfüqarov * 1983–1985-ci illərdə Azərbaycan EA-nın müxbür üzvü Telman Qurbanov direktor vəzifəsini icra etmiş * 1985-ci ildən 2002-ci ilə qədər İnstitutun direktoru akademik Ramiz Rizayev olmuşdur * 2011–2014 akademik Əliyev Ağadadaş Mahmud oğlu * 2014 — akademik Dilqəm Tağıyev == Elmi istiqamətləri == * katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi; * karbohidrogenlərin çevrilməsi, qaz kimyası və ətraf mühitin qorunması üçün səmərəli katalizatorların və adsorbentlərin işlənilməsi; * kimyəvi proseslərin kinetika və mexanizminin öyrənilməsi, modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması; * müxtəliftəyinatlı funksional materialların, nanokompozitlərin, topoloji izolyatorların, molekulyar maqnetiklərin və keçiricilərin sintezi və tədqiqi; * yerli mineral xammalın emalı və praktiki əhəmiyyətli qeyri-üzvi birləşmələrin alınması üçün səmərəli proseslərin yaradılması; == İnstitutun şöbələri və laboratoriyaları == === "Mineral xammalın kompleks emalı" şöbəsi === * "Dəmir və titan tərkibli filiz xammalının emalı" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/30 * "Əlvan metaltərkibli mineral xammalın emalı" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/31 * "Analitik kimya" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/32 === "Qeyri-üzvi funksional materiallar" şöbəsi === * "Keçid elementlərinin xalkogenidləri" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/33 * "Funksional materialların komponentlərinin sintezi" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/34 * "Funksional qeyri-üzvi maddələrin termodinamikası" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/38 * "Metal oksidləri əsasında funksional materiallar" laboratoriyası * "Kompozisiya örtük materialları və korroziyadan mühafizə" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/39 === "Koordinasiya birləşmələri" şöbəsi === * "Molekulyar maqnetiklər və keçiricilər" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/74 * "Keçid metallarının metal-üzvi birləşmələri" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/75 * "Nadir metalların kompleks birləşmələri" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/76 * "Metal-klatrat birləşmələr" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/77 === "Koherent — sinxronlaşdırılmış oksidləşmə reaksiyalari" şöbəsi === * "Monooksigenaz reaksiyalarının modelləşdirilməsi" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/79 * "Biomimetik sensorlar və azot 1-oksidlə oksidləşmə" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/80 * "Nanokarbon katalizatorları iştirakında hidrogen peroksidlə oksidləşmə" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/82 === "Oksidləşdirici heterogen kataliz" şöbəsi === * "Seolit katalizi" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/84 * "Ekoloji kataliz" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/85 * "Katalizatorların hazırlanması" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/86 === "Nano- və elektrokataliz" şöbəsi === * "Nanokompozit katalizatorlar" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/88 * "Nanostrukturlaşdırılmış metal-polimer katalizatorları" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/89 * "Metal-üzvi birləşmələr əsasında nanokatalizatorlar" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/90 * "Nanoelektrokimya və elektrokataliz" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/91 * "Renium ərintilərinin elektrokimyası və elektrokatalizi" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/92 === "Kimyəvi və ekoloji proseslərin modelləşdirilməsi və texnologiyası" şöbəsi === * "Kimyəvi-texnoloji proseslərin modelləşdirilməsi" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/95 * "Fiziki-kimyəvi texnologiyalar və onların modelləşdirilməsi" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/96 * "Kimya sənayesinin yan məhsullarının emalı" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/97 * "Zəhərli kimyəvi maddələrin zərərsizləşdirilməsi" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/98 * "Qeyri-üzvi sintetik sorbentlər" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/100 * "Mineral sorbentlər" laboratoriyası https://kqkiamea.az/az/content/101 == Elmi-yardımçı qurumlar == * "Elmi-informasıya və patent tədqiqatları" şöbəsi * "Elmi nəşrlər" şöbəsi * "Beynəlxalq əlaqələr, qrant layihələri və innovasiya" şöbəsi * "Təhsil" şöbəsi * "Fiziki-kimyəvi analiz" şöbəsi == Həmçinin bax == * [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]] * [[Dilqəm Tağıyev]] * [[Konstantin Krasuski]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.elm.az Аzərbaycan Milli Elmlər Akademiyası] {{AMEA-institut və təşkilatlar}} [[Kateqoriya:Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyinin institut və təşkilatları]] [[Kateqoriya:1935-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]] t066jyvwr121iawbs3cntrujl00wxru Dərman bitkilərinin siyahısı 0 69387 8981281 8959839 2026-06-27T17:43:07Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981281 wikitext text/x-wiki {{Tərəfli-bölmə}}__NOTOC__ {| align=center | bgcolor=#dddddd | [[#A|A]] | bgcolor=#dddddd | [[#B|B]] | bgcolor=#dddddd | [[#C|C]] | bgcolor=#dddddd | [[#Ç|Ç]] | bgcolor=#dddddd | [[#D|D]] | bgcolor=#dddddd | [[#E|E]] | bgcolor=#dddddd | [[#Ə|Ə]] | bgcolor=#dddddd | [[#F|F]] | bgcolor=#dddddd | [[#G|G]] | bgcolor=#dddddd | [[#H|H]] | bgcolor=#dddddd | [[#X|X]] | bgcolor=#dddddd | [[#İ|İ]] | bgcolor=#dddddd | [[#J|J]] | bgcolor=#dddddd | [[#K|K]] | bgcolor=#dddddd | [[#Q|Q]] | bgcolor=#dddddd | [[#L|L]] | bgcolor=#dddddd | [[#M|M]] | bgcolor=#dddddd | [[#N|N]] | bgcolor=#dddddd | [[#O|O]] | bgcolor=#dddddd | [[#Ö|Ö]] | bgcolor=#dddddd | [[#P|P]] | bgcolor=#dddddd | [[#R|R]] | bgcolor=#dddddd | [[#S|S]] | bgcolor=#dddddd | [[#Ş|Ş]] | bgcolor=#dddddd | [[#T|T]] | bgcolor=#dddddd | [[#U|U]] | bgcolor=#dddddd | [[#Ü|Ü]] | bgcolor=#dddddd | [[#V|V]] | bgcolor=#dddddd | [[#Y|Y]] | bgcolor=#dddddd | [[#Z|Z]] |} == A == [[ağlarotu]], [[acıçiçək]], [[acıyonca]], [[Zəncirotu|acıqovuq]], [[acıqıjı]], [[acılıqotu]], [[adaçayı]], [[adiant]], [[adi dazı]], [[Zirə (bitki)|adi zirə]], [[akasiya]] , [[albalı]], [[alça]] [[alışan]], [[alkanna]], [[alma]], [[Əzvay|aloe]], [[andız]], [[anxuza]], [[Xırdazirə|anis]], [[ardıc]], [[Adi armud|armud]], [[asırqalotu]], [[Əvəlik|at əvəliyi]], [[atıl-batıl]], [[atşabalıdı]], [[ayıdöşəyi]], [[aylant]], [[ayrıqotu]] == B == [[bağayarpağı]], [[bağ səhləbi]], [[badam]], [[badımcan]], [[balqabaq]], [[baldırğan]], [[Xınagülü|balzamin]], [[ballınanə]], [[başınağacı]], [[başlıqotu]], [[batbat]], [[bəlğəmotu]], [[bənövşə]], [[bigəvər]], [[biyan]], [[bozaqgülü]], [[boyaqotu]], [[boymadərən]], [[Qabaq|boranı]], [[böyürtkən]], [[bulaqotu]], [[buğda]] == [[Cirəgülü|C]] == [[Canavargiləsi]], [[Cil (bitki)|cil]], [[cincilim]], [[cirə]], , [[Cökə]] == Ç == [[Çayyovşanı]], [[çaytikanı]], [[çəpişotu]], [[çətiryarpaq]], [[çətənə]], [[çınqılotu]], [[çiyələk]], [[çobanyastığı]], [[çoğan]], [[çovdar mahmızı]], [[çuğundur]], == D == [[Dağlaləsi]], [[dağnanəsi]], [[dağrazyanası]], [[dağçətiri]], [[dağtərxunu]], [[dazı]], [[dalamaz]], [[damotu]], [[budaqlı|danaya]], [[daşdələn]], [[dəfnə]], [[dərman ballınanəsi]], [[dəvəayağı]], [[dəvədabanı]], [[dəvətikanı]], [[dəliçətənə]], [[dəlibəng]], [[dəlixiyar]], [[dəmirtikan]], [[dəmrovotu]], [[dəstərək]], [[diricəalaq]], [[dişqurtlayan]], [[dişəvər]], [[dovşanalması]], [[dovşandodaq]], [[Dağçətiri|donuzquyruğu]], [[durnaotu]] == E == * [[Evkalipt]]; * [[acılıqotu|efedra]] == Ə == [[ənginar]], [[əzvay]], [[əvəlik]] == F == [[Feyxoa]], [[fındıq]], [[fıstıq]] == G == [[gicitkən]], [[gənəgərçək]], [[gəndəlaş]], [[gərməşov]], [[gəvən]], [[göyəmotu]], [[güləbrişin]], [[güləvər]], [[güldəfiz]], [[güllücə]], [[gülümbahar]], [[gülxətmi]], [[günəbaxan]], [[gücotu]] == H == [[Heyva]], [[herniyar]], [[Şaftalı|hulu]] == X == [[Xanımotu]], [[xaçgülü]], [[xaşxaş]], [[xədicəgülü]], [[xəndəkotu]], [[xəşənbül]], [[xırmırmaya]], [[xımı]] (pasternak), [[xına]], [[xınagülü]] (balzamin), [[xırdazirə]], [[xoruzgülü]], [[xurma]] == İ == [[İvançay]], [[iydə]], [[ilankölgəsi]], [[innab]], [[inciçiçəyi]], [[isitməotu]], [[istiot]] – [[Bibər]] , [[itboğan]], [[itburnu]] == J == [[Jasmin]] == K == [[Kartof]], [[karapodium]], [[kamfora yovşanı]] , [[kasnı]], [[keşniş]], [[kəcəvər]], [[kəklikotu]], [[kələm]], [[kəndir (bitki)|kəndir]], [[kəpənəkçiçək]], [[kərəviz]], [[kərmək]], [[Kəvər (bitki)|kəvər]], [[kibridotu]], [[kiksiya]], [[knikus]], [[köpəkdili]], [[küncüt]], [[küstüşam]] == Q == [[Qabaq, [[Ərik|qaysı]], [[Qaytarma (bitki)|qaytarma]] (bağlıcaotu), [[qantəpər]] [[qaragilə]], [[qaraqınıq]], [[qaraqaytaran]], [[qarağat]], [[qarasarmaşıq]], [[qaratikan]], [[qaraçöhrə]], qarayonca, [[qaraçörəkotu]], [[qarğı]], [[qarğıdalı]], [[qarpız]], [[qatırquyruğu]], [[qaxotu]], [[Ayıdöşəyi|qıjı]], [[qılınclıot]], [[qızılağac]], [[Boyaqotu|qızılboya]], qızılcıq, [[qızılsəbət]], [[qızılgül]], [[qızılçətir]], [[qırmızıdil]], [[qırxbuğum]] (yolotu), [[qıfotu]], [[qovaq]], [[Yemiş|qovun]], [[qoz]], [[qoyunqıran]], [[qulançar]], [[qurdotu]], [[qurdpəncəsi]], [[quşarmudu]], [[quşqonmaz]], [[quşşəppəyi]], [[quşüzümü]] == L == [[Laləvər]], [[limon]], [[lərgə]], [[ləçəkotu]], [[lobya]] == M == [[mayaotu]], [[maqnoliya]], [[mahmızçiçək]], [[mayasarmaşıq]], [[maklyura]], [[meniant]], [[meşəgilası]], [[mərəcüyüd]], [[məryəmnoxudu]], [[mərcanotu]] (nəmgül), [[moruq]], [[murdarça]], [[mürgüotu]], == N == [[Nanə]], [[nar]], [[nərgizgülü]], [[novruzçiçəyi]] == O == [[Bozaqgülü|Odotu]], [[ononis]], == Ö == [[Ödotu]], [[öküzboğan]], [[öksəotu]], [[öldürgən]] [[ögeyana]] == P == [[Palıd]], [[pambıq]], [[pərpərən]], [[pion]] (buynuzbaş), [[pişikotu]], [[pişiknanəsi]], [[pıtraq]], [[püstə]], == R == [[Razyana]], [[Reyhan]], [[Rəvənd]], [[Rus alçası]] == S == [[Sabunotu]], [[sarağan]] , [[sarımsaq]], [[sarmaşıq]], [[sədo]], [[səfərotu]], [[səhləb]], [[səna]], [[sərv]], [[Toppuzlu|sferofiza]] [[sığırquyruğu]], [[sincanotu]] (qambat), [[sofora]], [[soğan]], [[söyüd]], [[sumaq]], [[südotu]], [[sümürgən]], [[süsən]] == Ş == [[Şahtərə]], [[şabalıd]] , [[şalğam-turp]], [[şaftalı]], [[şam ağacı]], [[şeytanağacı]], [[şibyələr]], [[Damotu|şirquyruğu]], [[şüyüd]] , [[şümşad]] == T == [[Tayaotu]], [[tikanlı kəvər]], [[toyçiçəyi]], [[tozağacı]], [[toppuztikan]], [[tuya]], [[tut]], [[tütün]], [[toppuzlu]] == Ü == [[Üzüm]], [[üskükotu]], [[Yatıqqanqal|üçbarmaq]], [[üzərlik]] == V == [[Vaxtsızçiçək]], [[vələs]] == Y == [[Xırdazirə|Yalançı cirə]], [[yatıqqanqal]], [[yasəmən]], [[yemiş]], [[yemişan]], [[Kök|yerkökü]], [[yovşan]], [[yonca]] (üçyarpaq) == Z == [[Zanbaq]], [[zeytun]], [[zəncirotu]], [[zəfəran]], [[zəyərək]], [[zəravənd]], [[Dəmrovotu|ziyilotu]], [[zirinc]], [[Zirə (bitki)|zirə]], [[zoğal]],[[zəncəfil]] [[Kateqoriya:Dərman bitkiləri]] [[Kateqoriya:Siyahılar]] [[Kateqoriya:Tibb siyahıları]] [[Kateqoriya:Xalq təbabəti]] [[Kateqoriya:Bioloji müxtəliflik]] [[Kateqoriya:Davamlı kənd təsərrüfatı]] [[Kateqoriya:Bağ bitkiləri]] [[Kateqoriya:Bitki seleksiyası]] [[Kateqoriya:Bioetika]] ex19a84yy0bewn3p2a90aw934f8z2pw Babil 0 74171 8981592 8941532 2026-06-28T06:46:45Z ~2026-37097-27 348936 /* */ ivrit dili. 8981592 wikitext text/x-wiki {{digər məna|Babil (dəqiqləşdirmə)}} {{Qədim şəhər | başlıq = Qədim şəhər | azərbaycanca adı = Babil | orijinal adı = {{Dil-el|Βαβυλών}}, {{Dil-he|בָּבֵל}}, {{Dil-ar|بابل,}} - Babili | qazıntının adı = | ölkə = | vilayət = | salınma tarix = E.ə. 1894 | dağılma tarix = E.ə. 539 | salan = | dağılmaya səbəb = | ilk xatırlanma = E.ə. XXII əsr | digər adlar = | milli tərkibi = | əhalisinin sayı = 500 000 nəfər | müasir yeri = [[İraq]] | şəkil xarabalıq = Babylon, 1932.jpg | şəkil ölçü = 250px | şəkil izah = Babil xarabalığı (1932) | lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 32 |lat_sec = 30 | lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 25 |lon_sec = 24 | CoordAddon = | CoordScale = | Commons kateqoriyası = Babylon }} '''Babil''' (Akkad dilindəki "Tanrının qapısı" mənasını verən "''bab-İllu''" sözlərindən) — [[E.ə. II minillik|E.ə. II minilliy]]in əvvəllərində [[Mesopotamiya]]da mövcud olmuş şəhər, [[Babilistan]]ın<ref>{{ASE|1|200|Akkad}}</ref> paytaxtı. Qədim dünyanın ən böyük şəhərlərindən biri. Babil şəhər dövləti e.ə. XIX əsrdə [[Babilistan]] dövlətinə çevrildi. Babilin qalıqları [[Dəclə]] və [[Fərat]] çaylarının qovuşması yaxınlığında, indiki [[Bağdad]] şəhərindən 85 km cənubdakı Əl-Hillə şəhərinin yerində tapılmışdır. == Tarixi == Babil çarlığı Mesopotamiyada yerləşən, öz hakimiyyətə altında böyük əraziləri birləşdirən güclü bir dövlət olmuşdur. Onun tarixi üç dövrə bölünür: # Qədim (e.ə. XIX–XVI); # Orta (e.ə. XVI–XII); # Yeni (e.ə. VII–VI); === Qədim dövr === Şumer-Akkad dövlətinin dağılmasından sonra başlamışdır. [[Akkad]] və [[Assuriya|Assur]] kimi, Babil dövlətin tarixi eyniadlı şəhərlə bağlı olmuşdur. Sami dillərində '''Bab-İl''' sözləri "Tanrı qapısı" deməkdir<ref>André-Salvini, B. Les premières mentions historiques et la légende des origines. // Babylone 2008, p. 28–29.</ref>. İlk Babil dövlətinin yaradıcısı '''Sumuabum''' olmuşdur. Dövlət çarlar və ona tabe olan məmurlar tərəfindən idarə olunurdu. Babilin baş tanrısı və himayəçisi [[Marduk|Mərduk]] adlı tanrı idi. O insanların və heyvanların yaradıcısı hesab olunurdu. Babil şəhəri çox əlverişli yerdə yerləşirdı: orada ticarət, karvan yolları kəsişirdi. Eyni zamanda [[Dəclə]] və [[Fərat]] çaylarının bir-birinə yaxınlaşmasına görə bu yerlərdə suvarma və gəmiçiyin inkişafı üçün geniş imkanlar yaranmışdır. Qədim Babilin güclü dövlətə çevrilməsi prosesi çar [[Hammurapi]]nin (e.ə. 1792–1750-ci illər) hakimiyyəti zamanı baş vermişdir. O Mesopotamiyanın cənubunda yerləşən şəhərləri, daha sonra ətraf dövlətləri ''Mari'' və ''Eşnunna''nı ələ keçirmişdir. Şimalda isə ''Assur'', ''Nəynəva'' (Nineviya) və bəşqa şəhərlər onun hakimiyyətini qəbul etmişlər. Hammurapinin dövründə ölkədə inşaat işləri görülürdü, suvarma sistemləri təkmilləşdirilmişdir; heyvandarlıq, ticarət, gəmiçilik, sənətkarlıq sahələri inkişaf edirdi, hətta yeni suvarma kanalları qazılırdı. Babil cəmiyyətinnin ictimai quruluşu, başqa qədim cəmiyyətlərdə olduğu kimi [[quldarlıq]] olmuşdur. Kölə əməyindən geniş istifadə olunurdu və qul ticarəti aparılırdı. Kölələr təbəqəsi hərbi dustaqlar və borclarını verə bilməyən adamlardan ibarət olmuşdur. Çar Hammurapi həm də tarixdə ilk dəfə olaraq ''qanunlar məcmuəsi'' dərc etmişdir. Bu qanunlar ictimai həyatın bütün sahələrini əhatə edirdi. Orada cinayət hesab olunan əməllər və onların müqabilində tətbiq olunan cəzalar əks olunmuşdur. Bu məcmuə gələcəkdə "[[Hammurapi qanunları|Çar Hammurapinin qanunları]]" adlandırılmışdır və daş sütunlar üzərində həkk olunmuşdur. Bu cür sütunlar bütün ölkə şəhərlərində qurulmuşdur və əhali çar Hammurapinin qanunlarını bilirdi. Sütunlardan biri Susa şəhərində tapılmışdır və başqa dillərə tərcümə olunmuşdur.<ref>İngilis dilinə tərcüməsi. [http://eawc.evansville.edu/anthology/hammurabi.htm Hammurabi's Code of Laws Translated by L. W. King] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080509192326/http://eawc.evansville.edu/anthology/hammurabi.htm |date=2008-05-09 }}; Rus dilinə tərcüməsi [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/hammurap.htm Законы Хаммурапи] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211120185650/http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/hammurap.htm |date=2021-11-20 }} // Хрестоматия по истории древнего Востока. М., 1980, с.152–177. Перевод Якобсона.</ref> [[Fayl:Code-de-Hammurabi-1.jpg|thumbnail|Üzərində çar Hammurapinin qanunları həkk olunmuş sütun.]] Hammurapidən sonra ölkə tədricən zəifləməyə başlamışdır. Daha sonra daxili çəkişmələr və xarici qüvvələrlə savaşlar başlamışdır. Cənubda elamlılar Şümer şəhərlərini, şimalda [[Mitanni]] dövləti ticarət yollarını ələ keçirərək, Babilə ağır zərbələr endirmişlər. Eyni zamanda ''kassi'' tayfaları da ölkəyə basqınlar edirdilər. Onların başçısı ''Qandaş'' 1742-ci ildə Babilə qarşı uğurlu yürüşlər təşkil edə bilmişdi. Sonda ''hittilər'' e.ə. 1595 ildə Babilə qarşı yürüş edərək, şəhəri ələ keçirdilər, şəhərin baş tanrısı Mərdukun heykəllərini özləri ilə apardılar. Bununla da qədim Babil tarixi sona çatmışdır. === Orta tarix === Bundan sonra Babili kassilər idarə edirdi. Lakin onlar zəngin Babil mədəniyyətinin təsiri altında olub, onun mənəvi dəyərlərini mənimsəyib, tədricən babillilərlə qarışıblar. Kassi çarı '''II Aqum''' hittilərə qarşı yürüş edib, baş tanrı Mərdukun heykəllərini geriyə qaytarmışdır. Ancaq kassi hakimiyyəti də tədricən zəiflədi. Babil öncə Misir, sonra isə ''Mitanni'' və ''Hitti'' çarlıqlarından asılı vəziyyətə düşdü. Sonra Assur dövləti gücləndi və e.ə. XIII əsrdə Babili idarə edən kassi çarlarını məğlub etdi. Eyni zamanda ölkəyə elamlılar da basqınlar edirdi. Onlar e.ə. XII əsrdə Babil dövlətinin çox hissəsini işğal edib, kassi çarlarının hakimiyyətinə son qoydular. Sonra Babil Elam canişinləri tərəfindən idarə olunurdu. Ancaq Babilin bəzi şəhərləri elamlıların hakimiyyətini qəbul etməyib, elamlılara müqavimət göstərmişdilər. Elama qarşı azadlıq hərəkatına Babilin qərbində yerləşən ''İsin'' şəhərinin başçıları rəhbərlik edirdilər. Onlardan ən güclüsü çar '''I Nəbu-Kudurri-Usur''' (''Nəbukadnəzar'') (e.ə. 1125–1103-cü illər) olmuşdur. O elamlılara qalib gələ bilmişdir. Bundan sonra baş şəhər yenə də Babil olmuşdur. Daha sonra e.ə. XI–VIII yüzilliklərdə Babilə və bütün Mesopotamiya ərazisinə Ərəbistandan gəlmiş [[Aramilər|arami]], sonra isə, e. ə. VIII əsrdə, ''kəldani'' tayfalarının axını prosesi baş vermişdi. Onlar da tədricən Babil mədəniyyətini mənimsəmişlər. E.ə. IX əsrdən başlayaraq, Babilistana [[Assuriya]] qoşunu hücum etməyə başlamışdır. Onlar ölkənin şimal hissəsini ələ keçirmişlər. E.ə. 744-cü ildə Assur çarı '''III Tiqratpalasar''' Babil şəhərini də ala bilmiş, ancaq Babilin dövlətçiliyinə tam son qoymamışdır. Bundan sonra ölkə Assuriyaya tabe olan kiçik çarlıq halında varlığını davam etdirmişdir. Assuriya çarı '''II Şarrumken''' (''Sarqon'') Babili hakimiyyəti altında saxlaya bilməmiş və şəhər kəldani tayfa başçısı '''Mərduk-Apla-İddin''' tərəfindən istila edilmişdir. Orada o özünü Babil çarı elan edərək, elamlılarla birlikdə assurlulara qarşı savaşa başladı. E.ə. 720–710-cu illərdə müttəfiqlər üstünlük əldə edə bilmişlər. Ancaq sonra, II Şarrumken Elam goşununa qalib gəlmiş, Mərduk-Apla-İddini isə Babildən qaçmağa məcbur etmişdir. E.ə. 705–703-cü illər ərzində Mərduk-Apla-İddina assurlulara qarşı vuruşmuş, ancaq heç bir uğur əldə edə bilməmişdir. E.ə. 692-ci ildə babillilər Assuriyaya qarşı üsyana qalxmış, Elam və arami tayfaları ilə ittifaq bağlamışlar. Bir müddət tərəflər arasında qanlı döyüşlər getmişdir. Sonda Assur çarı '''Sanheriv''' (''Sinaherib'') E.ə. 689-cu ildə Babili işğal edərək, onu darmadağın etmiş, əhalinin əksəriyyətini öldürmüş, sağ qalanların bir hissəsini isə kölə edib şəhərdən sürgün etmişdir. Daha sonra hakimiyyətə gələn çar '''Esarhaddon''' Babili bərpa etmiş və sağ qalan babilliləri yenidən şəhərə qaytarmışdır. Yeni Babil çarı '''Şamaş-Şum-Ukin''' əvvəl Assuriyaya tabe olmuşdur, lakin sonra e.ə. 652-ci ildə Misirlə, Elamla, aramilərlə, ərəblərlə, kəldanilərlə və Suriya dövlətləri ilə ittifaqa girərək, yenə də Assura qarşı savaşa başlamışdır. Ancaq bu dəfə də babillilər məğlub oldular. E.ə. 648-ci ildə Assuriya qoşunu şəhəri ələ keçirib, əhalisinin çox hissəsini məhv etmişdir. A. Y. E E.ə. 626-cı ildə Assura qarşı daha bir üsyan başlamışdır. Üsyançılara kəldani tayfa başçısı '''Nəbu-Apla-Usur''' (''Nəbopalassar'') rəhbərlik etmişdir. O, Elamla ittifaqa girərək Assuriyaya qarşı bir neçə uğurlu yürüş təşkil edə bilmişdir. E.ə. 626-cı ilin sonunda babillilər onun hakimiyyətini qəbul etdilər. Şəhərə gələn Nabopalasar, özünü çar elan edərək Yeni Babil dövlətini qurmuşdur. E.ə. 616-cı ildə babillilər ''Uruk'' şəhərini ələ keşirmiş, sonra isə Assur şəhərini mühasirəyə almışdılar, ancaq onları ələ keçirə bilməmişdilər. E.ə. 614-cü ildə Assuriyaya qarşı daha bir güclü dövlət — [[Midiya]] — savaşa girmişdir. Midiyalılar Assuriya şəhərini alıb onları əhalisi ilə birlikdə məhv etdilər. Bundan sonra e.ə. 612-ci ilin bahar aylarında babillilər midiyalılarla ittifaqa girərək, onlarla o dövrdə Assuriyanın baş şəhəri olan Nəynəvaya (Nineviyaya) qarşı hücuma keçərək onu mühasirəyə aldılar. Həmin ilin avqust ayında müttəfiqlər Nəynəvanın müdafiəsini yararaq, şəhəri ələ keçirib, onu əhalisi ilə birlikdə yer üzündən sildilər. Assur qoşununun bir hissəsi Xərran şəhərinə qaçmış və orada müqaviməti davam etdirmişlər. E.ə. 609-cu ildə '''Nabopalasar''' oraya irəliləyərək onları məğlub etmişdir. Bu zaman [[Suriya]] və [[Fələstin]] üzərinə [[Qədim Misir|Misir]] qoşunu irəliləmişdir. Fironlar Assuriyanın süqutundan yararlanmaq və bu əraziləri Misirin tərkibinə qatmaq fikrinə düşmüşdülər. Bunun qarşısını almaq üçün Nabopalasar Fərat çayının sahilində yerləşən ''Qarkəmiş'' şəhərinə hücum edərək, e.ə. 605-ci ildə orada yerləşmiş misirliləri darmadağın etmiş, sonra isə Suriya və Fələstini ələ keçirərək, onları öz dəvlətinin tərkibinə qatmışdır. === Yeni tarix === E.ə. 605-ci ildə hakimiyyətə Nabopalasarın oğlu '''II Nəbu-Kudurri-Usur''' (''Nəbukadnəzar'') gəlmişdir. Onu daha çox Buhtunnəssar kimi tanıyırlar. O çox güclü və tanınmış çar olmuşdur. Onun dövründə Babil dövləti Misirlə, Suriya və Fələstin torpaqları uğrunda savaşlar aparmışdır<ref>Bradford, Alfred S. (2001). With Arrow, Sword, and Spear: A History of Warfare in the Ancient World, pp. 47–48.</ref>. Orada bir neçə vilayət Misiri dəstəkləmiş və Babilə qarşı üsyana qalxmışdır. Bu vilayətlərdən biri də Yəhudiyyə dövləti olmuşdur. E.ə. 588-ci ildə ''II Nəbukadnəzarın'' qoşunu Yəhudiyyənin baş şəhəri [[Yerusəlim]]i (Qüdsü) mühasirəyə almış və 586-cı ildə yəhudilərin müqavimətini qıraraq şəhərə girmişdir. Yerusəlim dağıdılmış və yandırılmış, əhalisi isə oradan imperiyanın başqa vilayətlərinə sürgün olunmuşdur. Rəvayətlərə görə Yerusəlimdə yəhudilərin ən müqəddəs yeri olan '''Süleyman məbədi''' də tamamilə dağıdılmışdır. Bundan sonra Nəbukadnəzar Sidon və ''Edom'' şəhərlərini almış, ''Tir'' şəhərini isə mühasirədə saxlamışdır. Beləliklə, e.ə. 582-ci ildə Misir Fələstində müttəfiqlərinin məğlub edilməsindən və Babil ordularının onun sərhədlərinə qədər irəliləməsindən sonra, Babillə barış anlaşması bağlamağa məcbur olmuşdur. 574-cü ildə isə sonuncu müqavimət ocağı olan Tir şəhəri də Babil imperiyasına tabe olmuşdur. II Nəbukadnəzar Babildə və imperiyanın başqa bölgələrində çoxlu inşaat işləri aparmışdır. O Babili uzunluğu 14 metrəyə çatan, iki cərgəli möhkəm divarla əhatə edərək, onu alınmaz qalaya çevirmişdi. Bayır divarın önundə müdafiə xarakterli su ilə dolu xəndək qazılmışdır. II Nəbukadnəzardan sonra, Babildə hakimiyyət uğrunda daxili çəkişmələr olmuşdur. Bu çəkişmələrin nəticəsində Babilin sonuncu çarı arami əsilli '''Nəbu-Nəid''' (''Nabonid'') (e.ə. 556–539) hakimiyyətə gəlmişdir. Onun hakimiyyəti zamanı imperiyada vəziyyət çox gərginləşmişdir: vilayətlərəri üsyanlar bürümüş, hakim zümrələr arasında ziddiyətlər kəskinləşmişdir. Nabonid kahin zümrəsinin yüksək nüfuzunundan ehtiyat edərək, onları endirməyə çalışırdı. Bunun üçün o Babildə [[Sin]] tanrısını baş tanrı etmişdir. Ancaq ənənəvi [[Marduk|Mərduk]] tanrısının kahinləri bununla razılaşmaq istəməmişlər. Əvvəlcə Nabonid problemləri həll edə bilmişdir. Üsyanlar yatırılmış, daha sonra Şimali Ərəbistanda yeni ərazilər fəth edilmişdir. Orada Teymə şəhəri inşa edilmiş və çarın iqamətgahı oraya köçürülmüşdür. Babili isə Nabonidin oğlu '''Bel-Şar-Usur''' (''Valtasar'') idarə edirdi. Ancaq sonra imperiyada vəziyyət yenə də gərginləşmişdir. Daxildə cəmiyyətin müxtəlif zümrələri çarın apardığı siyasəti bəyənmirdilər. Bu zaman Babilə [[Sasani|Fars]] orduları daxil oldular. Nabonid məğlub olub, əsir götürülmüşdür. Onun oğlu isə Babil uğrunda gedən döyüşdə öldürülmüşdür. Bundan sonra Babilin bütün ərazisi İran imperiyasının tərkibinə qatılmış və bu dövlət tarixdən silinmişdir. == Babilin özəllikləri == [[Fayl:Etemenanki drawing.gif|thumbnail|"Etemenanki" zikkuratının rekonstruksiyası]] '''I Nəbukadnəzar''' çarlığı zamanı Babil Yaxın Şərqin ən inkişaf etmiş dövləti olmuşdur. İctimai həyatın hər bir sahəsində iqtisadi inkişaf və mədəni dirçəliş müşahidə edilir<ref>Saggs, H. W. F. (2000). Babylonians, p. 165. University of California Press.</ref>. Babil Qədim şərqin ən büyük şəhəri olmuşdur. Onun əhalisinin sayı 200 000-ə çatmışdır. Şəhərin bir tərəfində böyük çar sarayı, başqa tərəfində isə, '''Esagila''' adlanan, babillilərin əsas tapınağı (məbədi) yerləşmişdir. Bu dördkünc tapınağın hər tərəfinin uzunluğu 400 metr olmuşdur. Esagilanın yanında uzunluğu 91 metrə çatan '''Etemenanki''' (şumercə "Cənnət və Dünyanın quruluşu") adlanan qülləsi ([[zikkurat]]ı) inşa edilmişdir. Onun ən yüksək yerində [[Marduk (tanrı)|Mərduk]] tanrısının məbədi yerləşirdi. Bəlkə də məhz bu zikkuratı yunanlar "dünya möcüzələrindən" biri hesab edirdilər. Babildə "asma bağlar" adlanan daha bir "dünya möcüzəsi" olmuşdur. Onun haqqnda Siciliyalı Diodor<ref>Diodorus Siculus II.10-1-10</ref> və Strabon<ref>Strabo, Geography XVI.1.5, translation adapted from HL Jones, Loeb edn (1961)</ref> kimi əski yazarlar yazmışlar. Buna baxmayaraq o bağların gerçəklikdə olub-olmaması mübahisəli məsələdir. Bir çox araşdırmaçılar onu əfsanə sayır<ref>Stephanie Dalley, (2013) The Mystery of the Hanging Garden of Babylon: an elusive World Wonder traced, OUP</ref>. Bu bağları II Nəbukadnəzar öz sevimli həyat yoldaşı Midiya çarı Kiaksarın qızı Amitis üçün salmışdır. Gözəl təbiəti olan Midiya dağlarında anadan olmuş Amitis, qumlu düzənlikdə yerləşən Babilin quru iqliminə uyğunlaşa bilmirdi. Ona təsəlli vermək üçün II Nəbukadnəzar Yasma bağlarının inşa edilməsi əmrini vermişdir. Bu işin görülməsi üçün bu işə o dövrün ən tanınmış inşaatçıları, ustaları, mühəndisləri və başqa mütəxəssiləri cəlb edilmişdir. "Asma bağlar" dörd təbəqədən ibarət olan piramida formasında inşa edilmişdir. Alt təbəqə dördbucaq formasında olub, onun tərəflərinin uzunluğu 40 metrə çatmışdır. Üst təbəqələr isə uzunluqları 25 metrə çatan sütunlar üstündə durmuşdur. Hər təbəqə əvvəl asfaltla qarışmış qamışla, sonra qirs məhlulu ilə bərkidilmiş iki lay kərpiclə döşənmişdir. Bunların üstü qurğuşun plitələrlə bərkidilmişdir. Bu cür mürəkkəb bünövrə, o təbəqələrdə bitən bitkilərin suvarılması zamanı suyun alta axmasının qarşısının alınması üçün qurulmuşdur. Bu bünövrənin üstü müxtəlif yerlərdən gətirilmiş münbit torpaqla döşənmişdir. Onun üzərində müxtəlif növ ağac və başqa bitkilər əkilmişdir. Onları imperiyanin çeşidli yerlərindən və hətta xarici ölkələrdən gətirmişdilər. Uzaqdan bu piramida yaşıl təpəlik kimi görsənirdi. [[Fayl:Ogrody semiramidy.jpg|thumbnail|"Asma bağların" rekonstruksiyası.]] Sütunların birinin içində aşağıdan piramidanın üstünə qədər boru xətti çəkilmişdir. Bu boru ilə [[Fərat çayı]]ndan gətirilmiş sular nasoslar vasitəsilə yuxarı qaldırılmış və oradan xüsusi kanallarla aşağı tökülərək bitkilərin suvarılması üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu suların məcrasını elə qurmuşdular ki, onlar çaylar və şəlalələr kimi axırdı. Ancaq qeyd edilməlidir ki, başqa rəvayətlərə ğörə, "Asma bağlar" II Nəbukadnəzar deyil, Assuriya çariçası '''Şammuramat''' (yun. ''Semiramis'') (E.ə. 813–803) tərəfindən inşa edilmişdir. O əslən babilli olmuşdur və sonra İştar ilahəsi ilə eyniləşdirilib ilahələşdirilmişdir. Semiramis Assurda göy tanrısı Nəbunun kultunu yaymışdır. Buna ğörə də bəzən bu bağlara Semiramisin asma bağları deyirlər. Ancaq bu rəvayət daha çox əfsanəyə bənzəyir, çünki Semiramisın adı ilə qədim yunan yazarları əfsanəvi hadisələrini bağlayırdılar. Örnək üçün, Babilin yaranmasını, guya Hindistana qədər edilən yürüşləri, göyərçinə dönüb ölümdən xilas olmasını və s. əfsanəvi hadisələri ona yazırdılar. Bəzi müəlliflər isə hesab edirlər ki, ''Amitis'' və ''Semiramis'' eyni şəxsiyyətdir və bu adları daşıyan qadın Nəbukadnəzarın həyat yoldaşı olmuşdur. E.ə. IV əsrdə Babil Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən istila olunmuş və o, bu şəhəri öz imperiyasınin baş şəhəri elan etmişdir. Rəvayətlərə görə İskəndər "asma bağlarda" dincəlirdi və burada da vəfat etmişdi. [[Fayl:Great Semiramis, Queen of Assyria - Cesare Saccaggi.jpg|alt=Semiramis, əfsanəvi Babil kraliçası, İtalyan rəssamı Cesare Saccaggi da Tortona'nın şah əsəri|thumb|''Semiramis, əfsanəvi Babil kraliçası'', İtalyan rəssamı Cesare Saccaggi da Tortona'nın şah əsəri]] Butün bu tikililər bizim zamanəmizə çatmamışdır. Onların xarabalıqları arxeoloqlar tərəfindən tapılmış və onların ehtimal olunan görkəmləri rekonstruksiya edilmişdir. == Babil elmi == Babildə çeşidli elmlər inkişaf etmişdir. Elmi fəaliyyətlə əsasən kahinlər məşğul olurdu və onlara dini don geydirilirdi. Ən inkişaf etmiş elmlərdən biri riyaziyyat olmuşdur, çünki hesabat kahinlərə astroloji nəzəriyyələrin qurulması işinə xidmət edirdi və məbədlərin nəzdindəki məktəblərdə tədris olunurdu. Ancaq sonra riyazi hasablama həyatın başqa sahələrində (məsələn, suvarma kanallarınin inşasında, əkin sahələrinin ölçülməsində və s.) də istifadə olunmağa başlamışdır. [[Fayl:Babylonian numerals.svg|400px|thumbnail|Babil rəqəmləri]] Bəzi hallarda Babil riyaziyyatçılarının nailiyyətləri gələcəkdə yaranan yunan elminin nailiyyətlərindən daha əhəmiyyətli olmuşdur. Məsələn babillilər, yunanlardan fərqli olaraq, bu gün olduğu kimi, rəqəmlər nə qədər böyük olursa olsun, onların ifadə edilməsində az simvollarından (və yə hərflərdən) istifadə ediblər<ref>[http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Babylonian_numerals.html Babylonian numerals Babylonian index. History Topics Index] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170520152528/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Babylonian_numerals.html |date=2017-05-20 }}. Article by: J J O'Connor and E F Robertson</ref>. Yəni ən böyük rəqəmlərin yazılışı qısa olmuşdur; bu gün olduğu kimi hər şey eyni rəqəm işarəsinin harada qoyulmasından asılı olmuşdur (Məsələn, 101 rəqəminin yazılışında 1 rəqəminin hansı yerdə qoyulmasından asılı olaraq fərqli məna alınır. Əvvəldə qoyulanda yüzü, sonda isə biri ifadə edir). Bu da hesabat aparmaq üçün əlverişli və rahat olmuşdur. Bu cür hesabat sistemi nə yunanlarda, nə romalılarda olmuşdur. Romalıların rəqəmləri çox nəhəng və hesablamalar üçün əlverişsiz idi. Ancaq çağdaş, əsası on rəqəmli olan, hesabat sistemindən fərqli olaraq, babillilərin hesablamalarının əsasında altmış rəqəmli sistem durmuşdur. Bu sistemdən bəzi hallarda bu gün də istifadə olunur. Məsələn bir saat 60 dəqiqəyə, dəqiqə isə 60 saniyəyə bölünür. Bundan başqa, dairənin də 360 dərəcədən ibarət olması da babillilərin ixtirası olmuşdur. Babil kahinləri düzbucaqlı üçbucaqların xüsusiyyətlərindən istifadə edərək, planimetrik ([[həndəsə]]nin səth üzərindəki fiqurlardan bəhs edən elm) məsələləri həll edirdilər . Beləliklə onlar Pifaqor teoremini yunanlardan bir neçə əsr öncə həll etmişlər. Stereometriya (həndəsənin səthlərin və cisimlərin fəzada qarşılıqlı vəziyyətlərindən bəhs edən bölməsidir) sahəsində isə onlar kəsik piramidanın həcmini ölçə bilmişlər. Bundan başqa, Babildə həndəsə elmi yaranmışdır. Onlar bu qün də [[riyaziyyat]]da işlənilən köklərdən də istifadə edirdilər. Babildə təbabət və kimya elmləri də olmuşdur, ancaq onlar [[cadugər]]lik və [[magiya]] ilə bağlı idilər. Orada insan orqanizminin orqanları araşdırılmış və vahid sistem şəklində təsəvvür edilirdi. Buna görə də Babil təbibləri artıq cərrahiyyə əməliyyatları apara bilirdilər. [[Fayl:Baylonianmaps.JPG|thumbnail|Babilin dünya xəritəsi. Britaniya muzeyi, London]] Qədim babillilərin coğrafiya elmi haqqında anlayışları olmuşdur. Britaniya muzeyində e.ə. 700–500-cü illərə aid olan Babil xəritəsi vardır<ref>Horowitz W. [http://www.jstor.org/discover/10.2307/4200289?uid=3737560&uid=2&uid=4&sid=21105234596553 The Babylonian Map of the World] // Iraq. — London: British Institute for the Study of Iraq, 1988. — В. 50. — С. 147–165.</ref>. Xəritənin mərkəzində Babil yerləşdirilmişdir. Burada Assuriyanın, Elamın və başqa yerlərin adları da çəkilmişdir, Dəclə və Fərat çayları da göstərilmişdir. Xəritənin mərkəzi sahəsini dairəvi dəniz əhatə edir. Dəniz dairəsinin üstündə üçbucaqlar şəklində səkkiz vilayət göstərilmişdir. Xəritənin üstündəki mətn çox yerlərdə pozulmuşdur və buna görə tam anlaşılmır. Demək olar ki, orada real obyektlərdən başqa mifik varlıqların da yaşayış yerləri göstərilmişdir. Buna görə də bəzi alimlər hesab edirlər ki, bu xəritə qismən mifoloji xarakter daşıyır. Babilin və ümumiyyətlə bütün [[Mesopotamiya]]nın elmi və texniki nailiyyətləri bütün dünyada elmin inkişafına təkan vermişdir. Buraya elm almaq üçün başqa ölkələrin istedadlı insanları gəlirdilər. Öz vətənlərinə dönəndən sonra, onlar orada öyrəndiyi elmi inkişaf etdirirdilər. Beləliklə biliklər bütün dünyaya yayılmağa başlamışdır. İlk yunan mütəfəkkirləri də elmi öyrənmək üçün Babilə gəlirdilər. Ümumiyyətlə ilk yunan filosofları Kiçik Asiya yarımadasının polislərində (müstəqil şəhərlərində) yaşamışlar. Bu polislər isə Yaxın Şərq ölkələri ilə fəal iqtisadi, ticari, mədəni əlaqələr qurmuşlar və onların həyatının bütün sahələri ilə yaxından tanış idilər<ref>История философии в кратком изложении (Пер. с чеш. И. И. Богута). М.: Мысль, 1991, s. 9.</ref>. Fales, [[Pifaqor]], [[Platon]] və başqa yunan filosofları Yaxın Şərqə səyahətlər edib, buranın elmi ilə tanış olmuşlar. Bundan sonra onlar Yunan polislərində elmi və fəlsəfi məktəblər açmışlar. Daha sonra isə yunan elmi gələcəkdə inkişaf edən müsəlman və müasir Avropa elminin inkişafına təkan vermişdir. Bundan başqa, onlar xəstəlikləri sistemləşdirmiş və onları müalicə edən dərmanları da qələmə almışlar. Məlumdur ki, babillilər heyvan, bitki və daşları qələmə alaraq, onları sistemləşdirmişlər. [[Filologiya]] sahəsində də kahinlər uğurlar əldə etmişlər. Onlar həm sami, həm də şumer dillərindən istifadə edərək, ilk dəfə onların qrammatik quruluşlarını tədqiq etmişlər. Babildə müəyyən dərəcədə [[tarix]] elmi də olmuşdur. Təxminən e.ə. 2100-cü ildə orada '''"Çarların siyahısı"''' adlı bir mətn yazılmışdır. Orada çarlığın göydən enməsi və silsilə şəklində yerdə davam etməsi haqqında məlumat verilir və çarların adları şəkilir. Göründüyü kimi tarixi məlumatlar da orada mistik xarakter daşıyırdı. Sonra bu ənənə başqa yerlərdə də davam etdirilmişdir. Çarlıq müqəddəs təsəvvür edilirdi, gələcəkdə isə onlar Tarının yerdəki nümayəndələri kimi tanınırdılar. === Babildə astrologiya === Mesopotamiyada göy cismlərinə həsr olunan elmlər çox inkişaf etmişdir. Onların hamısı mistika və dini inanclara bağlanırdılar. Orada bu sahədə olan bilgilər toplanıb, sistemləşdirilirdi. Qədim astronomlar göy cismlərinin hərəkətlərini diqqətlə müşahidə edib, onların qanunauyğunluqlarını tapıb, göyün quruluşunu əks etdirən xəritələr tərtib edirdilər, bunlarla bağlı terminlərin təriflərini verirdilər. O zaman alimlər əsasən kahinlər olmuşlar. Buna görə də onlar göy cismləri ilə bağlı olan elmləri dini inanclar müstəvisinə keçirib, onların hər bir insanın həyatına və dünya hadisələrinə təsir etməsini iddia edirdilər. Kahinlər hesab edirdilər ki, yerdə olan hər bir şey, əslində göylərdə baş verən hadisələrin əks olunmasıdır. Yəni əslində hər şey səmalarda baş verir, yerdə isə onun yalnız kölgəsi əks olunur. Gələcəkdə bu fikir yunan filosofu [[Platon]]un ideyalar aləminin olması nəzəriyyəsinin əsasını təşkil etmişdir. Buna görə də kahinlər "həqiqi" dünyada baş verən hadisələrinin sirrlərini bilmək və onların yerdə əks olunmasını proqnozlaşdırmaq istəyirdilər. Məhz bunun nəticəsində "'''[[astrologiya]]'''" adlanan və bu gün də dəbdə olan mistik elmin əsası qoyulmuşdur. Astrologiyanın falçılıq, [[cadu]], [[ovsun]] və [[sehr]]lə də sıx əlaqəsi olmuşdur. Daha sonra bu mistik elmlər [[Misir]]ə, [[Hindistan]]a, [[İran]]a, sonra isə onların vasitəsilə bütün dünyaya yayılmışdır. Quranda (2: 102) da sehrin və cadugərliyin Babildə yaranması haqqında deyilmişdir. Orada deyilir ki, '''Harut və Marut''' adlı iki mələk insanları sehrə öyrəşdirmişdir. Qədim [[Mesopotamiya]]da [[şumer]] dövründən başlayaraq, göy cisimlərin tanrılaşdırılması prosesi başlamışdır. İnsanlar onlarla öz inanclarını bağlayıb, ulduz və planetlərin onların talelərinə təsir etməsinə inanırdılar. Şumer dövründən bizim zamanəmizə qədər heç bir astroloji mətn çatmamışdır, ancaq onların tanrıları göylə əlaqələndirilirdilər: An — göy, Nanna — ay, Utu — günəş, [[İnanna]] — Venera (Venus) planetinin tanrıları olmuşlar. Onlara ibadət edilirdi və himnlər oxunurdu. Bu inanclar astrologiyanın yaranması üçün zəmin yaratmışdır, ancaq planetlərin hərəkətlərinin müşahidələri və bu sahədə biliklərin sistemləşdirilməsi prosesi Qədim Babildə, e.ə. 2000–1530-cu illər ərzində başlamışdır. Bu gün bizə məlum olan ilk astroloji mətn o dövrdə yazılmış və [[Fərat çayı]]nın yaxınlığında yerləşən ''Mari'' şəhərinin xarabalıqlarında tapılmışdır. Bu gil lövhəsində '''Asqudum''' adlı münəccim kahin, çar '''Zimrilim'''ə ayın tutulmasının müşahidə etməsini və bunun ona və onun vilayətinə xeyrli olmasını bildirmişdir. Bu yazıdan məlum olur ki, o dövrdə kahinlər planetlərin hərəkətlərini izləmiş və bunun əsasında gələcək hadisələri proqnozlaşdırmağa cəhd etmişlər. Orada deyilir: ''"Rəbbim ‘Zimrilim’ə: Sənin nökərin olan Asqudum sənə demək istəyir ki, bu ayın 14-cü günü ayın tutulmasını müşahidə etmişdi. Bu şərin əlamətidir, lakin sənin üçün və sənin ölkən üçün bu əlamət xeyrlidir…"''<ref>Dossin, Georges. "Lettre du divin Asqudun au roi Zimrilim au sujet d'une éclipse de lune." Compte-rendu de la seconde rencontre assyriologique internationale par le Group Françoise Thureau- Dangin. Paris: Imprimerie Nationale, 1951, pp. 46–48.</ref> Günəşin, ayın, [[Venera (planet)|Venus (Venera)]] planetinin hərəkətləri də izlənilirdi və bunun əsasında gələcək hadisələr üçün xəbərlər verilirdi. Bu cür mətnlər çar Aşşurbanipalın kitanxanasında tapılmışdır<ref>Langdon S. Fosheringham. The Venus Tablets of Ammizaduga. Oxvord, 1928.</ref>. Onların adını şərti olaraq '''"[http://www.thelivingmoon.com/42stargate/03files/Sumerian_Astronomy_02.html Enuma, Anu, Enlil]"''' (mətnlər bu tanrıların adı ilə başlanır) qoymuşlar. Qədim Babil münəccimləri əsasən ölkənin, çarların, havanın, məhsulun gələcək aqibətlərinin necə olması haqqında xəbərlərin verilməsi ilə məşğul olmuşlar. Onlar hələ hər bir şəxsiyyətin taleyinə və gələcəyinə dair xəbərlərə o qədər də əhəmiyyət verməmişlər. Sözü gedən gil lövhəsinin bir fraqmentində deyilmişdir: ""Şabatu ayının 15-ci qünü Venus (Venera) qərbdə gizləndi və göydə üç gün görsənmədi. Şabatu ayının 18-ci günü isə o yenidən şərqdə görsəndi. Bu çarlar üçün bədbəxtçilik gətirəcək"<ref>Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. / Перевод с англ. Г. Е. Куртика, Под ред. А. А. Гурштейна, Москва: Наука, 1991, с. 58.</ref>. Şumer inanclarından istifadə edərək kahinlər bütün göyü '''Enuma, Anu və Enlil''' (babillilərdə [[İştar]], [[Sin]] və [[Şamaş]]) tanrılarının sahələri olan üç hissəyə bölmüşlər<ref>{{Cite web |title=Enūma Anu Enlil Tablets 1–13 |url=http://www.academia.edu/2075880/En%C5%ABma_Anu_Enlil_Tablets_1-13 |access-date=2014-11-18 |archive-date=2017-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925065511/http://www.academia.edu/2075880/En%C5%ABma_Anu_Enlil_Tablets_1-13 |url-status=live }}</ref>. Bu üçluk və ya triada müqəddəs sayılırdı. Beləliklə, üç rəqəmi sümer və babillilər üçün müqəddəs sayılırdı. Gələcəkdə də Üç rəqəmi çeşidli mədəniyyətlərdə (Xristianlıqda olduğu kimi) müqəddəs olmuşdur. İslamda da bəzi adətlərdə Üç rəqəminin yeri vardır. Örnək üçün ölən adam üşün üç gün ərzində matəm saxlamaq. Daha sonra Babil münəccimləri heliaktik doğuşları(planet və ulduzların, günəşin göyün o yerində yerləşməsi səbəbindən, müvəqqəti gözə görsənməmə müddətindən sonra ilk səhər doğuşudur), günəşin, ayın doğması və batması proseslərini diqqətlə müşahidə edib, bu barədə zəngin biliklərə malik olmuşlar. Astronomik ölçüləri və hesabatları düz aparmaq üçün onlar ilk dəfə olaraq [[astrolab]]ium (astroniomiyada XVIII əsrə qədər işlədilmiş bucaqları ölçən cihaz) cihazını yaratmışlar. Təxminən e. ə. 700–650-ci illərdə Babildə ilk dəfə olaraq [http://members.westnet.com.au/Gary-David-Thompson/page11-8.html "Mul Apin"] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101106052107/http://members.westnet.com.au/Gary-David-Thompson/page11-8.html |date=2010-11-06 }} (''Ulduz kotanı'') adlanan astronomik dərslik yazılmışdır. Burada ilk dəfə olaraq Zodiak bürcləri anlayışına doğru addımlar atılmışdır və 18 bürc qələmə alınmışdır. Və nəhayət e.ə. VII əsrdən başlayaraq Babil çarları saray münəccimi vəzifəsini təsis edərək öz işlərini ulduz falına baxdırandan sonra həyata keçirirdilər. Sonra bu adət başqa yerlərdə də yayılmışdır. Yeni Babil dövründə astrologiya elmi daha da inkişaf etmişdir. O dövrdə artıq qoroskoplar(konkret anda (məsələn uşağın doğumu anında) planet və ulduzların düzülüşünü əks etdirən cədvəllərdir) tərtib edilməyə başlamışdır. Münəccimlər artıq onların vasitəsilə insanların falına baxırdılar. Qoroskopların tərtibi bu gün də davam etməkdədir. Ən qədim qoroskoplar Babildə e.ə. V əsrdə tətbiq edilmişdir. Bununla bərabər Babildə riyaziyyat elmi də inkişaf edirdi, çünki qoroskopların tərtibi zamanı hesablamalara ehtiyac duyulurdu. Babil qoroskoplarında hər doğulan uşağın doğum günü, bundan başqa dünyaya gələn anda ayın, günəşin və planetlərin düzülüşü, yeni çıxan ayın səmada qalması və günəşin doğmasından sonra bütöv ayın səmada qalmasının müddətləri haqqında məlumatlar verilirdi. Bunların əsasında hər bir insanın falına baxılırdı. Həmçinin o dövrdə ayın və günəşin tutulması hadisələri izlənir, bu barədə tarixi məlumatlar astroloji gündəliklərə salınırdı, onlar öncədən proqnozlaşdırılırdı. ''"Mul Apin"'' lövhələrinin səkkizinci hissəsi ''"Aya doğru aparan yol"'' adlanır. Burada Zodiakın (göy kürəsində əsasən heyvanları simvolizə edən bürclər qurşağıdır. Bu qurşaq ekliptika (günəşin göy səmasında dairəvi illik yolu) boyu uzanır. Enliliyi ekliptika boyunca 8 dərəcədir) ilk dəfə olaraq, bu yolda bürclərin qurşağı olması iddia edilir. Bu bürclər tanrıların rəmzləri kimi düşünulürdü. Təxminən 1000-ci ildə babillilər ay yolunda 18 bürcün olmasına inanırdılar. Aşağıda onların adları, tərcüməsi və müasir ekvivalentləri verilmişdir: [[Fayl:Babil-siyahi.jpg|600px|center]] Daha sonra Babildə Zodiak bürclərinin sayı 18-dən 12-yə azaldılmlşdır və bundan sonra bu günə qədər astroloqlar onları bu sayda qəbul etmişlər. 12 rəqəmi də Babildə 3 və 7 rəqəmləri kimi müqəddəs sayılırdı. Bu rəqəm sonra monoteistik dinlərdə də müqəddəs sayılmağa başlamışdır (İsanın 12 həvarisi, İslamda 12 imam və s.). [[Fayl:Babil-siyahi1.jpg|600px|center]] Araşdırmaçılar Babil astrologiyasının inkişafını və onunla bağlı sehrin, cadunun və ovsunun yayılmasını babillilərin göy cismlərinin tanrılaşdırılması ilə əlaqələndirirdilər. Doğrudan da, onlar planet və ulduzları tanrılar hesab edib, onlara tapınmışlar. Buna görə də onlara ulduzpərəst deyirdilər. Bəziləri isə hesab edirlər ki, babillilər yalnız simvolik olaraq göy cismlərini tanrılarla əlaqələndirirdilər və o qədər də çox onlara tapınmırdılar. Lakin bu tapınma nə qədər də simvolik olsa belə, babillilərin əksəriyyətinin bütpərəst olmaları və astroloji simvolların tanrılarla bağlı olduğu şübhəsizdir. Bundan əlavə astrologiyanın bütpərəst dinlər və kultlarla əlaqəsi olduğunun ən güclü dəlili, münəccimlərin kahinlər zümrəsinin nümayəndələrindən olmasıdır. Onlar astrologiyanı tanrıların iradəsi və istəklərini bilmək üçün yaradıb, inkişaf etdirmişdilər, göy cismlərini isə simalaşdırıb, onlara tapınırdılar. Quranda "Sabiilər" adlanan dini icmanın ardıcılları haqqında xəbər var. Təfsirçilərin bir çoxu hasab edirdilər ki, onlar elə Babil dininin ardıcılları idilər. == Babil dini == {{main|Qədim Mesopotamiya dini}} Babil mədəniyyəti və dini də, Mesopotamiyanın başqa bölgələrində olduğu kimi, əsasən qədim [[Şumer]] və [[Akkad]] mirasından bəhrələnmiş və əksər hallarda onu təkrarlamışdır. Ancaq babillilər bu mirası daha da inkişaf etdirmiş, başqa Yaxın Şərq ölkələri və Misir mədəniyyətlərinin inkişafına təsir etmişlər. Beləliklə, babillilər çeşidli elmlər və incəsənət sahəsində daha böyük uğurlar əldə edə bilmişdilər. Mesopotamiyanın başqa yerlərində olduğu kimi, Babil dini çox tanrılı ([[Politeizm|politeist]]) olmuşdur. Şümer-akkad tanrılarılarına Babildə də ibadət edirdilər, ancaq orada bu inanclar bir qədər mürəkkəbləşdirilmişdir. Eyni zamanda Babil əhalisi öz şəhər, məhəlli, milli, tayfa və ailə tanrı və tanrıcalarına ibadət etmişlər. Şümerdə olduğu kimi Babilin də baş tanrıları — ölən və dirilən təbiət və bitki tanrısı [[Təmmuz]] (Dumuzi) və onun sevgilisi, [[Venera (planet)|Venera]] (Venus) planetinin rəmzi olan, tanrıca [[İştar]] ([[İnanna]]) olmuşlar. Daha bir baş tanrı — şimşək və yağış tanrısı ''Adad'' (sümerlərdə İşkur) olmuşdur. Günəş və ay tanrıları [[Şamaş]] və [[Sin]] də tanınmış tanrılar olmuşlar. Ümumiyyətlə, Babildə bir çox tanrılar planet və ulduzlarla əlaqələndirilirdi: savaş və ölüm tanrısı Nərqal [[Mars]]la; müdriklik tanrısı Nəbu [[Merkuri]] ilə; uğurlu savaş tanrısı Ninurta [[Saturn]]la, Babil tanrısı [[Marduk|Mərduk]] [[Yupiter]]lə. Yeddi tanrıya — "Şamaş"a, "Mərduk"a, "İştar"a, "Sin"ə, "Nərqal"a, "Ninurta"ya və "Nəbu"ya özəl sayqı göstərilirdi. Məhz Babildə, bu tanrıların şərəfinə yeddi rəqəmi planetlərlə əlaqələndirilib müqəddəs sayılırdı. Buna görə də babillilər həftəni yeddi günə bölmüşlər. Sonra bu bölgü bütün dünyaya yayılmışdır. Qədim zamanlardan XVIII əsrə qədər bəşəriyyətə yalnız 7 planet məlum olmuşdur. Bunlar Günəş, Ay, Merkuri, Venera, Mars, Yupiter və Saturn olmuşdur. E.ə. I minilliyin ortalarında yunanların babillilərlə mədəni əlaqələri aktivləşmişdir və bunun nəticəsində planetlərin ilahələşdirilməsi adəti yunanlara keçmişdir. Onlar da öz tanrılarını babillilər kimi bu planetlərlə eyniləşdirmişlər. Aşağıda yeddi tanrı, onların qədim simvolları və Babildə, Yunanıstanda, Romada adları verilmişdir: [[Fayl:Babil tanrıları.jpg|center]] Bəzi müasir Avropa dillərində, bu günə qədər, həftənin günləri, qədim babillilərdə, sonra isə yunanlarda və romalılarda olduğu kimi, bu planetlərin tanrılarının adlarını daşıyır: [[Fayl:Babil tanrıları01.jpg|center]] Mesopotamiya xalqlarının inanclarına görə, tanrılar dünyanı idarə edirdilər. Ancaq onlar da əbədi qanuna və ya qanunauyğunluğa tabe olmuşlar. Yəni tanrılar dünya hadisələrinin təbii axarına müdaxilə edə bilmirdilər. Bu qanunauyğunluq hər bir şeydən yüksək və müqəddəs hesab olunurdu. Mesopotamiyanın müxtəlif yerlərdə tapılmış mətnlərin əsasında, kahinlərin ümumi dünyagörüçünün nədən ibarət olduğunu təsəvvür etmək mümkündür. Onlar yeri göyün əksi kimi təsəvvür edirdilər. Kainat isə dünya okeanında üzür. Göylər müxtəlifdir: yüksək göy Anu tanrısına, orta göy isə Mərduk başda olmaqla igiqlərə məxsusdur. İgiqlər isə, Şümer-Akkad panteonunun baş tanrıları olmuşlar. Hesab olunurdu ki, onlar kainatın əsasını təşkil edən ünsürlərin təcəssümüdür. Onlardan yeddisi ən yüksək tanrılar olmuşlar: Anu, Enlil, Ea, Sin, Şamaş, Mərduk, İştar. Onları insanlar görmürlər. Görünən göy ən aşağılarda yerləşir və onun üzərində ulduzlar vardır. Yerdə olan hər bir şey göylərdə olanların əksidir. Yəni əslində göylərdə olan şeylər həqiqidir, yerdəkilər isə yalnız onların obrazlarıdır. Buna görə da, göyləri tədqiq edərək, yerdəki hadisələri anlamaq və proqnozlaşdırmaq olar. Babil astrologiyası da bunun üçün yaranmış və inkişaf etmişdir. Göründüyü kimi bu cür fikirlər bir neçə əsr sonra yunan filosofu [[Platon]] tərəfindən ifadə edilmişdir. O da dünyanı ideal aləmin əks olunması kimi təsəvvür edirdi. Babildə çar hakimiyyəti müqəddəs sayılmışdır. Diri və ölmüş çarlar tanrılaşdırılmışdır və adi adamlar onları tanrı kimi qəbul etmək və onların "ilahi" hakimiyyətlərinə tabe olmaq məcburiyyətində qalmışlar. Başqa tərəfdən Babil kahinləri müxtəlif tanrıların kultlarını tətbiq edərək, onların şərəfinə nəhəng məbədlər ([[zikkurat]]lar) inşa edib, cəmiyyətdə dini dünyagörüşü mühitini təmin edərək, insanları özlərinin psixoloji və mənəvi təsiri altında saxlamışlar. Kahinlər zümrəsi çox nüfuzlu və zəngin olmuşdur. Məbədlərdə külli miqdarda sərvət yığılmış, tanrıların və tanrılaşdırılmış çarların şərəfinə qurbanlar kəsilirdi. Tanrılara nəzirlərin verilməsi və qurbanların kəsilməsi hər bir adamın borcu olmuşdur. Babildə, bütün Mesopotamiyada olduğu kimi, məbədlərin fəaliyyəti ən geniş ictimai sahələri əhatə edirdi. Torpaq əraziləri, çeşidli iri və xırda buynuzlu heyvan növləri, kölələr, pul, cavahirat, daşınmaz əmlak və s. onların mülkiyyətində olmuşdur. Kahinlər uzaq və yaxın ölkələrlə karvan və dəniz ticarəti; çeşidli maliyyə əməliyyatları; daşınmaz əmlak alverini aparıb və mülkiyyətlərində olan evləri və bağları icarəyə verirdilər. Bundan başqa, onlar sələmçiliklə də məşğul olurdular. Məbədlərin nəzrində emalatxanalar da fəaliyyət göstərirdilər. Eyni zamanda, məbədlər mədəniyyət və maarif mərkəzləri olmuşlar. Orada kitabxanalar və məktəblər fəaliyyət göstərirdi. Beləliklə bütün bunlardan əldə edilmiş böyük sərvətlər kahinlərin həddən artıq zəngin və varlı sinfə çevrilməsinin əsasını təşkil etmişdir. [[Fayl:Lamashtu plaque 9167.jpg|thumbnail|Lamaştunun şərrindən "qorunmaq" üçün qədim lövhə. Yeni Assur dövrü (e.ə. 934–612). Luvr muzeyi, Paris.]] Səmalarda olan tanrılar, tanrılaşdırılmış çarlar və qəhramanlardan başqa qədim babillilər müxtəlif ruhlara inanırdılar. Onların çoxu yerdə, havada və suda yaşayan şər ruhlar olmuşdur. Bu şər ruhlar bədbəxtçiliyin və xəstəliklərin təcəssümü kimi təsəvvür edilirdilər. Onlarla "mübarizə" aparmaq üçün kahinlər müxtəlif dualar tərtib edib, əhali arasında yayırdılar. Şər qüvvələrdən biri '''Lamaştu''' adlandırılan aslan başlı qadın olmuşdur<ref>Токарев С. А. Мифы народов мира(том 2). — М.: Советская Энциклопедия, 1988, с. 36.</ref>. Babillilərin inanclarına görə, o, yeraltı dünyadan yuxarı qalxaraq bədbəxtçiliklər gətirirdi. Şərdən "qorunmanın" başqa yolu gözmuncuqlarının tətbiq edilməsi olmuşdur. Eyni zamanda kahinlər xəstəliklərə qarşı da dualar tərtib edərək insanların onların vasitəsilə şəfa tapa bilməsini iddia edirdilər. Bütün bu adətlər müxtəlif xalqlar arasında bu günə qədər qalmaqdadır. Babildə falçılıq çox dəbdə olmuşdur. Bu işlə "baru" adlanan kahinlər məşğul olurdular. Onlar fala yuxu yozmaları, su üzərində olan yağ ləkələri, quşların uçuşu, heyvanların hərəkəti əsasında baxırdılar. Ən çox bütlər şərəfinə kəsilmiş heyvanların iç orqanları, xüsusən qaraciyərləri, üzərində fala baxılırdı. Gələcəkdə Babil falının bütün növrəri başqa xalqların arasında da yayılmağa başlamışdır. Yunanlar bu fal növlərini mantika adlandıraraq, onlardan geniş istifadə edirdilər. Bizim zamanəmizdə də bütün bu cür fal növləri və texnikaları qalmaqdadır. Babilin simvolu, himayəçisi və ən ulu tanrısı [[Marduk|Mərduk]] olmuşdur. Əslində bu Babil tanrısının obrazı şümerlərin '''Enlil''' (və ya '''Bel''') tanrısının obrazı ilə qarışdırılmışdır və ona çox vaxt '''Bel-Mərduk''' deyilirdi. Onun haqqında ''"Enuma Eliş"'' əsatirində rəvayət edilmişdir. Babil başqa regionları özünə tabe etdirmişdirsə, deməli, qədim babillilərin fikrincə, onların baş tanrısı başqa xalqların və məntəqələrin tanrılarından daha güclü olmuşdur. Savaşlar zamanı məğlub olan tərəfinin tənrıları da məğlub edilmiş hesab edilirdi; onların məbədləri dağıdılıb, yandırılırdı; bütlərini isə, bəzən, qalib tərəf hərbi qənimət kimi ələ keçirirdi. Barış bağlanırdısa bu bütlər müəyyən şərtlərlə məğlub olunmuş tərəfə geriyə qaytarıla da bilərdi. Ümumiyyətlə bu cür "məntiqi" qədim zamanlardan başlayaraq, bütün rəqabət aparan və savaşan tərəflər tətbiq etmişdir və etməkdə davam edir. Qalib tərəf məğlub edilmişlərin kilsələrini, məscidlərini, mədəni və mənəvi sərvətlərini məhv edərək, öz dəyərlərinin, dinlərinin daha güclü olmasını nümayiş etdirir. Minilliklər keçməsinə, monoteist dinlərin bərqərar olmasına baxmayaraq, bu psixologiya günümüzdə də qalmaqda davam edir. Buna misal kimi XX əsrin sonunda [[Qarabağ münaqişəsi|Qarabağ]], [[Bosniya müharibəsi|Bosniya]], [[Kosovo]] və başqa münaqişələri gətirmək olar. [[Fayl:Marduk and pet.jpg|thumbnail|Qədim Babil möhüründə təsvir olunmuş baş tanrı Mərduk]] Tarixin müəyyən dövrlərində bəzi çarlar və kahinlər çoxtanrılıqdan qurtarıb, bir tanrıya tapınmağa üstünlük vermişlər. Bunun səbəbi ilk növbədə siyasətlə bağlı olmuşdur. Məsələ burasındadır ki, dini dünyagörüşünün hakim ideya olduğu zamanlar, bəzi hallarda, çoxtanrılı panteonlar ölkələnin birliyinə mane olub, xalqın arasında vahid ideologiyanın yaranmasına imkan vermirdi. Bütün bunlar ölkərərin və hökmdarların bir qədər zəifləməsi zamanı daha da çox duyulurdu. Buna görə bəzi hallarda problemi həll etmək üçün mövcud olan tanrılardan birini seçib, ona daha da çox tapınmaga üstünlük verilirdi. Bu halda başqa tanrıların olması inkar edilmirdi. Lakin onlardan birinə tapınmanın daha əlverişli olması təbliğ edilirdi. Buna elmi dildə monolatriya deyilir. Babildə də müəyyən dövrlərdə monolatriyanın tətbiq edilməsinə cəhdlər olunmuşdur. Şəhərin baş tanrısı Mərduk tapınmağa layiq yeganə tanrı elan edilirdi. Başqa tanrıların mövcud olması isə, Mərdukun başqa təzəhürləri və ifadə olunması kimi izah edilirdi. Yəni, məsələn, hansısa tayfa və ya ailə tanrılarının mövcudluğu əslində Mərdukun başqa adla, forma ilə, rəvayətlə ifadə edilməsi kimi izah edilirdi. Bu təzahürlərə tapınmaqdansa, Mərdukun özünə tapınmaq daha məqsədəuyğun və xeyrli hesab olunurdu. Bəzən isə, hansısa baş tanrının kahinləri o qədər çox nüfuza malik olmuşlar ki, artıq çarların işlərinə qarışıb, onları hətta devirə də bilərdilər. Bu halda çarlar onlarla hesablaşmaq məcburiyyətində qalırdılar. Bu cür hallar dünyəvi və dini hakimiyyətin bir-biri ilə çarpışmasına gətirib çıxarırdı. Gələcəkdə də bu problem papaz-kral, xəlifə-sultan (imam-sultan) münasibətləri kimi təzahür olurdu və bu gün də olmaqdadır. Dini xadimlər cəmiyyətdə mənəviyyat problemlərini əsas gətirərək öz nüfuzlarını, iqtisadi və siyasi rollarını artırmağa cəhd edirlər. Dünyəvi hakimiyyət, iş adamları, iqtisadi, siyasi və ticarət elitaları isə bunun qarşısının alınmasında maraqlı olurlar. Babildə çarlar və ticarət elitaları, bu gün olduğu kimi, dini zümrələrin həddən çox artmış nüfuzuna qarşı çarpışaraq müxtəlif vasitələrdən istifadə edirdilər. Bu vasitələrdən biri bir monolatriyanı başqası ilə əvəz edilməsi olmuşdur. Belə ki, kahinlərə qarşı çarpışmış Babilin sonuncu çarı Nabonidus dini islahatçılıq siyasətini aparmış və ənənəvi Mərduk kultunu ay tanrısı Sinin kultu ilə əvəz etməyə çalışmışdır. Lakin bu islahat uğursuz başa çatmışdır. Babil kahinləri Nabonidusun siyasətinə etiraz edərək ona qarşı güclü müxalifət yarada bilmişlər. Onlar Babul dövlətini zəiflətmiş, onun İran imperiyası tərəfindən istila edilməsi üçün zəmin yaratmışdır və hətta bu barədə iranlılarla gizli danışıqlar aparmışlar. Əvəzində İran şahları onlara Mərduk kultunun qorunması və onların nüfuzlarının saxlanılmasını vəd etmişlər. Beləliklə Nabonidusun dini islahat cəhdi uğursuzluqla nəticələnmiş və sonda Babil imperiyasının mövcudluğuna son qoyulmuşdur. == Babil Əhdi-Ətiq, Əhdi-Cədid və Quranda == Yəhudi, Xristian və İslam ənənələrində Babillə bağlı bir sıra rəvəyətlər vardır. Məsələn, [[Əhdi-Ətiq]]ə görə ([http://www.yeniheyat.com/index.php/en/toevrat/yaradls Yaradılış] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140627160432/http://yeniheyat.com/index.php/en/toevrat/yaradls |date=2014-06-27 }} 11: 1–9), Babildə insanlar yığışıb, böyük bir şəhər və qüllə inşa etmək fikrinə düşdülər. Tanrı bu əməli bəyənməmiş, onların əməllərinin qarşısının alınması üçün dillərini qarışdırmışdırdır. Bundan sonra insanlar yer üzünə səpələnmişlər. [[Əhdi-Cədid]]in [http://www.yeniheyat.com/index.php/en/incil/vhy "Vəhy"] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140823084001/http://yeniheyat.com/index.php/en/incil/vhy |date=2014-08-23 }} kitabında isə Babil "'''dünyanın fahişələrinin və iyrəncliklərinin anası'''"'' (17: 1–5) adlandırılır. Babil ilk xristianların inandıqlarına görə bütpərəst, əxlaqsız, mənəvi dəyərləri itirmiş, təkəbbürlü bir şəhər olmuşdur. Məhz buna görə də o məhv olmuşdu. O zaman Romada da buna bənzər vəziyyət yaranmışdır. Roma imperiyasını istibdad, ədalətsizlik və əxlaqsızlıq dalğası bürümüşdü. İmperatorlar və onların canişinləri ilk Məsihi (Xristian) icmalarını və imanlı insanları təqib edirdilər. Bu səbəblərlən də məsihilər Romanı Babillə müqayisə edirdilər və inanırdılar ki, bu təkəbbürlü və əxlaqsız şəhəri Babilin aqibəti gözləyir. Məşhur xristian ilahiyyatçısı [[İrineus Lionlu|Lionlu İrineus]] yazırdı ki, "Vəhyin" bu misraları Romadan bəhs edir və burada onun dağılması haqqında öncədən xəbər verilir<ref>Lionlu İrineus. "Hereslə qarşı", 5; 30; 13.</ref>. İslam qaynaqlarında da Mesopotamiya sivilizasiyası ilə xüsusən, Babillə əlaqəli ayələr və başqa rəvayətlər vardır. Orada yaşayan xalqlar Quranda "[[sabiilər]]" adlandırılır. Həm də sabiilik onların dini inanclarına da deyilir. Quranda onlar haqqında bir neçə ayə vardır (2: 62, 5: 69, 22:17). Bu ayələri şərh edən təfsirçilər sabiilər haqqında maraqlı açıqlamalar vermişlər. Kurtubiyə görə onlar "ulduzlara tapınan bir qövmdür"<ref>{{Cite web |title=Kurtubi tefsiri |url=http://www.multimediaquran.com/quran/turkce/022/22-kurtubi.htm |access-date=2014-11-20 |archive-date=2012-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625000654/http://multimediaquran.com/quran/turkce/022/22-kurtubi.htm |url-status=dead }}</ref>. Təbəri onların kim olduğu haqqında müsəlman ənənəsində çeşidli fikirlərin olduğu haqqında bilgi vermişdur. Onları "dinləri olmayan bir topluluq", "Yəhudilik, Xristianlıq ve Məcusilik arasında olan bir topluluq", "Mosul civarında yaşayan və "Lə ilahə İlləllah" deyən, fəqət hər hansı bir dini və kitabi qəbul etməyən, heç bir dini əməl işlətməyən ve Rəsulullaha da iman etməyən bir topluluq", "mələklərə tapnınan, eynı zamanda qibləyə doğru dönüb namaz qılan və Zəbur oxuyan bir qövm" kimi tərif edirdilər<ref>{{Cite web |title=Təbəri təfsiri |url=http://www.multimediaquran.com/quran/turkce/002/2-taberi1.htm |access-date=2014-11-20 |archive-date=2012-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625020816/http://multimediaquran.com/quran/turkce/002/2-taberi1.htm |url-status=dead }}</ref>. Bundan başqa, Quranda sehrin Babil şəhərində yaranmasından bəhs edilir (2: 102). Müsəlman ənənəsində də Babilin insanların dillərinin qarışdığı yer olması haqqında rəvayətlər vardır. Bəlkə də onlar yəhudi ənənəsindən alınmışdır. Kurtubinin təfsirində deyilir ki, Babil "yer üzündə olan bir bölgənin adıdır. İraq və çevrəsi olduğu söylənmişdir". "Nəmrudun taxtı yıxılınca orada dillərin dağılmasından (təbəlbül) dolayı bu ismin verildiyi söyləndiyi kimi; səbəbinin uca Allah, Adəm oğullarının dilləri arasında fərqlilik olmasını murad edince bir rüzgar göndərdi ve bu rüzgar dəyişik yerlərdən onları Babilde topladı və Allah orada onların dillərini dağıtdı, sonra da bu rüzgar onları dünyanın dörd tərəfinə dağıtdı. Əslində bu adı almasına səbəbin bu olduğu söylənmiştir. Bəlbələ… "dağıtmaq" deməkdir".<ref>{{Cite web |title=Kurtubi təfsiri. |url=http://www.multimediaquran.com/quran/turkce/002/2-taberi1.htm |access-date=2014-11-20 |archive-date=2012-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625020816/http://multimediaquran.com/quran/turkce/002/2-taberi1.htm |url-status=dead }}</ref> Məşhur müsəlman tarixçisi [[Təbəri]] isə ''"Tarix"'' kitabında Babildə [[Nəmrud]] tərəfindən inşa edilən bir qüllə haqqında yazmışdır. Ancaq Allah onu yıxıb, o zamana qədər eyni dildə danışan insanların dilini 72-yə ayırır. Quranda daha bir qüllə haqqında məlumat verilir. Ancaq burada hadisələr Babildə deyil, Misirdə inkişaf etmişdir. Peyğəmbər Musa ilə razılaşmayan Firon özünü tanrı hesab edərək deyir: ''"Ey əyanlar! Mən sizin üçün özümdən başqa bir tanrı olduğunu bilmirəm. Ey Haman! Mənim üçün od qalayıb palçıqdan kərpic bişir və bir qüllə tikdir ki, (ora qalxıb) bəlkə, Musanın tanrısına tamaşa edim. Axı mən onu həqiqətən yalançı sayıram!'' (28: 38). Göründüyü kimi uca tapınaqların və başqa dini tikililərin, məqbərələrin inşası təkcə Babildə deyil, həm də başqa yerlərdə də aparılırdı. Misirdə də uca tikililər (piramidalar) bu günə qədər qalmaqdadır. Onlar da əslində qüllə növləridir. Misirlə Babilin mədəni, iqtisadi, ticari əlaqələri olmuşdur. Bu səbəbdən mədəniyyətlərin və üslubların bənzərliyi təbii haldır. Bu cür hündur tikililər hər iki ölkədə inşa edilirdi. Qüllə sahibi bununla özünü tanrılaşdırır, yüksəklərə qalxaraq özünü tanrıların əhatəsində olduğunu zənn edirdi. Mesopotamiyada da [[zikkurat]]ların zirvə nöqtələrində tanrıların olduqları düşünülürdü və oralar tapınma yeri olmuşdur. Mesopotamiyada bütlərə, ulduz və planetlərə tapınmağın adi hal olduğu peyğəmbər [[İbrahim]]lə bağlı hədislərdə əks olunmuşdur. O zülmkar çar [[Nəmrud]]un hakimiyyəti zamanı [[Mesopotamiya]]dada doğulmuşdur<ref>Əhdi Ətiqə görə İbrahim (Abraham) peyğəmbərin vətəni Mesopotamiyanın Ur şəhəridir (Yaradılış, 11: 31).</ref>. Quranda Allah axtarışında olan İbrahim, öncə ulduza, sonra aya, daha sonra günəşə müraciət etmişdir. Ancaq düşünərək, onlara tapınmanı rədd etmiş və Allahın birliyinə iman etmişdir (Quran, 6: 76–79). Bu düşuncələr zamanı başqa obyektləri rədd edən İbrahim, Allaha iman gətirmiş və qövmünün tapındığı bütləri dağıtmışdır. Bu əməlinə görə çar Nəmrud onu diri-diri oda atmış, lakin Allah İbrahimi qorumuş və o oddan sağ çıxmışdır. Çar Nəmrud haqqında Əhdi Ətiqdə (Yaradılış, 10:8–12) də rəvayətlər vardır. [http://www.yeniheyat.com/index.php/en/peygmbrlrin-kitablar/mikeya Mikeya peyğəmbərin] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140627132342/http://yeniheyat.com/index.php/en/peygmbrlrin-kitablar/mikeya |date=2014-06-27 }} kitabında (5: 6) isə Assur Nəmrud ölkəsi adlanır. Lakin yəhudi dini ədəbiyyatında o bütpərəst kimi təqdim edilir. O, Babil qülləsinin inşasını təşkil etmiş və İbrahim peyğəmbəri Allaha ibadət etdiyinə görə oda atmış, lakin o oradan diri çıxmışdır<ref>{{Cite web |title=P. Моше Вейсман. Мидраш рассказывает. Недельная глава Ноах (часть 2). |url=http://toldot.ru/rus/articles/art/2252 |access-date=2014-11-20 |archive-date=2008-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102072415/http://toldot.ru/rus/articles/art/2252 |url-status=live }}</ref>. Yəni bu yəhudi mətnlərinin məzmunu Quranla üst-üstə düşür. == Abidələri == == Qalereya == <gallery> Fayl:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg|[[Semiramidanın asma bağları]] Fayl:Walls of Babylon 3 RB.JPG|Babil divarları və qapısı (fraqment) Fayl:Hanging Gardens of Babylon.jpg|Babil qülləsi və Semiramidanın asma bağları Fayl:Plan of Babylon RB.JPG|Babil (şəhərin planı) Fayl:US Navy 030529-N-5362A-001 A U.S. Marine Corps Humvee vehicle drives down a road at the foot of Saddam Hussein's former Summer palace with ruins of ancient Babylon in the background.jpg|Babil şəhərinin (arxa planda) və [[Səddam Hüseyn]]in keçmiş yay iqamətgahının (ön planda) xarabalıqları Fayl:Charles Le Brun - Entry of Alexander into Babylon.JPG|[[Makedoniyalı İsgəndər]]in Babilə daxil olması (Charles Le Brun) Fayl:Walls of Babylon 2 RB.JPG|Babil qala divarları Fayl:Babylon detail2 RB.JPG|Babil qalasının divarı (fraqment) Fayl:Babylon2.jpg|Babil Fayl:Ancient City of Babylon.jpg|Babil şəhərinin qalıqları Fayl:Gate of Kasr-esh-Shema' (Babylon) (c.1830) - TIMEA.jpg|Babilistanda Qəsr esh Şema Qapısı (1830-cu ildəki görünüşü) Fayl:Ishtar gate from the west.png|İştar qapısının qərb tərəfdən müasir görünüşü Fayl:Ishtar gate 2.jpg|[[İraq]]ın [[Hillə|Əl-Hillə]] şəhərində [[İştar darvazası|İştar qapısı]] tarixən yerləşdiyi yerin yaxınlığında yeni materiallardan düzəldilmiş surəti. Fayl:بوابة عشتار.jpg|İştar Qapısının qalıqları Fayl:Pergamonmuseum Babylon Ischtar-Tor.jpg|[[İştar darvazası|İştar Qapısı]] [[Berlin]]in [[Ön Asiya Muzeyi]]ndə Fayl:Hanging Gardens of Babylon model.jpg|Semiramidanın asma bağları (rekonstruksiya) Fayl:Babylon; the city Wellcome L0047680.jpg|Babil şəhəri və [[Babil qülləsi|Babil Qülləsi]] (qravür) Fayl:Tales of Old Lusitania - Tower of Babylon.jpg|Babil Qülləsi (rəsm) Fayl:The Tower of Babel Alexander Mikhalchyk.jpg|Babil Qülləsi (rəsm) Fayl:Babylon tower.jpg|Babil Qülləsi (rəsm) Fayl:Tower of Babylon.jpg|Babil Qülləsinin qalıqları Fayl:WLANL - jankie - De toren van Babel, Pieter Bruegel de Oude (circa 1565).jpg|Babil qülləsi ("De Toren van Babel", [[Pieter Bruegel de Oude]], 1565) </gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == # [[Aydın Əlizadə]]. [http://alizadeh.narod.ru/meqaleler/10.html Qədim Babil: tarix, mədəniyyət, elm və astrologiya] // [http://www.elibrary.az/cgi/irbis64r/cgiirbis_64.exe?LNG=az&C21COM=S&I21DBN=DM&P21DBN=DM&S21FMT=fullwebr&S21ALL=(%3C.%3EK%3DBABIL$%3C.%3E)&FT_REQUEST=&FT_PREFIX=&Z21ID=&S21STN=1&S21REF=&S21CNR=30 Dövlət və Din ictimai fikir toplusu. — 2009. — N 3 — S. 85–98] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311150554/http://elibrary.az/cgi/irbis64r/cgiirbis_64.exe?c21com=s&ft_prefix=&ft_request=&i21dbn=dm&lng=az&p21dbn=dm&s21all=(%3C.%3Ek=babil$%3C.%3E)&s21cnr=30&s21fmt=fullwebr&s21ref=&s21stn=1&z21id= |date=2016-03-11 }} ('''1.''' ''"Tarix"'', '''2.''' ''"Babilin özəllikləri"'', '''3.''' ''"Babil elmi"'' fəsillərinin mənbəyi). # [[Aydın Əlizadə]]. [http://elibrary.az/cgi/irbis64r/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=DM&P21DBN=DM&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%C6%8Flizad%C9%99,%20Ayd%C4%B1n Qədim Babil dini] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150331160248/http://elibrary.az/cgi/irbis64r/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=DM&P21DBN=DM&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%C6%8Flizad%C9%99,%20Ayd%C4%B1n |date=2015-03-31 }} // Dövlət və Din ictimai fikir toplusu. — 2009. — N 9/10. — S. 185–190 — ('''4.''' ''"Babil dini"'' fəslinin mənbəyi). == Ədəbiyyat == # Oates J. Babil. Ankara,2004. # Friedell E. Mısır Ve Antik Yakın Doğunun Kültür Tarihi. Ankara, 2006. # I. L. Finkel, M. J. Seymour, Babylon, [[Oxford University Press]], 2009 ISBN 0-19-538540-3 # Joan Oates, Babylon, Thames and Hudson, 1986. ISBN 0-500-02095-7 (hardback) ISBN 0-500-27384-7 (paperback) # The Ancient Middle Eastern Capital City — Reflection and Navel of the World by Stefan Maul ("Die altorientalische Hauptstadt — Abbild und Nabel der Welt," in Die Orientalische Stadt: Kontinuität. Wandel. Bruch. 1 Internationales Kolloquium der Deutschen Orient-Gesellschaft. 9.–1 0. Mai 1996 in Halle/Saale, Saarbrücker Druckerei und Verlag (1997), p. 109–124. # Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Babylon". Encyclopædia Britannica 3 (11th ed.). [[Cambridge University Press]]. pp. 98–99. # "UNESCO: Iraq invasion harmed historic Babylon" . Associated Press. July 10, 2009. # George, A. R. Babylonian Topographical Texts . — Louvain: Peeters, 1992. — 504 p. — (Orientalia Lovaniensia Analecta, 40). — ISBN 978-90-6831-410-6. # Klengel-Brandt, E. Babylon (англ.) // E. M. Meyers. The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East. — Oxford University Press, 1997. — Vol. 1 (ABBA-CHUE). — P. 251–256. — ISBN 978-019-50-6512-1. # Stronk, J. P. Ctesias' Persian History. Part I: Introduction, Text, and Translation . — Düsseldorf: Wellem Verlag, 2010. — 438 p. — ISBN 978-3-941820-01-2. # В. А. Белявский. Вавилон легендарный и Вавилон исторический # Геродот. История в девяти книгах / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Под общ. ред. С. Л. Утченко. Ред. перевода Н. А. Мещерский. Ответственный редактор С. Л. Утченко. — Л.,: Наука, 1972. — 600 с. — (Памятники исторической мысли). — 50 000 экз. # История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Ч. 1. Месопотамия / Под ред. И. М. Дьяконова. — М.,: Наука, 1983. — 534 с. — 25 050 экз. == Həmçinin bax == * [[Mesopotamiya]] * [[Şumer]] * [[Akkad]] * [[Assuriya]] * [[Qədim Mesopotamiya dini]] * [[Mesopotamiya tanrılarının siyahısı]] [[Kateqoriya:Babil| ]] [[Kateqoriya:Babilistan]] [[Kateqoriya:Mesopotamiya]] [[Kateqoriya:Mesopotamiya tarixi]] [[Kateqoriya:İraqdakı arxeoloji abidələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs şəhərlər]] [[Kateqoriya:Asiyanın tarixi dövlətləri]] [[Kateqoriya:Şəhər-dövlətlər]] hfyoo1ey8g6wr85apzb8g30gac8md98 Şeyx Məhəmmədəli Hüseyinoğlu 0 74673 8981662 8413801 2026-06-28T08:32:34Z Araz Yaquboglu 17991 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981662 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı}} {{Vəzifəli şəxs |adı = Şeyx Məhəmmədəli Hüseynoğlu |orijinal adı = Şeyx Məmməhmədli Axund Ağa Hüseyin oğlu }} '''Şeyx Məhəmmədəli Hüseynoğlu''' (''Şeyx Məhəmmədəli ibn Hüseyn ibn Allahyar'', gürcücə: შეიხ მაგომედალი ჰუსეინოღლი; {{DVTY}}) — 1930–1935-ci illərdə [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani İdarəsinin sədri, görkəmli din xadimi, ilahiyyatçı mütəfəkkir. == Həyatı == Şexy Məhəmmədəli Axund Ağa Hüseyin oğlu 1889-cu ildə [[Borçalı]]nın Sarvan kəndində (indiki [[Marneuli]] şəhəri) görkəmli din xadimi Axund Ağa Hüseyn Allahyar oğlunun ailəsində dünyaya göz açmışdır. İlk uşaqlığı Sarvanda və [[Tiflis]] şəhərində keçmişdir. Uşaqlıqdan babası Allahyar ağanın himayəsində tərbiyə almışdır. Erkən gəncliyində Şeyx Məmmədəli ərəb, fars və rus dillərində sərbəst danışa və yaza bilirdi. Şeyx Məhəmədəli İlk gənclik çağlarından [[Sarvan]]da fəaliyyət göstərən islam məktəbində təhsil almışdır. 1915-ci ildən sonra [[İran]]da, [[Məşhəd]] Ali Dini Mədrəsəsini bitirmiş. Daha sonra islam hüququ və ilahiyyat üzrə ali dini təhsilini [[Bağdad]] Mədrəsəsində davam etdirmişdir. 1925-ci ildən sonra Şeyx Məhəmmədəli [[Borçalı]]ya qayıdır və [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani idarəsində fəaliyyətə başlayır. Lakin sovet rejiminin islam dininə qarşı apardığı ateist siyasət Şeyx Məhəmmədəlinin əli-qolunu bağlayır. 1929-cu ildən etibarən Şeyx Məhəmmədəli evində təxminən 20 min ədəd kitab və əlyazmadan ibarət kitabxana təşkil etmişdir. 1927-ci ildən etibarən [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani İdarəsi Qazilər Şurasının üzvü olmuşdur. 1930-cu ildə [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani İradarəsinin Sədri seçilmişdir və və vəzifəni 1935-ci ilə qədər icra etmişdir. Şeyx Məhəmmədəlinin müsəlman əhalisi arasındakı böyük nüfuzu ovaxtkı [[Gürcüstan SSR]]-nin və [[ZSFSR]]-in kommunist rəhbərliyinin xoşuna gəlmirdi. 1935-ci ildə Şeyx Məhəmmədəlinin [[Gürcüstan SSR]] XDİK (NKVD) Baş Siyasi İdarəsi tərəfindən həbs edilərək Sibirə sürgün olunmuşdur. 1937-ci ildə saxta ittiham əsasında güllələnmişdir. Şeyx Məhəmmədəlinin həbs edildikdən sonra onun təşkil etdiyi kitabxana yandırılmışdır. == Ədəbiyyat == * Məmməd Sarvan. "Ulu Borçalı". Bakı, "Elm", 1998, − 370 səh. İSBN 5-8066-0850-6 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{şəxs-qaralama}} cp0nu0fmfuyp49guia54u5c8535m4o8 8981664 8981662 2026-06-28T08:33:07Z Araz Yaquboglu 17991 /* Həyatı */ 8981664 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı}} {{Vəzifəli şəxs |adı = Şeyx Məhəmmədəli Hüseynoğlu |orijinal adı = Şeyx Məmməhmədli Axund Ağa Hüseyin oğlu }} '''Şeyx Məhəmmədəli Hüseynoğlu''' (''Şeyx Məhəmmədəli ibn Hüseyn ibn Allahyar'', gürcücə: შეიხ მაგომედალი ჰუსეინოღლი; {{DVTY}}) — 1930–1935-ci illərdə [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani İdarəsinin sədri, görkəmli din xadimi, ilahiyyatçı mütəfəkkir. == Həyatı == Şexy Məhəmmədəli Axund Ağa Hüseyin oğlu 1889-cu ildə [[Borçalı]]nın Sarvan kəndində (indiki [[Marneuli]] şəhəri) görkəmli din xadimi Axund Ağa Hüseyn Allahyar oğlunun ailəsində dünyaya göz açmışdır. İlk uşaqlığı Sarvanda və [[Tiflis]] şəhərində keçmişdir. Uşaqlıqdan babası Allahyar ağanın himayəsində tərbiyə almışdır. Erkən gəncliyində Şeyx Məmmədəli ərəb, fars və rus dillərində sərbəst danışa və yaza bilirdi. Şeyx Məhəmədəli İlk gənclik çağlarından Sarvanda fəaliyyət göstərən islam məktəbində təhsil almışdır. 1915-ci ildən sonra [[İran]]da, [[Məşhəd]] Ali Dini Mədrəsəsini bitirmiş. Daha sonra islam hüququ və ilahiyyat üzrə ali dini təhsilini [[Bağdad]] Mədrəsəsində davam etdirmişdir. 1925-ci ildən sonra Şeyx Məhəmmədəli [[Borçalı]]ya qayıdır və [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani idarəsində fəaliyyətə başlayır. Lakin sovet rejiminin islam dininə qarşı apardığı ateist siyasət Şeyx Məhəmmədəlinin əli-qolunu bağlayır. 1929-cu ildən etibarən Şeyx Məhəmmədəli evində təxminən 20 min ədəd kitab və əlyazmadan ibarət kitabxana təşkil etmişdir. 1927-ci ildən etibarən [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani İdarəsi Qazilər Şurasının üzvü olmuşdur. 1930-cu ildə [[Zaqafqaziya]] Müsəlmanları Ali Ruhani İradarəsinin Sədri seçilmişdir və və vəzifəni 1935-ci ilə qədər icra etmişdir. Şeyx Məhəmmədəlinin müsəlman əhalisi arasındakı böyük nüfuzu ovaxtkı [[Gürcüstan SSR]]-nin və [[ZSFSR]]-in kommunist rəhbərliyinin xoşuna gəlmirdi. 1935-ci ildə Şeyx Məhəmmədəlinin [[Gürcüstan SSR]] XDİK (NKVD) Baş Siyasi İdarəsi tərəfindən həbs edilərək Sibirə sürgün olunmuşdur. 1937-ci ildə saxta ittiham əsasında güllələnmişdir. Şeyx Məhəmmədəlinin həbs edildikdən sonra onun təşkil etdiyi kitabxana yandırılmışdır. == Ədəbiyyat == * Məmməd Sarvan. "Ulu Borçalı". Bakı, "Elm", 1998, − 370 səh. İSBN 5-8066-0850-6 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{şəxs-qaralama}} 3jqway3xlo6p898rkcy0g3oz84knbg0 Başqırdlar 0 74790 8981495 8850258 2026-06-28T01:22:43Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981495 wikitext text/x-wiki {{Xalq |adı = Başqırdlar<br/>башҡорттар |şəkil = |şəklin izahı = Başqırdılar ənənəvi geyimdə |ümumi sayı = 1 800 000 |ərazi1 = {{RUS}} |sayı1 = 1 584 554 |ref1 = (2010)<ref name="Национальный состав населения Российской Федерации">Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" - ''Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года'' :[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131204011922/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls |date=2013-12-04 }}</ref> |ərazi2 = {{KAZ}} |sayı2 = 17 073 |ref2 = (2012)<ref name="Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года">Агентство Республики Казахстан по статистике: [http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar |date=2012-11-15 }}</ref> |ərazi3 = {{UKR}} |sayı3 = 4 253 |ref3 = (2001)<ref>Population statistics of Eastern Europe: [http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm Ethnic composition of Ukraine 2001] {{Wayback|url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm |date=20230223121210 }}</ref> |ərazi4 = {{KGZ}} |sayı4 = |ref4 = |ərazi5 = {{TJK}} |sayı5 = 872 |ref5 = (2000)<ref name="Татары, башкиры Таджикистана">'''MINORITY.TJ''' - При финансовой поддержке центра ОБСЕ в Душанбе: Национальные меньшинства Таджикистана :[http://www.minority.tj/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=11 Татары, башкиры Таджикистана] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305003209/http://www.minority.tj/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=11 |date=2016-03-05 }}</ref> |ərazi6 = {{BLR}} |sayı6 = 607 |ref6 = (2009)<ref>Population statistics of Eastern Europe: [http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Ethnic composition of Belarus 2009] {{Wayback|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |date=20111123095511 }}</ref> |ərazi7 = {{EST}} |sayı7 = 152 |ref7 = (2000) |dili = [[Başqırd dili]] |dini = [[Sünni]] [[islam]] |daxildir = [[Türk xalqları]] |qeyd = }} '''Başqırdlar''' və ya '''Başqurdlar''' — [[Türk xalqları]] qrupunun bulqar yarımqrupuna aiddir. Başqırdlar haqqında ilk tarixi məlumatlar IX-X əsrlərə aid ərəb mənbələrində verilir. Mənbələrdə onlar «başkorf» və ya «başqırd» kimi qeyd olunmuşdular. Başqırdlar Volqa Bulqar dövləti yaranandan sonra onlara tabe oldular. XIII əsrdən Başqırdlarda feodal münasibətləri yarandı. 1236-cı ildə Batu xanın monqol qoşunları Volqa-Bulqar dövlətini süquta uğratdı, həmçinin Başqırdıstan torpaqları da onların işğalı altına düşdü. Başqırdlar Qızıl Ordaya xəz ilə yasaq (vergi) ödəyirdilər. Bundan başqa mal-qaranın sayının onda bir hissəsi də onlara verilirdi. XIV əsrdə Başqırdıstan ərazisi Qızıl Orda xanı Toxtamışla Əmir Teymur arasında döyüş (1391-ci il-Gündüzcə döyüşü) meydanına çevrilmişdi. XV əsrdə Başqırdıstanın xeyli hissəsi Noqay Ordasının tərkibinə qatılmışdı. Uraldan şərqdə yaşayan başqırdlar isə əvvəlcə Sibir, sonra Qazan xanlığına tabe edilmişdi.Bununla da, Başqırd torpaqları dövlətlər arasında parçalanmışdı. Əvvəllər başqırdların ictimai həyatında mühüm rol oynamış «yıyın» adlanan xalq yığıncağı daha çağrılmırdı. Indi Başqırd tayfalarını Noqay və Sibir (tatar) dövlətlərinin murzaları və tarxanları idarə edirdilər. XIV-XV əsrlərdə sinfi təbəqələşmə nəticəsində başqırdlarda iri «biy»lər (bəylər) meydana çıxmışdı ki, onlar da Sibir və Noqay xanlarının hakimlərinə qarşı mübarizəyə başlamışdı. == Başqırdların Rusiyanın əsarəti altına düşməsi == 1552-ci ildə Qazan xanlığını ruslar işğal etdilər və başqırd tayfaları da onların təcavüzünə məruz qaldılar. Əvvəlcə başqırdların minq tayfası, 1556-cı ildə isə userqan, qıpçaq, burzan və başqaları da Rusiyanın tabeliyini qəbul etdilər. 1598-ci ildə ruslar Sibir xanlığının işğalını başa çatdırdılar və bununla da başqırd torpaqları da tamamilə rus dövlətinin tərkibinə qatıldı. Başqırdlar Rusiyaya yasaq formasında xəz və bal verirdilər. Rusiya Başqırd torpaqlarında daha da möhkəmlənmək üçün başqırd hakimlərini, tarxanlarını öz tərəfinə çəkir, eyni zamanda mərkəzdən bura rus ailələri köçürür və hərbi-strateji əhəmiyyətli şəhərlər salırdı. 1574-cü ildə Ufa şəhəri salındı və 1586-cı ildə isə inzibati mərkəzə çevrildi. Bundan sonra Başqırd torpağında [[Birsk]], Çelyabinsk, Tabınsk və Orenburq şəhər-qalaları tikildi. Bu şəhrlərdə Rusiyanın müxtəlif yerlərindən köçürülmüş əhalidən başqa rus əsgər və zabitləri də yerləşdirilirdi. Ufa şəhərində oturan rus voyevodası başqırdların hakimi sayılırdı. Ağır müstəmləkə rejimi ilə razılaşmayan başqırdlar üsyana qalxdılar. 1662-1664-cü illəri əhatə edən bu üsyanda çoxlu rus ailələri Başqırdıstandan qovulmuş, bir çox qəddar rus hakimləri öldürülmüşdü. Rusiya hökuməti böyük bir ordu yeritməklə bu üsyanı qəddarcasına yatırtmışdı. Başqırd üsyanları, demək olar ki, bütün XVIII əsr boyu müəyyən fasilələrlə davam etmişdir. == Din == Başqırdlar əsasən müsəlmandır. == Başqırdıstanın ərazisi, əhalisinin milli və sosial tərkibi == Başqırdıstanın Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra Ufa şəhəri quruldu. Ufa şəhəri ətraf əraziləri ilə birlikdə Ufa uyezdində, XVIII əsrin başlanğıcından isə Ufa əyalətində birləşdirildi. Ufa əyalətinin tərkibinə Kazan qubeyrniyası, 1744-cü ildən isə Orenburq daxil edildi. Başqırdların əraziləri XVIII əsrlərdən etibarən Uralın orta və cənub hissəsini, Bela və Kama çayları arasında yerləşən meşə-çöl və çöl zonalarını, Yaik çayının orta axarına qədər olan cənub hissəsini, habelə Yaikin orta axarının çöl zonarını əhatə edir. XVIII əsrin birinci yarısında Başqırdıstan 4 "yola" (inzibati dairə) bölünmüşdü. Mərkəz və cənub hissə (Başqırdıstanın)-Noqay yolu, qərb hissə-Kazan yolu, (Uralarxası şərq və) Cənubi Uralarxası torpaqların şərq hissəsi-Sibir yolu, Ufadan şimala uzanan nazik zolaq Osin yolu adlanırdı. Yollar isə öz növbəsində volostlara bölünmüşdü. XVIII əsrin ortalarında 42 volost qeydə alınmışdı. Volostlarda inzibati və polis hakimiyyəti başqırd starşinası və yüzbaşının ixtiyarında idi. Hər bir volostda əhalinin sayından asılı olaraq bir neçə starşina fəaliyyət göstərirdi. Başqırdıstan Rusiyanın milli tərkibinə görə ən çoxsaylı əyalətlərindən biri hesab olunur. Burada başqırdlardan savayı yüz minlərlə rus, tatar, çuvaş, mari, udmurt və s. xalqlar yaşayırlar. Ufa voyevodası polkovnik Lyutkinanın 1744-cü ildə verdiyi məlumata görə "Başqırdıstanda həmin dövrdə 75 185 rus yaşayırdı". Sonrakı illərdə bu ərazilərdə rus əhalisinin artması bura Mərkəzi Rusiyadan köçürülən rus kəndlilərinin və yeni yaradılmış dağ-mədən sənaye sahələrində işləyən işçilərin hesabına oldu. Başqırdıstanda şəhər əhalisi əsasən Ufada, Birskdə, Menzelində, Osda və s. yerlərdə yaşayırdılar. Bu şəhərlər sənətkarlıq-ticarət mərkəzi olmaqdan başqa, həm də rus hərbi xidmətçilərinin yerləşdiyi qəsəbələr hesab olunurdu. Birski şəhərində 700 mülkdən yarısı hərbi xidmətçilərin əlində idi. Menzelin şəhərində əhalinin əsas hissəsini dvoryanlar (zadəgan) və kazaklar təşkil edirdi. Ufada 160 mülkdən onlarla mülk Polşa şlyaxtaçılarına, yerdə qalan hissələr isə rus dvoryanlarına və yeni xristianlığı qəbul etmişlərə verilmişdi. == Əhalinin məşğuliyyəti == XVIII əsrin I yarısından başqırdlar köçəri-maldar təsərrüfatından əkinçiliyə və oturaq həyata keçməyə başladılar. Başqırdıstanın şimal və qərbində, belə ki, Osin və Kazan yolları əhatəsində olan torpaqlarda əhali tamamilə oturaq əkinçi-maldar təsərrüfatına keçmişdi. Başqırdıstanın cənub və şərqində-Noqay və Sibir yollarına aid olan ərazilərdə əhali 2 hissəyə ayrılmışdır. Həm maldarlıqla, həm də əkinçi-maldarlıqla məşğul olurdular. Başqırdıstanın Sibir və Noqay «yollarında» çoxlu heyvanlar dəvə, at, inək və qoyun saxlayırdılar. Qış heyvanlar üçün çox ağır keçirdi. Çünki qış üçün quru ot tədarükü az görülürdü. Başqırdlar kəndlərində ancaq qışda yaşayırdılar, yayda onlar öz volostlarının ərazisi dairəsində köç edirdilər. Əhali arasında arıçılıq və ovçuluq məşğuliyyəti geniş yayılmışdı. Başqırdlar köçəri-maldarlıqla məşğul olmalarına baxmayaraq onların 10-15 həyətdən ibarət olan daimi kəndləri var idi. Çox nadir hallarda 50-100 həyətdən ibarət kəndlərə rast gəlmək olardı. Hər bir kənd yay vaxtı kiçik qruplara bölünərək öz volostları daxilində özləri üçün əvvəlcədən müəyyən olunmuş yerlərə köç edirdilər. XVIII əsrin birinci yarısında Kazan və Osin yollarında əkinçilik böyük sürətlə inkişaf etməyə başlamışdı. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Türkdilli xalqlar}} [[Kateqoriya:Başqırdlar| ]] [[Kateqoriya:Türk xalqları]] [[Kateqoriya:Rusiyada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Ural tarixi]] [[Kateqoriya:Avropada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Qazaxıstanda yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Rusiyada yaşayan müsəlman etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Avropadakı yerli xalqlar]] d38clezl5mps5ijzw0e0xbt1fi7m2nx Heyvanların qorunması 0 76771 8981260 8457675 2026-06-27T17:41:10Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981260 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} Dənizdə yaşayan heyvanlar üçün qitələr, qitələrdə yaşayanlar üçün isə dənizlər keçilməz coğrafi sədlərdir. İlk su heyvanı (xərçəng, balıq və s.) quruya çıxarıldıqda tələf olur, ilk quru heyvanları isə (kərtənkələ, quş, ceyran və s.) suyun altında uzun müddət qala bilməz. Soyuq iqlimdə yaşayan [[ağ ayı]] və pinqvin mülayim və isti iqlimə dözə bilmir. Eyni coğrafi ərazi daxilində hər bir bioloji növ özünün təkamül prosesində müəyyən yaşama şəraitinə uyğunlaşmışdır. Elə bir növ yoxdur ki, o hər cür ekoloji şəraitdə yaşaya bilsin. Ağacdələn, sincab və s. meşə heyvanı səhrada yaşaya bilməz, dəvə və sünbülqıran kimi səhra heyvanı da meşədə ola bilməz. Ceyran düzənlik heyvanıdır, o, dağda bərk qaçıb özünü qoruya bilmir, amma dağ keçisi üçün sıldırım qayalıqlar ən yaxşı yaşama yeridir. Hər bir heyvanın davranışı başqasından fərqli olur. Onlar özünəməxsus təbii komplekslər (birliklər) əmələ gətirməyə cəhd edir. Hər kompleksdə olan heyvanlar öz aralarında cütləşib nəsil verir. İllər keçir, növün daxilində müxtəliflik çoxalır. Deməli, heyvanların yayılması təbiətdəki coğrafi sədlərdən, konkret ekoloji şəraitdən və növü təşkil edən fərdlərin müxtəlifliyindən asılıdır. == Areal == Bioloji növün yaşaması üçün əlverişsiz olan şərait onun yayılmasını məhdudlaşdırır. Hər növün olduğu yeri xəritədə xüsusi xətlə dövrəyə alsaq, həmin növün yayılma sahəsi alınar. Növün yayılma sahəsinə onun arealı deyilir. Hər bir növ özünəməxsus areal daxilində formalaşır. Bitki və heyvanların təbii qruplaşmaları. Botanikadan bilirsiniz ki, təbiətdə bitkilər xüsusi təbii qruplar əmələ gətirir, hər bir qrup müəyyən bitki növlərindən ibarət olur, lakin təbiətdə bitkilər tək yaşaya bilməz. Onlar fotosintez edib [[üzvi maddələr]] hazırlayır, heyvanlar onun hesabına yaşayır. Bitkiyeyən heyvanları da başqa heyvanlar yeyib dolanır. Deməli, bitkilər birbaşa və dolayı yollarla bütün heyvanların yaşaması üçün əvəzedilməzdir. Bundan başqa bitkilər heyvanların sığınacaq yeridir. Heyvanlar bitkilərin arasında soyuqdan və qızmar istidən qorunur, yırtıcılardan gizlənir, yuva tikib nəsil verir. Arı, kəpənək və kiçik [[Quş|quşlar]] bitkilərin çarpaz tozlanmasında iştirak edir. Bir sıra heyvanlar bitkilərin toxumunu yayır. Deməli, bitki heyvana, heyvan da bitkiyə lazımdır. Onların arasındakı əlaqələlərə görə təbii qrupları formalaşır. Ona görə hər hansı heyvan növü öz arealının hər yerində deyil, başqa növlərlə xüsusi qruplaşmalar əmələ gətirdiyi yerlərdə yaşaya bilir. Məsələn, qonur qurbağa və cəld kərtənkələnin arealı, demək olar ki, eynidir, lakin onların təbii qrupları ayrı olduğu üçün heç vaxt birlikdə təsadüf edilmir. Qurbağa rütubətli və kölgə yerlərdə, kərtənkələ isə quru sahələrdə olur. Qurbağa nəm yerlərdəki ağcaqanadları, hünüləri və başqa cücüləri, kərtənkələ isə quru sahədə olan böcəkləri yeyir. Ona görə qurbağa və kərtənkələ hər ikisi cücüyeyən olmasına baxmayaraq, onların arasında qida rəqabəti yoxdur və ya zəifdir. == Təbiətdə canlı birliklərin həyatı == Təbiətdə canlıların ətraf mühitlə və öz aralarında əlaqəyə girib əmələ gətirdiyi təbii qrup tutduğu sahəsinə və yaşamasına görə vəhdət təşkil edir. Çəmənlik, meşə, kolluq və bu kimi sahələrin hər birinin canlı qrupu sıx əlaqədə yaşayır. Yaşıl çəmənlikdə yazda arılar çiçəklərdən şirə (nektar) və tozcuq toplayır. Kəpənəklər çiçəyin şirəsini sorur, bitkilər üzərində yumurta qoyur. Onlardan çıxan tırtıllar bitkilərin yaşıl hissələri ilə qidalanır. Kəpənəkləri və onların tırtıllarını öz növbəsində quşlar və başqa cücüyeyən heyvanlar yeyir. Bitkilərin quruyub yerə tökülmüş çürüntüsünü soxulcanlar yeyir. Soxulcanı da qara-toyuq kimi quşlar tapıb yeyir. Xatırlayın ki, soxulcanlar torpağın qurucusudur. Misallardan aydın olur ki, havada uçan quşlar qida zənciri vasitəsilə torpaqda yaşayan canlılardan asılı olur (soxulcan-çəmən bitkiləri-tırtıl-kəpənək-quş). Canlıların təbii birliklərində olan növlər bir-birinin sayını müəyyən balansda (müvazinətdə) saxlayır. Məsələn, çəmənlikdə [[Həşəratlar|cücülər]] azalanda quşlar kifayət qədər qida tapa bilmir, onların balası ac qalıb tələf olur. Quş olmayanda cücülər yaxşı şəraitə düşüb tez çoxalır. Belələiklə çəmənlikdə cücülərin və quşların sayı həmişə çoxalıb-azalmaqla müəyyən səviyyədə qalır. == İnsanın təbiətə təsiri == Cəmiyyətin inkişaf tarixinin ilk vaxtlarında insan təbii qüvvələrdən çox asılı olmuşdur. O vaxt adamlar böyük çətinliklə meşələri qırıb özlərinə əkin sahəsi təmizləyir və yırtıcı heyvanlardan qorunmağa çalışırdılar. Ona görə insanın təbiətə təsiri az idi. Yer üzərində əhalinin artması, ovçuluq, balıqçılıq, Kənd təsərrüfatı və sənayenin inkişafı nəticəsində insanın təbiətə təsiri durmadan çoxalmışdır. İqtisadiyyatın təbiətə təsiri texniki tərəqqi vasitəsilə qat-qat gücləndi, planetimizin siması kökündən dəyişdi. İndi ilkin təbii sahələr az qalıbdır. İnsanın başqa canlılara təsiri iki yolla olur: birbaşa tələf etməklə və yaşama yerini dəyişdirməklə. Canlıların təbii birliklərində yaşayan növlərdən birini tələf etdikdə, başqa növlərin də həyatı pozulur. Məsələn, çəmənlikdə torpaq arılarının yuvasını dağıtdıqda həmin arılar ilə tozlanan bitkilər toxum verə bilmir və tədricən azalır. Bitkinin hesabına yaşayan cücülər yoxa çıxır, nəticədə, həşəratyeyən quşlar da azalır. Belə çəmənlikdə ot seyrəlir və qurumağa başlayır, torpaqda soxulcan azalır, çəmənlik tamam kasıblaşır, onun yerini bir neçə növ tikanlı koldan (mal yeməyən) ibarət bitkilər tutur. Bunu kəndlərin ətrafında, mal-qara örüşlərində və yolların kənarında görmək çətin deyildir. Kənd təsərrüfatı və meşə bitkilərinin ziyanvericilərinə və xəstəliklərinə qarşı zəhərli kimyəvi maddələrlə mübarizə aparılması heyvanlar aləminə güclü təsir edir. Zəhərli kimyəvi maddələrdən istifadə edərkən səhlənkarlığa yol verilməsi və qayda-qanunun pozulması halları canlıların birliklərinə, son nəticədə insanın özünə boyük ziyan vurur. Sənaye tullantıları ətraf mühiti, yəni havanı, suyu və torpağı çirkləndirib yararsız edir, bəzən ölü bölgə əmələ gəlir ki, həmin yerlər səhradan da kasıb olur. Heyvanların və bitkilərin təbii birliklərinin pozulması halları heç də hər yerdə həmişə zərurətdən irəli gəlmir. Ov heyvanlarının təbii ehtiyatının tükəməsi çox yerdə onların vəhşicəsinə (elmsiz, plansız) ovlanmasının nəticəsidir. Dünyada çoxlu quşun və [[Məməlilər|məməli]] heyvanın nəslinin kəsilməsi qorxusu yaranmışdır (1000 növə qədər). Əvvəlcə özünü təbiətdən qorumağa çalışan, sonra təbiət üzərində qələbə çalıb onu korlamış olan insan indi təbiəti qorumağa məcburdur. Əks halda təbiət insandan qisas ala bilər. Təbii komplekslərin pozulması insanı ərzaqsız qoymaqla kifayətlənmir. Milyon illərdə təkamülün sınağından çıxmış təbii kompleksləri insan pozanda bulaqlar və çaylar quruyur, onların yerində qısamüddətli dağıdıcı sellər əmələ gəlir, göllər və dənizlər dayazlaşır, meşələr və çəmənliklər quruyur, hər yeri toz basır, gözlənilməz xəstəliklər aləmi bürüyür. Ona görə təbiətin qorunmasında bütün dünya əhalisi iştirak edir. [[Təbiətin qorunması]] ondan istifadə edilməsini dayandırmaq deyildir. Təbiət ondan istifadə edilərkən qorunur, yalnız qoruqlarda olan təbii birliklərin istifadəsi müəyyən müddət dayandırılır. Heyvanlar aləminin qorunması qarşısında bir neçə əsas vəzifə durur: insanın maddi və mənəvi həyatında heyvanların faydasını daimi saxlamaq; insanın heyvanlara birbaşa və dolayı yollarla zərərli təsirini aradan qaldırmaq; təbii birlikləri qoruyub saxlamaq üçün həyata keçirilən tədbirlərdə ardıcıllıq yaratmaq, heyvanlar aləminin qorunmasında elmin və beynəlxalq əməkdaşlığın fəal iştirakını təmin etmək. İnsan üçün hal-hazırkı əhəmiyyətindən asılı olmayaraq heç bir heyvan növünün nəslini tamam kəsməyə icazə verilmir. 1999-cu ildə "Azərbaycanda heyvanlar aləmi" haqqında Qanun qəbul edilmişdir. Həmin qanunun əsas tələbi respublikada heyvanlar aləminin müxtəlifliyini qoruyub saxlamaqdır. Bu, o deməkdir ki, heç bir növün nəslinin kəsilməsinə yol vermək olmaz. Heyvanlardan ağıllı istifadə edəndə onların ehtiyatı heç vaxt tükənmir. Məsələn, təbiətdə vəhşi toyuq ildə bir dəfə 12–14 yumurta qoyub kürt düşür, amma insan onu məcbur edir ki, gündə bir yumurta versin. Deməli, insan toyuğun daxili imkanlarını üzə çıxarmağa nail olur. Beləcə bütün heyyanları çox məhsuldar etmək olar. Bunun üçün elmin düzgün tətbiqi lazımdır. Elmi əsası olan ovçuluq təsərrüfatları heyvanlardan istifadə etməkdə və onların qorunmasında gələcəyi yaxşı olan tədbirlərdən biridir, lakin nəsli kəsilmək qorxusu yaranmış növlərə münasibət tamam başqadır. Belə növlərin ovlanması qadağan edilir, onlar süni şəiraitdə artırılıb təbiətə buraxılır, Qırmızı kitaba daxil edilir, yaşama yerləri yaxşılaşdırılır təbii vəziyyəti haqqında əhaliyə məlumat verilir. Qırmızı kitab beynəlxalq, ölkə və vilayətlər üzrə olur. Beynəlxalq qırmızı kitaba düşmüş növ hansı ölkədə varsa, onun Qırmızı kitabına mütləq daxil edilir. Öİkənin Qırmızı Kitabına düşmüş növ hansı vilayətdə yaşayırsa, onların da Qırmızı Kitabına daxil edilir. Qırmızı Kitaba elə növlər daxil edilir ki , təbiətdə sayı azaldığı üçün öz-özünü saxlaya bilmir. Kiçik bir ərazidə qalan və ya sayı durmadan azalan növlər də Qırmızı Kitaba daxil edilir. Heyvanlar aləminin müxtəlifliyini saxlamaq üçün qoruqların rolu çox böyükdür. Azərbaycanda 16 qoruq və 18 yasaqlıq yaradılmışdır. Qoruqda heç bir təsərrüfat işləri görməyə icazə verilmir. Heyvanların qorunması nəticəsində yüzlərlə növün nəslinin kəsilməsi qorxusu aradan qaldırılmış, bir sıra növün təbii ehtiyatı bərpa edilib, yenidən səmərəli istifadə olunur: sığır, sayqak, dəniz pişiyi, norka və s. Təbiətin, o cümlədən heyyanların qorunmasında məktəblilərin öhdəsinə böyük işlər düşür. Məktəblinin təbiətə münasibəti başqalarına nümunə olmalıdır. Onda hər yerdə, xüsusən Azərbaycan kimi isti diyarda çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Təbiətdə yanğın çox zərərli hadisədir. Təbiətdə gəzərkən qışqırmaq və ya musiqi alətlərindən istifadə etmək səs-küy əmələ gətirib heyvanları qorxudur, onların normal yaşayışını pozur. Təbiətin öz səsi ən yaxşı musiqidir. Gəzintiyə çıxarkən təmizliyə əməl edilməsi vacib şərtdir. Sahəyə atılan şüşə qabların sınıqları gec-tez hər hansı bir nəfərin və ya heyvanın ayağını kəsməlidir. Məktəbin həyətində və cavan bağlarda quş evcikləri asmaq və quşları qışda yemləmək üçün yem təknəcikləri qoymaq məktəblinin müqəddəs borcudur. Təbiət hamıya məxsusdur, hamımızın birgə evimizdir, onu hamımız qoruyub, mühafizə etməliyik. {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Bioetika]] [[Kateqoriya:Heyvanlar və insanlar]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] hfd06d6onvxy7ugsejswrhgbd3f9r45 Gülçöhrə Məmmədova 0 77357 8981185 8722398 2026-06-27T15:41:19Z Yousiphh 175220 8981185 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs |elmi dərəcəsi = memarlıq doktoru |elmi adı = professor |iş yeri = Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin rektoru |mükafatları ={{Azərbaycan Respublikasının əməkdar memarı|2006}} {{Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu|2016}} {{sıra|{{"Şöhrət" ordeni|2013}}{{"Şərəf" ordeni|2025}}}} }} '''Gülçöhrə Hüseyn qızı Məmmədova''' ({{DVTY}}) — Azərbaycanın görkəmli memarlıq doktoru, professor, [[Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti]]nin rektoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar memarı (2006). Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin sabiq deputatı (2000–2005) == Həyatı == Gülçöhrə Məmmədova 23 aprel 1953-cü ildə [[Qərbi Azərbaycan]]ın [[Vedi]] rayonunda anadan olmuşdur. 1971-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra [[Azərbaycan Politexnik İnstitutu]]nun memarlıq fakültəsinə daxil olmuş və 1976-cı ildə yeni yaranmış Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun memarlıq fakültəsini bitirmişdir. 1975-ci ilin sentyabr ayında Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun komsomol komitəsinin katibi seçilmiş və 1979-cu ilə qədər həmin vəzifədə işləmişdir. 1979-cu ildə həmin institutun memarlıq konstitusiyaları və abidələrin bərpası kafedrasında assistent vəzifəsində işə başlamışdır. 1987-ci ildən həmin kafedranın baş müəllimi, 1991-ci ildə dosenti, 2000-ci ildə isə professoru vəzifəsinə seçilmişdir. 1999-cu ildə Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin rektoru təyin edilmişdir. Elmi fəaliyyəti əsasən [[Qafqaz Albaniyası]]nın memarlığı və [[Azərbaycan]] ərazisində xristian dini memarlığının tədqiqi ilə bağlıdır. Bir çox abidələrin bərpa və elmi rekonstruksiya layihələrini işləmişdir. 1985-ci ildə "Qafqaz Albaniyasının erkən orta əsrlər xristian memarlığı" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını, 1999-cu ildə "Qafqaz Albaniyasının dini memarlığı" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Bir çox beynəlxalq elmi konfransların təşkil olunmasında iştirak edib və məruzələrlə çıxış etmiş, memarlıq abidələrinin bərpası ilə bağlı bir sıra beynəlxalq layihələrə rəhbərlik etmişdir. 2000–2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası II çağırış [[Milli Məclis]]inin deputatı olmuşdur. 1985-ci ildən Azərbaycan Memarlar İttifaqının üzvüdür. Beynəlxalq Elmlər Akademiyası Şərqi Avropa Bölməsinin və Şərq ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının həqiqi üzvüdür. 21 aprel 2006-cı ildə ona "Azərbaycan Respublikası Əməkdar memarı" fəxri adı verilmiş, 11 aprel 2013-cü ildə [["Şöhrət" ordeni (Azərbaycan)|"Şöhrət" ordeni]], 14 iyun 2016-cı ildə isə "[[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu]]" ilə təltif edilmişdir. 12 dekabr 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycanda təhsilin inkişafında xidmətlərinə görə "Şərəf" ordeni ilə təltif edilib Ailəlidir, iki övladı vardır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.express.com.az/second.asp?id=114720 Gülçöhrə Məmmədova "Akademik Palma" aldı] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın memarları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı memarlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan memarlıq tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Yeni Azərbaycan Partiyası Siyasi Şurasının üzvləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin II çağırış deputatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının əməkdar memarları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin professorları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın siyasətçiləri]] [[Kateqoriya:SSRİ memarları]] [[Kateqoriya:Texnika elmləri doktorları]] [[Kateqoriya:Memarlıq doktorları]] 8tqon6nlvh30y26yyomd42dj8sieqsw Bahar Muradova 0 78169 8981179 8811731 2026-06-27T15:39:43Z Yousiphh 175220 8981179 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı|tarix=aprel 2026}} {{İlkin mənbələr|tarix=aprel 2026}} {{Vəzifəli şəxs |vəzifə = [[Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi]]nin sədri |bayraq = SCFWCA-logo.jpg |bayraq2 = Flag_of_Azerbaijan.svg |başlanğıc = 12 mart 2020 |son = |ie = 14–16 fevral 2024 |əvvəlki = [[Hicran Hüseynova]] |sonrakı = |vəzifə_3 = [[Yeni Azərbaycan Partiyası]] Qadınlar Şurasının sədri |başlanğıc_3 = 5 mart 2021 |son_3 = 11 mart 2021 |əvvəlki_3 = [[Nurlana Əliyeva (filoloq, 1946)|Nurlana Əliyeva]] |sonrakı_3 = ''Vəzifə ləğv edildi.'' |vəzifə_4 = [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi]] sədrinin müavini |bayraq_4 = Coat_of_arms_of_Azerbaijan.svg |bayraq2_4 = Flag_of_Azerbaijan.svg |başlanğıc_4 = 2005 |son_4 = 2019 |əvvəlki_4 = |sonrakı_4 = |vəzifə_5 = [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi]]nin II, III, IV, V çağırış deputatı |bayraq_5 = Coat_of_arms_of_Azerbaijan.svg |bayraq2_5 = Flag_of_Azerbaijan.svg |başlanğıc_5 = 2000 |son_5 = 2019 |mükafatları = }} '''Bahar Əvəz qızı Muradova''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi]]nin sədri, [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi]]nin sabiq sədr müavini, sabiq deputat. == Həyatı == Bahar Muradova 1962-ci il martın 20-də [[Füzuli (şəhər)|Füzuli]] şəhərində anadan olub<ref>{{Cite web |title=MURADOVA BAHAR ƏVƏZ qızı-MİLLİ MƏCLİSİN SƏDR MÜAVİNİ |url=http://fuzuli.ucoz.com/news/muradova_bahar_v_z_qizi_mi_lli_m_cli_si_n_s_dr_muavi_ni/2011-02-17-13 |access-date=2013-08-31 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306063718/http://fuzuli.ucoz.com/news/muradova_bahar_v_z_qizi_mi_lli_m_cli_si_n_s_dr_muavi_ni/2011-02-17-13 |url-status=live }}</ref>. O, əslən [[Füzuli rayonu]]nun [[Yağlıvənd]] kəndindəndir. Milliyyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlıdır]]. 1977-ci ildə Füzuli şəhər 3 saylı orta məktəbin 8-ci sinfini tərifnamə ilə, 1981-ci ildə Bakı Yüngül Sənaye Texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə, 1990-cı ildə [[Bakı Dövlət Universiteti|Azərbaycan Dövlət Universitetinin]] filologiya fakültəsini, 2000-ci ildə isə [[Azərbaycan Universiteti]]nin hüquq fakültəsini bitirib. 1981-ci ildən Bakı 1 saylı tikiş fabrikində əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1989–1992-ci illərdə Azərbaycan Könüllü Kitabsevərlər Cəmiyyətinin, 1992–1993-cü illərdə "Qayğı" Cəmiyyəti Yasamal rayon təşkilatının məsul katibi işləyib. [[Mingəçevir şəhəri]]nin qurucularından olan Şahvələd Quliyevin gəlinidir. == Siyasi fəaliyyəti == 1993–1995-ci illərdə Yasamal Rayon İcra Hakimiyyətinin təlimatçısı, 1995–2000-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İcra Aparatının ictimai-siyasi şöbəsinin referenti vəzifələrində çalışıb. 1993-cü ildən [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın üzvüdür. YAP-ın I (1999), II (2000) və III (2005) qurultaylarında partiyanın Siyasi Şurasının və İdarə Heyətinin üzvü seçilib. 1995-ci ildən YAP Qadınlar Şurasının sədr müavini, 1999-cu ildən partiyanın icra katibinin müavini olmuşdur. [[Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi]]nin II (2000), III (2005), IV (2010), V (2015) çağırış deputatı seçilib.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://meclis.gov.az/?%2Faz%2Fcontent%2F9 |access-date=2022-03-19 |archive-date=2022-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213171611/https://meclis.gov.az/?%2Faz%2Fcontent%2F9 |url-status=live }}</ref> 2005-ci il dekabrın 2-dən Milli Məclis Sədrinin müavini, ATƏT-in Parlament Assambleyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri olmuşdur. 12 mart 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri təyin edib. Yeni Azərbaycan Partiyasının VII qurultayında (5 mart 2021-ci il) YAP İdarə Heyətinin üzvü seçilib.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://yap.org.az/az/view/pages/7 |access-date=2021-03-11 |archive-date=2021-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210002905/http://yap.org.az/az/view/pages/7 |url-status=live }}</ref> Ailəlidir, bir qızı var. == Elmi fəaliyyəti == Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında 30 oktyabr 2009-cu ildə keçirilən müdafiədə Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır (İxtisasın kodu və adı: 23.00.04 – Beynəlxalq münasibətlərin və qlobal inkişafın siyasi problemləri). Dissertasiyanın adı ''"Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasında ATƏT-in rolu"'' olmuşdur. Elmi rəhbəri tarix elmləri doktoru, professor Ə. M. Həsənov, rəsmi opponentləri tarix elmləri doktoru, professor M. C. Qasımlı və siyasi elmlər namizədi H. B. Məmmədov olmuşdur<ref>[http://www.science.gov.az/az/referat.php?show=true&pid=2362 Dissertasiyalar] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Mükafatları == * 2012-ci ildə [[Azərbaycan Respublikasının Prezidenti]]nin Sərəncamı ilə [["Şöhrət" ordeni (Azərbaycan)|"Şöhrət" ordeni]] ilə təltif olunub.<ref>{{Cite web |title=B.Ə.Muradovanın "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://azertag.az/xeber/10987 |access-date=2021-02-04 |archive-date=2021-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903111747/https://azertag.az/xeber/10987 |url-status=live }}</ref> * 2017-ci ildə Azərbaycanda parlamentarizmin inkişafında və parlamentlərarası əlaqələrin möhkəmləndirilməsindəki xidmətlərinə görə [[Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi|Milli Məclisin]] Fəxri medalı ilə təltif olunmuşdur. * 2018-ci ildə [["Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi (1918-2018)" yubiley medalı]] ilə təltif olunub. * 2019-cu ildə [["Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)" yubiley medalı]] ilə təltif olunub. * 2022-ci ildə 2-ci dərəcəli [["Vətənə xidmətə görə" ordeni]] ilə təltif olunub.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://president.az/az/articles/view/55648 |access-date=2022-03-19 |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319110931/https://president.az/az/articles/view/55648 |url-status=live }}</ref> * 23 avqust 2023-cü ildə "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təhlükəsizliyini təmin edən orqanın 30 illiyi (1993–2023)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı ilə təltif edilib. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın siyasətçiləri]] [[Kateqoriya:Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktorları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin II çağırış deputatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin III çağırış deputatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin IV çağırış deputatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin V çağırış deputatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan vəkilləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin sədrinin müavinləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Milli Məclisinin İnsan hüquqları Komitəsinin sədrləri]] [[Kateqoriya:Yeni Azərbaycan Partiyası İdarə Heyətinin üzvləri]] [[Kateqoriya:Yeni Azərbaycan Partiyası Siyasi Şurasının üzvləri]] [[Kateqoriya:Yeni Azərbaycan Partiyası Qadınlar Şurasının sədrləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Dillər Universitetinin məzunları]] [[Kateqoriya:XXI əsr Azərbaycan siyasətçiləri]] 44ghxi975eqi9w0ulhdin4xtkgn0j8t Zoopark 0 78930 8981276 8622757 2026-06-27T17:41:48Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981276 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Panda enclosure at Chiang Mai zoo-KayEss-2.jpeg|thumb|right|250px|[[Çanq-Mai]] (Chiang Mai Zoo) parkında [[panda]]lar]] [[Fayl:Parc animalier pyrenees 5.jpg|thumb|right|250px|Zoologiya parkı]] [[Fayl:Barcelona.Zoologico.Delfin.jpg|thumb|right|250px|[[Barselona]]da akvarium]] '''Zoopark''' — [[vəhşi heyvanlar]]ı nümayiş etdirmək, öyrənmək və yetişdirmək məqsədilə onları bağlı və yarımbağlı şəraitdə saxlayan elmi-maarif müəssisəsi. Bəzi zoologiya parklarında [[ev heyvanları]] da saxlanır. Zoologiya parkı zoologiya bağından, adətən, ərazisinin böyüklüyü və heyvan kolleksiyasının müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Zoologiya parkı təbiətə məhəbbət aşılayan, nadir və nəsli kəsilməkdə olan vəhşi heyvan növlərinin genetik fondunu saxlayan və təbiətin mühafizəsi ideyalarını təbliğ edən mərkəzdir. Zoologiya parklarında heyvanların iqlimə uyğunlaşdırılması, xəstəliklərinin öyrənilməsi, profilaktikası və müalicəsi sahəsində elmi-tədqiqat işləri də aparılır. Məktəblilər üçün ekskursiya, zoologiya və biologiyaya dair mühazirələr, sərgilər və s. təşkil olunur. Tarixən zoologiya parklarından qabaq heyvanxanalar yaranmışdır. Eramızdan 1500 il əvvəl [[Misir]]də böyük zoologiya parkı olmuşdur. Avropada ilk zoologiya parkı Vyanada (1752), [[Madrid]]də (1774), [[Paris]]də (1793) yaradılmışdır. Bəzi böyük şəhərlər-də bir neçə zoologiya parkı var: [[Tokio]] və [[Çikaqo]]da 2, [[Paris]] və [[London]]da 3, [[Nyu-York]]da isə 4. [[Bakı]]da zoologiya parkı 1945-ci ildə yaradılmışdır və hal-hazırda BAKI HEYVANAT PARKI adlanır. Dünyanın ən yaxşı zoologiya parkları [[Berlin]], [[Leypsiq]], [[Köln]], [[San-Diyeqo]], [[Praqa]] və [[Varşavadadır]]. == Həmçinin bax == * [[Zoonozlar]] * [[Zoologiya muzeyi]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Vikianbar kateqoriyası|Category:Zoos}} [[Kateqoriya:Zoologiya]] [[Kateqoriya:Zooparklar]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] fpbslg9qwxqn5hx5vhmp31thru8xoss Cilovluq 0 79361 8981423 8980379 2026-06-27T18:40:40Z ~2026-36949-65 348900 /* */ Dəlillər müsəlmanların Azərbaycan türkləri olduğunu demir 8981423 wikitext text/x-wiki {{Vətəndaşlara qarşı hücum |Adı = Cilovluq |Konflikt = |Şəkil = مسجد_حاج_خان_اورمیه.jpg |Şəklin ölçüsü = 255px |Şəklin izahı = Cilovluqda öldürülənlərin dəfni, [[Urmiya]]. |Koordinatlar = |Hücumun yeri = [[Urmiya]], [[Xoy]], [[Salmas]] |Hücumun hədəfi = |Tarix = 1918 |Vaxt = |Hücum metodu = Soyuq və odlu silahlarla kütləvi hücum |Silah = |Ölü = 200-500 min{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} |Yaralı sayı = |Təşkilatçı = }} '''Cilovluq''', '''Cilovluq faciəsi''' və ya '''Cilovluq soyqırımı''' — 1918-ci ilin mart ayında minlərlə [[Azərbaycan türkləri]]nin, xüsusilə [[Urmiya]], [[Xoy]] və [[Salmas]] şəhərlərində yaşayanların [[ermənilər]] və cilovlar/cilolar ([[aysorlar]]) tərəfindən qırğınlara məruz qaldıqları hadisə nəzərdə tutulur. Bu qırğınlar zamanı 200–500 min [[Azerbaijani Turks]]<ref>{{cite web |title="Azerbaijan in the First World War or the Tragedies of Bridle" book has been republished |website=AZERTAC |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_birinci_dunya_muharibesinde_ve_yakhud_cilovluq_facieleri_kitabi_yeniden_nesr_olunmusdur-163250 |access-date=9 May 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |title=The Forgotten Massacre of Armenians and Nestorians: Cilo'luk |website=Anadolu Agency |date=30 April 2018 |url=https://www.aa.com.tr/tr/analiz-haber/ermeni-ve-nasturilerin-unutturulmus-katliami-cilovluk/1127671 |access-date=9 May 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Our Road News Portal |website=Our Way |url=https://bizimyol.info/az/news/320621.html |access-date=9 May 2026 }}</ref>qətlə yetirildiyi iddia edilməkdədir.{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} Bu say o zaman [[Cənubi Azərbaycan]]da yaşayanları təxminən 15 faizini təşkil etməkdə idi. Cilov sözü Cilo sözündən gəlməkdədir. Cilo [[Van gölü]]nün cənubunda, müasir [[Türkiyə]]nin [[Hakkari]] vilayəti ərazisində yerləşmiş bir inzibati vahiddir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=62}} Burada əsasən aysorlar, bir qədər də [[Kürdlər|kürd]] məskunlaşmışdı. [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlamasından sonra aysorlar [[Rusiya imperiyası]] ilə ittifaqa girdilər və buna görə də [[Osmanlı imperiyası]] tərəfindən bu bölgədən sürgün edildilər. Bundan sonra aysorların əsas hissəsi İrana, əsasən də İran Azərbaycanına qaçdı. Onları təqib edən Osmanlı imperiyası və onunla ittifaqda olan kürd tayfaları [[İran Azərbaycanı]]nın qərbinə daxil oldular.{{sfn|Heydəri|1393|p=224, 236}} Bu hadisələr zamanı aysorlar ermənilər ilə ittifaq formalaşdırılaraq, [[Rusiya imperiyası|Rusiya]], [[İngiltərə]] və [[Fransa]]dan dəstək alaraq İran Azərbaycanın qərbində yaşayan əsasən [[Azərbaycanlılar|Azərbaycan türkləri]]nə qarşı qırğınlar təşkil etdilər. == Zəmin == [[Fayl:Nestorian archbishop and servants.jpg|thumb|367x367px|1910–1915-ci illərdə İranda olan aysor-nestorian yepiskop və qulluqçuları]] 1900-cü illərin əvvəllərində erməni millətçiləri ilə Rusiya arasındakı gərginlik artmasına baxmayaraq, [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya müharibəsin]]in başlanması və [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı]]dakı ermənilərin sürgünü bu gərginliyi arxa plana keçirdi. Osmanlının düşməni olan Rusiya təbii olaraq erməni millətçilərinin müttəfiqi hesab olunurdu. Ruslar 1914–1915-ci illər arasında Osmanlıdan yeni işğal edilmiş ərazilərdə, [[Van gölü]] ətrafında, ermənilər üçün bir dövlət qurmağa cəhd göstərdilər. Müharibə zamanı ermənilər Rusiyanı dəstəkləyirdilər ki, bu da Osmanlının narahatlığına səbəb oldu.{{sfn|Peimani|2009|p=237}} Şimal-qərbi [[İran]]da, Osmanlı ordusunun son qalıqları ilə [[ruslar]]ın döyüşdüyü ərazilərdə yaşayan xristian aysorlar da çətin vəziyyətlərlə üzləşirdilər. Urmiya, [[Nestorianlıq|Nestoriyan]] aysorların bir icmasına sahib idi və bu əhali Osmanlı ilə döyüşən rus qüvvələri tərəfindən qorunurdu.{{sfn|Gorder|2010|p=71-72}} Bundan əlavə, Urmiyada [[Fransızlar|Fransız]] və [[ABŞ|Amerika]] [[Missionerlik|missioner]] təşkilatlarının təşviqi ilə Osmanlının şərq əyalətlərindən xeyli sayda aysor, Qərbi [Cənubi] Azərbaycan bölgəsinə sığınmışdı. Onların sayı təxminən 50 min nəfərə çatırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=621-622}} [[Fevral inqilabı|Rus inqilabı]]ndan sonra aysorlar himayəsiz qaldılar. [[Aysorlar]]ı mühüm silahlı dəstələri olmasına baxmayaraq, onlar yenə də nizamlı Osmanlı ordusu və qeyri-nizami kürd qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərə bilmək üçün böyük bir gücün dəstəyinə ehtiyac duyurdular. Aysor ordusu Osmanlı ordusunun şimal cinahını ciddi şəkildə təhdid etdiyi üçün, İngiltərə aysorların dəstəkləyicisi rolunu öz üzərinə götürdü. İngilislər aysorları öz məqsədlərinə cəlb etmək üçün müstəqil Aysor dövləti qurulmasını vəd etməyə hazır idilər. [[Mar Şimon]] qeyd edir ki, "Britaniya hökuməti xüsusi olaraq Aysor xalqını türklərə qarşı müqavimət təşkil etməyə təşviq etmək məqsədilə, Kapitan George F. Gracey vasitəsilə (o, İntelligence Service-in nəzarətində fəaliyyət göstərirdi), 1917-ci ilin dekabrında və ya 1918-ci ilin əvvəllərində təşkil olunan bir toplantıda, aysor əsgərlərin təchizat və maaşlarını təmin etməyə və aysor xalqını dəstəkləməyə söz vermişdi".{{sfn|Petrosian|2006|p=113–148}} [[İran]]ın o zaman Milli Şura Məclisinin nümayəndələrindən olan Yəhya Dövlətabadi belə yazır:<ref>{{cite web |url = http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130501110501/http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archivedate = 22 noyabr 2024 |title = هولوکاست جیلولوق در ایران و نقش انگلستان در آن یا تلاش انگلستان برای تشکیل جمهوری ارمنستان در خاک ایران |author = اصغر حیدری |date = 1 may 2013 |work = |publisher = www.ensani.ir |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> <blockquote>İllər boyu Osmanlı dövlətinin erməniləri, yəni (Daşnaksütyun firqəsi) Osmanlı dövlətinə qarşı fəaliyyət və iş aparıblar. Osmanlı dövləti onların törətdiyi fəsadlara qarşı çıxıb, onların hərəkətlərinin qarşısını alıb. Neçə il bundan öncə Van döyüşündə Osmanlı qoşunu ermənilərin hücumu ilə üzbəüz oldu. Bu hücumlar rusların himayəsi ilə ermənilərin uğuru ilə başa çatdı. Bu döyüşdə ruslar qazandıqdan sonra müsəlmanları öldürüb, onların yurdlarını talayıb, onların namuslarına təcavüz etdilər. Osmanlı qoşunu da onların intiqamı üçün ruslarla iş birliyi edən erməniləri tutub, onları qovdu.</blockquote> [[Azərbaycan türkcəsi]]ndə və [[Osmanlı türkcəsi|Osmanlı türkcəsin]]də cilo/cilov adlanan Türkiyə aysorları və ermənilər, Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı hökumətinə zərbə vurmaq məqsədilə ruslarla əlbir olub Osmanlı hökumətinə qarşı çıxdılar. Osmanlı hökuməti bundan xəbərdar olub qarşıdurmanı yatırdıqdan sonra qalan aysorlar və erməniləri müasir [[Qərbi Azərbaycan ostanı]]na yerləşdilər. Bu bölgəyə yerləşdirildikdən sonra onlar öz aralarından nizami qüvvələr təşkil etdilər. İlk növbədə [[Rusiya imperiyası]]na, Rusiya imperiyası orduları Azərbaycan ərazisini tərk etdikdən sonra [[Birləşmiş Krallıq|Böyük Britaniya]]nın köməkliyi ilə 10 min nəfərlik ordu formalaşdırdılar. Bu formalaşdırılan ordu Qacar İranın zəifliyindən istifadə edərək Şəmsi 1396-cı ildə Urmiya şəhərini ələ keçirdilər.{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=62}}<ref>Majmūʿa-yi Mujalladāt-i Mīrāth-i Islāmī, bih Kushish-i Rasūl Jaʿfariyān, Jild-i Dahum, (Bakhsh-i Tārīkh-i Tahājumāt va Jināyāt-i Arāmana, Ismāʿīl Sīmiṭuqū va Sardār Māʿkī dar Āzarbāyjān, Taʾlīf-i Mīrzā Abū al-Qāsim Amīn al-Sharʿ Khūʾī, bih Kushish-i ʿAlī Ṣadrāʾī Khūʾī), Qum, Kitābkhāna-yi Ḥaẓrat Āyatullāh al-ʿUẓmā Marʿashī Najafī (Q), az Ṣafḥa-yi 13 tā Ṣafḥa-yi 80.</ref> Rusların bölgədə möhkəmlənməsindən sonra Urmiya xristianları onlarla yaxınlaşdılar və əvvəlki dövrlərdə kürdlərin onlara etdikləri zülmə görə şəhər və kəndlərdə müsəlmanları incidməyə başladılar. Bu hadisələr bölgə müsəlmanları arasında ciddi narahatlığa yol açsa da, rusların qorxusundan bu məsələni dilə gətirmək də mümkün olmamışdı.{{sfn|Həşmət|1387|p=9}} Vasili Nikitin, rus konsulu Urmiya şəhərində ermənilər və ciloların Osmanlıdan gəlmələrini "İran" kitabında belə yazıb: <blockquote>Asurilərin ruhani başçıları Mar Şimon adıyla bir adam idi. Bu zaman rus generalını görmək, onunla əlbir olub və türklərə qarşı olan savaşlarda iştirak etmək üçün gəlmişdi. Nestorian qəbilələrinin ruhani başçısı Mar Şimondur. Bunlar Sancaq, Gəvər və [[Van]] vilayətində yaşamaqdadırlar. Nesturilərin ictimai baxımından öz qonşuları olan kürdlərlə elə bir fərqləri yoxdur. Fərqlilik sadəcə bundadır ki, hər tayfanın başında bir keşiş var və onların hökumət təşkilatları təxminən ruhanidir və aşirət şəklində yaşayırlar. Hər qəbilənin özünə aid bir rəisi var, ''məlik'' adlanır. Bu qəbilələr heç bir zaman sayıla bilməyib və həmişə [[Türkiyə]]nin iqtidar məmurlarından uzaq gəzir və dağların əlçatmaz yerlərində yaşayırlar. Bunların sayı bəlkə 30 ilə 50 min nəfər ola.</blockquote> [[Fayl:روسها و اعدام مردم اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Əsgrxan qapısının qarşısında sılna məşrutəçilər və Balu kəndən olan hacılar.]] [[Fayl:Pervaya Armyanskaya Drujina 1 battalion 1914.png|thumb|367x367px|Andranikin komandanlığı altında erməni könüllü dəstəsinin 1-ci batalyonu]] == Urmiyada xristianların etdiyi qırğınlar == 1916-cı ildə Osmanlı dövlətinin [[Hakkari]] bölgəsində yaşayan aysorlar Rusiyanın dəstəyinə arxalanaraq öz dövlətinə qarşı qiyam qaldırdılar. Lakin onlar Osmanlı qüvvələrinin qarşısında uzun müddət davam gətirə bilmədilər. Rusiyanın köməyi on minlərlə aysor (yerli əhali onları "cilov" adlandırırdı) öz ailələri ilə birgə Cənubi Azərbaycanın Urmiya və Səlmas bölgəsinə köçürüldü.{{sfn|Nəcəfli|2016|p=}}{{sfn|Dilməqani|2011|p=712}} Böyük Britaniya və Fransa rusların İranda Osmanlı və Alman imperiyaları qarşısında dayana bilməyəcəklərini anladıqdan sonra aysorların lideri Mar Şimon ilə İran və Osmanlı ermənilərin də daxil olduğu dəstələr formalaşdırmaq barədə danışıqlara başladılar. Onlar bu məqsəd üçün [[Culfa rayonu|Culfa]] vasitəsilə [[Urmiya]]ya getdilər. Urmiyada amerikan missionerlər də onlara bu işdə yardım edirdilər. Missionerlərin istifadəsində olan və ABŞ-dan yardım üçün göndərilən pullar aysor və erməni hərbi dəstələr formalaşdırılmasına yönəldildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=712}} 1917-ci ilin sentyabrında [[Fransa]] Rusiyaya Osmanlıya qarşı döyüşdə yaralananların müalicəsinə yardım üçün mobil ambulans göndərdi. İlk əvvəllərdə [[Tbilisi|Tiflis]]də yerləşdirilən bu tibbi yardım mərkəzi sonradan Urmiyaya göndərildi. Rusiyanın bölgədən geri çəkilməsindən sonra bu qurum yerli [[xristian]] silahlı dəstələr üçün hərbi və tibbi yardım göstərməyə başladı. Lazaristlər, yəni Fransız [[Katolik Kilsəsi]] missonerləri təbiətlərinə uyğun olaraq qatı katolik idilər və protestantlara, dünyəvi şəxslərə düşmən mövqedə idilər.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4}} Fransız hökumətinin dünyəvi olmasına baxmayaraq, dövlət katolik missiyalardan İrana təsir etmək üçün istifadə edirdi. Amerikan missiyasınnı rəhbəri və 1918-ci ilin yanvarından etibarən rəsmi olaraq Amerikanın [[Urmiya]]dakı konsul köməkçisi olan Dr. Şedd dini yardım qaynaqlarının müharibə ehtiyacları üçün sərf edilməsini əsaslandırmaq üçün bildirirdi ki, bu xərclər sonradan Britaniya hərbi dairələri tərəfindən ödəniləcəkdir. Əvvəlcə Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi bu xərcləri ödəməkdən imtina etdi, lakin nəticədə kapitan Qreysinin erməni-assuriya ordusuna verdiyi vədlərə dair sübutlar ortaya çıxandan sonra ödədi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Nəticədə Mar Şimon və digər aysorlar özləri üçün Urmiya bölgəsində müstəqil aysor dövlətinin yaradıla biləcəyi barədə ümidlənməyə başladılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=713}} Mar Şimon, [[Ağa Petros]] və digər aysor liderləri Şedd ilə birlikdə və Nikitinin köməkliyi ilə Hacı Mostaşarın mülküntə hərbi birlik formalaşdırdılar və yerlilərdən əsgər toplamağa başladılar. Fevra ayında (bəhmən ayı) bir aysor iki müsəlmanı və bir yəhudini bazarda qətlə yetirdi və bu toqquşmaya səbəb oldu. Nəticədə daha dörd nəfər də öldürüldü. Bundan sonra silahlı aysorlar Urmiyanın ətrafındakı kəndlərə hücumlar etməyə başladılar və nəticədə yüzlərlə insan həyatını itirdi. İki nəfərin şəhəri kənarında öldürülərək meyidi ortalıqda buraxılmış şəxsi dəfn etməyə çalışması tam həcmli toqquşmaların meydana çıxması ilə nəticələndi. [[Xristian|Xristianlar]] şəhərdə qarşılarına çıxan hər kəsi güllələməyə başladılar və aysorlar şəhəri topa tutdular. Sonda bir nümayəndə heyəti rus konsulluğuna Mar Şimon ilə görüşməyə göndərildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Şəhərdə rus zabitin komandanlığında olan kazaklar ağ bayraq qaldıraraq aysorların daha da cəsarətlənməsinə səbəb oldular. Bundan sonra kazakların binası da aysorların hücuma məruz qaldı. Aysorlar tapa bildikləri bütün kazakları qətlə yetirdilər. Bütün Urmiyanı əhatə edən qırğınlar zamanı qadınlar, uşaqlar və qocalar da daxil olmaqla 10 min insan qətlə yetirildi. Bu rəqəm sadəcə Urmiya şəhərini əhatə etməkdədir. Halbuki ətraf kəndlərdə də qırğınlar həyata keçirilmişdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Bundan sonra Mar Şimun diqqətini [[Salmas]] üzərinə dikərək, onu öz nəzarəti altına almağa çalışır. Aysorların və ermənilərin məhdud sayda olduğunu dərk edərək Simko ilə müttəfiq olmağa çalışırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=726}} == Rus inqilabının təsirləri == === Fevral inqilabı === 1917-ci ildə [[Rusiya inqilabı]] baş verdi və [[İran]]da ruslar tərəfindən dəstəklənən qüvvələr üçün vəziyyət anidən pisləşdi. İranda yerləşdirilmiş bir çox rus döyüşçüsü öz komandanlarının əmrlərini dinləməməyə başlamışdılar və yaşayış məntəqələrində yağmalar həyata keçirməyə başlamışdılar. Məsələn, 14 tir tarixində Urmiyada bazar qarət edildi. Qarət zamanı 3 nəfər öldürüldü və bazarın özü də yandırıldı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=685}} Kəndlərdə aysorlar təkcə yağma etmədilər, eyni zamanda qırğınlar törətməyə də başladılar. Mordad ayının ortalarında, ermənilər, başıboş rus əsgərləri və aysorlar birlikdə [[Nazlıçay]] bölgəsində kütləvi qırğınlara başladılar. Bu proses zamanı 8 və ya 9 kənd dağıdıldı və kütləvi qırğınlar həyata keçirildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=686}} Aban ayında ruslar və aysorlar öz fəaliyyətlərini davam etdirməkdə idilər. Hətta bu zaman onlar Aşura mərasimi zamanı ələ salmaq üçün bir nəfəri öldürüb, beş nəfəri də yandırmışdılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=697}} === Oktyabr inqilabı === 1917-ci ilin [[Oktyabr inqilabı|Oktyabr İnqilabı]]ndan qısa bir müddət sonra Urmiyada aysorlar "Azad Urmiya Assurilərinin Birləşməsi və İttifaqı Manifesti" adlı bəyanət dərc etdilər. Manifestin birinci fəslində müstəqil bir Aysor milli dövlətinin ərazi sərhədləri "Urmiya, [[Mosul]], Tur Abdin, Nuseybin, [[Cizrə]] və Cularməg" kimi müəyyən olunmuşdu. Bəyanat, iqtisadiyyat, ticarət və, əlbəttə ki, hərbi sahələrdə azad Rusiya (yəni Çar Rusiyasından sonrakı Rusiya) ilə əməkdaşlıq tələb edir və Rusiya ilə ittifaq istəklərini ifadə edirdi.<ref>{{cite web |url = http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010411025202/http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archivedate = 2 dekabr 2023 |title = Dr. Freidoun Atouraya |author = Fred Aprim |date = 11 aprel 2001 - |work = |publisher = www.zindamagazine.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> == Mar Şimonun ölümü == [[Fayl:Burying of the dead.jpg|thumb|367x367px|Ölənlərin basdırılması]] Özlərinə müstəqil dövlət qurmağa çalışan xristianlar saylarının azlığının fərqində idilər və buna görə də kürdlərin dəstəyini qazanmaq qərarına gəldilər. Onlar bu məqsəd üçün Sİmqonun daha çox yaradığını düşünməkdə idilər. Urmiyada qırğınların baş verməsindən 2–3 gün sonra Mar Şimon o, qırğınların baş verməsini pisləyərək geri çəkilmək istədiyini bildirdi. Əslində isə o, [[Salmas]]a gedib oranı ələ keçirmək və elə burada da [[Simko Şəqaqi|Simko]] ilə Köhnə Şəhərdə görüşmək niyyətində idi. [[Əhməd Kəsrəvi]] bu ikisinin görüşü zamanı Mar Şimonun nə dediyinin bilinmədiyini, bildiklərimizin də Simkonun bildirdiklərindən bildiyimizi qeyd edir. Simko Mar Şimonun ona bunları dediyi qeyd etmişdir:{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725}} <blockquote>İndi Kürdüstan adlandırılan bu torpaq bizim hamımızın vətəni idi, lakin dini ayrılıq bizi ayırdı və bizi bu vəziyyətə saldı. İndi biz qüvvələrimizi birləşdirməli, bu torpağı özümüzə götürməli və birlikdə yaşamalıyıq. Biz ordu toplamışıq, lakin süvarimiz yoxdur. Sənin çoxlu süvarilərin var və əgər sən bizə qatılsan Təbrizə gedərik və onu da ələ keçirərik.</blockquote> Bu görüşün sonunda [[Simko Şəqaqi|Simko]] və Mar Şimon razılığa gəlib əl-ələ görüşüblər və bir-birilərinə yardım sözü veriblər. Lakin Mar Şimon öz faytonuna minərkər Simko tərəfindən güllələnir və bunun ardınca onunla birlikdə olan bütün aysorlar da kürdlər tərəfindən öldürülür. Bu görüşdən təxminən 140 aysordan cəmi 1–2 aysor sağ qurtula bilir. Bu hadisəni Simko sonradan dəfərlərlə qürurla danışmışdır. O, bildirib ki, Mar Şimonun öldürülməsini əvvəldən planlamışdı, lakin aysorların bundan xəbər tutmaması üçün bunu qardaşı Əli ağadan başqa heç kimə deməmişdi. Eyni zamanda o, iranlıların bunu layiqincə qiymətləndirmədiklərindən də gileylənirmiş.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725-728}} == Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiya şəhəri == [[Fayl:مسجد حاج خان اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Hacıxan məscidininin önü. Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiyada baş verə qırğından sonra bir şəkil.]] Aysorlar öz liderlərinin öldürülməsindən xəbər tutduqdan sonra qəzəbləndilər və elə həmin gecə Köhnə Şəhərə hücum etdilər. Onlar şəhərdə qarşılarına çıxan hər bir kəsi öldürdülər və şəhəri yandırdılar. Şəhərdə mindən çox adamın öldürüldüyü bildirilir. 17–18 mart günü Mar Şimonun öldürülməsi [[Urmiya]]ya çatdıqdan sona ermənilər və aysorlar öz rəislərindən intiqam üçün onlara icazə verilməsini istədilər. 12 saatlıq icazə verildikdən sonra Urmiya şəhərində qırğınlar başladı. Bu hadisələr zaman yəhudilər də daxil olmaqla 10 min insanın öldürüldüyü bildirilməkdədir.{{sfn|Gurock|1998|p=11}} Rəhmətullah Tovfiq öz kitabında yazır:{{sfn|Tovfiq|1389|p= 24, 33, 42}} <blockquote>Mirzə Məmməd [[Üsulilik|Üsuli]] müctəhid cənabları Allah xatirinə və Allah rizasına görə ölülərin dəfn edilməsini istədi. Mən də ürəkdən qəbul edərək, doktor Şud mühafizləri ilə birlikdə və 100 nəfər yardımçı ilə sahibsiz ölüləri evlərdən, küçələrdən yığışdırıb, Hacı Xan məscidinin qarşısında böyük yer qazıb, ölülərin hamısını bir-birinin üstünə yığıb torpağa tapşırdıq.</blockquote> Bu hadisələrdən sonra Ağa Petros Mar Şimonun qisası üçün Simkonun Çehriqdəki qərərgahına rus topları ilə hücum etmək qərarına gəldi. İsmayıl ağanın qaçmasından sonra Çəhriqdə qalan bütün kürdlər də öldürüldülər. Simkonun anası və qardaşı Cəfər ağanın qızı ələ keçirildi. Ağa Petros zəfər qazanaraq Urmiyaya geri döndü. Lakin Salmasın Dilmaqan bölgəsində əhalinin silahlanmasına və [[Təbriz]] ilə Şərəfxanadan yardım gəlməsinə görə qırğın baş vermədi. Sonra Urmiyadan əlavə xristian dəstələri Dilməqana gəldilər. Burada xristianların sayının artması müsəlmanların narahatlığına səbəb oldu. Aysorlar şəhərə heç bir müqavimətin göstərilməyəcəyi halda qırğının olmayacağını bildirdilər. Bu zaman yerli məmur Vatuq əl-Məmalik şəhəri təslim etmək qərarına gəldi. Bu zaman əhalinin bir hissəsi qaçdı, bir qismi isə evlərində qaldılar. həmin gecə xristian hərbi lider Samoon və ermənilərdən ibarət silahlı dəstə şəhərə daxil oldu və yağma baş vermədi. Lakin sabah Çəhrikdən Ağa Petrosun rəhbərliyində geri dönən dəstə şəhərə daxil oldu. Bununla da yağma, oğurluq və evlərə daxil olmalaq başladı. İnsanlar qaçmağa çalışsalar da, çoxu öldü, sağ qalmağı bacaranlar isə Xoy şəhəri əhalisi tərəfindən qarşılandılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=728-733}} [[Fayl:Simko-kurds-missionaries.jpg|thumb|367x367px|Simqo ortada, amerikalı missoner Dr. Şedd də onun yanında.]] Sonradan aysorlar Simkonun Mar Şimonu [[Təbriz]]dəki Azərbaycan valisinin əmri ilə öldürüldüyünü bildirdilər. Onlar bununla Urmiya əhalisinə qarşı edilən qırğınları əlaqələndirmək istəyirdilər.<ref>{{cite web |url = https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20241104113551/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archivedate = 2024-11-04 |title = DECLINE AND MURDER OF THE PATRIARCH 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN |author = Mar Apram |date = |work = |publisher = shodhganga.inflibnet.ac.in |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Lakin bu iddia aysorların qətldən dərhal sonra Simkonun Azərbaycan valisinin əmri istiqamətində hərəkət etdiyini necə anladıqlarını izah etməkdə yetərsiz qalır. === Seyid Məhəmməd Pişmamazın öldürülməsi === Aysorlardan bir neçə nəfər [[Seyid Məhəmməd Pişnamaz]]ın evinə girib və silah istəyiblər. O, aysorların cavabında deyib: <blockquote>Ağalar, sizin özünüz də bilirsiniz ki, mən ruhaniyəm. Məndə silah tapılmaz. Mənim üçün silah heç bir ehtiyac deyil və onunla tanışlığım yoxdur. Mən dava, savaş əhli deyiləm.</blockquote> Aysorlar onun dediklərinə məhəl qoymadan döyməyə davam ediblər və silahını verməsi üçün israr ediblər. Seyid Məhəmmədin Allaha və Qurana heç vaxt silahı olmaması barədə and içməsinə baxmayaraq aysorlar tələblərində geri addım atmayıblar. Ən sonda isə Seyid Məhəmmədin sağ qolunu qılınc ilə kəsiblər. Hələ də Seyid Məhəmmədin silahının olmadığını bildirməsinə görə sırayla onun sol əli, sağ ayağı, sol ayağı da kəsilir və cəsədi parçalara ayrılır. Bildirilir ki, bu prose zamanı bütün otağın divarları qana qoyanıbmış. Ermənilər tərəfindən şəhər nizmiyyəsinin rəisi təyin edilən Aleksandr Manasiryan Milli Aşur Məclisinin nümayəndəsi olaraq Seyid Məhəmmədin qətlini araşdırmaq üçün onun evinə gedib. O, Seyid Məhəmmədin evinə daxil olduqdan sonra parçalanmış cəsədi, əlləri və ayaqları gördükdən sonra öz qərərgahına geri dönüb və dostlarına bunları deyib:{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} <blockquote>Gedib dua edin ki, göylərdə və yerdə heç bir Allah olmasın. Yoxsa bu öldürmələri və yaratdığınız səhnəni gördüm, əmin oldum ki, Allah varsa, belə cinayətlər üçün onun qəzəbi və qəhri nə sizə, nə də bütün dünya xristianlarına aid olacaqdır.</blockquote> Urmiya şəhərinin əhalisi bu faciəni eşidəndən sonra öz ölülərini unudub və onun halına matəm saxladığı bildirilir === Xristianların Urmiya hakimini öldürməsi === [[Fayl:مسجد سردار.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Sərdar adlanan qədim məscid.]] Azimüs-Səltənə Sərdar Ağaxanın oğlu [[Urmiya]]nın sayılıb-seçilən insanlarından biri idi. Onun əcdadları [[Urmiya]]da Qulamxan rüstəsinin əvvəlində Əbdüssəmədxan məscidini tikdirmişdir. Bu məscid Urmiya şəhərində ikinci böyük məscid sayılırdı. Sonralar Azimüs-Səltənə Sərdar onu təmir etdirdiyi üçün Sərdar məscidi adı ilə şöhrət qazanmışdır.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} Sərdar Cilovluq dövründə Urmiya şəhərinin hakimi olub və bu təyin olunma və seçilmə xristianların öz tərəfindən dəstəklənmişdir. Rəhmətullah Tofiqin yazdığı kitabda Sərdarın terrora məruz qalmasına belə işarə edir:{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} <blockquote>Şaban ayının (1336-cı ay ilinin) axırlarında bir nəfər Fərhad adlı [[xristian]] Vəzirabad kəndinin rəiyyətləri ilə birlikdə günün işığında Darülhökuməyə gedib. Sərdar və Mirzə Əliağa Müəyyədülislam otaqdan çıxıb və içəri imarətə getdikləri zaman hər ikisini ortadakı dəhlizdə güllələyib, hər ikisi də o an dünyasını dəyişiblər. Qatil də bir naməlum xristian olub. Silahı əlində Sərdarın evindən çıxaraq uzaqlaşıb…</blockquote> === Urmiya kəndlərində baş vermiş hadisələr === Urmiyə bölgəsinin bütün kəndləri, Urmiyanın özü kimi, bu hadisələrdə ağır zərbə aldılar. Aysorlar çoxlu kəndləri talayıb sakinlərini öldürdükdən sonra [[Dağ Əsgərabad]] və Qəhrəmanlı kəndlərinə hücum etdilər. Bu kəndlərin möhkəm [[Dağ Əsgərabad qalası|qalaları]] olduğu üçün şiddətli müqavimətdən sonra aysorların əlinə keçdilər. Buna görə də kənd və əhalisinə böyük təlafət verildi.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} === Dağ Əsgərabad kəndi === Əsgərabad kəndi, Urmiya bölgəsində yerləşən kəndlərdən biridir. Kəndin ərazisin böyük divar və istehkam olduğu üçün onun əhalisi ermənilər və aysorların hücumuna müqavimət göstərməyi bacarmışdılar. Buna baxmayaraq, aysorlar və ermənilər 21 Şaban 1336 (1918) tarixində kəndin böyük qapısını topa tutub kəndə girərək böyük bir qırğın törətdilər. Bildirilənlərə əsasən, 200-ə yaxın uşaq, qadın və kişi kəndin məscidinə pənah gətirə bilmişlər, ancaq onların hamısı rəhm edilmədən öldürülmüşdülər. Bu hadisədən canlarını qurtaranların dediklərinə əsasən, məscidin içində ölülərin sayının çoxluğundan, ölülərin qanı məscidin içərisindən ətrafa axmışdı.{{sfn|al-Vozara|1402|p=138}}{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} === Qəhrəmanlı kəndi === Kəndin camaatı hücum edən aysorlar qarşısında öz canlarını və mallarını qorumaq üçün müdafiə təşkil edirlər. Buna görə də aysorlar əlavə qüvvə və artilleriya gətirməyə məcbur olurlar. Qala divarının topa tutulmasından sonra yaranan oyuqlardan aysor dəstələri kəndin içinə girməyi bacarırlar. Kənd sakinlərinin güllələri bitdikdən sonra hücum edən dəstələr kənddəki bütün yaşlı, qoca və kişiləri qətlə yetirirlər. Kəndin özü də yağmalanır. === Aysor ordusunun sayı === Mar Şimon ilə birlikdə [[Osmanlı imperiyası]] ərazisindən 12 min aysor ailəsi gəlmişdi. Təxminən Urmiya, Salmas, Sulduz və ətraf ərazilərdəki 20 min ailə erməni və aysor ailəsi də onlara qoyulmuşdular. İrəvan, Van və Naxçıvandan da təxminən 5–6 min erməni ailəsi köçərək onlara qatılmışdılar. Onların birləşmiş ordusunda 20 min döyüşçü, 800 rus və 72 fransız zabiti var idi. Orduda eyni zamanda 25 top və 100 pulemyot da var idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=735-736}} === Urmiya şəhər bazarının yandırılması === 1335-c iilin Tir ayının 15-də [[Urmiya]] bazarı yanmağa başlayır. Ətrafdakı insanların müdaxilə etməyə çalışmasına baxmayaraq, bazardakı malların xeyli hissəsi yandırılır. Bazarın yalnız aşağı hissəsi və ortalardakı dükanların bir hissəsini xilas etmək mümkün olmuşdur.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} [[Fayl:کتیبه بازار اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiya bazarının yandırılması ilə bağlı hazırlanmış kitabə.]] == Osmanlı imperiyasının (Cənubi) Azərbaycana geri dönüşü == Ərəblərin üsyanından və ABŞ-ın müharibəyə daxil olmasından sonra Osmanlı imperiyası [[İraq]] və digər yerlərdəki məğlubiyyətlərin əvəzini çıxmaq üçün Arazın cənubundakı və şimalındakı (Azərbaycan) türklər yaşayan yerləri ələ keçirmək qərarına gəldi. Bu yerlərdəki türklər də bu zaman ermənilər, gürcülər və aysorlarla müharibə şəraitində idilər. [[Türkçülük|Pantürk]] hərəkatı olan [[Gənc türklər|Gənc Türklər]] Avropa torpaqlarının çoxunu itirdikdən sonra [[Rusiya imperiyası]] hesabına öz ərazilərini genişləndirmək istəyirdilər. Onların məqsədi şərqə doğru genişləyib türklərin yaşadığı [[Qafqaz]]ı və [[Mərkəzi Asiya|Mərkəzi Asiya i]]lə birləşmək idi. Bu zaman Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilər və aysorlar uğursuz üsyanlardan sonra imperiya tərəfindən sürgün edildilər.{{sfn|Bloxham|2009|p=3}} Osmanlı ordusunun İran Azərbaycanına gəlməsindən əvvəl demək olar ki, [[Salmas]]da heç bir yaşayış yeri qalmamışdı. Sadə insanlar ya öldürülmüş, ya da dağılmışdılar. Urmiyada bir qədər insan yaşasa da, hər gün hansısa öldürülmələr və ya yağmalama xəbərləri ilə keçirdi. Bu zaman ingilis generalı Denstervil Həmədan və Qəzvinə yerləşdi. İyunun ilk yarısında Osmanlı ordusunun bir hissəsi Xoydan keçərək Salmasa gəldi və burada Ağa Petros komandanlığındakı [[xristianlar]]ın dəstəsini məğlub etdi. Salmasdakı xristianların Urmiyaya yönəlməsi yenidən toqquşmalara və dağıntılara yol açdı. Erməni könüllülərdən ibarət korpusun komandanı Andronik Ozanyan bu zaman Xoya hücum etdi və [[Osmanlı ordusu]] Urmiya ətrafından geri çəkilməyə məcbur oldu. [[Ermənistan Respublikası]]nı quran [[Daşnaksutyun|daşnaklar]] [[Van]], [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]] və [[İrəvan]]ın birləşdirilməsini vacib hesab edirdilər və Xoya hücum da bu kontekst də baş vermişdi.{{sfn|Bayāt|1388|p=3}}{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=90}} Heyvaoğlunda baş vermiş döyüşdə Osmanlı ordusu məğlub oldu.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=751-753}} Xoyun dini rəhbərlərinin fətvalarından sonra{{sfn|Riyāhī|1372|p=501-508}}{{sfn|Bābā'ī|1389|p=290}} yerli əhali Osmanlı imperiyasına yardıma başladı və onlara əlavə dəstək qüvvələr gələnə qədər ermənilərə müqavimət göstərmələrinə səbəb oldular. Nəticədə ermənilər məğlub oldular. Nəticədə Osmanlı ordusu [[Xoy]] və ətrafındakı bütün erməniləri darmadağın etdilər.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=755}} [[Fayl:The Corpse of Ismail Simitqu, 1930.jpg|thumb|367x367px|[[Simko Şəqaqi|Simko]]nun cəsədi.]] Bu uğursuzluqlardan sonra aysorlar Urmiyadakı şiddətləri daha da artırdılar və nəticədə yerli əhali Osmanlı ordusunu müdaxilə etməyə dəvət etdilər. Aysorlar Urmiyada şəhərin hörmətli şəxslərini belə öldürməkdən qaçınmırdılar. Belə adamların arasında parçalanaraq öldürülmüş Ağa Mir Məhəmməd Pişnamaz Xalxali kimi hörmətli seyidlər də daxil idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=756}}{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} Bu zaman bütün teleqraf xətləri kəsilmiş, yerli əhali dağılmış və regionun xarici aləmlə əlaqəsi mümkünsüz hala düşmüşdü. Aysorlar getdikcə daha da narahat olmaqda idilər, çünki Osmanlı ordusunun yaxınlaşmasından qorxurdular və [[Antanta]] qüvvələrinin harada olmasından xəbərsiz idilər. Tirin 16-da Bakıya doğru irəliləmək tapşırılmış Denstervilin ordusuna mənsub olan təyyarə Urmiyaya gəldo. Təyyarənin tapşırığı aysorları ingilis ordusuna cəlb etmək, onlardan istifadə edəərk Həmədan-Urmiya istiqamətində Osmanlı ordusunun təminat xətini kəsmək, [[Təbriz]]i ələ keçirib Qafqazı Osmanlılardan almaq idi. Bu hadisədən sonra [[Miyanə]] yaxınlığında Osmanlı ordusu və aysorlar arasında şiddətli toqquşma yaşandı və Osmanlı geri çəkildi. Osmanlı ordusunun Salmasa doğru irəliləməsi ilə daha çox qırğın da yaşandı. Eyni zamanda onların özü də kürdlərin, Azərbaycan türklərinin və Osmanlı ordusunun qisas hücumlarına məruz qaldılar. Qonşusunun evlərində gizlənən xristianlar belə Osmanlı ordusunun cəza tədbirlərindən yayına bilmədilər.<ref>{{cite web |url = http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924062230/http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archivedate = 1 avqust 2021 |title = Bringing the solidarity of the Pope. Interview with Cardinal Fernando Filoni, Francis’ Personal Envoy to Iraq |author = |date = 17 mart 2015 |work = |publisher = www.osservatoreromano.va |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref>{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=761}} Osmanlı ordusunun gəlişi ilə aysorlar və ermənilər qırğınlar edə-edə qaçmağa başladılar. Hadisələr zamanı müsəlmanlara düşmənliyi ilə bilinən liderlərdən Dr. İsraeil də Osmanlı ordusu tərəfindən edam edildi. Aysorlardan təxminən 50 min nəfərlik qrup Sayınqalaya çata bildi və burada Denstervillə görüşdü. İngilis generalı onların Baqubehə yerləşdirilməsi istiqamətində əmr verdi. Tarixçi [[Əhməd Kəsrəvi]] düşünür ki, bu hadisələr zamanı 120 min müsəlman öldürülmüşdür, eyni zamanda xristianların da itkisi az olmamışdır. Bu hadisələrdən sonra Salmas və Urmiya bölgələrində əhali o qədər tükəndi ki, kənd yerlərində bütün məhsullar toxunulmaz qaldı. Osmanlı qüvvələri əkin toplamaq və şəhərlərə gətirmək üçün insanları kəndlərə köçməyə məcbur etdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=763}} [[Fayl:تحولات غرب آذربایجان 1.jpg|thumb|367x367px|"Azərbaycanın qərbindəki hadisələr: Şura-e Milli-e Məclisin sənədləri əsasında" kitabı]] == Hadisələrdə iştirak edənlərin taleyi == [[Simko Şəqaqi|Simqo]] 1930-cu ildə İran hökuməti qüvvələri tərəfindən məğlub edildi, dəstək toplaya bilmədi və öldürüldü. Urmiyada azərbaycanlılara qarşı qırğınları təşkil edən amerikalı missoner Dr. Uilyam Şedd [[Şahindej|Sayınqala]]da teleqraf mərkəzində öldü və elə orada dəfn edildi. Sonradan arvadı tərəfindən onun cəsədi çıxarıldı və [[Təbriz]]in xristian qəbirstanlığında basdırıldı.{{cite web |url = http://www.mazdapublishers.com/book/the-life-of-john-haskell-shedd |archiveurl = |archivedate = |title = The Life of John Haskell Shedd |author = |date = |work = |publisher = www.mazdapublishers.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }} İngilislər tərəfindən Baqubehə yerləşdirilən aysorlar içərisində olan [[Ağa Petros]] sonradan [[Lozanna Sülh Konfransı|Lozan Konfransı]]nda Türkiyəyə dəstək verdiyini ifadə etdi. O, [[Hakkari ili|Hakkarı]] sancağında aysorların yenidən məskunlaşmasına icazə veriləcəyi halda Türkiyəyə sadiq olacağına söz versə də, onun bu təklifi rədd edildi.<ref>{{cite web |url = http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archivedate = 2017-07-24 |title = 1923: Agha Petros and the Lausanne Telegraphs |author = Dr. Racho Donef |date = 2003 |work = |publisher = www.atour.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Aysorların yerdə qalan qismi İraqda qaldılar. Kanadada uşaq evinin maliyyə baxımından yanlış idarəetməsinə qarışan Ağa Petros həbsdən qaçmaq üçün Vatikana getdi{{sfn|Wigram|1922|p=218}} və orada aysorları katolik edəcəyi vədini verdi. Bunun qarşılığında Vatikandan iki medal da almağı bacardı.{{sfn|Wigram|1922|p=218}} Sonda ürək çatışmazlığında Tuluz şəhərində 52 yaşında öldü. [[Andranik Ozanyan|Andronik Ozanyan]] da ABŞ-ın [[Kaliforniya|Kaliforniya ştatı]]nda öldü. Onun bu ölümündə Xoydakı məğlubiyyətinin də rol oynadığı ehtimal edilir.{{sfn|Bloxham|2005|p=103–105}}{{sfn|Bayāt|1388|p=93}} Urmiyadakı ABŞ misisoner mərkəzində Dr. Şedddən sonra vəzifəcə ikinci şəxs olan Dr. Herri P. Pakkard aysorların şəhəri işğalı zamanı onların polis rəisliyini etmişdi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Münaqişə sonlandıqdan sonra o, Urmiyaya geri döndü. Yerli hali onun kürd tayfa rəisləri ilə maliyyə əlaqələrinə şahidlik edir, onun mühafizəçilərinin kürdlərdən olduğunu görürdülər və buna görə də ona şübhə ilə yanaşırdılar. [[Simko Şəqaqi|Simqo]]nun Urmiyaya uğursuz hücumundan sonra yerli əhali ABŞ missionerləri mərkəzinə hücum etdilər və orada olan 900 xristiandan 270-i öldürdülər. Lakin İran hökumətinin müdaxiləsi ilə Pakkar və ailəsinin həyatı qurtarıldı və 28 may 1919-da [[Tehran]]a aparıldılar. Əhməd Kəsrəvi bu hadisə zamanı 60 nəfərin öldürüldüyünü bildirir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=838}} Pakkard 1923-cü ildə yenidən geri dönməyə çalışırdı. Lakin o zamanki xarici işlər naziri Dr. [[Məhəmməd Müsəddiq]] "Dr. Pakkard əvəvllər inqilabi fəaliyyətlərə qarışıb və onun geri dönüşü keçmiş problemləri geri qaytarar" deyərək bu istəyi rədd etdi.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} Professor Zirinski düşünür ki, Pakkardın yenidən Urmiyaya dönüşü ağılsız bir addım idi. Çünki onun yenidən Urmiyada görünməsi və kürdlərlə olan əlaqələri də nəzərə alındıqda əhalidə ingilislərin əli ilə Urmiyanın ölkənin yerdə qalan qismindən ayrılacağı yönündə əsaslı hesab edilə biləcək qorxuya səbəb olmuşdu.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} == Həmçinin bax == * [[Xocalı soyqırımı]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == * {{Citation |last = Kəsrəvi |first = Seyid Əhməd |title = Tarikh-e Hejdah Saleh-ye Azerbaijan [تاریخ هیجده ساله آذربایجان: بازمانده تاریخ مشروطه ایران] |year = 1393 |location = Tehran |publisher = امیرکبیر |isbn = |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/11009875/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Heydəri |first = Əsğər |title = Holocaust-e Jiloluq dar Iran va Naqsh-e Engelis dar An ya Talash-e Engelis baraye Tashkil-e Jomhuri-ye Armanestan dar Khak-e Iran |year = 1393 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://mtq.ir/pdf/pw213183969.pdf }} * {{Citation |last = Malekzadə Dilməqani |first = Tohid |title = Azerbaycan dar Jang-e Jahani-ye Avval ya Faja'e-ye Jiloluq |year = 1385 |location = |publisher = Entesharat-e Hashemi Soodmand va Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Sərdari-Nia |first = Səməd |title = Qatl-e 'Am-e Musalmanan dar Do Su-ye Aras |year = 1385 |location = |publisher = Nashr-e Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Həşmət |first = Qulamxan |title = Moyeh-ha-ye Shahr-e Gharib |year = 1387 |location = |publisher = Entešārāt-e Yāz |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Gurock |first = (Ed.) Jeffrey S. |title = East European Jews in America, 1880-1920: Immigration and Adaptation (American Jewish History, Vol. 3, Part 1) |year = 1998 |location = |publisher = Routledge |isbn = 978-0415919227 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=6J15IwPA8UUC&pg=PA226&lpg=PA226&dq=urmia+Jewish&source=bl&ots=RF4t7JJlAK&sig=KA0994Vc5WJO-PQRyi9UazxfnxM&hl=en&sa=X&ei=KXE5VJ_PIYeC7gaYm4C4Cw&redir_esc=y#v=onepage&q=urmia%20&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = American Presbyterian Missionaries at Urmia During the Great War |year = 1997 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/255683223_American_Presbyterian_Missionaries_at_Urmia_During_the_Great_War }} * {{kitab3 | müəllif = Güntəkin Nəcəfli | başlıq = 1917-1918-ci illərdə Urmiya bölgəsində 130 mindən artıq azərbaycanlı soyqırıma məruz qalıb | link = https://www.elibrary.az/docs/QAZET/qzt2016_786.htm | cavabdeh = | yer = | nəşriyyat = Azərbaycan | il = 2016 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Nəcəfli }} * {{kitab3 | müəllif = Tohid Dilməqani | başlıq = Güney Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi illərində | link = | cavabdeh = | yer = Bakı | nəşriyyat = AMEA Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu | il = 2011 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Dilməqani }} * {{Citation |last = Tovfiq |first = Tarixçə-ye Orumiyeh: Yaddasht-ha-yi az Salha-yi Jang-e Avval-e Jahani va Ashub-ha-yi Ba'd az An |title = Rəhmetullah |year = 1389 |location = Şiraz |publisher = Şirazə Nəşriyyatı |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Peimani |first = Hooman |title = Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus |year = 2009 |location = |publisher = Bloomsbury Academic |isbn = 1598840541, 9781598840544 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=5MOYzS3IDTQC&pg=PA237&lpg=PA237&dq=The+political+conflict+ottoman+russia+world+war+I+armenian&source=bl&ots=W1YJluUXXz&sig=X0YljCKFmpHKuD2lNgj75fyr_Y8&hl=fa&sa=X&ei=BAUVUIGMO8WGhQek1oGQDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=The%20political%20conflict%20ottoman%20russia%20world%20war%20I%20armenian&f=false }} * {{Citation |last = Gorder |first = Christian A. Van |title = Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Modern Iran |year = 2010 |location = |publisher = Lexington Books |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=g1-bmFb-AkgC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Pressure+ottoman++Christians+assyrian+russia&source=bl&ots=GiXBmTCjRb&sig=9UO9pPCkhSkFmsyA7bjG15mGeR4&hl=en&sa=X&ei=MxYVUIj-KJOZhQfN4IDgCg&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Pressure%20ottoman%20%20Christians%20assyrian%20russia&f=false }} * {{Citation |last = Petrosian |first = Vahram |title = ASSYRIANS IN IRAQ |year = 2006 |location = |publisher = Iran and the Caucasus,. 10 (1) |isbn = 1609-8498 |url-access = |url = http://www.aina.org/reports/assyriansiniraq.pdf }} * {{Citation |last = Bayāt |first = Kāveh |title = Tūfān bar Farāz-e Qafqāz: Negāhī beh Monāsebāt-e Mantagheh’ī-ye Īrān va Jomhūrīhā-ye Āzarbāyjān, Armenestān va Gorjestān |year = 1388 |location = Tehran |publisher = Edāre-ye Nashr-e Vezārat-e Umūr-e Khārejeh |isbn = 9789643610654 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1609030/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88/ }} * {{Citation |last = Riyāhī |first = Mohammad Amin Riyāhī – Tārīkh-e Khoy – safhe-ye 508 va 501 / Nāmāvarān-e Orūmīyeh – Intishārāt-e Takderakht – Ali Bābā'ī – 1389 |title = Tārīkh-e Khoy |year = 1372 |location = |publisher = Tos |isbn = |url-access = |url = https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AE%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C/ }} * {{Citation |last = Bābā'ī |first = Ali |title = Nāmāvarān-e Orūmīyeh |year = 1389 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Takderakht |isbn = 9786005559293 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1660606/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87/ }} * {{Citation |last = Ābrūn |first = Moḥammad Reẓā |title = Moṣāḥebe az Bānū Maḥbūbeh Shahīdī, motevalled 1300 Sh, ‘Aroos-e Shahīd Seyyed Moḥammad Pīshnamāz, az Ketāb: Ān Rūy-e Penhān-e ‘Arab Bāghī az Lābeh Lāy-e Ketābhāyash Bāyad Shenākht |year = 1390 |location = Qom |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Anzalī |first = Ḥasan |title = Orūmīyeh dar Goẕar-e Zamān |year = 1384 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Dastān |isbn = 9646614078 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1168260/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Final Solution : A Genocide |year = 2009 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=LAa_B5zkeEMC&pg=PA4&dq=armenian+assyrian+grece+jews+genocide+in+ottoman+century+inpublisher:university&hl=en&ei=XvYUTaUIw_zwBtfokPsM&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = Render therefore unto Caesar the things which are Caesar's: American presbyterian educators and Reza Shah |year = 1993 |location = |publisher = Iranian Studies 26(3-4) |isbn = 10.1080/00210869308701805 |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/239793448_Render_therefore_unto_Caesar_the_things_which_are_Caesar%27s_American_presbyterian_educators_and_Reza_Shah }} * {{Citation |last = al-Vozara |first = Rahmatollah Khan Mo'tamad |title = Orumiyeh dar Moharebeh-ye Alam Sooz |year = 1402 |location = |publisher = Entesharat-e Shirazeh |isbn = |url-access = |url = https://www.iranketab.ir/book/50725-orumieh-dar-moharebeye-alam-sooz }} * {{Citation |last = Wigram |first = Rev. W.A. |title = The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan |year = 1922 |location = |publisher = Second Edition. London: A & C Black, Ltd. |isbn = |url-access = |url = http://www.aina.org/books/com/com.pdf }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |year = 2005 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://global.oup.com/academic/product/the-great-game-of-genocide-9780199226887?cc=tr&lang=en& }} * {{Citation |last = |first = |title = |year = |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} [[Kateqoriya:Erməni terrorizmi]] [[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlıların soyqırımı]] 7e0aw5nx7782gl0zzkrx27mlx9dfb4s 8981424 8981423 2026-06-27T18:41:55Z ~2026-36949-65 348900 /* */ 8981424 wikitext text/x-wiki {{Vətəndaşlara qarşı hücum |Adı = Cilovluq |Konflikt = |Şəkil = مسجد_حاج_خان_اورمیه.jpg |Şəklin ölçüsü = 255px |Şəklin izahı = Cilovluqda öldürülənlərin dəfni, [[Urmiya]]. |Koordinatlar = |Hücumun yeri = [[Urmiya]], [[Xoy]], [[Salmas]] |Hücumun hədəfi = |Tarix = 1918 |Vaxt = |Hücum metodu = Soyuq və odlu silahlarla kütləvi hücum |Silah = |Ölü = 200-500 min{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} |Yaralı sayı = |Təşkilatçı = }} '''Cilovluq''', '''Cilovluq faciəsi''' və ya '''Cilovluq soyqırımı''' — 1918-ci ilin mart ayında minlərlə [[Azərbaycan türkləri]]nin, xüsusilə [[Urmiya]], [[Xoy]] və [[Salmas]] şəhərlərində yaşayanların [[ermənilər]] və cilovlar/cilolar ([[aysorlar]]) tərəfindən qırğınlara məruz qaldıqları hadisə nəzərdə tutulur. Bu qırğınlar zamanı 200–500 min [[Azərbaycan türkləri]]<ref>{{cite web |title="Azerbaijan in the First World War or the Tragedies of Bridle" book has been republished |website=AZERTAC |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_birinci_dunya_muharibesinde_ve_yakhud_cilovluq_facieleri_kitabi_yeniden_nesr_olunmusdur-163250 |access-date=9 May 2026 }}</ref> <ref>{{cite web |title=The Forgotten Massacre of Armenians and Nestorians: Cilo'luk |website=Anadolu Agency |date=30 April 2018 |url=https://www.aa.com.tr/tr/analiz-haber/ermeni-ve-nasturilerin-unutturulmus-katliami-cilovluk/1127671 |access-date=9 May 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Our Road News Portal |website=Our Way |url=https://bizimyol.info/az/news/320621.html |access-date=9 May 2026 }}</ref>qətlə yetirildiyi iddia edilməkdədir.{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} Bu say o zaman [[Cənubi Azərbaycan]]da yaşayanları təxminən 15 faizini təşkil etməkdə idi. Cilov sözü Cilo sözündən gəlməkdədir. Cilo [[Van gölü]]nün cənubunda, müasir [[Türkiyə]]nin [[Hakkari]] vilayəti ərazisində yerləşmiş bir inzibati vahiddir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=62}} Burada əsasən aysorlar, bir qədər də [[Kürdlər|kürd]] məskunlaşmışdı. [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlamasından sonra aysorlar [[Rusiya imperiyası]] ilə ittifaqa girdilər və buna görə də [[Osmanlı imperiyası]] tərəfindən bu bölgədən sürgün edildilər. Bundan sonra aysorların əsas hissəsi İrana, əsasən də İran Azərbaycanına qaçdı. Onları təqib edən Osmanlı imperiyası və onunla ittifaqda olan kürd tayfaları [[İran Azərbaycanı]]nın qərbinə daxil oldular.{{sfn|Heydəri|1393|p=224, 236}} Bu hadisələr zamanı aysorlar ermənilər ilə ittifaq formalaşdırılaraq, [[Rusiya imperiyası|Rusiya]], [[İngiltərə]] və [[Fransa]]dan dəstək alaraq İran Azərbaycanın qərbində yaşayan əsasən [[Azərbaycanlılar|Azərbaycan türkləri]]nə qarşı qırğınlar təşkil etdilər. == Zəmin == [[Fayl:Nestorian archbishop and servants.jpg|thumb|367x367px|1910–1915-ci illərdə İranda olan aysor-nestorian yepiskop və qulluqçuları]] 1900-cü illərin əvvəllərində erməni millətçiləri ilə Rusiya arasındakı gərginlik artmasına baxmayaraq, [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya müharibəsin]]in başlanması və [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı]]dakı ermənilərin sürgünü bu gərginliyi arxa plana keçirdi. Osmanlının düşməni olan Rusiya təbii olaraq erməni millətçilərinin müttəfiqi hesab olunurdu. Ruslar 1914–1915-ci illər arasında Osmanlıdan yeni işğal edilmiş ərazilərdə, [[Van gölü]] ətrafında, ermənilər üçün bir dövlət qurmağa cəhd göstərdilər. Müharibə zamanı ermənilər Rusiyanı dəstəkləyirdilər ki, bu da Osmanlının narahatlığına səbəb oldu.{{sfn|Peimani|2009|p=237}} Şimal-qərbi [[İran]]da, Osmanlı ordusunun son qalıqları ilə [[ruslar]]ın döyüşdüyü ərazilərdə yaşayan xristian aysorlar da çətin vəziyyətlərlə üzləşirdilər. Urmiya, [[Nestorianlıq|Nestoriyan]] aysorların bir icmasına sahib idi və bu əhali Osmanlı ilə döyüşən rus qüvvələri tərəfindən qorunurdu.{{sfn|Gorder|2010|p=71-72}} Bundan əlavə, Urmiyada [[Fransızlar|Fransız]] və [[ABŞ|Amerika]] [[Missionerlik|missioner]] təşkilatlarının təşviqi ilə Osmanlının şərq əyalətlərindən xeyli sayda aysor, Qərbi [Cənubi] Azərbaycan bölgəsinə sığınmışdı. Onların sayı təxminən 50 min nəfərə çatırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=621-622}} [[Fevral inqilabı|Rus inqilabı]]ndan sonra aysorlar himayəsiz qaldılar. [[Aysorlar]]ı mühüm silahlı dəstələri olmasına baxmayaraq, onlar yenə də nizamlı Osmanlı ordusu və qeyri-nizami kürd qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərə bilmək üçün böyük bir gücün dəstəyinə ehtiyac duyurdular. Aysor ordusu Osmanlı ordusunun şimal cinahını ciddi şəkildə təhdid etdiyi üçün, İngiltərə aysorların dəstəkləyicisi rolunu öz üzərinə götürdü. İngilislər aysorları öz məqsədlərinə cəlb etmək üçün müstəqil Aysor dövləti qurulmasını vəd etməyə hazır idilər. [[Mar Şimon]] qeyd edir ki, "Britaniya hökuməti xüsusi olaraq Aysor xalqını türklərə qarşı müqavimət təşkil etməyə təşviq etmək məqsədilə, Kapitan George F. Gracey vasitəsilə (o, İntelligence Service-in nəzarətində fəaliyyət göstərirdi), 1917-ci ilin dekabrında və ya 1918-ci ilin əvvəllərində təşkil olunan bir toplantıda, aysor əsgərlərin təchizat və maaşlarını təmin etməyə və aysor xalqını dəstəkləməyə söz vermişdi".{{sfn|Petrosian|2006|p=113–148}} [[İran]]ın o zaman Milli Şura Məclisinin nümayəndələrindən olan Yəhya Dövlətabadi belə yazır:<ref>{{cite web |url = http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130501110501/http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archivedate = 22 noyabr 2024 |title = هولوکاست جیلولوق در ایران و نقش انگلستان در آن یا تلاش انگلستان برای تشکیل جمهوری ارمنستان در خاک ایران |author = اصغر حیدری |date = 1 may 2013 |work = |publisher = www.ensani.ir |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> <blockquote>İllər boyu Osmanlı dövlətinin erməniləri, yəni (Daşnaksütyun firqəsi) Osmanlı dövlətinə qarşı fəaliyyət və iş aparıblar. Osmanlı dövləti onların törətdiyi fəsadlara qarşı çıxıb, onların hərəkətlərinin qarşısını alıb. Neçə il bundan öncə Van döyüşündə Osmanlı qoşunu ermənilərin hücumu ilə üzbəüz oldu. Bu hücumlar rusların himayəsi ilə ermənilərin uğuru ilə başa çatdı. Bu döyüşdə ruslar qazandıqdan sonra müsəlmanları öldürüb, onların yurdlarını talayıb, onların namuslarına təcavüz etdilər. Osmanlı qoşunu da onların intiqamı üçün ruslarla iş birliyi edən erməniləri tutub, onları qovdu.</blockquote> [[Azərbaycan türkcəsi]]ndə və [[Osmanlı türkcəsi|Osmanlı türkcəsin]]də cilo/cilov adlanan Türkiyə aysorları və ermənilər, Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı hökumətinə zərbə vurmaq məqsədilə ruslarla əlbir olub Osmanlı hökumətinə qarşı çıxdılar. Osmanlı hökuməti bundan xəbərdar olub qarşıdurmanı yatırdıqdan sonra qalan aysorlar və erməniləri müasir [[Qərbi Azərbaycan ostanı]]na yerləşdilər. Bu bölgəyə yerləşdirildikdən sonra onlar öz aralarından nizami qüvvələr təşkil etdilər. İlk növbədə [[Rusiya imperiyası]]na, Rusiya imperiyası orduları Azərbaycan ərazisini tərk etdikdən sonra [[Birləşmiş Krallıq|Böyük Britaniya]]nın köməkliyi ilə 10 min nəfərlik ordu formalaşdırdılar. Bu formalaşdırılan ordu Qacar İranın zəifliyindən istifadə edərək Şəmsi 1396-cı ildə Urmiya şəhərini ələ keçirdilər.{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=62}}<ref>Majmūʿa-yi Mujalladāt-i Mīrāth-i Islāmī, bih Kushish-i Rasūl Jaʿfariyān, Jild-i Dahum, (Bakhsh-i Tārīkh-i Tahājumāt va Jināyāt-i Arāmana, Ismāʿīl Sīmiṭuqū va Sardār Māʿkī dar Āzarbāyjān, Taʾlīf-i Mīrzā Abū al-Qāsim Amīn al-Sharʿ Khūʾī, bih Kushish-i ʿAlī Ṣadrāʾī Khūʾī), Qum, Kitābkhāna-yi Ḥaẓrat Āyatullāh al-ʿUẓmā Marʿashī Najafī (Q), az Ṣafḥa-yi 13 tā Ṣafḥa-yi 80.</ref> Rusların bölgədə möhkəmlənməsindən sonra Urmiya xristianları onlarla yaxınlaşdılar və əvvəlki dövrlərdə kürdlərin onlara etdikləri zülmə görə şəhər və kəndlərdə müsəlmanları incidməyə başladılar. Bu hadisələr bölgə müsəlmanları arasında ciddi narahatlığa yol açsa da, rusların qorxusundan bu məsələni dilə gətirmək də mümkün olmamışdı.{{sfn|Həşmət|1387|p=9}} Vasili Nikitin, rus konsulu Urmiya şəhərində ermənilər və ciloların Osmanlıdan gəlmələrini "İran" kitabında belə yazıb: <blockquote>Asurilərin ruhani başçıları Mar Şimon adıyla bir adam idi. Bu zaman rus generalını görmək, onunla əlbir olub və türklərə qarşı olan savaşlarda iştirak etmək üçün gəlmişdi. Nestorian qəbilələrinin ruhani başçısı Mar Şimondur. Bunlar Sancaq, Gəvər və [[Van]] vilayətində yaşamaqdadırlar. Nesturilərin ictimai baxımından öz qonşuları olan kürdlərlə elə bir fərqləri yoxdur. Fərqlilik sadəcə bundadır ki, hər tayfanın başında bir keşiş var və onların hökumət təşkilatları təxminən ruhanidir və aşirət şəklində yaşayırlar. Hər qəbilənin özünə aid bir rəisi var, ''məlik'' adlanır. Bu qəbilələr heç bir zaman sayıla bilməyib və həmişə [[Türkiyə]]nin iqtidar məmurlarından uzaq gəzir və dağların əlçatmaz yerlərində yaşayırlar. Bunların sayı bəlkə 30 ilə 50 min nəfər ola.</blockquote> [[Fayl:روسها و اعدام مردم اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Əsgrxan qapısının qarşısında sılna məşrutəçilər və Balu kəndən olan hacılar.]] [[Fayl:Pervaya Armyanskaya Drujina 1 battalion 1914.png|thumb|367x367px|Andranikin komandanlığı altında erməni könüllü dəstəsinin 1-ci batalyonu]] == Urmiyada xristianların etdiyi qırğınlar == 1916-cı ildə Osmanlı dövlətinin [[Hakkari]] bölgəsində yaşayan aysorlar Rusiyanın dəstəyinə arxalanaraq öz dövlətinə qarşı qiyam qaldırdılar. Lakin onlar Osmanlı qüvvələrinin qarşısında uzun müddət davam gətirə bilmədilər. Rusiyanın köməyi on minlərlə aysor (yerli əhali onları "cilov" adlandırırdı) öz ailələri ilə birgə Cənubi Azərbaycanın Urmiya və Səlmas bölgəsinə köçürüldü.{{sfn|Nəcəfli|2016|p=}}{{sfn|Dilməqani|2011|p=712}} Böyük Britaniya və Fransa rusların İranda Osmanlı və Alman imperiyaları qarşısında dayana bilməyəcəklərini anladıqdan sonra aysorların lideri Mar Şimon ilə İran və Osmanlı ermənilərin də daxil olduğu dəstələr formalaşdırmaq barədə danışıqlara başladılar. Onlar bu məqsəd üçün [[Culfa rayonu|Culfa]] vasitəsilə [[Urmiya]]ya getdilər. Urmiyada amerikan missionerlər də onlara bu işdə yardım edirdilər. Missionerlərin istifadəsində olan və ABŞ-dan yardım üçün göndərilən pullar aysor və erməni hərbi dəstələr formalaşdırılmasına yönəldildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=712}} 1917-ci ilin sentyabrında [[Fransa]] Rusiyaya Osmanlıya qarşı döyüşdə yaralananların müalicəsinə yardım üçün mobil ambulans göndərdi. İlk əvvəllərdə [[Tbilisi|Tiflis]]də yerləşdirilən bu tibbi yardım mərkəzi sonradan Urmiyaya göndərildi. Rusiyanın bölgədən geri çəkilməsindən sonra bu qurum yerli [[xristian]] silahlı dəstələr üçün hərbi və tibbi yardım göstərməyə başladı. Lazaristlər, yəni Fransız [[Katolik Kilsəsi]] missonerləri təbiətlərinə uyğun olaraq qatı katolik idilər və protestantlara, dünyəvi şəxslərə düşmən mövqedə idilər.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4}} Fransız hökumətinin dünyəvi olmasına baxmayaraq, dövlət katolik missiyalardan İrana təsir etmək üçün istifadə edirdi. Amerikan missiyasınnı rəhbəri və 1918-ci ilin yanvarından etibarən rəsmi olaraq Amerikanın [[Urmiya]]dakı konsul köməkçisi olan Dr. Şedd dini yardım qaynaqlarının müharibə ehtiyacları üçün sərf edilməsini əsaslandırmaq üçün bildirirdi ki, bu xərclər sonradan Britaniya hərbi dairələri tərəfindən ödəniləcəkdir. Əvvəlcə Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi bu xərcləri ödəməkdən imtina etdi, lakin nəticədə kapitan Qreysinin erməni-assuriya ordusuna verdiyi vədlərə dair sübutlar ortaya çıxandan sonra ödədi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Nəticədə Mar Şimon və digər aysorlar özləri üçün Urmiya bölgəsində müstəqil aysor dövlətinin yaradıla biləcəyi barədə ümidlənməyə başladılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=713}} Mar Şimon, [[Ağa Petros]] və digər aysor liderləri Şedd ilə birlikdə və Nikitinin köməkliyi ilə Hacı Mostaşarın mülküntə hərbi birlik formalaşdırdılar və yerlilərdən əsgər toplamağa başladılar. Fevra ayında (bəhmən ayı) bir aysor iki müsəlmanı və bir yəhudini bazarda qətlə yetirdi və bu toqquşmaya səbəb oldu. Nəticədə daha dörd nəfər də öldürüldü. Bundan sonra silahlı aysorlar Urmiyanın ətrafındakı kəndlərə hücumlar etməyə başladılar və nəticədə yüzlərlə insan həyatını itirdi. İki nəfərin şəhəri kənarında öldürülərək meyidi ortalıqda buraxılmış şəxsi dəfn etməyə çalışması tam həcmli toqquşmaların meydana çıxması ilə nəticələndi. [[Xristian|Xristianlar]] şəhərdə qarşılarına çıxan hər kəsi güllələməyə başladılar və aysorlar şəhəri topa tutdular. Sonda bir nümayəndə heyəti rus konsulluğuna Mar Şimon ilə görüşməyə göndərildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Şəhərdə rus zabitin komandanlığında olan kazaklar ağ bayraq qaldıraraq aysorların daha da cəsarətlənməsinə səbəb oldular. Bundan sonra kazakların binası da aysorların hücuma məruz qaldı. Aysorlar tapa bildikləri bütün kazakları qətlə yetirdilər. Bütün Urmiyanı əhatə edən qırğınlar zamanı qadınlar, uşaqlar və qocalar da daxil olmaqla 10 min insan qətlə yetirildi. Bu rəqəm sadəcə Urmiya şəhərini əhatə etməkdədir. Halbuki ətraf kəndlərdə də qırğınlar həyata keçirilmişdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Bundan sonra Mar Şimun diqqətini [[Salmas]] üzərinə dikərək, onu öz nəzarəti altına almağa çalışır. Aysorların və ermənilərin məhdud sayda olduğunu dərk edərək Simko ilə müttəfiq olmağa çalışırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=726}} == Rus inqilabının təsirləri == === Fevral inqilabı === 1917-ci ildə [[Rusiya inqilabı]] baş verdi və [[İran]]da ruslar tərəfindən dəstəklənən qüvvələr üçün vəziyyət anidən pisləşdi. İranda yerləşdirilmiş bir çox rus döyüşçüsü öz komandanlarının əmrlərini dinləməməyə başlamışdılar və yaşayış məntəqələrində yağmalar həyata keçirməyə başlamışdılar. Məsələn, 14 tir tarixində Urmiyada bazar qarət edildi. Qarət zamanı 3 nəfər öldürüldü və bazarın özü də yandırıldı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=685}} Kəndlərdə aysorlar təkcə yağma etmədilər, eyni zamanda qırğınlar törətməyə də başladılar. Mordad ayının ortalarında, ermənilər, başıboş rus əsgərləri və aysorlar birlikdə [[Nazlıçay]] bölgəsində kütləvi qırğınlara başladılar. Bu proses zamanı 8 və ya 9 kənd dağıdıldı və kütləvi qırğınlar həyata keçirildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=686}} Aban ayında ruslar və aysorlar öz fəaliyyətlərini davam etdirməkdə idilər. Hətta bu zaman onlar Aşura mərasimi zamanı ələ salmaq üçün bir nəfəri öldürüb, beş nəfəri də yandırmışdılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=697}} === Oktyabr inqilabı === 1917-ci ilin [[Oktyabr inqilabı|Oktyabr İnqilabı]]ndan qısa bir müddət sonra Urmiyada aysorlar "Azad Urmiya Assurilərinin Birləşməsi və İttifaqı Manifesti" adlı bəyanət dərc etdilər. Manifestin birinci fəslində müstəqil bir Aysor milli dövlətinin ərazi sərhədləri "Urmiya, [[Mosul]], Tur Abdin, Nuseybin, [[Cizrə]] və Cularməg" kimi müəyyən olunmuşdu. Bəyanat, iqtisadiyyat, ticarət və, əlbəttə ki, hərbi sahələrdə azad Rusiya (yəni Çar Rusiyasından sonrakı Rusiya) ilə əməkdaşlıq tələb edir və Rusiya ilə ittifaq istəklərini ifadə edirdi.<ref>{{cite web |url = http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010411025202/http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archivedate = 2 dekabr 2023 |title = Dr. Freidoun Atouraya |author = Fred Aprim |date = 11 aprel 2001 - |work = |publisher = www.zindamagazine.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> == Mar Şimonun ölümü == [[Fayl:Burying of the dead.jpg|thumb|367x367px|Ölənlərin basdırılması]] Özlərinə müstəqil dövlət qurmağa çalışan xristianlar saylarının azlığının fərqində idilər və buna görə də kürdlərin dəstəyini qazanmaq qərarına gəldilər. Onlar bu məqsəd üçün Sİmqonun daha çox yaradığını düşünməkdə idilər. Urmiyada qırğınların baş verməsindən 2–3 gün sonra Mar Şimon o, qırğınların baş verməsini pisləyərək geri çəkilmək istədiyini bildirdi. Əslində isə o, [[Salmas]]a gedib oranı ələ keçirmək və elə burada da [[Simko Şəqaqi|Simko]] ilə Köhnə Şəhərdə görüşmək niyyətində idi. [[Əhməd Kəsrəvi]] bu ikisinin görüşü zamanı Mar Şimonun nə dediyinin bilinmədiyini, bildiklərimizin də Simkonun bildirdiklərindən bildiyimizi qeyd edir. Simko Mar Şimonun ona bunları dediyi qeyd etmişdir:{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725}} <blockquote>İndi Kürdüstan adlandırılan bu torpaq bizim hamımızın vətəni idi, lakin dini ayrılıq bizi ayırdı və bizi bu vəziyyətə saldı. İndi biz qüvvələrimizi birləşdirməli, bu torpağı özümüzə götürməli və birlikdə yaşamalıyıq. Biz ordu toplamışıq, lakin süvarimiz yoxdur. Sənin çoxlu süvarilərin var və əgər sən bizə qatılsan Təbrizə gedərik və onu da ələ keçirərik.</blockquote> Bu görüşün sonunda [[Simko Şəqaqi|Simko]] və Mar Şimon razılığa gəlib əl-ələ görüşüblər və bir-birilərinə yardım sözü veriblər. Lakin Mar Şimon öz faytonuna minərkər Simko tərəfindən güllələnir və bunun ardınca onunla birlikdə olan bütün aysorlar da kürdlər tərəfindən öldürülür. Bu görüşdən təxminən 140 aysordan cəmi 1–2 aysor sağ qurtula bilir. Bu hadisəni Simko sonradan dəfərlərlə qürurla danışmışdır. O, bildirib ki, Mar Şimonun öldürülməsini əvvəldən planlamışdı, lakin aysorların bundan xəbər tutmaması üçün bunu qardaşı Əli ağadan başqa heç kimə deməmişdi. Eyni zamanda o, iranlıların bunu layiqincə qiymətləndirmədiklərindən də gileylənirmiş.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725-728}} == Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiya şəhəri == [[Fayl:مسجد حاج خان اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Hacıxan məscidininin önü. Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiyada baş verə qırğından sonra bir şəkil.]] Aysorlar öz liderlərinin öldürülməsindən xəbər tutduqdan sonra qəzəbləndilər və elə həmin gecə Köhnə Şəhərə hücum etdilər. Onlar şəhərdə qarşılarına çıxan hər bir kəsi öldürdülər və şəhəri yandırdılar. Şəhərdə mindən çox adamın öldürüldüyü bildirilir. 17–18 mart günü Mar Şimonun öldürülməsi [[Urmiya]]ya çatdıqdan sona ermənilər və aysorlar öz rəislərindən intiqam üçün onlara icazə verilməsini istədilər. 12 saatlıq icazə verildikdən sonra Urmiya şəhərində qırğınlar başladı. Bu hadisələr zaman yəhudilər də daxil olmaqla 10 min insanın öldürüldüyü bildirilməkdədir.{{sfn|Gurock|1998|p=11}} Rəhmətullah Tovfiq öz kitabında yazır:{{sfn|Tovfiq|1389|p= 24, 33, 42}} <blockquote>Mirzə Məmməd [[Üsulilik|Üsuli]] müctəhid cənabları Allah xatirinə və Allah rizasına görə ölülərin dəfn edilməsini istədi. Mən də ürəkdən qəbul edərək, doktor Şud mühafizləri ilə birlikdə və 100 nəfər yardımçı ilə sahibsiz ölüləri evlərdən, küçələrdən yığışdırıb, Hacı Xan məscidinin qarşısında böyük yer qazıb, ölülərin hamısını bir-birinin üstünə yığıb torpağa tapşırdıq.</blockquote> Bu hadisələrdən sonra Ağa Petros Mar Şimonun qisası üçün Simkonun Çehriqdəki qərərgahına rus topları ilə hücum etmək qərarına gəldi. İsmayıl ağanın qaçmasından sonra Çəhriqdə qalan bütün kürdlər də öldürüldülər. Simkonun anası və qardaşı Cəfər ağanın qızı ələ keçirildi. Ağa Petros zəfər qazanaraq Urmiyaya geri döndü. Lakin Salmasın Dilmaqan bölgəsində əhalinin silahlanmasına və [[Təbriz]] ilə Şərəfxanadan yardım gəlməsinə görə qırğın baş vermədi. Sonra Urmiyadan əlavə xristian dəstələri Dilməqana gəldilər. Burada xristianların sayının artması müsəlmanların narahatlığına səbəb oldu. Aysorlar şəhərə heç bir müqavimətin göstərilməyəcəyi halda qırğının olmayacağını bildirdilər. Bu zaman yerli məmur Vatuq əl-Məmalik şəhəri təslim etmək qərarına gəldi. Bu zaman əhalinin bir hissəsi qaçdı, bir qismi isə evlərində qaldılar. həmin gecə xristian hərbi lider Samoon və ermənilərdən ibarət silahlı dəstə şəhərə daxil oldu və yağma baş vermədi. Lakin sabah Çəhrikdən Ağa Petrosun rəhbərliyində geri dönən dəstə şəhərə daxil oldu. Bununla da yağma, oğurluq və evlərə daxil olmalaq başladı. İnsanlar qaçmağa çalışsalar da, çoxu öldü, sağ qalmağı bacaranlar isə Xoy şəhəri əhalisi tərəfindən qarşılandılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=728-733}} [[Fayl:Simko-kurds-missionaries.jpg|thumb|367x367px|Simqo ortada, amerikalı missoner Dr. Şedd də onun yanında.]] Sonradan aysorlar Simkonun Mar Şimonu [[Təbriz]]dəki Azərbaycan valisinin əmri ilə öldürüldüyünü bildirdilər. Onlar bununla Urmiya əhalisinə qarşı edilən qırğınları əlaqələndirmək istəyirdilər.<ref>{{cite web |url = https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20241104113551/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archivedate = 2024-11-04 |title = DECLINE AND MURDER OF THE PATRIARCH 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN |author = Mar Apram |date = |work = |publisher = shodhganga.inflibnet.ac.in |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Lakin bu iddia aysorların qətldən dərhal sonra Simkonun Azərbaycan valisinin əmri istiqamətində hərəkət etdiyini necə anladıqlarını izah etməkdə yetərsiz qalır. === Seyid Məhəmməd Pişmamazın öldürülməsi === Aysorlardan bir neçə nəfər [[Seyid Məhəmməd Pişnamaz]]ın evinə girib və silah istəyiblər. O, aysorların cavabında deyib: <blockquote>Ağalar, sizin özünüz də bilirsiniz ki, mən ruhaniyəm. Məndə silah tapılmaz. Mənim üçün silah heç bir ehtiyac deyil və onunla tanışlığım yoxdur. Mən dava, savaş əhli deyiləm.</blockquote> Aysorlar onun dediklərinə məhəl qoymadan döyməyə davam ediblər və silahını verməsi üçün israr ediblər. Seyid Məhəmmədin Allaha və Qurana heç vaxt silahı olmaması barədə and içməsinə baxmayaraq aysorlar tələblərində geri addım atmayıblar. Ən sonda isə Seyid Məhəmmədin sağ qolunu qılınc ilə kəsiblər. Hələ də Seyid Məhəmmədin silahının olmadığını bildirməsinə görə sırayla onun sol əli, sağ ayağı, sol ayağı da kəsilir və cəsədi parçalara ayrılır. Bildirilir ki, bu prose zamanı bütün otağın divarları qana qoyanıbmış. Ermənilər tərəfindən şəhər nizmiyyəsinin rəisi təyin edilən Aleksandr Manasiryan Milli Aşur Məclisinin nümayəndəsi olaraq Seyid Məhəmmədin qətlini araşdırmaq üçün onun evinə gedib. O, Seyid Məhəmmədin evinə daxil olduqdan sonra parçalanmış cəsədi, əlləri və ayaqları gördükdən sonra öz qərərgahına geri dönüb və dostlarına bunları deyib:{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} <blockquote>Gedib dua edin ki, göylərdə və yerdə heç bir Allah olmasın. Yoxsa bu öldürmələri və yaratdığınız səhnəni gördüm, əmin oldum ki, Allah varsa, belə cinayətlər üçün onun qəzəbi və qəhri nə sizə, nə də bütün dünya xristianlarına aid olacaqdır.</blockquote> Urmiya şəhərinin əhalisi bu faciəni eşidəndən sonra öz ölülərini unudub və onun halına matəm saxladığı bildirilir === Xristianların Urmiya hakimini öldürməsi === [[Fayl:مسجد سردار.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Sərdar adlanan qədim məscid.]] Azimüs-Səltənə Sərdar Ağaxanın oğlu [[Urmiya]]nın sayılıb-seçilən insanlarından biri idi. Onun əcdadları [[Urmiya]]da Qulamxan rüstəsinin əvvəlində Əbdüssəmədxan məscidini tikdirmişdir. Bu məscid Urmiya şəhərində ikinci böyük məscid sayılırdı. Sonralar Azimüs-Səltənə Sərdar onu təmir etdirdiyi üçün Sərdar məscidi adı ilə şöhrət qazanmışdır.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} Sərdar Cilovluq dövründə Urmiya şəhərinin hakimi olub və bu təyin olunma və seçilmə xristianların öz tərəfindən dəstəklənmişdir. Rəhmətullah Tofiqin yazdığı kitabda Sərdarın terrora məruz qalmasına belə işarə edir:{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} <blockquote>Şaban ayının (1336-cı ay ilinin) axırlarında bir nəfər Fərhad adlı [[xristian]] Vəzirabad kəndinin rəiyyətləri ilə birlikdə günün işığında Darülhökuməyə gedib. Sərdar və Mirzə Əliağa Müəyyədülislam otaqdan çıxıb və içəri imarətə getdikləri zaman hər ikisini ortadakı dəhlizdə güllələyib, hər ikisi də o an dünyasını dəyişiblər. Qatil də bir naməlum xristian olub. Silahı əlində Sərdarın evindən çıxaraq uzaqlaşıb…</blockquote> === Urmiya kəndlərində baş vermiş hadisələr === Urmiyə bölgəsinin bütün kəndləri, Urmiyanın özü kimi, bu hadisələrdə ağır zərbə aldılar. Aysorlar çoxlu kəndləri talayıb sakinlərini öldürdükdən sonra [[Dağ Əsgərabad]] və Qəhrəmanlı kəndlərinə hücum etdilər. Bu kəndlərin möhkəm [[Dağ Əsgərabad qalası|qalaları]] olduğu üçün şiddətli müqavimətdən sonra aysorların əlinə keçdilər. Buna görə də kənd və əhalisinə böyük təlafət verildi.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} === Dağ Əsgərabad kəndi === Əsgərabad kəndi, Urmiya bölgəsində yerləşən kəndlərdən biridir. Kəndin ərazisin böyük divar və istehkam olduğu üçün onun əhalisi ermənilər və aysorların hücumuna müqavimət göstərməyi bacarmışdılar. Buna baxmayaraq, aysorlar və ermənilər 21 Şaban 1336 (1918) tarixində kəndin böyük qapısını topa tutub kəndə girərək böyük bir qırğın törətdilər. Bildirilənlərə əsasən, 200-ə yaxın uşaq, qadın və kişi kəndin məscidinə pənah gətirə bilmişlər, ancaq onların hamısı rəhm edilmədən öldürülmüşdülər. Bu hadisədən canlarını qurtaranların dediklərinə əsasən, məscidin içində ölülərin sayının çoxluğundan, ölülərin qanı məscidin içərisindən ətrafa axmışdı.{{sfn|al-Vozara|1402|p=138}}{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} === Qəhrəmanlı kəndi === Kəndin camaatı hücum edən aysorlar qarşısında öz canlarını və mallarını qorumaq üçün müdafiə təşkil edirlər. Buna görə də aysorlar əlavə qüvvə və artilleriya gətirməyə məcbur olurlar. Qala divarının topa tutulmasından sonra yaranan oyuqlardan aysor dəstələri kəndin içinə girməyi bacarırlar. Kənd sakinlərinin güllələri bitdikdən sonra hücum edən dəstələr kənddəki bütün yaşlı, qoca və kişiləri qətlə yetirirlər. Kəndin özü də yağmalanır. === Aysor ordusunun sayı === Mar Şimon ilə birlikdə [[Osmanlı imperiyası]] ərazisindən 12 min aysor ailəsi gəlmişdi. Təxminən Urmiya, Salmas, Sulduz və ətraf ərazilərdəki 20 min ailə erməni və aysor ailəsi də onlara qoyulmuşdular. İrəvan, Van və Naxçıvandan da təxminən 5–6 min erməni ailəsi köçərək onlara qatılmışdılar. Onların birləşmiş ordusunda 20 min döyüşçü, 800 rus və 72 fransız zabiti var idi. Orduda eyni zamanda 25 top və 100 pulemyot da var idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=735-736}} === Urmiya şəhər bazarının yandırılması === 1335-c iilin Tir ayının 15-də [[Urmiya]] bazarı yanmağa başlayır. Ətrafdakı insanların müdaxilə etməyə çalışmasına baxmayaraq, bazardakı malların xeyli hissəsi yandırılır. Bazarın yalnız aşağı hissəsi və ortalardakı dükanların bir hissəsini xilas etmək mümkün olmuşdur.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} [[Fayl:کتیبه بازار اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiya bazarının yandırılması ilə bağlı hazırlanmış kitabə.]] == Osmanlı imperiyasının (Cənubi) Azərbaycana geri dönüşü == Ərəblərin üsyanından və ABŞ-ın müharibəyə daxil olmasından sonra Osmanlı imperiyası [[İraq]] və digər yerlərdəki məğlubiyyətlərin əvəzini çıxmaq üçün Arazın cənubundakı və şimalındakı (Azərbaycan) türklər yaşayan yerləri ələ keçirmək qərarına gəldi. Bu yerlərdəki türklər də bu zaman ermənilər, gürcülər və aysorlarla müharibə şəraitində idilər. [[Türkçülük|Pantürk]] hərəkatı olan [[Gənc türklər|Gənc Türklər]] Avropa torpaqlarının çoxunu itirdikdən sonra [[Rusiya imperiyası]] hesabına öz ərazilərini genişləndirmək istəyirdilər. Onların məqsədi şərqə doğru genişləyib türklərin yaşadığı [[Qafqaz]]ı və [[Mərkəzi Asiya|Mərkəzi Asiya i]]lə birləşmək idi. Bu zaman Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilər və aysorlar uğursuz üsyanlardan sonra imperiya tərəfindən sürgün edildilər.{{sfn|Bloxham|2009|p=3}} Osmanlı ordusunun İran Azərbaycanına gəlməsindən əvvəl demək olar ki, [[Salmas]]da heç bir yaşayış yeri qalmamışdı. Sadə insanlar ya öldürülmüş, ya da dağılmışdılar. Urmiyada bir qədər insan yaşasa da, hər gün hansısa öldürülmələr və ya yağmalama xəbərləri ilə keçirdi. Bu zaman ingilis generalı Denstervil Həmədan və Qəzvinə yerləşdi. İyunun ilk yarısında Osmanlı ordusunun bir hissəsi Xoydan keçərək Salmasa gəldi və burada Ağa Petros komandanlığındakı [[xristianlar]]ın dəstəsini məğlub etdi. Salmasdakı xristianların Urmiyaya yönəlməsi yenidən toqquşmalara və dağıntılara yol açdı. Erməni könüllülərdən ibarət korpusun komandanı Andronik Ozanyan bu zaman Xoya hücum etdi və [[Osmanlı ordusu]] Urmiya ətrafından geri çəkilməyə məcbur oldu. [[Ermənistan Respublikası]]nı quran [[Daşnaksutyun|daşnaklar]] [[Van]], [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]] və [[İrəvan]]ın birləşdirilməsini vacib hesab edirdilər və Xoya hücum da bu kontekst də baş vermişdi.{{sfn|Bayāt|1388|p=3}}{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=90}} Heyvaoğlunda baş vermiş döyüşdə Osmanlı ordusu məğlub oldu.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=751-753}} Xoyun dini rəhbərlərinin fətvalarından sonra{{sfn|Riyāhī|1372|p=501-508}}{{sfn|Bābā'ī|1389|p=290}} yerli əhali Osmanlı imperiyasına yardıma başladı və onlara əlavə dəstək qüvvələr gələnə qədər ermənilərə müqavimət göstərmələrinə səbəb oldular. Nəticədə ermənilər məğlub oldular. Nəticədə Osmanlı ordusu [[Xoy]] və ətrafındakı bütün erməniləri darmadağın etdilər.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=755}} [[Fayl:The Corpse of Ismail Simitqu, 1930.jpg|thumb|367x367px|[[Simko Şəqaqi|Simko]]nun cəsədi.]] Bu uğursuzluqlardan sonra aysorlar Urmiyadakı şiddətləri daha da artırdılar və nəticədə yerli əhali Osmanlı ordusunu müdaxilə etməyə dəvət etdilər. Aysorlar Urmiyada şəhərin hörmətli şəxslərini belə öldürməkdən qaçınmırdılar. Belə adamların arasında parçalanaraq öldürülmüş Ağa Mir Məhəmməd Pişnamaz Xalxali kimi hörmətli seyidlər də daxil idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=756}}{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} Bu zaman bütün teleqraf xətləri kəsilmiş, yerli əhali dağılmış və regionun xarici aləmlə əlaqəsi mümkünsüz hala düşmüşdü. Aysorlar getdikcə daha da narahat olmaqda idilər, çünki Osmanlı ordusunun yaxınlaşmasından qorxurdular və [[Antanta]] qüvvələrinin harada olmasından xəbərsiz idilər. Tirin 16-da Bakıya doğru irəliləmək tapşırılmış Denstervilin ordusuna mənsub olan təyyarə Urmiyaya gəldo. Təyyarənin tapşırığı aysorları ingilis ordusuna cəlb etmək, onlardan istifadə edəərk Həmədan-Urmiya istiqamətində Osmanlı ordusunun təminat xətini kəsmək, [[Təbriz]]i ələ keçirib Qafqazı Osmanlılardan almaq idi. Bu hadisədən sonra [[Miyanə]] yaxınlığında Osmanlı ordusu və aysorlar arasında şiddətli toqquşma yaşandı və Osmanlı geri çəkildi. Osmanlı ordusunun Salmasa doğru irəliləməsi ilə daha çox qırğın da yaşandı. Eyni zamanda onların özü də kürdlərin, Azərbaycan türklərinin və Osmanlı ordusunun qisas hücumlarına məruz qaldılar. Qonşusunun evlərində gizlənən xristianlar belə Osmanlı ordusunun cəza tədbirlərindən yayına bilmədilər.<ref>{{cite web |url = http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924062230/http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archivedate = 1 avqust 2021 |title = Bringing the solidarity of the Pope. Interview with Cardinal Fernando Filoni, Francis’ Personal Envoy to Iraq |author = |date = 17 mart 2015 |work = |publisher = www.osservatoreromano.va |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref>{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=761}} Osmanlı ordusunun gəlişi ilə aysorlar və ermənilər qırğınlar edə-edə qaçmağa başladılar. Hadisələr zamanı müsəlmanlara düşmənliyi ilə bilinən liderlərdən Dr. İsraeil də Osmanlı ordusu tərəfindən edam edildi. Aysorlardan təxminən 50 min nəfərlik qrup Sayınqalaya çata bildi və burada Denstervillə görüşdü. İngilis generalı onların Baqubehə yerləşdirilməsi istiqamətində əmr verdi. Tarixçi [[Əhməd Kəsrəvi]] düşünür ki, bu hadisələr zamanı 120 min müsəlman öldürülmüşdür, eyni zamanda xristianların da itkisi az olmamışdır. Bu hadisələrdən sonra Salmas və Urmiya bölgələrində əhali o qədər tükəndi ki, kənd yerlərində bütün məhsullar toxunulmaz qaldı. Osmanlı qüvvələri əkin toplamaq və şəhərlərə gətirmək üçün insanları kəndlərə köçməyə məcbur etdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=763}} [[Fayl:تحولات غرب آذربایجان 1.jpg|thumb|367x367px|"Azərbaycanın qərbindəki hadisələr: Şura-e Milli-e Məclisin sənədləri əsasında" kitabı]] == Hadisələrdə iştirak edənlərin taleyi == [[Simko Şəqaqi|Simqo]] 1930-cu ildə İran hökuməti qüvvələri tərəfindən məğlub edildi, dəstək toplaya bilmədi və öldürüldü. Urmiyada azərbaycanlılara qarşı qırğınları təşkil edən amerikalı missoner Dr. Uilyam Şedd [[Şahindej|Sayınqala]]da teleqraf mərkəzində öldü və elə orada dəfn edildi. Sonradan arvadı tərəfindən onun cəsədi çıxarıldı və [[Təbriz]]in xristian qəbirstanlığında basdırıldı.{{cite web |url = http://www.mazdapublishers.com/book/the-life-of-john-haskell-shedd |archiveurl = |archivedate = |title = The Life of John Haskell Shedd |author = |date = |work = |publisher = www.mazdapublishers.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }} İngilislər tərəfindən Baqubehə yerləşdirilən aysorlar içərisində olan [[Ağa Petros]] sonradan [[Lozanna Sülh Konfransı|Lozan Konfransı]]nda Türkiyəyə dəstək verdiyini ifadə etdi. O, [[Hakkari ili|Hakkarı]] sancağında aysorların yenidən məskunlaşmasına icazə veriləcəyi halda Türkiyəyə sadiq olacağına söz versə də, onun bu təklifi rədd edildi.<ref>{{cite web |url = http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archivedate = 2017-07-24 |title = 1923: Agha Petros and the Lausanne Telegraphs |author = Dr. Racho Donef |date = 2003 |work = |publisher = www.atour.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Aysorların yerdə qalan qismi İraqda qaldılar. Kanadada uşaq evinin maliyyə baxımından yanlış idarəetməsinə qarışan Ağa Petros həbsdən qaçmaq üçün Vatikana getdi{{sfn|Wigram|1922|p=218}} və orada aysorları katolik edəcəyi vədini verdi. Bunun qarşılığında Vatikandan iki medal da almağı bacardı.{{sfn|Wigram|1922|p=218}} Sonda ürək çatışmazlığında Tuluz şəhərində 52 yaşında öldü. [[Andranik Ozanyan|Andronik Ozanyan]] da ABŞ-ın [[Kaliforniya|Kaliforniya ştatı]]nda öldü. Onun bu ölümündə Xoydakı məğlubiyyətinin də rol oynadığı ehtimal edilir.{{sfn|Bloxham|2005|p=103–105}}{{sfn|Bayāt|1388|p=93}} Urmiyadakı ABŞ misisoner mərkəzində Dr. Şedddən sonra vəzifəcə ikinci şəxs olan Dr. Herri P. Pakkard aysorların şəhəri işğalı zamanı onların polis rəisliyini etmişdi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Münaqişə sonlandıqdan sonra o, Urmiyaya geri döndü. Yerli hali onun kürd tayfa rəisləri ilə maliyyə əlaqələrinə şahidlik edir, onun mühafizəçilərinin kürdlərdən olduğunu görürdülər və buna görə də ona şübhə ilə yanaşırdılar. [[Simko Şəqaqi|Simqo]]nun Urmiyaya uğursuz hücumundan sonra yerli əhali ABŞ missionerləri mərkəzinə hücum etdilər və orada olan 900 xristiandan 270-i öldürdülər. Lakin İran hökumətinin müdaxiləsi ilə Pakkar və ailəsinin həyatı qurtarıldı və 28 may 1919-da [[Tehran]]a aparıldılar. Əhməd Kəsrəvi bu hadisə zamanı 60 nəfərin öldürüldüyünü bildirir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=838}} Pakkard 1923-cü ildə yenidən geri dönməyə çalışırdı. Lakin o zamanki xarici işlər naziri Dr. [[Məhəmməd Müsəddiq]] "Dr. Pakkard əvəvllər inqilabi fəaliyyətlərə qarışıb və onun geri dönüşü keçmiş problemləri geri qaytarar" deyərək bu istəyi rədd etdi.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} Professor Zirinski düşünür ki, Pakkardın yenidən Urmiyaya dönüşü ağılsız bir addım idi. Çünki onun yenidən Urmiyada görünməsi və kürdlərlə olan əlaqələri də nəzərə alındıqda əhalidə ingilislərin əli ilə Urmiyanın ölkənin yerdə qalan qismindən ayrılacağı yönündə əsaslı hesab edilə biləcək qorxuya səbəb olmuşdu.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} == Həmçinin bax == * [[Xocalı soyqırımı]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == * {{Citation |last = Kəsrəvi |first = Seyid Əhməd |title = Tarikh-e Hejdah Saleh-ye Azerbaijan [تاریخ هیجده ساله آذربایجان: بازمانده تاریخ مشروطه ایران] |year = 1393 |location = Tehran |publisher = امیرکبیر |isbn = |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/11009875/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Heydəri |first = Əsğər |title = Holocaust-e Jiloluq dar Iran va Naqsh-e Engelis dar An ya Talash-e Engelis baraye Tashkil-e Jomhuri-ye Armanestan dar Khak-e Iran |year = 1393 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://mtq.ir/pdf/pw213183969.pdf }} * {{Citation |last = Malekzadə Dilməqani |first = Tohid |title = Azerbaycan dar Jang-e Jahani-ye Avval ya Faja'e-ye Jiloluq |year = 1385 |location = |publisher = Entesharat-e Hashemi Soodmand va Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Sərdari-Nia |first = Səməd |title = Qatl-e 'Am-e Musalmanan dar Do Su-ye Aras |year = 1385 |location = |publisher = Nashr-e Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Həşmət |first = Qulamxan |title = Moyeh-ha-ye Shahr-e Gharib |year = 1387 |location = |publisher = Entešārāt-e Yāz |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Gurock |first = (Ed.) Jeffrey S. |title = East European Jews in America, 1880-1920: Immigration and Adaptation (American Jewish History, Vol. 3, Part 1) |year = 1998 |location = |publisher = Routledge |isbn = 978-0415919227 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=6J15IwPA8UUC&pg=PA226&lpg=PA226&dq=urmia+Jewish&source=bl&ots=RF4t7JJlAK&sig=KA0994Vc5WJO-PQRyi9UazxfnxM&hl=en&sa=X&ei=KXE5VJ_PIYeC7gaYm4C4Cw&redir_esc=y#v=onepage&q=urmia%20&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = American Presbyterian Missionaries at Urmia During the Great War |year = 1997 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/255683223_American_Presbyterian_Missionaries_at_Urmia_During_the_Great_War }} * {{kitab3 | müəllif = Güntəkin Nəcəfli | başlıq = 1917-1918-ci illərdə Urmiya bölgəsində 130 mindən artıq azərbaycanlı soyqırıma məruz qalıb | link = https://www.elibrary.az/docs/QAZET/qzt2016_786.htm | cavabdeh = | yer = | nəşriyyat = Azərbaycan | il = 2016 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Nəcəfli }} * {{kitab3 | müəllif = Tohid Dilməqani | başlıq = Güney Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi illərində | link = | cavabdeh = | yer = Bakı | nəşriyyat = AMEA Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu | il = 2011 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Dilməqani }} * {{Citation |last = Tovfiq |first = Tarixçə-ye Orumiyeh: Yaddasht-ha-yi az Salha-yi Jang-e Avval-e Jahani va Ashub-ha-yi Ba'd az An |title = Rəhmetullah |year = 1389 |location = Şiraz |publisher = Şirazə Nəşriyyatı |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Peimani |first = Hooman |title = Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus |year = 2009 |location = |publisher = Bloomsbury Academic |isbn = 1598840541, 9781598840544 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=5MOYzS3IDTQC&pg=PA237&lpg=PA237&dq=The+political+conflict+ottoman+russia+world+war+I+armenian&source=bl&ots=W1YJluUXXz&sig=X0YljCKFmpHKuD2lNgj75fyr_Y8&hl=fa&sa=X&ei=BAUVUIGMO8WGhQek1oGQDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=The%20political%20conflict%20ottoman%20russia%20world%20war%20I%20armenian&f=false }} * {{Citation |last = Gorder |first = Christian A. Van |title = Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Modern Iran |year = 2010 |location = |publisher = Lexington Books |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=g1-bmFb-AkgC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Pressure+ottoman++Christians+assyrian+russia&source=bl&ots=GiXBmTCjRb&sig=9UO9pPCkhSkFmsyA7bjG15mGeR4&hl=en&sa=X&ei=MxYVUIj-KJOZhQfN4IDgCg&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Pressure%20ottoman%20%20Christians%20assyrian%20russia&f=false }} * {{Citation |last = Petrosian |first = Vahram |title = ASSYRIANS IN IRAQ |year = 2006 |location = |publisher = Iran and the Caucasus,. 10 (1) |isbn = 1609-8498 |url-access = |url = http://www.aina.org/reports/assyriansiniraq.pdf }} * {{Citation |last = Bayāt |first = Kāveh |title = Tūfān bar Farāz-e Qafqāz: Negāhī beh Monāsebāt-e Mantagheh’ī-ye Īrān va Jomhūrīhā-ye Āzarbāyjān, Armenestān va Gorjestān |year = 1388 |location = Tehran |publisher = Edāre-ye Nashr-e Vezārat-e Umūr-e Khārejeh |isbn = 9789643610654 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1609030/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88/ }} * {{Citation |last = Riyāhī |first = Mohammad Amin Riyāhī – Tārīkh-e Khoy – safhe-ye 508 va 501 / Nāmāvarān-e Orūmīyeh – Intishārāt-e Takderakht – Ali Bābā'ī – 1389 |title = Tārīkh-e Khoy |year = 1372 |location = |publisher = Tos |isbn = |url-access = |url = https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AE%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C/ }} * {{Citation |last = Bābā'ī |first = Ali |title = Nāmāvarān-e Orūmīyeh |year = 1389 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Takderakht |isbn = 9786005559293 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1660606/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87/ }} * {{Citation |last = Ābrūn |first = Moḥammad Reẓā |title = Moṣāḥebe az Bānū Maḥbūbeh Shahīdī, motevalled 1300 Sh, ‘Aroos-e Shahīd Seyyed Moḥammad Pīshnamāz, az Ketāb: Ān Rūy-e Penhān-e ‘Arab Bāghī az Lābeh Lāy-e Ketābhāyash Bāyad Shenākht |year = 1390 |location = Qom |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Anzalī |first = Ḥasan |title = Orūmīyeh dar Goẕar-e Zamān |year = 1384 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Dastān |isbn = 9646614078 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1168260/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Final Solution : A Genocide |year = 2009 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=LAa_B5zkeEMC&pg=PA4&dq=armenian+assyrian+grece+jews+genocide+in+ottoman+century+inpublisher:university&hl=en&ei=XvYUTaUIw_zwBtfokPsM&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = Render therefore unto Caesar the things which are Caesar's: American presbyterian educators and Reza Shah |year = 1993 |location = |publisher = Iranian Studies 26(3-4) |isbn = 10.1080/00210869308701805 |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/239793448_Render_therefore_unto_Caesar_the_things_which_are_Caesar%27s_American_presbyterian_educators_and_Reza_Shah }} * {{Citation |last = al-Vozara |first = Rahmatollah Khan Mo'tamad |title = Orumiyeh dar Moharebeh-ye Alam Sooz |year = 1402 |location = |publisher = Entesharat-e Shirazeh |isbn = |url-access = |url = https://www.iranketab.ir/book/50725-orumieh-dar-moharebeye-alam-sooz }} * {{Citation |last = Wigram |first = Rev. W.A. |title = The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan |year = 1922 |location = |publisher = Second Edition. London: A & C Black, Ltd. |isbn = |url-access = |url = http://www.aina.org/books/com/com.pdf }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |year = 2005 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://global.oup.com/academic/product/the-great-game-of-genocide-9780199226887?cc=tr&lang=en& }} * {{Citation |last = |first = |title = |year = |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} [[Kateqoriya:Erməni terrorizmi]] [[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlıların soyqırımı]] miu0ei8qz640nmmtf5m8nm0b8bbxalb 8981465 8981424 2026-06-27T22:29:40Z ChanisCaucasi 95249 [[Special:Contributions/ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]] ([[User talk:ChanisCaucasi|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş 8980379 nömrəli redaktə bərpa edildi 8981465 wikitext text/x-wiki {{Vətəndaşlara qarşı hücum |Adı = Cilovluq |Konflikt = |Şəkil = مسجد_حاج_خان_اورمیه.jpg |Şəklin ölçüsü = 255px |Şəklin izahı = Cilovluqda öldürülənlərin dəfni, [[Urmiya]]. |Koordinatlar = |Hücumun yeri = [[Urmiya]], [[Xoy]], [[Salmas]] |Hücumun hədəfi = |Tarix = 1918 |Vaxt = |Hücum metodu = Soyuq və odlu silahlarla kütləvi hücum |Silah = |Ölü = 200-500 min{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} |Yaralı sayı = |Təşkilatçı = }} '''Cilovluq''', '''Cilovluq faciəsi''' və ya '''Cilovluq soyqırımı''' — 1918-ci ilin mart ayında minlərlə [[Azərbaycan türkləri]]nin, xüsusilə [[Urmiya]], [[Xoy]] və [[Salmas]] şəhərlərində yaşayanların [[ermənilər]] və cilovlar/cilolar ([[aysorlar]]) tərəfindən qırğınlara məruz qaldıqları hadisə nəzərdə tutulur. Bu qırğınlar zamanı 200–500 min [[müsəlman]] qətlə yetirildiyi iddia edilməkdədir.{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} Bu say o zaman [[Cənubi Azərbaycan]]da yaşayanları təxminən 15 faizini təşkil etməkdə idi. Cilov sözü Cilo sözündən gəlməkdədir. Cilo [[Van gölü]]nün cənubunda, müasir [[Türkiyə]]nin [[Hakkari]] vilayəti ərazisində yerləşmiş bir inzibati vahiddir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=62}} Burada əsasən aysorlar, bir qədər də [[Kürdlər|kürd]] məskunlaşmışdı. [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlamasından sonra aysorlar [[Rusiya imperiyası]] ilə ittifaqa girdilər və buna görə də [[Osmanlı imperiyası]] tərəfindən bu bölgədən sürgün edildilər. Bundan sonra aysorların əsas hissəsi İrana, əsasən də İran Azərbaycanına qaçdı. Onları təqib edən Osmanlı imperiyası və onunla ittifaqda olan kürd tayfaları [[İran Azərbaycanı]]nın qərbinə daxil oldular.{{sfn|Heydəri|1393|p=224, 236}} Bu hadisələr zamanı aysorlar ermənilər ilə ittifaq formalaşdırılaraq, [[Rusiya imperiyası|Rusiya]], [[İngiltərə]] və [[Fransa]]dan dəstək alaraq İran Azərbaycanın qərbində yaşayan əsasən [[Azərbaycanlılar|Azərbaycan türkləri]]nə qarşı qırğınlar təşkil etdilər. == Zəmin == [[Fayl:Nestorian archbishop and servants.jpg|thumb|367x367px|1910–1915-ci illərdə İranda olan aysor-nestorian yepiskop və qulluqçuları]] 1900-cü illərin əvvəllərində erməni millətçiləri ilə Rusiya arasındakı gərginlik artmasına baxmayaraq, [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya müharibəsin]]in başlanması və [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı]]dakı ermənilərin sürgünü bu gərginliyi arxa plana keçirdi. Osmanlının düşməni olan Rusiya təbii olaraq erməni millətçilərinin müttəfiqi hesab olunurdu. Ruslar 1914–1915-ci illər arasında Osmanlıdan yeni işğal edilmiş ərazilərdə, [[Van gölü]] ətrafında, ermənilər üçün bir dövlət qurmağa cəhd göstərdilər. Müharibə zamanı ermənilər Rusiyanı dəstəkləyirdilər ki, bu da Osmanlının narahatlığına səbəb oldu.{{sfn|Peimani|2009|p=237}} Şimal-qərbi [[İran]]da, Osmanlı ordusunun son qalıqları ilə [[ruslar]]ın döyüşdüyü ərazilərdə yaşayan xristian aysorlar da çətin vəziyyətlərlə üzləşirdilər. Urmiya, [[Nestorianlıq|Nestoriyan]] aysorların bir icmasına sahib idi və bu əhali Osmanlı ilə döyüşən rus qüvvələri tərəfindən qorunurdu.{{sfn|Gorder|2010|p=71-72}} Bundan əlavə, Urmiyada [[Fransızlar|Fransız]] və [[ABŞ|Amerika]] [[Missionerlik|missioner]] təşkilatlarının təşviqi ilə Osmanlının şərq əyalətlərindən xeyli sayda aysor, Qərbi [Cənubi] Azərbaycan bölgəsinə sığınmışdı. Onların sayı təxminən 50 min nəfərə çatırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=621-622}} [[Fevral inqilabı|Rus inqilabı]]ndan sonra aysorlar himayəsiz qaldılar. [[Aysorlar]]ı mühüm silahlı dəstələri olmasına baxmayaraq, onlar yenə də nizamlı Osmanlı ordusu və qeyri-nizami kürd qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərə bilmək üçün böyük bir gücün dəstəyinə ehtiyac duyurdular. Aysor ordusu Osmanlı ordusunun şimal cinahını ciddi şəkildə təhdid etdiyi üçün, İngiltərə aysorların dəstəkləyicisi rolunu öz üzərinə götürdü. İngilislər aysorları öz məqsədlərinə cəlb etmək üçün müstəqil Aysor dövləti qurulmasını vəd etməyə hazır idilər. [[Mar Şimon]] qeyd edir ki, "Britaniya hökuməti xüsusi olaraq Aysor xalqını türklərə qarşı müqavimət təşkil etməyə təşviq etmək məqsədilə, Kapitan George F. Gracey vasitəsilə (o, İntelligence Service-in nəzarətində fəaliyyət göstərirdi), 1917-ci ilin dekabrında və ya 1918-ci ilin əvvəllərində təşkil olunan bir toplantıda, aysor əsgərlərin təchizat və maaşlarını təmin etməyə və aysor xalqını dəstəkləməyə söz vermişdi".{{sfn|Petrosian|2006|p=113–148}} [[İran]]ın o zaman Milli Şura Məclisinin nümayəndələrindən olan Yəhya Dövlətabadi belə yazır:<ref>{{cite web |url = http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130501110501/http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archivedate = 22 noyabr 2024 |title = هولوکاست جیلولوق در ایران و نقش انگلستان در آن یا تلاش انگلستان برای تشکیل جمهوری ارمنستان در خاک ایران |author = اصغر حیدری |date = 1 may 2013 |work = |publisher = www.ensani.ir |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> <blockquote>İllər boyu Osmanlı dövlətinin erməniləri, yəni (Daşnaksütyun firqəsi) Osmanlı dövlətinə qarşı fəaliyyət və iş aparıblar. Osmanlı dövləti onların törətdiyi fəsadlara qarşı çıxıb, onların hərəkətlərinin qarşısını alıb. Neçə il bundan öncə Van döyüşündə Osmanlı qoşunu ermənilərin hücumu ilə üzbəüz oldu. Bu hücumlar rusların himayəsi ilə ermənilərin uğuru ilə başa çatdı. Bu döyüşdə ruslar qazandıqdan sonra müsəlmanları öldürüb, onların yurdlarını talayıb, onların namuslarına təcavüz etdilər. Osmanlı qoşunu da onların intiqamı üçün ruslarla iş birliyi edən erməniləri tutub, onları qovdu.</blockquote> [[Azərbaycan türkcəsi]]ndə və [[Osmanlı türkcəsi|Osmanlı türkcəsin]]də cilo/cilov adlanan Türkiyə aysorları və ermənilər, Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı hökumətinə zərbə vurmaq məqsədilə ruslarla əlbir olub Osmanlı hökumətinə qarşı çıxdılar. Osmanlı hökuməti bundan xəbərdar olub qarşıdurmanı yatırdıqdan sonra qalan aysorlar və erməniləri müasir [[Qərbi Azərbaycan ostanı]]na yerləşdilər. Bu bölgəyə yerləşdirildikdən sonra onlar öz aralarından nizami qüvvələr təşkil etdilər. İlk növbədə [[Rusiya imperiyası]]na, Rusiya imperiyası orduları Azərbaycan ərazisini tərk etdikdən sonra [[Birləşmiş Krallıq|Böyük Britaniya]]nın köməkliyi ilə 10 min nəfərlik ordu formalaşdırdılar. Bu formalaşdırılan ordu Qacar İranın zəifliyindən istifadə edərək Şəmsi 1396-cı ildə Urmiya şəhərini ələ keçirdilər.{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=62}}<ref>Majmūʿa-yi Mujalladāt-i Mīrāth-i Islāmī, bih Kushish-i Rasūl Jaʿfariyān, Jild-i Dahum, (Bakhsh-i Tārīkh-i Tahājumāt va Jināyāt-i Arāmana, Ismāʿīl Sīmiṭuqū va Sardār Māʿkī dar Āzarbāyjān, Taʾlīf-i Mīrzā Abū al-Qāsim Amīn al-Sharʿ Khūʾī, bih Kushish-i ʿAlī Ṣadrāʾī Khūʾī), Qum, Kitābkhāna-yi Ḥaẓrat Āyatullāh al-ʿUẓmā Marʿashī Najafī (Q), az Ṣafḥa-yi 13 tā Ṣafḥa-yi 80.</ref> Rusların bölgədə möhkəmlənməsindən sonra Urmiya xristianları onlarla yaxınlaşdılar və əvvəlki dövrlərdə kürdlərin onlara etdikləri zülmə görə şəhər və kəndlərdə müsəlmanları incidməyə başladılar. Bu hadisələr bölgə müsəlmanları arasında ciddi narahatlığa yol açsa da, rusların qorxusundan bu məsələni dilə gətirmək də mümkün olmamışdı.{{sfn|Həşmət|1387|p=9}} Vasili Nikitin, rus konsulu Urmiya şəhərində ermənilər və ciloların Osmanlıdan gəlmələrini "İran" kitabında belə yazıb: <blockquote>Asurilərin ruhani başçıları Mar Şimon adıyla bir adam idi. Bu zaman rus generalını görmək, onunla əlbir olub və türklərə qarşı olan savaşlarda iştirak etmək üçün gəlmişdi. Nestorian qəbilələrinin ruhani başçısı Mar Şimondur. Bunlar Sancaq, Gəvər və [[Van]] vilayətində yaşamaqdadırlar. Nesturilərin ictimai baxımından öz qonşuları olan kürdlərlə elə bir fərqləri yoxdur. Fərqlilik sadəcə bundadır ki, hər tayfanın başında bir keşiş var və onların hökumət təşkilatları təxminən ruhanidir və aşirət şəklində yaşayırlar. Hər qəbilənin özünə aid bir rəisi var, ''məlik'' adlanır. Bu qəbilələr heç bir zaman sayıla bilməyib və həmişə [[Türkiyə]]nin iqtidar məmurlarından uzaq gəzir və dağların əlçatmaz yerlərində yaşayırlar. Bunların sayı bəlkə 30 ilə 50 min nəfər ola.</blockquote> [[Fayl:روسها و اعدام مردم اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Əsgrxan qapısının qarşısında sılna məşrutəçilər və Balu kəndən olan hacılar.]] [[Fayl:Pervaya Armyanskaya Drujina 1 battalion 1914.png|thumb|367x367px|Andranikin komandanlığı altında erməni könüllü dəstəsinin 1-ci batalyonu]] == Urmiyada xristianların etdiyi qırğınlar == 1916-cı ildə Osmanlı dövlətinin [[Hakkari]] bölgəsində yaşayan aysorlar Rusiyanın dəstəyinə arxalanaraq öz dövlətinə qarşı qiyam qaldırdılar. Lakin onlar Osmanlı qüvvələrinin qarşısında uzun müddət davam gətirə bilmədilər. Rusiyanın köməyi on minlərlə aysor (yerli əhali onları "cilov" adlandırırdı) öz ailələri ilə birgə Cənubi Azərbaycanın Urmiya və Səlmas bölgəsinə köçürüldü.{{sfn|Nəcəfli|2016|p=}}{{sfn|Dilməqani|2011|p=712}} Böyük Britaniya və Fransa rusların İranda Osmanlı və Alman imperiyaları qarşısında dayana bilməyəcəklərini anladıqdan sonra aysorların lideri Mar Şimon ilə İran və Osmanlı ermənilərin də daxil olduğu dəstələr formalaşdırmaq barədə danışıqlara başladılar. Onlar bu məqsəd üçün [[Culfa rayonu|Culfa]] vasitəsilə [[Urmiya]]ya getdilər. Urmiyada amerikan missionerlər də onlara bu işdə yardım edirdilər. Missionerlərin istifadəsində olan və ABŞ-dan yardım üçün göndərilən pullar aysor və erməni hərbi dəstələr formalaşdırılmasına yönəldildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=712}} 1917-ci ilin sentyabrında [[Fransa]] Rusiyaya Osmanlıya qarşı döyüşdə yaralananların müalicəsinə yardım üçün mobil ambulans göndərdi. İlk əvvəllərdə [[Tbilisi|Tiflis]]də yerləşdirilən bu tibbi yardım mərkəzi sonradan Urmiyaya göndərildi. Rusiyanın bölgədən geri çəkilməsindən sonra bu qurum yerli [[xristian]] silahlı dəstələr üçün hərbi və tibbi yardım göstərməyə başladı. Lazaristlər, yəni Fransız [[Katolik Kilsəsi]] missonerləri təbiətlərinə uyğun olaraq qatı katolik idilər və protestantlara, dünyəvi şəxslərə düşmən mövqedə idilər.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4}} Fransız hökumətinin dünyəvi olmasına baxmayaraq, dövlət katolik missiyalardan İrana təsir etmək üçün istifadə edirdi. Amerikan missiyasınnı rəhbəri və 1918-ci ilin yanvarından etibarən rəsmi olaraq Amerikanın [[Urmiya]]dakı konsul köməkçisi olan Dr. Şedd dini yardım qaynaqlarının müharibə ehtiyacları üçün sərf edilməsini əsaslandırmaq üçün bildirirdi ki, bu xərclər sonradan Britaniya hərbi dairələri tərəfindən ödəniləcəkdir. Əvvəlcə Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi bu xərcləri ödəməkdən imtina etdi, lakin nəticədə kapitan Qreysinin erməni-assuriya ordusuna verdiyi vədlərə dair sübutlar ortaya çıxandan sonra ödədi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Nəticədə Mar Şimon və digər aysorlar özləri üçün Urmiya bölgəsində müstəqil aysor dövlətinin yaradıla biləcəyi barədə ümidlənməyə başladılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=713}} Mar Şimon, [[Ağa Petros]] və digər aysor liderləri Şedd ilə birlikdə və Nikitinin köməkliyi ilə Hacı Mostaşarın mülküntə hərbi birlik formalaşdırdılar və yerlilərdən əsgər toplamağa başladılar. Fevra ayında (bəhmən ayı) bir aysor iki müsəlmanı və bir yəhudini bazarda qətlə yetirdi və bu toqquşmaya səbəb oldu. Nəticədə daha dörd nəfər də öldürüldü. Bundan sonra silahlı aysorlar Urmiyanın ətrafındakı kəndlərə hücumlar etməyə başladılar və nəticədə yüzlərlə insan həyatını itirdi. İki nəfərin şəhəri kənarında öldürülərək meyidi ortalıqda buraxılmış şəxsi dəfn etməyə çalışması tam həcmli toqquşmaların meydana çıxması ilə nəticələndi. [[Xristian|Xristianlar]] şəhərdə qarşılarına çıxan hər kəsi güllələməyə başladılar və aysorlar şəhəri topa tutdular. Sonda bir nümayəndə heyəti rus konsulluğuna Mar Şimon ilə görüşməyə göndərildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Şəhərdə rus zabitin komandanlığında olan kazaklar ağ bayraq qaldıraraq aysorların daha da cəsarətlənməsinə səbəb oldular. Bundan sonra kazakların binası da aysorların hücuma məruz qaldı. Aysorlar tapa bildikləri bütün kazakları qətlə yetirdilər. Bütün Urmiyanı əhatə edən qırğınlar zamanı qadınlar, uşaqlar və qocalar da daxil olmaqla 10 min insan qətlə yetirildi. Bu rəqəm sadəcə Urmiya şəhərini əhatə etməkdədir. Halbuki ətraf kəndlərdə də qırğınlar həyata keçirilmişdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Bundan sonra Mar Şimun diqqətini [[Salmas]] üzərinə dikərək, onu öz nəzarəti altına almağa çalışır. Aysorların və ermənilərin məhdud sayda olduğunu dərk edərək Simko ilə müttəfiq olmağa çalışırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=726}} == Rus inqilabının təsirləri == === Fevral inqilabı === 1917-ci ildə [[Rusiya inqilabı]] baş verdi və [[İran]]da ruslar tərəfindən dəstəklənən qüvvələr üçün vəziyyət anidən pisləşdi. İranda yerləşdirilmiş bir çox rus döyüşçüsü öz komandanlarının əmrlərini dinləməməyə başlamışdılar və yaşayış məntəqələrində yağmalar həyata keçirməyə başlamışdılar. Məsələn, 14 tir tarixində Urmiyada bazar qarət edildi. Qarət zamanı 3 nəfər öldürüldü və bazarın özü də yandırıldı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=685}} Kəndlərdə aysorlar təkcə yağma etmədilər, eyni zamanda qırğınlar törətməyə də başladılar. Mordad ayının ortalarında, ermənilər, başıboş rus əsgərləri və aysorlar birlikdə [[Nazlıçay]] bölgəsində kütləvi qırğınlara başladılar. Bu proses zamanı 8 və ya 9 kənd dağıdıldı və kütləvi qırğınlar həyata keçirildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=686}} Aban ayında ruslar və aysorlar öz fəaliyyətlərini davam etdirməkdə idilər. Hətta bu zaman onlar Aşura mərasimi zamanı ələ salmaq üçün bir nəfəri öldürüb, beş nəfəri də yandırmışdılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=697}} === Oktyabr inqilabı === 1917-ci ilin [[Oktyabr inqilabı|Oktyabr İnqilabı]]ndan qısa bir müddət sonra Urmiyada aysorlar "Azad Urmiya Assurilərinin Birləşməsi və İttifaqı Manifesti" adlı bəyanət dərc etdilər. Manifestin birinci fəslində müstəqil bir Aysor milli dövlətinin ərazi sərhədləri "Urmiya, [[Mosul]], Tur Abdin, Nuseybin, [[Cizrə]] və Cularməg" kimi müəyyən olunmuşdu. Bəyanat, iqtisadiyyat, ticarət və, əlbəttə ki, hərbi sahələrdə azad Rusiya (yəni Çar Rusiyasından sonrakı Rusiya) ilə əməkdaşlıq tələb edir və Rusiya ilə ittifaq istəklərini ifadə edirdi.<ref>{{cite web |url = http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010411025202/http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archivedate = 2 dekabr 2023 |title = Dr. Freidoun Atouraya |author = Fred Aprim |date = 11 aprel 2001 - |work = |publisher = www.zindamagazine.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> == Mar Şimonun ölümü == [[Fayl:Burying of the dead.jpg|thumb|367x367px|Ölənlərin basdırılması]] Özlərinə müstəqil dövlət qurmağa çalışan xristianlar saylarının azlığının fərqində idilər və buna görə də kürdlərin dəstəyini qazanmaq qərarına gəldilər. Onlar bu məqsəd üçün Sİmqonun daha çox yaradığını düşünməkdə idilər. Urmiyada qırğınların baş verməsindən 2–3 gün sonra Mar Şimon o, qırğınların baş verməsini pisləyərək geri çəkilmək istədiyini bildirdi. Əslində isə o, [[Salmas]]a gedib oranı ələ keçirmək və elə burada da [[Simko Şəqaqi|Simko]] ilə Köhnə Şəhərdə görüşmək niyyətində idi. [[Əhməd Kəsrəvi]] bu ikisinin görüşü zamanı Mar Şimonun nə dediyinin bilinmədiyini, bildiklərimizin də Simkonun bildirdiklərindən bildiyimizi qeyd edir. Simko Mar Şimonun ona bunları dediyi qeyd etmişdir:{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725}} <blockquote>İndi Kürdüstan adlandırılan bu torpaq bizim hamımızın vətəni idi, lakin dini ayrılıq bizi ayırdı və bizi bu vəziyyətə saldı. İndi biz qüvvələrimizi birləşdirməli, bu torpağı özümüzə götürməli və birlikdə yaşamalıyıq. Biz ordu toplamışıq, lakin süvarimiz yoxdur. Sənin çoxlu süvarilərin var və əgər sən bizə qatılsan Təbrizə gedərik və onu da ələ keçirərik.</blockquote> Bu görüşün sonunda [[Simko Şəqaqi|Simko]] və Mar Şimon razılığa gəlib əl-ələ görüşüblər və bir-birilərinə yardım sözü veriblər. Lakin Mar Şimon öz faytonuna minərkər Simko tərəfindən güllələnir və bunun ardınca onunla birlikdə olan bütün aysorlar da kürdlər tərəfindən öldürülür. Bu görüşdən təxminən 140 aysordan cəmi 1–2 aysor sağ qurtula bilir. Bu hadisəni Simko sonradan dəfərlərlə qürurla danışmışdır. O, bildirib ki, Mar Şimonun öldürülməsini əvvəldən planlamışdı, lakin aysorların bundan xəbər tutmaması üçün bunu qardaşı Əli ağadan başqa heç kimə deməmişdi. Eyni zamanda o, iranlıların bunu layiqincə qiymətləndirmədiklərindən də gileylənirmiş.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725-728}} == Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiya şəhəri == [[Fayl:مسجد حاج خان اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Hacıxan məscidininin önü. Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiyada baş verə qırğından sonra bir şəkil.]] Aysorlar öz liderlərinin öldürülməsindən xəbər tutduqdan sonra qəzəbləndilər və elə həmin gecə Köhnə Şəhərə hücum etdilər. Onlar şəhərdə qarşılarına çıxan hər bir kəsi öldürdülər və şəhəri yandırdılar. Şəhərdə mindən çox adamın öldürüldüyü bildirilir. 17–18 mart günü Mar Şimonun öldürülməsi [[Urmiya]]ya çatdıqdan sona ermənilər və aysorlar öz rəislərindən intiqam üçün onlara icazə verilməsini istədilər. 12 saatlıq icazə verildikdən sonra Urmiya şəhərində qırğınlar başladı. Bu hadisələr zaman yəhudilər də daxil olmaqla 10 min insanın öldürüldüyü bildirilməkdədir.{{sfn|Gurock|1998|p=11}} Rəhmətullah Tovfiq öz kitabında yazır:{{sfn|Tovfiq|1389|p= 24, 33, 42}} <blockquote>Mirzə Məmməd [[Üsulilik|Üsuli]] müctəhid cənabları Allah xatirinə və Allah rizasına görə ölülərin dəfn edilməsini istədi. Mən də ürəkdən qəbul edərək, doktor Şud mühafizləri ilə birlikdə və 100 nəfər yardımçı ilə sahibsiz ölüləri evlərdən, küçələrdən yığışdırıb, Hacı Xan məscidinin qarşısında böyük yer qazıb, ölülərin hamısını bir-birinin üstünə yığıb torpağa tapşırdıq.</blockquote> Bu hadisələrdən sonra Ağa Petros Mar Şimonun qisası üçün Simkonun Çehriqdəki qərərgahına rus topları ilə hücum etmək qərarına gəldi. İsmayıl ağanın qaçmasından sonra Çəhriqdə qalan bütün kürdlər də öldürüldülər. Simkonun anası və qardaşı Cəfər ağanın qızı ələ keçirildi. Ağa Petros zəfər qazanaraq Urmiyaya geri döndü. Lakin Salmasın Dilmaqan bölgəsində əhalinin silahlanmasına və [[Təbriz]] ilə Şərəfxanadan yardım gəlməsinə görə qırğın baş vermədi. Sonra Urmiyadan əlavə xristian dəstələri Dilməqana gəldilər. Burada xristianların sayının artması müsəlmanların narahatlığına səbəb oldu. Aysorlar şəhərə heç bir müqavimətin göstərilməyəcəyi halda qırğının olmayacağını bildirdilər. Bu zaman yerli məmur Vatuq əl-Məmalik şəhəri təslim etmək qərarına gəldi. Bu zaman əhalinin bir hissəsi qaçdı, bir qismi isə evlərində qaldılar. həmin gecə xristian hərbi lider Samoon və ermənilərdən ibarət silahlı dəstə şəhərə daxil oldu və yağma baş vermədi. Lakin sabah Çəhrikdən Ağa Petrosun rəhbərliyində geri dönən dəstə şəhərə daxil oldu. Bununla da yağma, oğurluq və evlərə daxil olmalaq başladı. İnsanlar qaçmağa çalışsalar da, çoxu öldü, sağ qalmağı bacaranlar isə Xoy şəhəri əhalisi tərəfindən qarşılandılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=728-733}} [[Fayl:Simko-kurds-missionaries.jpg|thumb|367x367px|Simqo ortada, amerikalı missoner Dr. Şedd də onun yanında.]] Sonradan aysorlar Simkonun Mar Şimonu [[Təbriz]]dəki Azərbaycan valisinin əmri ilə öldürüldüyünü bildirdilər. Onlar bununla Urmiya əhalisinə qarşı edilən qırğınları əlaqələndirmək istəyirdilər.<ref>{{cite web |url = https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20241104113551/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archivedate = 2024-11-04 |title = DECLINE AND MURDER OF THE PATRIARCH 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN |author = Mar Apram |date = |work = |publisher = shodhganga.inflibnet.ac.in |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Lakin bu iddia aysorların qətldən dərhal sonra Simkonun Azərbaycan valisinin əmri istiqamətində hərəkət etdiyini necə anladıqlarını izah etməkdə yetərsiz qalır. === Seyid Məhəmməd Pişmamazın öldürülməsi === Aysorlardan bir neçə nəfər [[Seyid Məhəmməd Pişnamaz]]ın evinə girib və silah istəyiblər. O, aysorların cavabında deyib: <blockquote>Ağalar, sizin özünüz də bilirsiniz ki, mən ruhaniyəm. Məndə silah tapılmaz. Mənim üçün silah heç bir ehtiyac deyil və onunla tanışlığım yoxdur. Mən dava, savaş əhli deyiləm.</blockquote> Aysorlar onun dediklərinə məhəl qoymadan döyməyə davam ediblər və silahını verməsi üçün israr ediblər. Seyid Məhəmmədin Allaha və Qurana heç vaxt silahı olmaması barədə and içməsinə baxmayaraq aysorlar tələblərində geri addım atmayıblar. Ən sonda isə Seyid Məhəmmədin sağ qolunu qılınc ilə kəsiblər. Hələ də Seyid Məhəmmədin silahının olmadığını bildirməsinə görə sırayla onun sol əli, sağ ayağı, sol ayağı da kəsilir və cəsədi parçalara ayrılır. Bildirilir ki, bu prose zamanı bütün otağın divarları qana qoyanıbmış. Ermənilər tərəfindən şəhər nizmiyyəsinin rəisi təyin edilən Aleksandr Manasiryan Milli Aşur Məclisinin nümayəndəsi olaraq Seyid Məhəmmədin qətlini araşdırmaq üçün onun evinə gedib. O, Seyid Məhəmmədin evinə daxil olduqdan sonra parçalanmış cəsədi, əlləri və ayaqları gördükdən sonra öz qərərgahına geri dönüb və dostlarına bunları deyib:{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} <blockquote>Gedib dua edin ki, göylərdə və yerdə heç bir Allah olmasın. Yoxsa bu öldürmələri və yaratdığınız səhnəni gördüm, əmin oldum ki, Allah varsa, belə cinayətlər üçün onun qəzəbi və qəhri nə sizə, nə də bütün dünya xristianlarına aid olacaqdır.</blockquote> Urmiya şəhərinin əhalisi bu faciəni eşidəndən sonra öz ölülərini unudub və onun halına matəm saxladığı bildirilir === Xristianların Urmiya hakimini öldürməsi === [[Fayl:مسجد سردار.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Sərdar adlanan qədim məscid.]] Azimüs-Səltənə Sərdar Ağaxanın oğlu [[Urmiya]]nın sayılıb-seçilən insanlarından biri idi. Onun əcdadları [[Urmiya]]da Qulamxan rüstəsinin əvvəlində Əbdüssəmədxan məscidini tikdirmişdir. Bu məscid Urmiya şəhərində ikinci böyük məscid sayılırdı. Sonralar Azimüs-Səltənə Sərdar onu təmir etdirdiyi üçün Sərdar məscidi adı ilə şöhrət qazanmışdır.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} Sərdar Cilovluq dövründə Urmiya şəhərinin hakimi olub və bu təyin olunma və seçilmə xristianların öz tərəfindən dəstəklənmişdir. Rəhmətullah Tofiqin yazdığı kitabda Sərdarın terrora məruz qalmasına belə işarə edir:{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} <blockquote>Şaban ayının (1336-cı ay ilinin) axırlarında bir nəfər Fərhad adlı [[xristian]] Vəzirabad kəndinin rəiyyətləri ilə birlikdə günün işığında Darülhökuməyə gedib. Sərdar və Mirzə Əliağa Müəyyədülislam otaqdan çıxıb və içəri imarətə getdikləri zaman hər ikisini ortadakı dəhlizdə güllələyib, hər ikisi də o an dünyasını dəyişiblər. Qatil də bir naməlum xristian olub. Silahı əlində Sərdarın evindən çıxaraq uzaqlaşıb…</blockquote> === Urmiya kəndlərində baş vermiş hadisələr === Urmiyə bölgəsinin bütün kəndləri, Urmiyanın özü kimi, bu hadisələrdə ağır zərbə aldılar. Aysorlar çoxlu kəndləri talayıb sakinlərini öldürdükdən sonra [[Dağ Əsgərabad]] və Qəhrəmanlı kəndlərinə hücum etdilər. Bu kəndlərin möhkəm [[Dağ Əsgərabad qalası|qalaları]] olduğu üçün şiddətli müqavimətdən sonra aysorların əlinə keçdilər. Buna görə də kənd və əhalisinə böyük təlafət verildi.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} === Dağ Əsgərabad kəndi === Əsgərabad kəndi, Urmiya bölgəsində yerləşən kəndlərdən biridir. Kəndin ərazisin böyük divar və istehkam olduğu üçün onun əhalisi ermənilər və aysorların hücumuna müqavimət göstərməyi bacarmışdılar. Buna baxmayaraq, aysorlar və ermənilər 21 Şaban 1336 (1918) tarixində kəndin böyük qapısını topa tutub kəndə girərək böyük bir qırğın törətdilər. Bildirilənlərə əsasən, 200-ə yaxın uşaq, qadın və kişi kəndin məscidinə pənah gətirə bilmişlər, ancaq onların hamısı rəhm edilmədən öldürülmüşdülər. Bu hadisədən canlarını qurtaranların dediklərinə əsasən, məscidin içində ölülərin sayının çoxluğundan, ölülərin qanı məscidin içərisindən ətrafa axmışdı.{{sfn|al-Vozara|1402|p=138}}{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} === Qəhrəmanlı kəndi === Kəndin camaatı hücum edən aysorlar qarşısında öz canlarını və mallarını qorumaq üçün müdafiə təşkil edirlər. Buna görə də aysorlar əlavə qüvvə və artilleriya gətirməyə məcbur olurlar. Qala divarının topa tutulmasından sonra yaranan oyuqlardan aysor dəstələri kəndin içinə girməyi bacarırlar. Kənd sakinlərinin güllələri bitdikdən sonra hücum edən dəstələr kənddəki bütün yaşlı, qoca və kişiləri qətlə yetirirlər. Kəndin özü də yağmalanır. === Aysor ordusunun sayı === Mar Şimon ilə birlikdə [[Osmanlı imperiyası]] ərazisindən 12 min aysor ailəsi gəlmişdi. Təxminən Urmiya, Salmas, Sulduz və ətraf ərazilərdəki 20 min ailə erməni və aysor ailəsi də onlara qoyulmuşdular. İrəvan, Van və Naxçıvandan da təxminən 5–6 min erməni ailəsi köçərək onlara qatılmışdılar. Onların birləşmiş ordusunda 20 min döyüşçü, 800 rus və 72 fransız zabiti var idi. Orduda eyni zamanda 25 top və 100 pulemyot da var idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=735-736}} === Urmiya şəhər bazarının yandırılması === 1335-c iilin Tir ayının 15-də [[Urmiya]] bazarı yanmağa başlayır. Ətrafdakı insanların müdaxilə etməyə çalışmasına baxmayaraq, bazardakı malların xeyli hissəsi yandırılır. Bazarın yalnız aşağı hissəsi və ortalardakı dükanların bir hissəsini xilas etmək mümkün olmuşdur.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} [[Fayl:کتیبه بازار اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiya bazarının yandırılması ilə bağlı hazırlanmış kitabə.]] == Osmanlı imperiyasının (Cənubi) Azərbaycana geri dönüşü == Ərəblərin üsyanından və ABŞ-ın müharibəyə daxil olmasından sonra Osmanlı imperiyası [[İraq]] və digər yerlərdəki məğlubiyyətlərin əvəzini çıxmaq üçün Arazın cənubundakı və şimalındakı (Azərbaycan) türklər yaşayan yerləri ələ keçirmək qərarına gəldi. Bu yerlərdəki türklər də bu zaman ermənilər, gürcülər və aysorlarla müharibə şəraitində idilər. [[Türkçülük|Pantürk]] hərəkatı olan [[Gənc türklər|Gənc Türklər]] Avropa torpaqlarının çoxunu itirdikdən sonra [[Rusiya imperiyası]] hesabına öz ərazilərini genişləndirmək istəyirdilər. Onların məqsədi şərqə doğru genişləyib türklərin yaşadığı [[Qafqaz]]ı və [[Mərkəzi Asiya|Mərkəzi Asiya i]]lə birləşmək idi. Bu zaman Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilər və aysorlar uğursuz üsyanlardan sonra imperiya tərəfindən sürgün edildilər.{{sfn|Bloxham|2009|p=3}} Osmanlı ordusunun İran Azərbaycanına gəlməsindən əvvəl demək olar ki, [[Salmas]]da heç bir yaşayış yeri qalmamışdı. Sadə insanlar ya öldürülmüş, ya da dağılmışdılar. Urmiyada bir qədər insan yaşasa da, hər gün hansısa öldürülmələr və ya yağmalama xəbərləri ilə keçirdi. Bu zaman ingilis generalı Denstervil Həmədan və Qəzvinə yerləşdi. İyunun ilk yarısında Osmanlı ordusunun bir hissəsi Xoydan keçərək Salmasa gəldi və burada Ağa Petros komandanlığındakı [[xristianlar]]ın dəstəsini məğlub etdi. Salmasdakı xristianların Urmiyaya yönəlməsi yenidən toqquşmalara və dağıntılara yol açdı. Erməni könüllülərdən ibarət korpusun komandanı Andronik Ozanyan bu zaman Xoya hücum etdi və [[Osmanlı ordusu]] Urmiya ətrafından geri çəkilməyə məcbur oldu. [[Ermənistan Respublikası]]nı quran [[Daşnaksutyun|daşnaklar]] [[Van]], [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]] və [[İrəvan]]ın birləşdirilməsini vacib hesab edirdilər və Xoya hücum da bu kontekst də baş vermişdi.{{sfn|Bayāt|1388|p=3}}{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=90}} Heyvaoğlunda baş vermiş döyüşdə Osmanlı ordusu məğlub oldu.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=751-753}} Xoyun dini rəhbərlərinin fətvalarından sonra{{sfn|Riyāhī|1372|p=501-508}}{{sfn|Bābā'ī|1389|p=290}} yerli əhali Osmanlı imperiyasına yardıma başladı və onlara əlavə dəstək qüvvələr gələnə qədər ermənilərə müqavimət göstərmələrinə səbəb oldular. Nəticədə ermənilər məğlub oldular. Nəticədə Osmanlı ordusu [[Xoy]] və ətrafındakı bütün erməniləri darmadağın etdilər.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=755}} [[Fayl:The Corpse of Ismail Simitqu, 1930.jpg|thumb|367x367px|[[Simko Şəqaqi|Simko]]nun cəsədi.]] Bu uğursuzluqlardan sonra aysorlar Urmiyadakı şiddətləri daha da artırdılar və nəticədə yerli əhali Osmanlı ordusunu müdaxilə etməyə dəvət etdilər. Aysorlar Urmiyada şəhərin hörmətli şəxslərini belə öldürməkdən qaçınmırdılar. Belə adamların arasında parçalanaraq öldürülmüş Ağa Mir Məhəmməd Pişnamaz Xalxali kimi hörmətli seyidlər də daxil idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=756}}{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} Bu zaman bütün teleqraf xətləri kəsilmiş, yerli əhali dağılmış və regionun xarici aləmlə əlaqəsi mümkünsüz hala düşmüşdü. Aysorlar getdikcə daha da narahat olmaqda idilər, çünki Osmanlı ordusunun yaxınlaşmasından qorxurdular və [[Antanta]] qüvvələrinin harada olmasından xəbərsiz idilər. Tirin 16-da Bakıya doğru irəliləmək tapşırılmış Denstervilin ordusuna mənsub olan təyyarə Urmiyaya gəldo. Təyyarənin tapşırığı aysorları ingilis ordusuna cəlb etmək, onlardan istifadə edəərk Həmədan-Urmiya istiqamətində Osmanlı ordusunun təminat xətini kəsmək, [[Təbriz]]i ələ keçirib Qafqazı Osmanlılardan almaq idi. Bu hadisədən sonra [[Miyanə]] yaxınlığında Osmanlı ordusu və aysorlar arasında şiddətli toqquşma yaşandı və Osmanlı geri çəkildi. Osmanlı ordusunun Salmasa doğru irəliləməsi ilə daha çox qırğın da yaşandı. Eyni zamanda onların özü də kürdlərin, Azərbaycan türklərinin və Osmanlı ordusunun qisas hücumlarına məruz qaldılar. Qonşusunun evlərində gizlənən xristianlar belə Osmanlı ordusunun cəza tədbirlərindən yayına bilmədilər.<ref>{{cite web |url = http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924062230/http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archivedate = 1 avqust 2021 |title = Bringing the solidarity of the Pope. Interview with Cardinal Fernando Filoni, Francis’ Personal Envoy to Iraq |author = |date = 17 mart 2015 |work = |publisher = www.osservatoreromano.va |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref>{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=761}} Osmanlı ordusunun gəlişi ilə aysorlar və ermənilər qırğınlar edə-edə qaçmağa başladılar. Hadisələr zamanı müsəlmanlara düşmənliyi ilə bilinən liderlərdən Dr. İsraeil də Osmanlı ordusu tərəfindən edam edildi. Aysorlardan təxminən 50 min nəfərlik qrup Sayınqalaya çata bildi və burada Denstervillə görüşdü. İngilis generalı onların Baqubehə yerləşdirilməsi istiqamətində əmr verdi. Tarixçi [[Əhməd Kəsrəvi]] düşünür ki, bu hadisələr zamanı 120 min müsəlman öldürülmüşdür, eyni zamanda xristianların da itkisi az olmamışdır. Bu hadisələrdən sonra Salmas və Urmiya bölgələrində əhali o qədər tükəndi ki, kənd yerlərində bütün məhsullar toxunulmaz qaldı. Osmanlı qüvvələri əkin toplamaq və şəhərlərə gətirmək üçün insanları kəndlərə köçməyə məcbur etdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=763}} [[Fayl:تحولات غرب آذربایجان 1.jpg|thumb|367x367px|"Azərbaycanın qərbindəki hadisələr: Şura-e Milli-e Məclisin sənədləri əsasında" kitabı]] == Hadisələrdə iştirak edənlərin taleyi == [[Simko Şəqaqi|Simqo]] 1930-cu ildə İran hökuməti qüvvələri tərəfindən məğlub edildi, dəstək toplaya bilmədi və öldürüldü. Urmiyada azərbaycanlılara qarşı qırğınları təşkil edən amerikalı missoner Dr. Uilyam Şedd [[Şahindej|Sayınqala]]da teleqraf mərkəzində öldü və elə orada dəfn edildi. Sonradan arvadı tərəfindən onun cəsədi çıxarıldı və [[Təbriz]]in xristian qəbirstanlığında basdırıldı.{{cite web |url = http://www.mazdapublishers.com/book/the-life-of-john-haskell-shedd |archiveurl = |archivedate = |title = The Life of John Haskell Shedd |author = |date = |work = |publisher = www.mazdapublishers.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }} İngilislər tərəfindən Baqubehə yerləşdirilən aysorlar içərisində olan [[Ağa Petros]] sonradan [[Lozanna Sülh Konfransı|Lozan Konfransı]]nda Türkiyəyə dəstək verdiyini ifadə etdi. O, [[Hakkari ili|Hakkarı]] sancağında aysorların yenidən məskunlaşmasına icazə veriləcəyi halda Türkiyəyə sadiq olacağına söz versə də, onun bu təklifi rədd edildi.<ref>{{cite web |url = http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archivedate = 2017-07-24 |title = 1923: Agha Petros and the Lausanne Telegraphs |author = Dr. Racho Donef |date = 2003 |work = |publisher = www.atour.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Aysorların yerdə qalan qismi İraqda qaldılar. Kanadada uşaq evinin maliyyə baxımından yanlış idarəetməsinə qarışan Ağa Petros həbsdən qaçmaq üçün Vatikana getdi{{sfn|Wigram|1922|p=218}} və orada aysorları katolik edəcəyi vədini verdi. Bunun qarşılığında Vatikandan iki medal da almağı bacardı.{{sfn|Wigram|1922|p=218}} Sonda ürək çatışmazlığında Tuluz şəhərində 52 yaşında öldü. [[Andranik Ozanyan|Andronik Ozanyan]] da ABŞ-ın [[Kaliforniya|Kaliforniya ştatı]]nda öldü. Onun bu ölümündə Xoydakı məğlubiyyətinin də rol oynadığı ehtimal edilir.{{sfn|Bloxham|2005|p=103–105}}{{sfn|Bayāt|1388|p=93}} Urmiyadakı ABŞ misisoner mərkəzində Dr. Şedddən sonra vəzifəcə ikinci şəxs olan Dr. Herri P. Pakkard aysorların şəhəri işğalı zamanı onların polis rəisliyini etmişdi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Münaqişə sonlandıqdan sonra o, Urmiyaya geri döndü. Yerli hali onun kürd tayfa rəisləri ilə maliyyə əlaqələrinə şahidlik edir, onun mühafizəçilərinin kürdlərdən olduğunu görürdülər və buna görə də ona şübhə ilə yanaşırdılar. [[Simko Şəqaqi|Simqo]]nun Urmiyaya uğursuz hücumundan sonra yerli əhali ABŞ missionerləri mərkəzinə hücum etdilər və orada olan 900 xristiandan 270-i öldürdülər. Lakin İran hökumətinin müdaxiləsi ilə Pakkar və ailəsinin həyatı qurtarıldı və 28 may 1919-da [[Tehran]]a aparıldılar. Əhməd Kəsrəvi bu hadisə zamanı 60 nəfərin öldürüldüyünü bildirir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=838}} Pakkard 1923-cü ildə yenidən geri dönməyə çalışırdı. Lakin o zamanki xarici işlər naziri Dr. [[Məhəmməd Müsəddiq]] "Dr. Pakkard əvəvllər inqilabi fəaliyyətlərə qarışıb və onun geri dönüşü keçmiş problemləri geri qaytarar" deyərək bu istəyi rədd etdi.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} Professor Zirinski düşünür ki, Pakkardın yenidən Urmiyaya dönüşü ağılsız bir addım idi. Çünki onun yenidən Urmiyada görünməsi və kürdlərlə olan əlaqələri də nəzərə alındıqda əhalidə ingilislərin əli ilə Urmiyanın ölkənin yerdə qalan qismindən ayrılacağı yönündə əsaslı hesab edilə biləcək qorxuya səbəb olmuşdu.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} == Həmçinin bax == * [[Xocalı soyqırımı]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == * {{Citation |last = Kəsrəvi |first = Seyid Əhməd |title = Tarikh-e Hejdah Saleh-ye Azerbaijan [تاریخ هیجده ساله آذربایجان: بازمانده تاریخ مشروطه ایران] |year = 1393 |location = Tehran |publisher = امیرکبیر |isbn = |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/11009875/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Heydəri |first = Əsğər |title = Holocaust-e Jiloluq dar Iran va Naqsh-e Engelis dar An ya Talash-e Engelis baraye Tashkil-e Jomhuri-ye Armanestan dar Khak-e Iran |year = 1393 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://mtq.ir/pdf/pw213183969.pdf }} * {{Citation |last = Malekzadə Dilməqani |first = Tohid |title = Azerbaycan dar Jang-e Jahani-ye Avval ya Faja'e-ye Jiloluq |year = 1385 |location = |publisher = Entesharat-e Hashemi Soodmand va Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Sərdari-Nia |first = Səməd |title = Qatl-e 'Am-e Musalmanan dar Do Su-ye Aras |year = 1385 |location = |publisher = Nashr-e Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Həşmət |first = Qulamxan |title = Moyeh-ha-ye Shahr-e Gharib |year = 1387 |location = |publisher = Entešārāt-e Yāz |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Gurock |first = (Ed.) Jeffrey S. |title = East European Jews in America, 1880-1920: Immigration and Adaptation (American Jewish History, Vol. 3, Part 1) |year = 1998 |location = |publisher = Routledge |isbn = 978-0415919227 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=6J15IwPA8UUC&pg=PA226&lpg=PA226&dq=urmia+Jewish&source=bl&ots=RF4t7JJlAK&sig=KA0994Vc5WJO-PQRyi9UazxfnxM&hl=en&sa=X&ei=KXE5VJ_PIYeC7gaYm4C4Cw&redir_esc=y#v=onepage&q=urmia%20&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = American Presbyterian Missionaries at Urmia During the Great War |year = 1997 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/255683223_American_Presbyterian_Missionaries_at_Urmia_During_the_Great_War }} * {{kitab3 | müəllif = Güntəkin Nəcəfli | başlıq = 1917-1918-ci illərdə Urmiya bölgəsində 130 mindən artıq azərbaycanlı soyqırıma məruz qalıb | link = https://www.elibrary.az/docs/QAZET/qzt2016_786.htm | cavabdeh = | yer = | nəşriyyat = Azərbaycan | il = 2016 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Nəcəfli }} * {{kitab3 | müəllif = Tohid Dilməqani | başlıq = Güney Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi illərində | link = | cavabdeh = | yer = Bakı | nəşriyyat = AMEA Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu | il = 2011 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Dilməqani }} * {{Citation |last = Tovfiq |first = Tarixçə-ye Orumiyeh: Yaddasht-ha-yi az Salha-yi Jang-e Avval-e Jahani va Ashub-ha-yi Ba'd az An |title = Rəhmetullah |year = 1389 |location = Şiraz |publisher = Şirazə Nəşriyyatı |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Peimani |first = Hooman |title = Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus |year = 2009 |location = |publisher = Bloomsbury Academic |isbn = 1598840541, 9781598840544 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=5MOYzS3IDTQC&pg=PA237&lpg=PA237&dq=The+political+conflict+ottoman+russia+world+war+I+armenian&source=bl&ots=W1YJluUXXz&sig=X0YljCKFmpHKuD2lNgj75fyr_Y8&hl=fa&sa=X&ei=BAUVUIGMO8WGhQek1oGQDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=The%20political%20conflict%20ottoman%20russia%20world%20war%20I%20armenian&f=false }} * {{Citation |last = Gorder |first = Christian A. Van |title = Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Modern Iran |year = 2010 |location = |publisher = Lexington Books |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=g1-bmFb-AkgC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Pressure+ottoman++Christians+assyrian+russia&source=bl&ots=GiXBmTCjRb&sig=9UO9pPCkhSkFmsyA7bjG15mGeR4&hl=en&sa=X&ei=MxYVUIj-KJOZhQfN4IDgCg&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Pressure%20ottoman%20%20Christians%20assyrian%20russia&f=false }} * {{Citation |last = Petrosian |first = Vahram |title = ASSYRIANS IN IRAQ |year = 2006 |location = |publisher = Iran and the Caucasus,. 10 (1) |isbn = 1609-8498 |url-access = |url = http://www.aina.org/reports/assyriansiniraq.pdf }} * {{Citation |last = Bayāt |first = Kāveh |title = Tūfān bar Farāz-e Qafqāz: Negāhī beh Monāsebāt-e Mantagheh’ī-ye Īrān va Jomhūrīhā-ye Āzarbāyjān, Armenestān va Gorjestān |year = 1388 |location = Tehran |publisher = Edāre-ye Nashr-e Vezārat-e Umūr-e Khārejeh |isbn = 9789643610654 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1609030/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88/ }} * {{Citation |last = Riyāhī |first = Mohammad Amin Riyāhī – Tārīkh-e Khoy – safhe-ye 508 va 501 / Nāmāvarān-e Orūmīyeh – Intishārāt-e Takderakht – Ali Bābā'ī – 1389 |title = Tārīkh-e Khoy |year = 1372 |location = |publisher = Tos |isbn = |url-access = |url = https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AE%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C/ }} * {{Citation |last = Bābā'ī |first = Ali |title = Nāmāvarān-e Orūmīyeh |year = 1389 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Takderakht |isbn = 9786005559293 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1660606/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87/ }} * {{Citation |last = Ābrūn |first = Moḥammad Reẓā |title = Moṣāḥebe az Bānū Maḥbūbeh Shahīdī, motevalled 1300 Sh, ‘Aroos-e Shahīd Seyyed Moḥammad Pīshnamāz, az Ketāb: Ān Rūy-e Penhān-e ‘Arab Bāghī az Lābeh Lāy-e Ketābhāyash Bāyad Shenākht |year = 1390 |location = Qom |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Anzalī |first = Ḥasan |title = Orūmīyeh dar Goẕar-e Zamān |year = 1384 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Dastān |isbn = 9646614078 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1168260/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Final Solution : A Genocide |year = 2009 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=LAa_B5zkeEMC&pg=PA4&dq=armenian+assyrian+grece+jews+genocide+in+ottoman+century+inpublisher:university&hl=en&ei=XvYUTaUIw_zwBtfokPsM&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = Render therefore unto Caesar the things which are Caesar's: American presbyterian educators and Reza Shah |year = 1993 |location = |publisher = Iranian Studies 26(3-4) |isbn = 10.1080/00210869308701805 |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/239793448_Render_therefore_unto_Caesar_the_things_which_are_Caesar%27s_American_presbyterian_educators_and_Reza_Shah }} * {{Citation |last = al-Vozara |first = Rahmatollah Khan Mo'tamad |title = Orumiyeh dar Moharebeh-ye Alam Sooz |year = 1402 |location = |publisher = Entesharat-e Shirazeh |isbn = |url-access = |url = https://www.iranketab.ir/book/50725-orumieh-dar-moharebeye-alam-sooz }} * {{Citation |last = Wigram |first = Rev. W.A. |title = The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan |year = 1922 |location = |publisher = Second Edition. London: A & C Black, Ltd. |isbn = |url-access = |url = http://www.aina.org/books/com/com.pdf }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |year = 2005 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://global.oup.com/academic/product/the-great-game-of-genocide-9780199226887?cc=tr&lang=en& }} * {{Citation |last = |first = |title = |year = |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} [[Kateqoriya:Erməni terrorizmi]] [[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlıların soyqırımı]] 9miwjvwmctkc10hityrndzq503npsl3 8981466 8981465 2026-06-27T22:30:23Z ChanisCaucasi 95249 "[[Cilovluq]]" səhifəsi mühafizə edildi: Davamlı [[Vikipediya:Vandalizm|vandalizm]] ([Redaktə=Yalnız avtotəsdiqlənmiş istifadəçilərə icazə ver] (22:30, 4 iyul 2026 (UTC) tarixində vaxtı bitir) [Adını dəyiş=Yalnız avtotəsdiqlənmiş istifadəçilərə icazə ver] (22:30, 4 iyul 2026 (UTC) tarixində vaxtı bitir)) 8981465 wikitext text/x-wiki {{Vətəndaşlara qarşı hücum |Adı = Cilovluq |Konflikt = |Şəkil = مسجد_حاج_خان_اورمیه.jpg |Şəklin ölçüsü = 255px |Şəklin izahı = Cilovluqda öldürülənlərin dəfni, [[Urmiya]]. |Koordinatlar = |Hücumun yeri = [[Urmiya]], [[Xoy]], [[Salmas]] |Hücumun hədəfi = |Tarix = 1918 |Vaxt = |Hücum metodu = Soyuq və odlu silahlarla kütləvi hücum |Silah = |Ölü = 200-500 min{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} |Yaralı sayı = |Təşkilatçı = }} '''Cilovluq''', '''Cilovluq faciəsi''' və ya '''Cilovluq soyqırımı''' — 1918-ci ilin mart ayında minlərlə [[Azərbaycan türkləri]]nin, xüsusilə [[Urmiya]], [[Xoy]] və [[Salmas]] şəhərlərində yaşayanların [[ermənilər]] və cilovlar/cilolar ([[aysorlar]]) tərəfindən qırğınlara məruz qaldıqları hadisə nəzərdə tutulur. Bu qırğınlar zamanı 200–500 min [[müsəlman]] qətlə yetirildiyi iddia edilməkdədir.{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} Bu say o zaman [[Cənubi Azərbaycan]]da yaşayanları təxminən 15 faizini təşkil etməkdə idi. Cilov sözü Cilo sözündən gəlməkdədir. Cilo [[Van gölü]]nün cənubunda, müasir [[Türkiyə]]nin [[Hakkari]] vilayəti ərazisində yerləşmiş bir inzibati vahiddir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=62}} Burada əsasən aysorlar, bir qədər də [[Kürdlər|kürd]] məskunlaşmışdı. [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin başlamasından sonra aysorlar [[Rusiya imperiyası]] ilə ittifaqa girdilər və buna görə də [[Osmanlı imperiyası]] tərəfindən bu bölgədən sürgün edildilər. Bundan sonra aysorların əsas hissəsi İrana, əsasən də İran Azərbaycanına qaçdı. Onları təqib edən Osmanlı imperiyası və onunla ittifaqda olan kürd tayfaları [[İran Azərbaycanı]]nın qərbinə daxil oldular.{{sfn|Heydəri|1393|p=224, 236}} Bu hadisələr zamanı aysorlar ermənilər ilə ittifaq formalaşdırılaraq, [[Rusiya imperiyası|Rusiya]], [[İngiltərə]] və [[Fransa]]dan dəstək alaraq İran Azərbaycanın qərbində yaşayan əsasən [[Azərbaycanlılar|Azərbaycan türkləri]]nə qarşı qırğınlar təşkil etdilər. == Zəmin == [[Fayl:Nestorian archbishop and servants.jpg|thumb|367x367px|1910–1915-ci illərdə İranda olan aysor-nestorian yepiskop və qulluqçuları]] 1900-cü illərin əvvəllərində erməni millətçiləri ilə Rusiya arasındakı gərginlik artmasına baxmayaraq, [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya müharibəsin]]in başlanması və [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı]]dakı ermənilərin sürgünü bu gərginliyi arxa plana keçirdi. Osmanlının düşməni olan Rusiya təbii olaraq erməni millətçilərinin müttəfiqi hesab olunurdu. Ruslar 1914–1915-ci illər arasında Osmanlıdan yeni işğal edilmiş ərazilərdə, [[Van gölü]] ətrafında, ermənilər üçün bir dövlət qurmağa cəhd göstərdilər. Müharibə zamanı ermənilər Rusiyanı dəstəkləyirdilər ki, bu da Osmanlının narahatlığına səbəb oldu.{{sfn|Peimani|2009|p=237}} Şimal-qərbi [[İran]]da, Osmanlı ordusunun son qalıqları ilə [[ruslar]]ın döyüşdüyü ərazilərdə yaşayan xristian aysorlar da çətin vəziyyətlərlə üzləşirdilər. Urmiya, [[Nestorianlıq|Nestoriyan]] aysorların bir icmasına sahib idi və bu əhali Osmanlı ilə döyüşən rus qüvvələri tərəfindən qorunurdu.{{sfn|Gorder|2010|p=71-72}} Bundan əlavə, Urmiyada [[Fransızlar|Fransız]] və [[ABŞ|Amerika]] [[Missionerlik|missioner]] təşkilatlarının təşviqi ilə Osmanlının şərq əyalətlərindən xeyli sayda aysor, Qərbi [Cənubi] Azərbaycan bölgəsinə sığınmışdı. Onların sayı təxminən 50 min nəfərə çatırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=621-622}} [[Fevral inqilabı|Rus inqilabı]]ndan sonra aysorlar himayəsiz qaldılar. [[Aysorlar]]ı mühüm silahlı dəstələri olmasına baxmayaraq, onlar yenə də nizamlı Osmanlı ordusu və qeyri-nizami kürd qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərə bilmək üçün böyük bir gücün dəstəyinə ehtiyac duyurdular. Aysor ordusu Osmanlı ordusunun şimal cinahını ciddi şəkildə təhdid etdiyi üçün, İngiltərə aysorların dəstəkləyicisi rolunu öz üzərinə götürdü. İngilislər aysorları öz məqsədlərinə cəlb etmək üçün müstəqil Aysor dövləti qurulmasını vəd etməyə hazır idilər. [[Mar Şimon]] qeyd edir ki, "Britaniya hökuməti xüsusi olaraq Aysor xalqını türklərə qarşı müqavimət təşkil etməyə təşviq etmək məqsədilə, Kapitan George F. Gracey vasitəsilə (o, İntelligence Service-in nəzarətində fəaliyyət göstərirdi), 1917-ci ilin dekabrında və ya 1918-ci ilin əvvəllərində təşkil olunan bir toplantıda, aysor əsgərlərin təchizat və maaşlarını təmin etməyə və aysor xalqını dəstəkləməyə söz vermişdi".{{sfn|Petrosian|2006|p=113–148}} [[İran]]ın o zaman Milli Şura Məclisinin nümayəndələrindən olan Yəhya Dövlətabadi belə yazır:<ref>{{cite web |url = http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130501110501/http://www.ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx |archivedate = 22 noyabr 2024 |title = هولوکاست جیلولوق در ایران و نقش انگلستان در آن یا تلاش انگلستان برای تشکیل جمهوری ارمنستان در خاک ایران |author = اصغر حیدری |date = 1 may 2013 |work = |publisher = www.ensani.ir |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> <blockquote>İllər boyu Osmanlı dövlətinin erməniləri, yəni (Daşnaksütyun firqəsi) Osmanlı dövlətinə qarşı fəaliyyət və iş aparıblar. Osmanlı dövləti onların törətdiyi fəsadlara qarşı çıxıb, onların hərəkətlərinin qarşısını alıb. Neçə il bundan öncə Van döyüşündə Osmanlı qoşunu ermənilərin hücumu ilə üzbəüz oldu. Bu hücumlar rusların himayəsi ilə ermənilərin uğuru ilə başa çatdı. Bu döyüşdə ruslar qazandıqdan sonra müsəlmanları öldürüb, onların yurdlarını talayıb, onların namuslarına təcavüz etdilər. Osmanlı qoşunu da onların intiqamı üçün ruslarla iş birliyi edən erməniləri tutub, onları qovdu.</blockquote> [[Azərbaycan türkcəsi]]ndə və [[Osmanlı türkcəsi|Osmanlı türkcəsin]]də cilo/cilov adlanan Türkiyə aysorları və ermənilər, Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı hökumətinə zərbə vurmaq məqsədilə ruslarla əlbir olub Osmanlı hökumətinə qarşı çıxdılar. Osmanlı hökuməti bundan xəbərdar olub qarşıdurmanı yatırdıqdan sonra qalan aysorlar və erməniləri müasir [[Qərbi Azərbaycan ostanı]]na yerləşdilər. Bu bölgəyə yerləşdirildikdən sonra onlar öz aralarından nizami qüvvələr təşkil etdilər. İlk növbədə [[Rusiya imperiyası]]na, Rusiya imperiyası orduları Azərbaycan ərazisini tərk etdikdən sonra [[Birləşmiş Krallıq|Böyük Britaniya]]nın köməkliyi ilə 10 min nəfərlik ordu formalaşdırdılar. Bu formalaşdırılan ordu Qacar İranın zəifliyindən istifadə edərək Şəmsi 1396-cı ildə Urmiya şəhərini ələ keçirdilər.{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=62}}<ref>Majmūʿa-yi Mujalladāt-i Mīrāth-i Islāmī, bih Kushish-i Rasūl Jaʿfariyān, Jild-i Dahum, (Bakhsh-i Tārīkh-i Tahājumāt va Jināyāt-i Arāmana, Ismāʿīl Sīmiṭuqū va Sardār Māʿkī dar Āzarbāyjān, Taʾlīf-i Mīrzā Abū al-Qāsim Amīn al-Sharʿ Khūʾī, bih Kushish-i ʿAlī Ṣadrāʾī Khūʾī), Qum, Kitābkhāna-yi Ḥaẓrat Āyatullāh al-ʿUẓmā Marʿashī Najafī (Q), az Ṣafḥa-yi 13 tā Ṣafḥa-yi 80.</ref> Rusların bölgədə möhkəmlənməsindən sonra Urmiya xristianları onlarla yaxınlaşdılar və əvvəlki dövrlərdə kürdlərin onlara etdikləri zülmə görə şəhər və kəndlərdə müsəlmanları incidməyə başladılar. Bu hadisələr bölgə müsəlmanları arasında ciddi narahatlığa yol açsa da, rusların qorxusundan bu məsələni dilə gətirmək də mümkün olmamışdı.{{sfn|Həşmət|1387|p=9}} Vasili Nikitin, rus konsulu Urmiya şəhərində ermənilər və ciloların Osmanlıdan gəlmələrini "İran" kitabında belə yazıb: <blockquote>Asurilərin ruhani başçıları Mar Şimon adıyla bir adam idi. Bu zaman rus generalını görmək, onunla əlbir olub və türklərə qarşı olan savaşlarda iştirak etmək üçün gəlmişdi. Nestorian qəbilələrinin ruhani başçısı Mar Şimondur. Bunlar Sancaq, Gəvər və [[Van]] vilayətində yaşamaqdadırlar. Nesturilərin ictimai baxımından öz qonşuları olan kürdlərlə elə bir fərqləri yoxdur. Fərqlilik sadəcə bundadır ki, hər tayfanın başında bir keşiş var və onların hökumət təşkilatları təxminən ruhanidir və aşirət şəklində yaşayırlar. Hər qəbilənin özünə aid bir rəisi var, ''məlik'' adlanır. Bu qəbilələr heç bir zaman sayıla bilməyib və həmişə [[Türkiyə]]nin iqtidar məmurlarından uzaq gəzir və dağların əlçatmaz yerlərində yaşayırlar. Bunların sayı bəlkə 30 ilə 50 min nəfər ola.</blockquote> [[Fayl:روسها و اعدام مردم اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Əsgrxan qapısının qarşısında sılna məşrutəçilər və Balu kəndən olan hacılar.]] [[Fayl:Pervaya Armyanskaya Drujina 1 battalion 1914.png|thumb|367x367px|Andranikin komandanlığı altında erməni könüllü dəstəsinin 1-ci batalyonu]] == Urmiyada xristianların etdiyi qırğınlar == 1916-cı ildə Osmanlı dövlətinin [[Hakkari]] bölgəsində yaşayan aysorlar Rusiyanın dəstəyinə arxalanaraq öz dövlətinə qarşı qiyam qaldırdılar. Lakin onlar Osmanlı qüvvələrinin qarşısında uzun müddət davam gətirə bilmədilər. Rusiyanın köməyi on minlərlə aysor (yerli əhali onları "cilov" adlandırırdı) öz ailələri ilə birgə Cənubi Azərbaycanın Urmiya və Səlmas bölgəsinə köçürüldü.{{sfn|Nəcəfli|2016|p=}}{{sfn|Dilməqani|2011|p=712}} Böyük Britaniya və Fransa rusların İranda Osmanlı və Alman imperiyaları qarşısında dayana bilməyəcəklərini anladıqdan sonra aysorların lideri Mar Şimon ilə İran və Osmanlı ermənilərin də daxil olduğu dəstələr formalaşdırmaq barədə danışıqlara başladılar. Onlar bu məqsəd üçün [[Culfa rayonu|Culfa]] vasitəsilə [[Urmiya]]ya getdilər. Urmiyada amerikan missionerlər də onlara bu işdə yardım edirdilər. Missionerlərin istifadəsində olan və ABŞ-dan yardım üçün göndərilən pullar aysor və erməni hərbi dəstələr formalaşdırılmasına yönəldildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=712}} 1917-ci ilin sentyabrında [[Fransa]] Rusiyaya Osmanlıya qarşı döyüşdə yaralananların müalicəsinə yardım üçün mobil ambulans göndərdi. İlk əvvəllərdə [[Tbilisi|Tiflis]]də yerləşdirilən bu tibbi yardım mərkəzi sonradan Urmiyaya göndərildi. Rusiyanın bölgədən geri çəkilməsindən sonra bu qurum yerli [[xristian]] silahlı dəstələr üçün hərbi və tibbi yardım göstərməyə başladı. Lazaristlər, yəni Fransız [[Katolik Kilsəsi]] missonerləri təbiətlərinə uyğun olaraq qatı katolik idilər və protestantlara, dünyəvi şəxslərə düşmən mövqedə idilər.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4}} Fransız hökumətinin dünyəvi olmasına baxmayaraq, dövlət katolik missiyalardan İrana təsir etmək üçün istifadə edirdi. Amerikan missiyasınnı rəhbəri və 1918-ci ilin yanvarından etibarən rəsmi olaraq Amerikanın [[Urmiya]]dakı konsul köməkçisi olan Dr. Şedd dini yardım qaynaqlarının müharibə ehtiyacları üçün sərf edilməsini əsaslandırmaq üçün bildirirdi ki, bu xərclər sonradan Britaniya hərbi dairələri tərəfindən ödəniləcəkdir. Əvvəlcə Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi bu xərcləri ödəməkdən imtina etdi, lakin nəticədə kapitan Qreysinin erməni-assuriya ordusuna verdiyi vədlərə dair sübutlar ortaya çıxandan sonra ödədi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Nəticədə Mar Şimon və digər aysorlar özləri üçün Urmiya bölgəsində müstəqil aysor dövlətinin yaradıla biləcəyi barədə ümidlənməyə başladılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=713}} Mar Şimon, [[Ağa Petros]] və digər aysor liderləri Şedd ilə birlikdə və Nikitinin köməkliyi ilə Hacı Mostaşarın mülküntə hərbi birlik formalaşdırdılar və yerlilərdən əsgər toplamağa başladılar. Fevra ayında (bəhmən ayı) bir aysor iki müsəlmanı və bir yəhudini bazarda qətlə yetirdi və bu toqquşmaya səbəb oldu. Nəticədə daha dörd nəfər də öldürüldü. Bundan sonra silahlı aysorlar Urmiyanın ətrafındakı kəndlərə hücumlar etməyə başladılar və nəticədə yüzlərlə insan həyatını itirdi. İki nəfərin şəhəri kənarında öldürülərək meyidi ortalıqda buraxılmış şəxsi dəfn etməyə çalışması tam həcmli toqquşmaların meydana çıxması ilə nəticələndi. [[Xristian|Xristianlar]] şəhərdə qarşılarına çıxan hər kəsi güllələməyə başladılar və aysorlar şəhəri topa tutdular. Sonda bir nümayəndə heyəti rus konsulluğuna Mar Şimon ilə görüşməyə göndərildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Şəhərdə rus zabitin komandanlığında olan kazaklar ağ bayraq qaldıraraq aysorların daha da cəsarətlənməsinə səbəb oldular. Bundan sonra kazakların binası da aysorların hücuma məruz qaldı. Aysorlar tapa bildikləri bütün kazakları qətlə yetirdilər. Bütün Urmiyanı əhatə edən qırğınlar zamanı qadınlar, uşaqlar və qocalar da daxil olmaqla 10 min insan qətlə yetirildi. Bu rəqəm sadəcə Urmiya şəhərini əhatə etməkdədir. Halbuki ətraf kəndlərdə də qırğınlar həyata keçirilmişdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=714-725}} Bundan sonra Mar Şimun diqqətini [[Salmas]] üzərinə dikərək, onu öz nəzarəti altına almağa çalışır. Aysorların və ermənilərin məhdud sayda olduğunu dərk edərək Simko ilə müttəfiq olmağa çalışırdı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=726}} == Rus inqilabının təsirləri == === Fevral inqilabı === 1917-ci ildə [[Rusiya inqilabı]] baş verdi və [[İran]]da ruslar tərəfindən dəstəklənən qüvvələr üçün vəziyyət anidən pisləşdi. İranda yerləşdirilmiş bir çox rus döyüşçüsü öz komandanlarının əmrlərini dinləməməyə başlamışdılar və yaşayış məntəqələrində yağmalar həyata keçirməyə başlamışdılar. Məsələn, 14 tir tarixində Urmiyada bazar qarət edildi. Qarət zamanı 3 nəfər öldürüldü və bazarın özü də yandırıldı.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=685}} Kəndlərdə aysorlar təkcə yağma etmədilər, eyni zamanda qırğınlar törətməyə də başladılar. Mordad ayının ortalarında, ermənilər, başıboş rus əsgərləri və aysorlar birlikdə [[Nazlıçay]] bölgəsində kütləvi qırğınlara başladılar. Bu proses zamanı 8 və ya 9 kənd dağıdıldı və kütləvi qırğınlar həyata keçirildi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=686}} Aban ayında ruslar və aysorlar öz fəaliyyətlərini davam etdirməkdə idilər. Hətta bu zaman onlar Aşura mərasimi zamanı ələ salmaq üçün bir nəfəri öldürüb, beş nəfəri də yandırmışdılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=697}} === Oktyabr inqilabı === 1917-ci ilin [[Oktyabr inqilabı|Oktyabr İnqilabı]]ndan qısa bir müddət sonra Urmiyada aysorlar "Azad Urmiya Assurilərinin Birləşməsi və İttifaqı Manifesti" adlı bəyanət dərc etdilər. Manifestin birinci fəslində müstəqil bir Aysor milli dövlətinin ərazi sərhədləri "Urmiya, [[Mosul]], Tur Abdin, Nuseybin, [[Cizrə]] və Cularməg" kimi müəyyən olunmuşdu. Bəyanat, iqtisadiyyat, ticarət və, əlbəttə ki, hərbi sahələrdə azad Rusiya (yəni Çar Rusiyasından sonrakı Rusiya) ilə əməkdaşlıq tələb edir və Rusiya ilə ittifaq istəklərini ifadə edirdi.<ref>{{cite web |url = http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archiveurl = https://web.archive.org/web/20010411025202/http://www.zindamagazine.com/html/archives/2000/zn020100.htm#BacktotheFuture |archivedate = 2 dekabr 2023 |title = Dr. Freidoun Atouraya |author = Fred Aprim |date = 11 aprel 2001 - |work = |publisher = www.zindamagazine.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref> == Mar Şimonun ölümü == [[Fayl:Burying of the dead.jpg|thumb|367x367px|Ölənlərin basdırılması]] Özlərinə müstəqil dövlət qurmağa çalışan xristianlar saylarının azlığının fərqində idilər və buna görə də kürdlərin dəstəyini qazanmaq qərarına gəldilər. Onlar bu məqsəd üçün Sİmqonun daha çox yaradığını düşünməkdə idilər. Urmiyada qırğınların baş verməsindən 2–3 gün sonra Mar Şimon o, qırğınların baş verməsini pisləyərək geri çəkilmək istədiyini bildirdi. Əslində isə o, [[Salmas]]a gedib oranı ələ keçirmək və elə burada da [[Simko Şəqaqi|Simko]] ilə Köhnə Şəhərdə görüşmək niyyətində idi. [[Əhməd Kəsrəvi]] bu ikisinin görüşü zamanı Mar Şimonun nə dediyinin bilinmədiyini, bildiklərimizin də Simkonun bildirdiklərindən bildiyimizi qeyd edir. Simko Mar Şimonun ona bunları dediyi qeyd etmişdir:{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725}} <blockquote>İndi Kürdüstan adlandırılan bu torpaq bizim hamımızın vətəni idi, lakin dini ayrılıq bizi ayırdı və bizi bu vəziyyətə saldı. İndi biz qüvvələrimizi birləşdirməli, bu torpağı özümüzə götürməli və birlikdə yaşamalıyıq. Biz ordu toplamışıq, lakin süvarimiz yoxdur. Sənin çoxlu süvarilərin var və əgər sən bizə qatılsan Təbrizə gedərik və onu da ələ keçirərik.</blockquote> Bu görüşün sonunda [[Simko Şəqaqi|Simko]] və Mar Şimon razılığa gəlib əl-ələ görüşüblər və bir-birilərinə yardım sözü veriblər. Lakin Mar Şimon öz faytonuna minərkər Simko tərəfindən güllələnir və bunun ardınca onunla birlikdə olan bütün aysorlar da kürdlər tərəfindən öldürülür. Bu görüşdən təxminən 140 aysordan cəmi 1–2 aysor sağ qurtula bilir. Bu hadisəni Simko sonradan dəfərlərlə qürurla danışmışdır. O, bildirib ki, Mar Şimonun öldürülməsini əvvəldən planlamışdı, lakin aysorların bundan xəbər tutmaması üçün bunu qardaşı Əli ağadan başqa heç kimə deməmişdi. Eyni zamanda o, iranlıların bunu layiqincə qiymətləndirmədiklərindən də gileylənirmiş.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=725-728}} == Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiya şəhəri == [[Fayl:مسجد حاج خان اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Hacıxan məscidininin önü. Mar Şimonun ölümündən sonra Urmiyada baş verə qırğından sonra bir şəkil.]] Aysorlar öz liderlərinin öldürülməsindən xəbər tutduqdan sonra qəzəbləndilər və elə həmin gecə Köhnə Şəhərə hücum etdilər. Onlar şəhərdə qarşılarına çıxan hər bir kəsi öldürdülər və şəhəri yandırdılar. Şəhərdə mindən çox adamın öldürüldüyü bildirilir. 17–18 mart günü Mar Şimonun öldürülməsi [[Urmiya]]ya çatdıqdan sona ermənilər və aysorlar öz rəislərindən intiqam üçün onlara icazə verilməsini istədilər. 12 saatlıq icazə verildikdən sonra Urmiya şəhərində qırğınlar başladı. Bu hadisələr zaman yəhudilər də daxil olmaqla 10 min insanın öldürüldüyü bildirilməkdədir.{{sfn|Gurock|1998|p=11}} Rəhmətullah Tovfiq öz kitabında yazır:{{sfn|Tovfiq|1389|p= 24, 33, 42}} <blockquote>Mirzə Məmməd [[Üsulilik|Üsuli]] müctəhid cənabları Allah xatirinə və Allah rizasına görə ölülərin dəfn edilməsini istədi. Mən də ürəkdən qəbul edərək, doktor Şud mühafizləri ilə birlikdə və 100 nəfər yardımçı ilə sahibsiz ölüləri evlərdən, küçələrdən yığışdırıb, Hacı Xan məscidinin qarşısında böyük yer qazıb, ölülərin hamısını bir-birinin üstünə yığıb torpağa tapşırdıq.</blockquote> Bu hadisələrdən sonra Ağa Petros Mar Şimonun qisası üçün Simkonun Çehriqdəki qərərgahına rus topları ilə hücum etmək qərarına gəldi. İsmayıl ağanın qaçmasından sonra Çəhriqdə qalan bütün kürdlər də öldürüldülər. Simkonun anası və qardaşı Cəfər ağanın qızı ələ keçirildi. Ağa Petros zəfər qazanaraq Urmiyaya geri döndü. Lakin Salmasın Dilmaqan bölgəsində əhalinin silahlanmasına və [[Təbriz]] ilə Şərəfxanadan yardım gəlməsinə görə qırğın baş vermədi. Sonra Urmiyadan əlavə xristian dəstələri Dilməqana gəldilər. Burada xristianların sayının artması müsəlmanların narahatlığına səbəb oldu. Aysorlar şəhərə heç bir müqavimətin göstərilməyəcəyi halda qırğının olmayacağını bildirdilər. Bu zaman yerli məmur Vatuq əl-Məmalik şəhəri təslim etmək qərarına gəldi. Bu zaman əhalinin bir hissəsi qaçdı, bir qismi isə evlərində qaldılar. həmin gecə xristian hərbi lider Samoon və ermənilərdən ibarət silahlı dəstə şəhərə daxil oldu və yağma baş vermədi. Lakin sabah Çəhrikdən Ağa Petrosun rəhbərliyində geri dönən dəstə şəhərə daxil oldu. Bununla da yağma, oğurluq və evlərə daxil olmalaq başladı. İnsanlar qaçmağa çalışsalar da, çoxu öldü, sağ qalmağı bacaranlar isə Xoy şəhəri əhalisi tərəfindən qarşılandılar.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=728-733}} [[Fayl:Simko-kurds-missionaries.jpg|thumb|367x367px|Simqo ortada, amerikalı missoner Dr. Şedd də onun yanında.]] Sonradan aysorlar Simkonun Mar Şimonu [[Təbriz]]dəki Azərbaycan valisinin əmri ilə öldürüldüyünü bildirdilər. Onlar bununla Urmiya əhalisinə qarşı edilən qırğınları əlaqələndirmək istəyirdilər.<ref>{{cite web |url = https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20241104113551/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/603/9/09_chapter3.pdf |archivedate = 2024-11-04 |title = DECLINE AND MURDER OF THE PATRIARCH 1900 - 1918 FROM PATRIARCH MAR RWEL SHIMUN UNTIL THE MURDER OF PATRIARCH MAR BENYAMIN SHIMUN |author = Mar Apram |date = |work = |publisher = shodhganga.inflibnet.ac.in |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Lakin bu iddia aysorların qətldən dərhal sonra Simkonun Azərbaycan valisinin əmri istiqamətində hərəkət etdiyini necə anladıqlarını izah etməkdə yetərsiz qalır. === Seyid Məhəmməd Pişmamazın öldürülməsi === Aysorlardan bir neçə nəfər [[Seyid Məhəmməd Pişnamaz]]ın evinə girib və silah istəyiblər. O, aysorların cavabında deyib: <blockquote>Ağalar, sizin özünüz də bilirsiniz ki, mən ruhaniyəm. Məndə silah tapılmaz. Mənim üçün silah heç bir ehtiyac deyil və onunla tanışlığım yoxdur. Mən dava, savaş əhli deyiləm.</blockquote> Aysorlar onun dediklərinə məhəl qoymadan döyməyə davam ediblər və silahını verməsi üçün israr ediblər. Seyid Məhəmmədin Allaha və Qurana heç vaxt silahı olmaması barədə and içməsinə baxmayaraq aysorlar tələblərində geri addım atmayıblar. Ən sonda isə Seyid Məhəmmədin sağ qolunu qılınc ilə kəsiblər. Hələ də Seyid Məhəmmədin silahının olmadığını bildirməsinə görə sırayla onun sol əli, sağ ayağı, sol ayağı da kəsilir və cəsədi parçalara ayrılır. Bildirilir ki, bu prose zamanı bütün otağın divarları qana qoyanıbmış. Ermənilər tərəfindən şəhər nizmiyyəsinin rəisi təyin edilən Aleksandr Manasiryan Milli Aşur Məclisinin nümayəndəsi olaraq Seyid Məhəmmədin qətlini araşdırmaq üçün onun evinə gedib. O, Seyid Məhəmmədin evinə daxil olduqdan sonra parçalanmış cəsədi, əlləri və ayaqları gördükdən sonra öz qərərgahına geri dönüb və dostlarına bunları deyib:{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} <blockquote>Gedib dua edin ki, göylərdə və yerdə heç bir Allah olmasın. Yoxsa bu öldürmələri və yaratdığınız səhnəni gördüm, əmin oldum ki, Allah varsa, belə cinayətlər üçün onun qəzəbi və qəhri nə sizə, nə də bütün dünya xristianlarına aid olacaqdır.</blockquote> Urmiya şəhərinin əhalisi bu faciəni eşidəndən sonra öz ölülərini unudub və onun halına matəm saxladığı bildirilir === Xristianların Urmiya hakimini öldürməsi === [[Fayl:مسجد سردار.jpg|thumb|367x367px|Urmiyada Sərdar adlanan qədim məscid.]] Azimüs-Səltənə Sərdar Ağaxanın oğlu [[Urmiya]]nın sayılıb-seçilən insanlarından biri idi. Onun əcdadları [[Urmiya]]da Qulamxan rüstəsinin əvvəlində Əbdüssəmədxan məscidini tikdirmişdir. Bu məscid Urmiya şəhərində ikinci böyük məscid sayılırdı. Sonralar Azimüs-Səltənə Sərdar onu təmir etdirdiyi üçün Sərdar məscidi adı ilə şöhrət qazanmışdır.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} Sərdar Cilovluq dövründə Urmiya şəhərinin hakimi olub və bu təyin olunma və seçilmə xristianların öz tərəfindən dəstəklənmişdir. Rəhmətullah Tofiqin yazdığı kitabda Sərdarın terrora məruz qalmasına belə işarə edir:{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} <blockquote>Şaban ayının (1336-cı ay ilinin) axırlarında bir nəfər Fərhad adlı [[xristian]] Vəzirabad kəndinin rəiyyətləri ilə birlikdə günün işığında Darülhökuməyə gedib. Sərdar və Mirzə Əliağa Müəyyədülislam otaqdan çıxıb və içəri imarətə getdikləri zaman hər ikisini ortadakı dəhlizdə güllələyib, hər ikisi də o an dünyasını dəyişiblər. Qatil də bir naməlum xristian olub. Silahı əlində Sərdarın evindən çıxaraq uzaqlaşıb…</blockquote> === Urmiya kəndlərində baş vermiş hadisələr === Urmiyə bölgəsinin bütün kəndləri, Urmiyanın özü kimi, bu hadisələrdə ağır zərbə aldılar. Aysorlar çoxlu kəndləri talayıb sakinlərini öldürdükdən sonra [[Dağ Əsgərabad]] və Qəhrəmanlı kəndlərinə hücum etdilər. Bu kəndlərin möhkəm [[Dağ Əsgərabad qalası|qalaları]] olduğu üçün şiddətli müqavimətdən sonra aysorların əlinə keçdilər. Buna görə də kənd və əhalisinə böyük təlafət verildi.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} === Dağ Əsgərabad kəndi === Əsgərabad kəndi, Urmiya bölgəsində yerləşən kəndlərdən biridir. Kəndin ərazisin böyük divar və istehkam olduğu üçün onun əhalisi ermənilər və aysorların hücumuna müqavimət göstərməyi bacarmışdılar. Buna baxmayaraq, aysorlar və ermənilər 21 Şaban 1336 (1918) tarixində kəndin böyük qapısını topa tutub kəndə girərək böyük bir qırğın törətdilər. Bildirilənlərə əsasən, 200-ə yaxın uşaq, qadın və kişi kəndin məscidinə pənah gətirə bilmişlər, ancaq onların hamısı rəhm edilmədən öldürülmüşdülər. Bu hadisədən canlarını qurtaranların dediklərinə əsasən, məscidin içində ölülərin sayının çoxluğundan, ölülərin qanı məscidin içərisindən ətrafa axmışdı.{{sfn|al-Vozara|1402|p=138}}{{sfn|Malekzadə Dilməqani|1385|p=82, 182}} === Qəhrəmanlı kəndi === Kəndin camaatı hücum edən aysorlar qarşısında öz canlarını və mallarını qorumaq üçün müdafiə təşkil edirlər. Buna görə də aysorlar əlavə qüvvə və artilleriya gətirməyə məcbur olurlar. Qala divarının topa tutulmasından sonra yaranan oyuqlardan aysor dəstələri kəndin içinə girməyi bacarırlar. Kənd sakinlərinin güllələri bitdikdən sonra hücum edən dəstələr kənddəki bütün yaşlı, qoca və kişiləri qətlə yetirirlər. Kəndin özü də yağmalanır. === Aysor ordusunun sayı === Mar Şimon ilə birlikdə [[Osmanlı imperiyası]] ərazisindən 12 min aysor ailəsi gəlmişdi. Təxminən Urmiya, Salmas, Sulduz və ətraf ərazilərdəki 20 min ailə erməni və aysor ailəsi də onlara qoyulmuşdular. İrəvan, Van və Naxçıvandan da təxminən 5–6 min erməni ailəsi köçərək onlara qatılmışdılar. Onların birləşmiş ordusunda 20 min döyüşçü, 800 rus və 72 fransız zabiti var idi. Orduda eyni zamanda 25 top və 100 pulemyot da var idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=735-736}} === Urmiya şəhər bazarının yandırılması === 1335-c iilin Tir ayının 15-də [[Urmiya]] bazarı yanmağa başlayır. Ətrafdakı insanların müdaxilə etməyə çalışmasına baxmayaraq, bazardakı malların xeyli hissəsi yandırılır. Bazarın yalnız aşağı hissəsi və ortalardakı dükanların bir hissəsini xilas etmək mümkün olmuşdur.{{sfn|Tovfiq|1389|p=23, 33, 42}} [[Fayl:کتیبه بازار اورمیه.jpg|thumb|367x367px|Urmiya bazarının yandırılması ilə bağlı hazırlanmış kitabə.]] == Osmanlı imperiyasının (Cənubi) Azərbaycana geri dönüşü == Ərəblərin üsyanından və ABŞ-ın müharibəyə daxil olmasından sonra Osmanlı imperiyası [[İraq]] və digər yerlərdəki məğlubiyyətlərin əvəzini çıxmaq üçün Arazın cənubundakı və şimalındakı (Azərbaycan) türklər yaşayan yerləri ələ keçirmək qərarına gəldi. Bu yerlərdəki türklər də bu zaman ermənilər, gürcülər və aysorlarla müharibə şəraitində idilər. [[Türkçülük|Pantürk]] hərəkatı olan [[Gənc türklər|Gənc Türklər]] Avropa torpaqlarının çoxunu itirdikdən sonra [[Rusiya imperiyası]] hesabına öz ərazilərini genişləndirmək istəyirdilər. Onların məqsədi şərqə doğru genişləyib türklərin yaşadığı [[Qafqaz]]ı və [[Mərkəzi Asiya|Mərkəzi Asiya i]]lə birləşmək idi. Bu zaman Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilər və aysorlar uğursuz üsyanlardan sonra imperiya tərəfindən sürgün edildilər.{{sfn|Bloxham|2009|p=3}} Osmanlı ordusunun İran Azərbaycanına gəlməsindən əvvəl demək olar ki, [[Salmas]]da heç bir yaşayış yeri qalmamışdı. Sadə insanlar ya öldürülmüş, ya da dağılmışdılar. Urmiyada bir qədər insan yaşasa da, hər gün hansısa öldürülmələr və ya yağmalama xəbərləri ilə keçirdi. Bu zaman ingilis generalı Denstervil Həmədan və Qəzvinə yerləşdi. İyunun ilk yarısında Osmanlı ordusunun bir hissəsi Xoydan keçərək Salmasa gəldi və burada Ağa Petros komandanlığındakı [[xristianlar]]ın dəstəsini məğlub etdi. Salmasdakı xristianların Urmiyaya yönəlməsi yenidən toqquşmalara və dağıntılara yol açdı. Erməni könüllülərdən ibarət korpusun komandanı Andronik Ozanyan bu zaman Xoya hücum etdi və [[Osmanlı ordusu]] Urmiya ətrafından geri çəkilməyə məcbur oldu. [[Ermənistan Respublikası]]nı quran [[Daşnaksutyun|daşnaklar]] [[Van]], [[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan]] və [[İrəvan]]ın birləşdirilməsini vacib hesab edirdilər və Xoya hücum da bu kontekst də baş vermişdi.{{sfn|Bayāt|1388|p=3}}{{sfn|Sərdari-Nia|1385|p=90}} Heyvaoğlunda baş vermiş döyüşdə Osmanlı ordusu məğlub oldu.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=751-753}} Xoyun dini rəhbərlərinin fətvalarından sonra{{sfn|Riyāhī|1372|p=501-508}}{{sfn|Bābā'ī|1389|p=290}} yerli əhali Osmanlı imperiyasına yardıma başladı və onlara əlavə dəstək qüvvələr gələnə qədər ermənilərə müqavimət göstərmələrinə səbəb oldular. Nəticədə ermənilər məğlub oldular. Nəticədə Osmanlı ordusu [[Xoy]] və ətrafındakı bütün erməniləri darmadağın etdilər.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=755}} [[Fayl:The Corpse of Ismail Simitqu, 1930.jpg|thumb|367x367px|[[Simko Şəqaqi|Simko]]nun cəsədi.]] Bu uğursuzluqlardan sonra aysorlar Urmiyadakı şiddətləri daha da artırdılar və nəticədə yerli əhali Osmanlı ordusunu müdaxilə etməyə dəvət etdilər. Aysorlar Urmiyada şəhərin hörmətli şəxslərini belə öldürməkdən qaçınmırdılar. Belə adamların arasında parçalanaraq öldürülmüş Ağa Mir Məhəmməd Pişnamaz Xalxali kimi hörmətli seyidlər də daxil idi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=756}}{{sfn|Ābrūn|1390|p=756}}{{sfn|Anzalī|1384|p=372}}{{sfn|Tovfiq|1389|p= 43}} Bu zaman bütün teleqraf xətləri kəsilmiş, yerli əhali dağılmış və regionun xarici aləmlə əlaqəsi mümkünsüz hala düşmüşdü. Aysorlar getdikcə daha da narahat olmaqda idilər, çünki Osmanlı ordusunun yaxınlaşmasından qorxurdular və [[Antanta]] qüvvələrinin harada olmasından xəbərsiz idilər. Tirin 16-da Bakıya doğru irəliləmək tapşırılmış Denstervilin ordusuna mənsub olan təyyarə Urmiyaya gəldo. Təyyarənin tapşırığı aysorları ingilis ordusuna cəlb etmək, onlardan istifadə edəərk Həmədan-Urmiya istiqamətində Osmanlı ordusunun təminat xətini kəsmək, [[Təbriz]]i ələ keçirib Qafqazı Osmanlılardan almaq idi. Bu hadisədən sonra [[Miyanə]] yaxınlığında Osmanlı ordusu və aysorlar arasında şiddətli toqquşma yaşandı və Osmanlı geri çəkildi. Osmanlı ordusunun Salmasa doğru irəliləməsi ilə daha çox qırğın da yaşandı. Eyni zamanda onların özü də kürdlərin, Azərbaycan türklərinin və Osmanlı ordusunun qisas hücumlarına məruz qaldılar. Qonşusunun evlərində gizlənən xristianlar belə Osmanlı ordusunun cəza tədbirlərindən yayına bilmədilər.<ref>{{cite web |url = http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924062230/http://www.osservatoreromano.va/en/news/bringing-solidarity-pope |archivedate = 1 avqust 2021 |title = Bringing the solidarity of the Pope. Interview with Cardinal Fernando Filoni, Francis’ Personal Envoy to Iraq |author = |date = 17 mart 2015 |work = |publisher = www.osservatoreromano.va |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }}</ref>{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=761}} Osmanlı ordusunun gəlişi ilə aysorlar və ermənilər qırğınlar edə-edə qaçmağa başladılar. Hadisələr zamanı müsəlmanlara düşmənliyi ilə bilinən liderlərdən Dr. İsraeil də Osmanlı ordusu tərəfindən edam edildi. Aysorlardan təxminən 50 min nəfərlik qrup Sayınqalaya çata bildi və burada Denstervillə görüşdü. İngilis generalı onların Baqubehə yerləşdirilməsi istiqamətində əmr verdi. Tarixçi [[Əhməd Kəsrəvi]] düşünür ki, bu hadisələr zamanı 120 min müsəlman öldürülmüşdür, eyni zamanda xristianların da itkisi az olmamışdır. Bu hadisələrdən sonra Salmas və Urmiya bölgələrində əhali o qədər tükəndi ki, kənd yerlərində bütün məhsullar toxunulmaz qaldı. Osmanlı qüvvələri əkin toplamaq və şəhərlərə gətirmək üçün insanları kəndlərə köçməyə məcbur etdi.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=763}} [[Fayl:تحولات غرب آذربایجان 1.jpg|thumb|367x367px|"Azərbaycanın qərbindəki hadisələr: Şura-e Milli-e Məclisin sənədləri əsasında" kitabı]] == Hadisələrdə iştirak edənlərin taleyi == [[Simko Şəqaqi|Simqo]] 1930-cu ildə İran hökuməti qüvvələri tərəfindən məğlub edildi, dəstək toplaya bilmədi və öldürüldü. Urmiyada azərbaycanlılara qarşı qırğınları təşkil edən amerikalı missoner Dr. Uilyam Şedd [[Şahindej|Sayınqala]]da teleqraf mərkəzində öldü və elə orada dəfn edildi. Sonradan arvadı tərəfindən onun cəsədi çıxarıldı və [[Təbriz]]in xristian qəbirstanlığında basdırıldı.{{cite web |url = http://www.mazdapublishers.com/book/the-life-of-john-haskell-shedd |archiveurl = |archivedate = |title = The Life of John Haskell Shedd |author = |date = |work = |publisher = www.mazdapublishers.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = }} İngilislər tərəfindən Baqubehə yerləşdirilən aysorlar içərisində olan [[Ağa Petros]] sonradan [[Lozanna Sülh Konfransı|Lozan Konfransı]]nda Türkiyəyə dəstək verdiyini ifadə etdi. O, [[Hakkari ili|Hakkarı]] sancağında aysorların yenidən məskunlaşmasına icazə veriləcəyi halda Türkiyəyə sadiq olacağına söz versə də, onun bu təklifi rədd edildi.<ref>{{cite web |url = http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html |archivedate = 2017-07-24 |title = 1923: Agha Petros and the Lausanne Telegraphs |author = Dr. Racho Donef |date = 2003 |work = |publisher = www.atour.com |accessdate = 29 noyabr 2024 |language = |url-status = live }}</ref> Aysorların yerdə qalan qismi İraqda qaldılar. Kanadada uşaq evinin maliyyə baxımından yanlış idarəetməsinə qarışan Ağa Petros həbsdən qaçmaq üçün Vatikana getdi{{sfn|Wigram|1922|p=218}} və orada aysorları katolik edəcəyi vədini verdi. Bunun qarşılığında Vatikandan iki medal da almağı bacardı.{{sfn|Wigram|1922|p=218}} Sonda ürək çatışmazlığında Tuluz şəhərində 52 yaşında öldü. [[Andranik Ozanyan|Andronik Ozanyan]] da ABŞ-ın [[Kaliforniya|Kaliforniya ştatı]]nda öldü. Onun bu ölümündə Xoydakı məğlubiyyətinin də rol oynadığı ehtimal edilir.{{sfn|Bloxham|2005|p=103–105}}{{sfn|Bayāt|1388|p=93}} Urmiyadakı ABŞ misisoner mərkəzində Dr. Şedddən sonra vəzifəcə ikinci şəxs olan Dr. Herri P. Pakkard aysorların şəhəri işğalı zamanı onların polis rəisliyini etmişdi.{{sfn|Zirinsky|1997|p=4-16}} Münaqişə sonlandıqdan sonra o, Urmiyaya geri döndü. Yerli hali onun kürd tayfa rəisləri ilə maliyyə əlaqələrinə şahidlik edir, onun mühafizəçilərinin kürdlərdən olduğunu görürdülər və buna görə də ona şübhə ilə yanaşırdılar. [[Simko Şəqaqi|Simqo]]nun Urmiyaya uğursuz hücumundan sonra yerli əhali ABŞ missionerləri mərkəzinə hücum etdilər və orada olan 900 xristiandan 270-i öldürdülər. Lakin İran hökumətinin müdaxiləsi ilə Pakkar və ailəsinin həyatı qurtarıldı və 28 may 1919-da [[Tehran]]a aparıldılar. Əhməd Kəsrəvi bu hadisə zamanı 60 nəfərin öldürüldüyünü bildirir.{{sfn|Kəsrəvi|1393|p=838}} Pakkard 1923-cü ildə yenidən geri dönməyə çalışırdı. Lakin o zamanki xarici işlər naziri Dr. [[Məhəmməd Müsəddiq]] "Dr. Pakkard əvəvllər inqilabi fəaliyyətlərə qarışıb və onun geri dönüşü keçmiş problemləri geri qaytarar" deyərək bu istəyi rədd etdi.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} Professor Zirinski düşünür ki, Pakkardın yenidən Urmiyaya dönüşü ağılsız bir addım idi. Çünki onun yenidən Urmiyada görünməsi və kürdlərlə olan əlaqələri də nəzərə alındıqda əhalidə ingilislərin əli ilə Urmiyanın ölkənin yerdə qalan qismindən ayrılacağı yönündə əsaslı hesab edilə biləcək qorxuya səbəb olmuşdu.{{sfn|Zirinsky|1993|p=341}} == Həmçinin bax == * [[Xocalı soyqırımı]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == * {{Citation |last = Kəsrəvi |first = Seyid Əhməd |title = Tarikh-e Hejdah Saleh-ye Azerbaijan [تاریخ هیجده ساله آذربایجان: بازمانده تاریخ مشروطه ایران] |year = 1393 |location = Tehran |publisher = امیرکبیر |isbn = |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/11009875/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Heydəri |first = Əsğər |title = Holocaust-e Jiloluq dar Iran va Naqsh-e Engelis dar An ya Talash-e Engelis baraye Tashkil-e Jomhuri-ye Armanestan dar Khak-e Iran |year = 1393 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://mtq.ir/pdf/pw213183969.pdf }} * {{Citation |last = Malekzadə Dilməqani |first = Tohid |title = Azerbaycan dar Jang-e Jahani-ye Avval ya Faja'e-ye Jiloluq |year = 1385 |location = |publisher = Entesharat-e Hashemi Soodmand va Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Sərdari-Nia |first = Səməd |title = Qatl-e 'Am-e Musalmanan dar Do Su-ye Aras |year = 1385 |location = |publisher = Nashr-e Akhtar |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Həşmət |first = Qulamxan |title = Moyeh-ha-ye Shahr-e Gharib |year = 1387 |location = |publisher = Entešārāt-e Yāz |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Gurock |first = (Ed.) Jeffrey S. |title = East European Jews in America, 1880-1920: Immigration and Adaptation (American Jewish History, Vol. 3, Part 1) |year = 1998 |location = |publisher = Routledge |isbn = 978-0415919227 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=6J15IwPA8UUC&pg=PA226&lpg=PA226&dq=urmia+Jewish&source=bl&ots=RF4t7JJlAK&sig=KA0994Vc5WJO-PQRyi9UazxfnxM&hl=en&sa=X&ei=KXE5VJ_PIYeC7gaYm4C4Cw&redir_esc=y#v=onepage&q=urmia%20&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = American Presbyterian Missionaries at Urmia During the Great War |year = 1997 |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/255683223_American_Presbyterian_Missionaries_at_Urmia_During_the_Great_War }} * {{kitab3 | müəllif = Güntəkin Nəcəfli | başlıq = 1917-1918-ci illərdə Urmiya bölgəsində 130 mindən artıq azərbaycanlı soyqırıma məruz qalıb | link = https://www.elibrary.az/docs/QAZET/qzt2016_786.htm | cavabdeh = | yer = | nəşriyyat = Azərbaycan | il = 2016 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Nəcəfli }} * {{kitab3 | müəllif = Tohid Dilməqani | başlıq = Güney Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi illərində | link = | cavabdeh = | yer = Bakı | nəşriyyat = AMEA Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutu | il = 2011 | cild = | səhifə = | səhifələr = | isbn = | doi = | ref = Dilməqani }} * {{Citation |last = Tovfiq |first = Tarixçə-ye Orumiyeh: Yaddasht-ha-yi az Salha-yi Jang-e Avval-e Jahani va Ashub-ha-yi Ba'd az An |title = Rəhmetullah |year = 1389 |location = Şiraz |publisher = Şirazə Nəşriyyatı |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Peimani |first = Hooman |title = Conflict and Security in Central Asia and the Caucasus |year = 2009 |location = |publisher = Bloomsbury Academic |isbn = 1598840541, 9781598840544 |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=5MOYzS3IDTQC&pg=PA237&lpg=PA237&dq=The+political+conflict+ottoman+russia+world+war+I+armenian&source=bl&ots=W1YJluUXXz&sig=X0YljCKFmpHKuD2lNgj75fyr_Y8&hl=fa&sa=X&ei=BAUVUIGMO8WGhQek1oGQDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=The%20political%20conflict%20ottoman%20russia%20world%20war%20I%20armenian&f=false }} * {{Citation |last = Gorder |first = Christian A. Van |title = Christianity in Persia and the Status of Non-Muslims in Modern Iran |year = 2010 |location = |publisher = Lexington Books |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=g1-bmFb-AkgC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Pressure+ottoman++Christians+assyrian+russia&source=bl&ots=GiXBmTCjRb&sig=9UO9pPCkhSkFmsyA7bjG15mGeR4&hl=en&sa=X&ei=MxYVUIj-KJOZhQfN4IDgCg&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Pressure%20ottoman%20%20Christians%20assyrian%20russia&f=false }} * {{Citation |last = Petrosian |first = Vahram |title = ASSYRIANS IN IRAQ |year = 2006 |location = |publisher = Iran and the Caucasus,. 10 (1) |isbn = 1609-8498 |url-access = |url = http://www.aina.org/reports/assyriansiniraq.pdf }} * {{Citation |last = Bayāt |first = Kāveh |title = Tūfān bar Farāz-e Qafqāz: Negāhī beh Monāsebāt-e Mantagheh’ī-ye Īrān va Jomhūrīhā-ye Āzarbāyjān, Armenestān va Gorjestān |year = 1388 |location = Tehran |publisher = Edāre-ye Nashr-e Vezārat-e Umūr-e Khārejeh |isbn = 9789643610654 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1609030/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88/ }} * {{Citation |last = Riyāhī |first = Mohammad Amin Riyāhī – Tārīkh-e Khoy – safhe-ye 508 va 501 / Nāmāvarān-e Orūmīyeh – Intishārāt-e Takderakht – Ali Bābā'ī – 1389 |title = Tārīkh-e Khoy |year = 1372 |location = |publisher = Tos |isbn = |url-access = |url = https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AE%D9%88%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AD%DB%8C/ }} * {{Citation |last = Bābā'ī |first = Ali |title = Nāmāvarān-e Orūmīyeh |year = 1389 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Takderakht |isbn = 9786005559293 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1660606/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87/ }} * {{Citation |last = Ābrūn |first = Moḥammad Reẓā |title = Moṣāḥebe az Bānū Maḥbūbeh Shahīdī, motevalled 1300 Sh, ‘Aroos-e Shahīd Seyyed Moḥammad Pīshnamāz, az Ketāb: Ān Rūy-e Penhān-e ‘Arab Bāghī az Lābeh Lāy-e Ketābhāyash Bāyad Shenākht |year = 1390 |location = Qom |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} * {{Citation |last = Anzalī |first = Ḥasan |title = Orūmīyeh dar Goẕar-e Zamān |year = 1384 |location = Tehran |publisher = Intishārāt-e Dastān |isbn = 9646614078 |url-access = |url = https://www.gisoom.com/book/1168260/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86/ }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Final Solution : A Genocide |year = 2009 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://books.google.com.tr/books?id=LAa_B5zkeEMC&pg=PA4&dq=armenian+assyrian+grece+jews+genocide+in+ottoman+century+inpublisher:university&hl=en&ei=XvYUTaUIw_zwBtfokPsM&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }} * {{Citation |last = Zirinsky |first = Michael |title = Render therefore unto Caesar the things which are Caesar's: American presbyterian educators and Reza Shah |year = 1993 |location = |publisher = Iranian Studies 26(3-4) |isbn = 10.1080/00210869308701805 |url-access = |url = https://www.researchgate.net/publication/239793448_Render_therefore_unto_Caesar_the_things_which_are_Caesar%27s_American_presbyterian_educators_and_Reza_Shah }} * {{Citation |last = al-Vozara |first = Rahmatollah Khan Mo'tamad |title = Orumiyeh dar Moharebeh-ye Alam Sooz |year = 1402 |location = |publisher = Entesharat-e Shirazeh |isbn = |url-access = |url = https://www.iranketab.ir/book/50725-orumieh-dar-moharebeye-alam-sooz }} * {{Citation |last = Wigram |first = Rev. W.A. |title = The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan |year = 1922 |location = |publisher = Second Edition. London: A & C Black, Ltd. |isbn = |url-access = |url = http://www.aina.org/books/com/com.pdf }} * {{Citation |last = Bloxham |first = Donald |title = The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |year = 2005 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = |url-access = |url = https://global.oup.com/academic/product/the-great-game-of-genocide-9780199226887?cc=tr&lang=en& }} * {{Citation |last = |first = |title = |year = |location = |publisher = |isbn = |url-access = |url = }} [[Kateqoriya:Erməni terrorizmi]] [[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlıların soyqırımı]] 9miwjvwmctkc10hityrndzq503npsl3 Nabat Aşurbəyova 0 79828 8981139 8833465 2026-06-27T13:39:26Z Yousiphh 175220 8981139 wikitext text/x-wiki {{mənbəsiz}}{{Şəxs |adı = Nabat Aşurbəyova |orijinal adı = Nabat Qoca qızı Aşurbəyova |şəkil = |həyat yoldaşı = Hacı Musa Rza Rzayev |uşağı = *Hacı Abbasqulu Rzayev *Əşrəf (Züleyxa) xanım *Gülbəstə xanım |atası = Qoca bəy Aşurbəyov }} '''Aşurbəyova Nabat Qoca qızı''' ({{DVTY}}) — məşhur Azərbaycan xeyriyyəçi-mesenat, şəxsi vəsaiti hesabına [[Təzəpir məscidi]]ni tikdirib. == Həyatı == Nabat Aşurbəyova 1795-ci ildə [[Bakı]] şəhərində Qoca bəy Aşurbəyovun ailəsində dünyaya gəlmişdir. O, öz səxavəti və xeyirxahlığına görə ad qazanmış, neft mədənlərinə və bir çox böyük imarətlərə malik olmuş, şollar su kəmərinin çəkilməsinə külli miqdarda pul xərcləmiş, Sabunçu xəstəxanasında kasıb və yetimlərin müalicəsini öz üzərinə götürmüş, tatar küçəsində (sovet dövründə Krupskaya, indi A. Topçubaşov) hamam tikdirmişdir. Həmin hamam həftənin bir gününü kasıblar və kimsəsizlər üçün pulsuz işləyirdi. Onun şeirlər yazdığı da məlumdur. Təəssüf ki, həmin şeirlər sonrakı nəsillər üçün saxlanmamışdır. Onun həyatındakı ən böyük işi Bakı şəhərində tikdirdiyi (1905–1914-cü illər) [[Təzəpir məscidi]]dir. Hal-hazırda həmin məsciddə [[Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsi]] yerləşir. Məscidin memarı [[Yevgeni Skibinski]]<nowiki/>dir.<ref>{{Cite journal |last=Skibinski |first=Yevgeni |author-link=Yevgeni Skibinski |date=1910-03-06 |title=Постройка купола безь кружаль |url=https://electro.nekrasovka.ru/books/3490/pages/9 |journal=Зодчий |volume=10 |pages=113}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=2016-03-28 |title=Конец фамилии. Ушел из жизни последний носитель фамилии ветви знатного дворянского рода Рзаевых-Ашурбековых |url=https://incity.az/2016/03/28/konec-familii-ushel-iz-gizny-rzaevyh-ashurbekovyh/ |access-date=2026-01-29 |website=Информационно-культурный портал |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Мечеть "Таза Пир". Баку |url=https://ourbaku.com/index.php/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%22%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%9F%D0%B8%D1%80%22._%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83#cite_note-1 |access-date=2026-01-29 |website=ourbaku.com}}</ref> Təzəpir məscidi Bakıda ən iri və möhtəşəm məscid olmaqla yanaşı, həm də şəhərə yaraşıq verən gözəl memarlıq abidəsi oldu. Məscidin özülünə birinci daşın qoyması üçün Nabat xanım, öz fəaliyyətinə adi bənna kimi başlayan məşhur xeyriyyəçi, milyonçu [[Hacı Zeynalabdin Tağıyev]]i dəvət edir. 9 ildən sonra, məscidin baş günbəzinə sonuncu daşı da o qoyur, lakin Nabat xanım öz arzusunun sona yetdiyini görmür. 1912-ci ildə — 117 yaşında ikən vəfat edir. Onun ölümündən 2 il sonra, 1914-cü ildə yarımçıq qalmış işini oğlu Hacı Abbasqulu Rzayev başa çatdırır. Nabat xanım və oğlu Hacı Abbasqulu məscidin girişində dəfn edilmişlər. Nabat xanım dövlətli Bakı taciri Hacı Musa Rza Rzayevin həyat yoldaşı olmuşdur. Onların bir oğlu (Hacı Abbasqulu Rzayev) və 2 qızları – Əşrəf (Züleyxa) xanım və Gülbəstə xanım olmuşdur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Aşurbəyovlar]] [[Kateqoriya:Aşurbəyovlar]] [[Kateqoriya:Xeyriyyəçilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan uzunömürlüləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı uzunömürlülər]] [[Kateqoriya:Bakı şəxsləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan mesenatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan iş adamları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan milyonçuları]] 92vcrjiqrvn1kpnc1if4bpiwkv9xs4y Meysan mühafəzəsi 0 83911 8981309 8860242 2026-06-27T17:54:41Z Acategory II 348505 8981309 wikitext text/x-wiki {{inzibati vahid}} '''Meysan mühafəzəsi''' — [[İraq]]ın 18 mühafəzəsindən biri. Meysan mühafəzəsinin ərazisi 16.072 km² , 1997-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya alınmaya əsasən [[əhali]]si 637.126 nəfər olmuşdur. 2014-cü ildə aparılmış rəsmi siyahıya alınmaya əsasən isə əhalisi 1.412.000 nəfər olmuşdur. İnzibati mərkəzi [[Əmarə]] şəhəridir .<ref>{{Cite web |title=Administrative Divisions of Countries ("Statoids") Provinces of Iraq |url=http://statoids.com/uiq.html |access-date=2009-06-25 |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901011928/http://www.statoids.com/uiq.html |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == {{İraq-qaralama}} {{İraq mühafəzaları}} [[Kateqoriya:İraq mühafəzaları]] [[Kateqoriya:1975-ci ildə yaranmış dövlətlər və ərazilər]] 233lh25erls4lzqgpuk8wr2nlse4eu2 Ovçuluq 0 84184 8981263 7717263 2026-06-27T17:41:17Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981263 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Joachim_von_Sandrart_-_November.jpg|thumb|260px|Ovçu portreti 1643-cü il.]] '''Ovçuluq''' — quruda və suda təbii sərbəstlik və yarımsərbəst şəraitində daimi, müvəqqəti və köçəri yaşayan, habelə təsərrüfat subyektləri tərəfindən yetişdirilib ov yerlərinə buraxılan suda-quruda yaşayanların, xəzdərililərin, sürünənlərin, quşların və məməlilərin (bundan sonra — vəhşi heyvanların) izlənilməsi, təqib edilməsi, tutulması və vurulması üzrə fəaliyyət növü<ref>[http://e-qanun.az/files/framework/data/5/c_f_5922.htm Ovçuluq haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu] {{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ov obyekti qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada ovlanmasına icazə verilmiş təbii sərbəstlik və yarımsərbəst şəraitində xüsusi ayrılmış yerlərdə yaşayan, habelə ayrı-ayrı hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən yetişdirilib artırılan vəhşi heyvan növləri olur. == Ovçuluğun növləri == * Balıq və su canlıları ovu - * Kürk ovçuluğu — kürkləri qiymətli heyvanların ovunu nəzərdə tutur. Məsələn, qunduz, porsuq, tülkü, vaşaq, canavar və s.; * Buynuz (diş) ovçuluğu — fil, dağkeçisi, maral kimi heyvanların ovu nəzərdə tutulur; == Ovlanmanın növləri == * Quş (qartal, şahin və s.) və ya it ilə ovlanma; * Tələ ilə ovlanma == Ovçuluq resursları == Heyvanat aləmi resurslarının ovçuluq təsərrüfatında istifadə olunan hissəsi (həmçinin idman və rekreasiya ovu). == Ovçuluq təsərrüfatı == Heyvanların optimal sayını populyasiya səviyyəsində saxlamaq üçün maksimal miqdarda ov məhsulları almaq məqsədilə vəhşi heyvanların və quşların əldə olunmasını təmin edən təsərrüfat sistemi. O.t. vəhşi heyvan və quşların coğrafi və mösümi xüsusiyyətlərinin uçotu ilə yanaşı ov müddətləri və üsulları müəyyən etmişdir. Təhlükəli ov üsulları, çoxalma və balaların yemlənməsi dövründə faydalı heyvanların ovlanması və s. qadağan edilmişdir. Qiymətli vəhşi heyvan növlərini mühafizə edən və çoxaldan qoruqlar, qoruq-ovçuluq təsərrüfatları təşkil edilmişdir. == Həmçinin bax == * [[Azərbaycanda ovçuluq]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Ovçuluq]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] k9gvuxrozi477bk88d13b70idmicaza Baş Daşağıl 0 86905 8981490 8767199 2026-06-28T00:32:31Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981490 wikitext text/x-wiki {{digər məna|Daşağıl}} {{Yaşayış məntəqəsi}} '''Baş Daşağıl''' yada '''Zandak''' ({{dil-lez|Зандакъ}}) — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Oğuz rayonu]]nun Baş Daşağıl kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.<ref>{{cite web |url = https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240405093114/https://stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-5.02.2024.pdf |archivedate = 2024-03-14 |title = İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |author = Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |date = 2024-02-28 |publisher = stat.gov.az |accessdate = 2024-04-05 |language = az}}</ref> XIX əsrin ortalarında Aşağı Daşağıl kəndi yarandıqdan sonra nisbətən yuxarıda yerləşən eyni adlı kənd Baş Daşağıl adını almışdır.<ref>"Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti". İki cilddə. I cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, səh.115</ref> == Toponimikası == Zandak (Daşağıl) çayının sahilində, [[Baş Qafqaz]] silsiləsinin ətəyindədir. [[Oykonim]] "Daşağıl yaşayış məntəqəsinin yuxarı hissəsi" deməkdir. Qədimdən Daşağıl adlandırılan ərazidə iki mağara və qayaaltı ağıl (mal–qara və ya qoyun yatağı) var. XIX əsrin ortalarında Aşağı Daşağıl kəndi yarandıqdan sonra nisbətən yuxarıda yerləşən eyniadlı kənd Baş Daşağıl adını almışdır.<ref>[[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]. [[Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu]]. Şərq-qərb Bakı-2007. səh.427</ref> Yerli ləzgilər arasında kəndə və bu əraziyə qədindəm Zandak deyilir<ref>Зандакъар. А. Абдурахманов</ref>, həmçinin kəndin şimalında [[Zandak dağı]], cənubunda Uğan mağarası var. == Tarixi == "Daşağıl" oroqrafik obyekt adı bildirən oykonimdir. Sözün mənşəyi uzaq keçmişlərə gedib çıxır, odla, işıqla, Günəşlə bağlıdır. "Daş" — bərkimiş, Yerin qabığını "deşmiş", bətnindən "daş"mış, sönmüş, "daşlaşmış od"dur. "Dış Oğuz", "dışarı" sözlərindəki "dış"ın daşıdığı "çöl, bayır, xaric" mənaları da məhz "daş"ın bu ilkin mənasından yaranmışdır. Ulu Zərdüştün adındakı "düşt" (üşt, işt, aşt, daş) də Günəş (bərkimiş od) məzmunlu "daş" dır. Zərdüşt – qiymətli daş, "qızıl daş" mənası daşıyır. "Daş" çoxmənalı sözdür. Onun sonrakı mənaları da başlanğıc mənadan (bərkimiş od) doğmuşdur. "Daşağıl"ın ikinci hissəsi "ağıl" iki komponentə bölünür: "ağ" və "ıl". "Ağ" – Günəşin əsas rənglərindən biri olub çoxsaylı yer adlarının yaranmasında mühüm rol oynamışdır: Ağdam, Ağdaş, Ağbulaq, Ağqoyunlu, Ağsu, Ağçay, Ağca Qala, Ağ Meydan, Ağ Qaya, Ağ Dəniz, Ağluq və s. "Ağ" – Günəşə işarə olub ucalığı, yüksəkliyi, müqəddəsliyi bildirir. "Ağıl" "ağ olan, işıqlı, uca, hündür yer, məskən, ərazi" mənalarını daşıyır. "Mal–qara, qoyun saxlamaq üçün hasarlanmış üstüaçıq yer" (Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti) də bu mənalardan biridir. "il" – ol, olmaqdır. "Baş Daşağıl" – "başda, yuxarıda yerləşən, daş kimi möhkəm, etibarlı, uca yer, oba, məkan"dır. Oğuz rayonunun ərazisində mənası və mənşəyi ciddi elmi tədqiqat tələb edən toponimlərdən biri də Baş Daşağıl kənd adıdır. İlk baxışda Daşağıl sözü "daş" və "ağıl" sözlərindən ibarət olub, mal–qara, qoyun–quzu saxlanılan yer kimi izah olunur. Tədqiqatçı E. Nuriyev də "Şəki–Zaqatala zonasının toponimiyası " adlı əsərində "Daşağıl" sözünün izahına məhz bu baxımdan yanaşmış, və öz fikrini əsaslandirmaq uçün qeyd etmişdir ki, həqiqətən kəndin ərazisində iki təbii mağara və bir qayaaltı daş mağara vardır. Hər bir [[toponim]] tələsikliyə yol verilmədən, onun mənşəyi, yerli coğrafi şəraiti, relyefi, yaranma tarixi, ötən [[tarix]]i dövr ərzində sözün fonetik dəyişiklikləri dərindən öyrənilməklə izah olunmalıdır. "Baş Daşağıl" toponiminə də məhz bu cür yanaşdıqda onun elmi izahına daha çox yaxınlaşırıq. Baş Daşağıl kəndinin yaxınlığında bir neçə kənd xarabalıqlarının və köhnə qəbirstanlığın olması, ərazidə Uğan mağarası, Qazanuçan, Sarıgüney, Göybayır, Salavat qayası, Ulu çay və sair qədim dövrlərlə səsləşən toponimlərin geniş yayılması əski çağlardan bu ərazidə insanların məskunlaşmasından xəbər verir. Tarixi keçmişə nəzər saldıqda məlum olur ki, istər Sasanilərin hakimiyyəti (III–VII əsrlər), istər Qafqaz Albaniyası (e.ə. IV– b.e. VIII əsrlər), istər ərəbllərin hakimiyyəti (VII–IX əsrlər), istərsə də Şirvanşahlar dövləti (IX–XVI əsrlər) dövründə Azərbaycanın ictimai–siyasi vəziyyətinin tədqiqi ilə məşğul olan bütün tədqiqatçılar, xüsusilə Z. Bünyadov, Y. Mahmudov, K. Trever, F. Məmmədova, A. Yanovski, S. Aşurbəyli, D. Şərifov, S. Qaziyev, F. Qədirov və başqaları Azərbaycanın şimal sərhədlərində yerləşən dağ kəndlərinin əslində bütün Azərbaycan ərazisinin yadelli köçəri tayfaların dağıdıcı basqınlarından qorunmasında sipər rolunu oynadığını qeyd etmişdir. Baş Daşağıl kəndi belə keçidlərdən birinin qarşısında yerləşir. Əlician çayının böyük qolu olan Daşağıl çayının (Yerli əhali bu çayı Ulu çay adlandırır) yatağının yerləşdiyi Daşağıl keçidi kəndin şimalından başlayaraq Dağıstan ərazisindəki Qıdım aşırımında tamamlanır və bu aşırım vasitəsilə hərbi Axtı yoluna birləşir. Keçidin qərb və şərq tərəfləri Böyük Qafqazın cənub–şərq yamacındakı orta dağlıq qurşağın yan dağlar silsiləsi ilə əhatə olunmuşdur. Həmin dağlar Salavat qayası adlanan ərazidə bir–birinə daha çox yaxınlaşır. Burada keçidin eni 300–400 metrdir. Daşağıl keçidinin bir qolu rayonun ərazisindəki Muxas kəndinin yuxarı hissəsində yerləşən Kilsədağın belindəki Gəmir aşırımı vasitəsilə Oğuz şəhərinə enir. F. Qədirovun "Azərbaycanın şimal müdafiə istehkamları" adlı monoqrafiyasında həmin keçid haqqında geniş məlumat vardır. Bu monoqrafiyada həmçinin qeyd edilmişdir ki, Azərbaycan ərazisində müxtəlif dövrlərdə mövcud olan dövlətlər tarix boyu ölkənin şimal hissəsindəki keçidlərin qarşısında istehkamlar və ya keşikçi qüllələri tikmiş, şimal tərəfdən olan xarici basqınların qarşısını almaq üçün burada hərbi qüvvələr saxlamış, yaşayış məntəqələri yaratmışlar. Beləliklə, Daşağıl kəndi bölgənin əsas yaşayış məntəqələrindən bir qədər kənarda, müdafiə əhəmiyyətli yaşayış məntəqəsi kimi meydana gəlmişdir. Bu kənd həm də Oğuz rayonunun ərazisindən keçən, Şəki və Qəbələ mahallarını birləşdirən, əslində qədim Azərbaycanın şimal hissəsini Yaxın Şərq ölkələri ilə əlaqələndirən, yerli əhali tərəfindən "Xan yolu" adlandırılan qədim torpaq yoldan da 12 km kənarda yerləşir. Daşağıl toponiminin kökünü təşkil edən "daş" sözünün fonetik dəyişkənliyini nəzərdən keçirərkən də onun ilkin ifadəsinin Daşağıl kəndinin mənşəyinin tarixi və coğrafi amillərlə uyğunlaşdığının şahidi oluruq. XI əsrdə yaşamış Mahmud Kaşğarinin "Divani lüğət–ət türk" əsərində hazırda leksionumuzda istifadə olunan "daş" sözünün "taş" şəklində işləndiyini görürük. "Kitabi–Dədə Qorqud" dastanlarında da biz "taş oğuzlar" ifadəsi ilə tez–tez rastlaşırıq. Mahmud Kaşğarinin əsərində "taş sözü həm də kənar tərəf kimi izah olunmuşdur. Hamıya məlumdur ki, şifahi ədəbiyyatımızın "çağlayan bulağı" hesab olunan "Kitabi–Dədə Qorqud" dastanlarında da "taş oğuzlar" "iç oğuzlara asi olan dış oğuzlar–kənar oğuzlardır. Tədqiqatçı T. Əhmədov "Azərbaycan toponimikasının əsasları" adlı əsərində Daş Salahlı və Daş Veysəlli toponimlərini izah edərkən "daş" sözünün "kənar" mənasını əsas götürmüşdür. Azərbaycan dilinin formalaşdığı müəyyən bir tarixi dövrdə "daş" sözü ilə yanaşı eyni mənalı "dış" sözü də işlənmiş və bu söz də "dışarı" sözünün kökü olub "kənar, bayır" mənasında da izah edilmişdir. Bütün bunları həzərə alaraq belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Baş Daşağıl toponiminin "kənar kənd" mənasında izah edilməsi tarixi və elmi nöqteyi–nəzərdən daha məqsədə müvafiqdir. O da qeyd olunmalıdır ki, konkret bir regionda eyni mənalı toponimlər olduqda yarana biləcək dolaşıqlığı aradan qaldırmaq məqsədilə əhali tərəfindən həmin adlara fərqləndirici əlamətlər əlavə edilir. T. Əhmədov yuxarıda adı qeyd oluanan əsərində göstərir ki, Azərbaycan ərazisində 10 yerdə təkrarlanan 5 toponimdə makroarealın (Şəki dialektinin) spesifikasiyasından asılı olaraq "yuxarı" əvəzinə şaquli xətt üzrə eyni mövqedə (cərgədə) onun sinonimi olan "baş" fərqləndirici əlamətindən istifadə edilmişdir. Müəllif göstərmişdir ki, Aşağı Gəldək– Baş Gəldək, Aşağı Göynük– Baş Göynük, Aşağı Layski– Baş Layski, Aşağı Künküt– Baş Künküt toponimləri kimi Aşağı Daş — Baş Daşağıl toponimləri də yuxarıda göstərilən fərqləndirici əlamət əsasında yaranmışdır. Baş Daşağıl rayonun ən qədim yaşayış məntəqələrindən biridir. Kəndin şimalında yaşı bilinməyən qədim Oğuz (tayfa) qəbirləri, cənubunda məşhur Novruz baba ziyarətgahı var. Baş Daşağıl kəndinə gedən yolun üstündə, Daşağıl keçidi qarşısında, Muxas kəndinin şimalında IX əsrin tarixi memarlıq abidəsi hesab edilən məşhur Muxas Qülləsi yerləşir. == Mədəniyyəti == * Kənddə orta [[məktəb]], [[klub]], [[kitabxana]], feldşer-mama məntəqəsi, poçt, 100 yerlik ATS, ticarət və iaşə obyektləri var. == Coğrafiyası və iqlimi == Baş Daşağıl kəndi dəniz səviyyəsindən 1150 metr yüksəkdə, Daşağıl keçidinin başlanğıcındadır. Sol tərəfindən rayonun ən uzun (46 km) çayı olan Daşağılçay axır. Daşağıl keçidinin şərq və qərb tərəfləri [[Böyük Qafqaz]]ın cənub–şərq yamacındakı orta dağlıq qurşağın yan dağlar silsiləsilə əhatə olunmuşdur. Keçid şimalda, Dağıstan sərhədində yerləşən, hündürlüyü 2906 m olan Qıdım aşırımında tamamlanır. Daşağıl keçidi vasitəsilə [[Dağıstan]] ərazisində hərbi Axtı yoluna çıxmaq üçün məhz bu aşırımı keçmək lazımdır. [[Aşırım]] qədim və orta əsrlərdə hərbi məqsəd daşımışdır. İndi ekoturizm üçün faydalıdır. Burada dövlət sərhəd məqsədi yaradılmışdır. Kəndin ərazisindəki dağ yamacları, meşələr, dərələr, çay vadiləri gur çağlayan bulaqlarla, şəlalələrlə, yabanı giləmeyvələrlə, dərman bitkiləri ilə, ov heyvanları ilə zəngindir, istirahət etmək üçün olduqca əlverişlidir. Kəndin cənubunda, dağ yamacında turizm obyektləri tikilmişdir. 2013-cü ildə kənd ərazisində [[Şahdağ milli parkı]]nın nəzarət–buraxılış məntəqəsi inşa edilmişdir<ref>[http://www.eco.gov.az/news.php?id=10112 Şahdağ milli parkının inzibati bina kompleksinə baxış keçiriləcək.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140329024428/http://eco.gov.az/news.php?id=10112 |date=2014-03-29 }}{{ref-az}}</ref>. == Əhalisi == Kəndin [[Əhali|əhalisi]] əsasən Dağıstanın [[Axtı rayonu|Axtı rayonunun]] Qdım, qismən Smuğul və Xinav kəndlərindən köç etmiş [[ləzgilər]] təşkil edir və həmçinin ləzgi dilini bilən bir neçə [[Tatlar|tat]] ailə var<ref>{{Cite web |title=Baş Daşağıl kəndi |url=https://baku.tv/tag/bas-dasagil-kendi |access-date=2026-03-31 |website=baku.tv |language=az |archive-date=2026-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309115211/https://baku.tv/tag/bas-dasagil-kendi |url-status=live }}</ref>. Əhalisi 1288 nəfərdir (1 yanvar 2017-ci il). Kənd rayonda öz ziyalıları ilə də tanınır. Buradan 10 nəfərdən çox elmlər doktoru və namizədi, respublika miqyaslı idarə, müəssisə və təşkilatlarda çalışan rəhbər şəxslər çıxmışdır. == Tarixi məlumatlar == == Tanınmış şəxsləri == * [[Ləman Ələşrəfqızı]](1971–) — Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti. * [[Fərid Lillahov]]. * [[Beyrək Fezullayev]]. == İqtisadiyyatı == * [[Kənd]] əhalisi [[heyvandarlıq]], [[əkinçilik]] və [[bağçılıq]]la məşğul olur. == Qalereya == <gallery> Fayl:Baş Daşağıl kəndinə məxsus arxitekturada ikimərtəbəli evlər.jpg|Daşağıl evləri Fayl:Uğan mağarasının fotosu.jpg|Uğan mağarası </gallery> == Həmçinin bax == * [[Oğuz rayonu]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Baş Daşağıl}} * [http://oguz-ih.gov.az/ Azərbaycan Respublikası Oğuz Rayon İcra Hakimiyyəti] {{Oğuz rayonunun yaşayış məntəqələri}} {{Oğuz rayonu-qaralama}} {{kənd-qaralama}} [[Kateqoriya:Oğuz rayonunun kəndləri]] kssdszs14f096llk2d7gvi16mr0ok6j Basqal 0 88059 8981431 8451096 2026-06-27T18:50:27Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981431 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |ölkə = Azərbaycan |bölgə = |region = Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu |rayon = İsmayıllı rayonu |göstərilən icmanın növü=Bələdiyyə |göstərilən icma = [[Basqal bələdiyyəsi]]}} '''Basqal''' — [[Azərbaycan Respublikası|Azərbaycan Respublikasının]]<ref name=":62">{{Cite web |title=İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatı, 2024 |url=http://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407100955/https://www.azstat.org/tesnifat/cedeveller/arazi.jsp?parm=arazi |archive-date=2023-04-07 |access-date= |website=www.azstat.org |lang=az }}</ref><ref name=":2222">{{Книга|ссылка=https://www.stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Inzibati-1.05.2024.pdf|заглавие=İNZİBATİ ƏRAZİ BÖLGÜSÜ TƏSNİFATI, 2024|ответственный=Təsnifat T.Y.Budaqovun rəhbərliyi ilə Y.X.Yusifov, V.H.Məmmədəlizadə, L.H.Salamzadə və F.E.Qocayev tərəfindən işlənib hazırlanmışdır.|год=2024|язык=az|место=BAKI|издательство=AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STATİSTİKA KOMİTƏSİ|страницы=Səhifə 62|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref name=":63">{{Cite web |date=2024 |title=İNZİBATİ ƏRAZİ BÖLGÜSÜ TƏSNİFATI , 2024 |url=https://e-qanun.az/framework/57325 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516165949/https://e-qanun.az/framework/57325 |archive-date=2025-05-16 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |lang=az }}</ref> [[Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu|Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonunun]]<ref>{{Cite web |date=7 iyul 2021-ci il |title=Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI |url=https://e-qanun.az/framework/47788 |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |access-date=2025-10-15 |archive-date=2024-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118095346/https://e-qanun.az/framework/47788 |url-status=live }}</ref> [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] Basqal qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə, Basqal qəsəbə inzibati ərazi dairəsinin mərkəzi<ref name=":62" /><ref name=":2222" /><ref name=":63" />. Qəsəbə [[Basqal bələdiyyəsi|Basqal bələdiyyəsinə]] aiddir<ref>{{Cite web |last= |date=7 dekabr 1999-cu il |title=Bələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU |url=https://e-qanun.az/framework/5230 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164801/https://e-qanun.az/framework/5230 |archive-date=2012-01-11 |access-date= |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |language=az }}</ref><ref name=":22222">{{Книга|ссылка=https://www.stat.gov.az/menu/5/classifications/source/Belediyye_tes.pdf|заглавие=BƏLƏDİYYƏLƏRİN STATİSTİK ƏRAZİ TƏSNİFATI|ответственный=Təsnifat T.Y.Budaqovun rəhbərliyi ilə Y.X.Yusifov, V.H.Məmmədəlizadə, L.H.Salamzadə, F.E.Qocayev və Ş.N.Qarayeva tərəfindən işlənib hazırlanmışdır.|год=2025|язык=az|место=BAKI|издательство=[[Dövlət Statistika Komitəsi (Azərbaycan)|AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STATİSTİKA KOMİTƏSİ]]|страницы=Səhifə: 68|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref name=":622">{{Cite web |title=Bələdiyyələrin statistik ərazi təsnifatı |url=https://www.azstat.gov.az/tesnifat/cedeveller/belediyye.jsp?parm=belediyye |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260424050750/https://www.azstat.gov.az/tesnifat/cedeveller/belediyye.jsp?parm=belediyye |archive-date=2026-04-24 |access-date= |website=[[Dövlət Statistika Komitəsi (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi]] |lang=az }}</ref>. == Tarixi == [[Fayl:Basgal village in Azerbaijan - mosque.jpg|thumb|300px|Basqal kəndinin əski məscidinin görünüşü arxadan]] Tarixçilərin fikrincə, Basqal hələ dördüncü yüzillikdə mövcud olub. Qəsəbənin yerləşdiyi indiki ərazi qədim Alban dövlətinə mənsub olub. Qədim tarixi mədəniyyətə malik olan Basqal qala və məscidləri ilə çox məşhurdur. Mərhum akademik [[Ziya Bünyadov]]un fikrincə, "bas" və "qal" ifadələrinin birləşməsindən əmələ gələn basqal sözü qala bas, qala qur, qala ucalt mənalarını verir. Aparılan arxeoloji tədqiqatların nəticələrinə görə, Basqalın cənub–şərqində yerləşən [[antik]] və [[orta əsr]]ə aid abidələrlə zəngin olan "qalalar" adlanan ərazi qədim insan məskəni olub. Basqal qəsəbəsi 1932–1933-cü illərdə İsmayıllı rayonunun mərkəzi olub. Basqalın "Qalabaşı" məhəlləsi ərazisində qalınlığı bir neçə metrə çatan qala divarlarının üzləri bu günədək qalmaqdadır. Bunun [[XIV əsr]]də tikildiyi güman edilir. "Basqal" toponimi təmiz türk sözüdür və "qala başı", "qala qur", "qala yarat", "qala ucalt", "baş qala" mənasını ifadə edir. Basqal Tarix–Mədəniyyət Qoruğuna XVII əsrə aid hamam və məscid kimi qədim abidələr aiddir.<ref>{{Cite web | title = Basqal qəsəbəsi | url = http://ismayilli-ih.gov.az/page/120.html | access-date = 2018-10-28 | archive-date = 2018-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180925034006/http://ismayilli-ih.gov.az/page/120.html | url-status = live }}</ref> Basqal Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 28 iyul 1989-cu il tarixli 316 saylı qərarı ilə Dövlət Tarix və Mədəniyyət Qoruğu elan olunub. [[Ali Sovet (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin]] 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə İsmayıllı rayonunun Basqal kəndi şəhər tipli qəsəbələr kateqoriyasına aid edilmiş, Basqal kənd Soveti ləğv edilərək, Basqal şəhər tipli qəsəbəsi mərkəz olmaqla Basqal qəsəbə Soveti yaradılmışdır.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının Abşeron, Ağstafa, Balakən, Beyləqan, Bərdə, Biləsuvar, Qobustan, Qubadlı, Zaqatala, İsmayıllı, Yevlax, Kəlbəcər, Masallı, Xızı, Şamaxı rayonlarının və DQMV Hadrut rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı |url=https://e-qanun.az/framework/6524 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827140316/https://e-qanun.az/framework/6524 |archive-date=27 August 2022 |access-date=28 August 2022}}</ref> 2018-ci ilin 3 oktyabr tarixində "Basqal" Dövlət Tarix–Mədəniyyət Qoruğu haqqında [[Azərbaycan Respublikası]] prezidenti [[İlham Əliyev]] sərəncam imzalamışdır.<ref>{{Cite web | title = Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı | url = https://president.az/articles/30189 | access-date = 2018-10-26 | archive-date = 2020-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200807193152/https://president.az/articles/30189 | url-status = live }}</ref> == Coğrafiyası və iqlimi == [[Fayl:Поселок Баскал.jpg|thumb|250px|Basqaldan bir görünüş]] Basqal ölkənin mərkəzində və Bakıdan 150 km aralı, dəniz səviyyəsindən 1,081 metr yüksəklikdə yerləşir. Basqalın yaxınlığı əsasən təpəlik olsa da onun şimal–şərqi dağ və cənubu çökəkliklər ilə örtülmüşdür. Yaxın əraziləri əsasən əkənəklərdən ibarətdir. Demək olar Basqalın havası il boyu rütubətli və mülayim keçərək, ortalama illik yağıntı miqdarı isə burada 614 mm dir.<ref name="Coğrafiya">{{Cite web | url = https://sv.m.wikipedia.org/wiki/Basqal | title = İsveçcə Vikipediya | access-date = 2020-09-12 | archive-date = 2023-07-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230702051206/https://sv.m.wikipedia.org/wiki/Basqal | url-status = live }}</ref> == Əhalisi == 28 yanvar–9 fevral 1897-ci il Ümumrusiya imperiyası siyahıyaalınmasına əsasən [[Bakı quberniyası]]nın [[Şamaxı qəzası]]nın Basqal kəndində hər iki cinsdən toplam 2.017 nəfər əhali yaşayırdı.<ref>Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Под ред. Н.А.Тройницкого, "Города и поселения в уездах имеющий 2000 и более жителей", С.-Петербург, 1905 г., стр.90</ref> 13–22 aprel 2009-cu il tarixində aparılmış Ümumazərbaycan əhali siyahıyaalınmasına əsasən Basqal qəsəbəsində 200 nəfər (95 nəfəri kişilər, 105 nəfəri qadınlar) əhali yaşayır.<ref name="İsmayıllı rayonu">Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: [http://www.azstat.org/region/az/011_2.shtml İsmayıllı rayonu] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20120511220327/http://www.azstat.org/region/az/011_2.shtml | date = 2012-05-11 }}</ref> [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi|AzStat]]-ın 1 yanvar 2013-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən qəsəbədə təxminən 200 nəfər əhali yaşayır.<ref>2013-cü ilin əvvəlinə iqtisadi və inzibati rayonlar, eləcə də şəhər yaşayış məntəqələri üzrə əhalinin cins bölgüsündə sayı"</ref> == Tanınmış sakinləri == * [[Maqsud Cavadov]] (1902–1972) — Fizika–riyaziyyat [[Elmlər doktoru|elmləri doktoru]], [[professor]], [[Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi|əməkdar elm xadim]]i, [[əməkdar müəllim]], [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın müxbir üzvü, [[SSRİ]] dövrünün ən yüksək mükafatı olan "[[Lenin ordeni|Lenin]]", iki dəfə "[["Qırmızı əmək bayrağı" ordeni|Qırmızı Əmək Bayrağı]]" və "[["Şərəf nişanı" ordeni|Şərəf Nişanı]]" ordenləri və digər fəxri fərmanlarla təltif olunmuş, şəxsiyyət, ictimai–siyasi xadim, dövrünün canlı ensiklopediyası, 21 elmi əsərin və 10 tədris vəsaiti olan kitabların müəllifi, dəyərli ziyalımız [[Azərbaycan]]ın elm tarixində yaddaşlarda qalan bir şəxsiyyət olmuşdur. * [[Əbülhəsən Ələkbərzadə]] (1904–1986) — Nasir, 1934-cü ildən [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi|AYB]]-nın üzvü, Azərbaycanın [[xalq yazıçısı]] (1979), Azərbaycan Kinematoqrafiya Komitəsində [[baş redaktor]], müxtəlif vaxtlarda iki dəfə "Azərbaycan" jurnalında [[baş redaktor]] vəzifələrində işləmişdir. [[Böyük Vətən müharibəsi]] iştirakçısı, döyüş və ədəbi-ictimai fəaliyyətinə görə üç dəfə "[["Qırmızı əmək bayrağı" ordeni|Qırmızı əmək bayrağı ordeni]]" (1966, 1971, 1976), fəxri fərmanlar və döyüş medalları ilə təltif edilmişdir. * [[Kazım İsmayılov]] (1905–1981) — [[Böyük Vətən müharibəsi]] iştirakçısı, siyasi xadim, [[Azərbaycan Kommunist Partiyası Naxçıvan vilayət komitəsi|Azərbaycan KP-nın Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi]], [[Ağdaş]] və [[Salyan]] rayon Partiya Komitələrinin birinci katibi, [[Azərbaycan Kommunist Partiyası|Azərbaycan KP]]-nin inzibati orqanlar şöbəsinin müdiri olmuşdur. O, dəfələrlə [[Azərbaycan SSR Ali Soveti|Azərbaycan Ali Soveti]]nin, [[Naxçıvan Muxtar Respublikası]] Ali Sovetinin [[deputat]]ı seçilmişdir. K. İsmayılov "[[Lenin ordeni|Lenin" ordeni]], "[["Qırmızı əmək bayrağı" ordeni|Qırmızı Əmək bayrağ]]ı", "[["Şərəf nişanı" ordeni|Şərəf nişanı]]" ordenləri və bir çox başqa medallarla təltif olunmuşdur. O, [[Tofiq İsmayılov (akademik)|Azərbaycan Respublikasının 1-ci Dövlət katibi olmuş Tofiq İsmayılov]]un atasıdır. * [[Məmməd Bağırov (partizan)]] (Partizan Mamed) (1922–1997) — [[İtaliya]]nın Milli Qəhrəmanı, "[[Qızıl Harribaldi Ulduzun]]un" kavaleri, [[İtaliya]] dövlətinin ali fəxri mükafatına layiq görülmüş yeganə [[azərbaycanlı]] müharibə veteranıdır. M. Bağırov [[İtaliya]] şəhərlərinin azad olunmasına həsr edilmiş "Şöhrət" ordeni (İtaliya),14 yubiley medalı, 2 fəxri diplom, II dərəcəli [[Vətən Müharibəsi ordeni|Vətən müharibəsi ordeni]] (SSRİ) ilə təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web | title = Eloğlumun hünəri | url = http://ismayilli-xeberleri.info/1685-elo287lumun-h252n601ri.html | access-date = 2018-10-28 | archive-date = 2018-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181029071521/http://ismayilli-xeberleri.info/1685-elo287lumun-h252n601ri.html | url-status = live }}</ref> * <span lang="AZ-LATIN">Hüseynov Ağaxəlil Əlihüseyn oğlu (</span>1925–1970) — [[Böyük Vətən müharibəsi|Böyük vətən müharibəsi]]nin iştirakçısı, müharibə veteranı, xalq hakimi, "Azərkitab" Baş kitab ticarəti idarəsi rəisinin müavini, "[[Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı|Azərnəşr]]" nəşriyyatının direktor müavini, Azərbaycan KP MK-nin "Kommunist" birləşdirilmiş nəşriyyatının direktor müavini olmuşdur. 1925-ci ildə Basqalda anadan olmuşdur. Atasi — Səfərov Əlihüseyn, anası — Turə xanım. Bacılari: Arifə, Sünbül, Nazilə, Əzizə. Bəy nəslindən olduğuna gürə keşməkeşli repressiya illərində ailəsini qorumaq üçün "Hüseynov" soyadını götürmüşdür. 1941-ci ildə, 16 yaşı olarkan, yaşının az olmasına baxmayaraq, könüllü olaraq müharibəyə ketmiş və uğurlu döyüş yolu keçmişdir. Müharibədə göstərdiyi şücaətə görə "За боевые заслуги" və digər medallarla təltif olunmuşdur. 1942-ci ilin yazında Ukraynadakı kəsgin döyüşlərin birində ağır yaralanaraq Batumi hərbi hospitalına yerləşdirilmişdir. Həmin ilin payızında, ordudan tərxis olunaraq, evinə, Basqala qayıdır. Bir müddət Basqalda kolxozda mühasib işləyir. 1942-ci ildə anası və baciları ilə Bakıya köçür. 1948-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur və 1953-cü ildə həmin universiseti, əlaçı olaraq, fərqlənmə ilə bitirir. 1954–1957 — Azərbaycan SSR Mədəniyyət nazirliyi "Azərkitab" Baş kitab ticarəti idarəsi rəisinin müavini. Eyni zamanda həmin illər Xalq hakimi seçilir və müvəffəqiyyətlə bu sahədə fəaliyyət göstərir. Onun müəllifliyi ilə Azərbaycanın müxtəlif qəzet və jurnallarında məqalələr dərc olunur, 1956-cı ildə isə "Sovet məhkəməsi" kitabı nəşr olunur. Sonrakı illərdə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Dövlət Mətbuat Komitəsinin İstehsalat və təchizat idarəsinin rəisi, "Azərnəşr" nəşriyyatının direktor müavini, Azərbaycan KP MK-nin "Kommunist" birləşdirilmiş nəşriyyatının direktor müavini vəzifələrində çalışır. Böyük Vətən Meharibəsində alınmış ağır yaralar və kürək nayihəsində qalmış qumbara qəlpələri özünü bildirməyə başlayir. 1970 ilin yay aylarinda o ağır xəstələnir və həmin ilin oktyabr ayinda vəfat edir. Onun qısa, keşməkeşli, lakin uğurlu həyatı onu tanıyanların yaddaşlarında daim qalacaqdır. == İqtisadiyyatı == Qəsəbə əhalisi az da olsa sənətkarlıq, ticarət, qismən də heyvandarlıqla məşğul olur.<ref name="İqtisadiyyat">{{Cite web | title = Basqal haqqında məlumat | url = http://ismayilli-ih.gov.az/page/120.html | access-date = 2018-10-28 | archive-date = 2018-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180925034006/http://ismayilli-ih.gov.az/page/120.html | url-status = live }}</ref> Qədim dövrlərdən etibarən, Basqal ipək toxuculuğu sənətinin mərkəzi olub. Burda milli qadın ipək örtükləri [[kəlağayı]] istehsal olunub. "Kəlağayı" fenomeninin tarixi və mədəni dəyərini təsdiq edən bir fakta nəzər salaq: 2014-cü ilin noyabrında [[UNESCO]]-nun 9-cu sessiyasında Azərbaycan kəlağayı sənəti dünyanın [[qeyri-maddi mədəni irs]] siyahısına daxil edilmişdir.<ref>{{Cite web | title = Azərbaycan kəlağayı sənəti UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. | url = https://heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/59/3850/Az%C9%99rbaycan-k%C9%99la%C4%9Fay%C4%B1-s%C9%99n%C9%99tinin-UNESCO-nun-Qeyri-Maddi-M%C9%99d%C9%99ni-%C4%B0rs-%C3%BCzr%C9%99-Reprezentativ-Siyah%C4%B1s%C4%B1na-daxil-edildiyini-t%C9%99sdiql%C9%99y%C9%99n-s%C9%99n%C9%99d-Heyd%C9%99r-%C6%8Fliyev-Fondunun-prezidenti-Mehriban-%C6%8Fliyevaya-t%C9%99qdim-olunub | access-date = 2018-10-28 | archive-date = 2016-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160625075911/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/view/59/3850/Az%C9%99rbaycan-k%C9%99la%C4%9Fay%C4%B1-s%C9%99n%C9%99tinin-UNESCO-nun-Qeyri-Maddi-M%C9%99d%C9%99ni-%C4%B0rs-%C3%BCzr%C9%99-Reprezentativ-Siyah%C4%B1s%C4%B1na-daxil-edildiyini-t%C9%99sdiql%C9%99y%C9%99n-s%C9%99n%C9%99d-Heyd%C9%99r-%C6%8Fliyev-Fondunun-prezidenti-Mehriban-%C6%8Fliyevaya-t%C9%99qdim-olunub | url-status = live }}</ref> == İnfrastruktur == XIII–XIV əsrdən qəsəbədə kürəbənd-kanalizasiya sistemi qüsursuz fəaliyyət göstərir. 2015-ci ilin iyun ayının 25-də kəndə ilk dəfə olaraq [[təbii qaz]] verilmişdir.<ref>[http://socar.az/socar/az/news-and-media/news-archives/news-archives/id/8551 Biləsuvar, Ağsu və İsmayıllı rayonlarının kəndlərinə təbii qaz verilmişdir.] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20181027061643/http://socar.az/socar/az/news-and-media/news-archives/news-archives/id/8551 | date = 2018-10-27 }} socar.az, 25.06.2015{{ref-az}}</ref> 2015-ci ildə Basqalçayın üzərində yeni körpü tikilib istifadəyə verilmişdir.<ref name="Körpü">{{Cite web | title = İsmayıllı rayon icra hakimiyyəti | url = http://ismayilli-ih.gov.az/page/120.html | access-date = 2018-10-28 | archive-date = 2018-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180925034006/http://ismayilli-ih.gov.az/page/120.html | url-status = live }}</ref> == Təhsil == Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 noyabr 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsində 432 şagird yerlik yeni ümumtəhsil məktəbi binasının tikintisi üçün Azərbaycan Respublikasının 2018-ci il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş [[Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondu]]ndan Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinə ilkin olaraq 1 milyon manat ayrılmışdır.<ref>[https://president.az/articles/30613 İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsində yeni ümumtəhsil məktəbi binasının tikintisi ilə bağlı tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20200807183150/https://president.az/articles/30613 | date = 2020-08-07 }}. president.az, 07.11.2018{{ref-az}}</ref> == Mədəniyyəti == Azərbaycan milli rəqslərindən biri sayılan [[Basqalı]] bu qəsəbəyə aiddir.<ref>{{Cite web | title = Norveçlilər Azərbaycan milli rəqsini ifa etdilər | url = https://az.sputniknews.ru/culture/20180830/416803487/norvezhcy-ispolnili-baskal-oslo.html | access-date = 2020-09-12 | archive-date = 2021-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210415112643/https://az.sputniknews.ru/culture/20180830/416803487/norvezhcy-ispolnili-baskal-oslo.html | url-status = live }}</ref> == Din == Qəsəbədə Basqal qəsəbə məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.<ref>[http://scwra.gov.az/upload/editor/files/Dini%20qurumlar/2016.pdf MÜSƏLMAN DİNİ İCMALAR — 2016-cı ildə qeydiyyatdan keçənlər] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20191221232418/http://www.scwra.gov.az/upload/editor/files/Dini%20qurumlar/2016.pdf | date = 2019-12-21 }}. scwra.gov.az{{ref-az}}</ref> == Şəkilləri == <gallery mode="packed" heights="120"> <gallery> Баскал в Азербайджане 1.jpg| Basqal küçələri 1.jpg| Basqal küçələri 2.jpg| Basqal küçələri 3.jpg| Исмаиллы Азербайжан.jpg| Basqal qapıları 9.jpg| Basgal village Ismayilli.jpg| Basqal qapıları 7.jpg| Basqal qapıları 3.jpg| Вид на поселок Баскал 1.jpg| Basqal qapıları.jpg| Basgal village - old chinar tree.jpg| </gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.azerbaijan-news.az/view-156222/B%C9%99xtin%C9%99-g%C3%BCn-do%C4%9Fan-BASQAL Bəxtinə gün doğan BASQAL] * [http://ivanovka.net/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB/ Посёлок Баскал] * [http://ismayilli-ih.gov.az/page/120.html Sehrlidir bu Basqalın behişt gözlü hər guşəsi…] * [http://www.visions.az/en/news/437/6a2754a0/ WITH LOVE FROM BASQAL – A KELEGAYI FAIRYTALE] == Həmçinin bax == * [[Basqal qalası]] {{İsmayıllı rayonunun bələdiyyələri}} {{İsmayıllı rayonunun yaşayış məntəqələri}} {{Azərbaycanın tarixi qoruqları}} {{İsmayıllı rayonu-qaralama}} {{qəsəbə-qaralama}} [[Kateqoriya:Basqal| ]] [[Kateqoriya:İsmayıllı rayonunun qəsəbələri]] d9x1gysp3f9tz976yaf4ibx40up3jj8 Təpəgöz 0 89644 8981326 8459573 2026-06-27T18:00:56Z Bikar 250702 üslub və mənbə problemi 8981326 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} {{mənbə azlığı}} {{Ədəbi personaj |Adı = |Orijinal adı = |Şəkil = Mikayıl Abdullayev. Basat və Təpəgöz.jpg |Şəklin ölçüsü = |Şəklin izahı = Basatın Təpəgözü öldürməsi. Rəssam [[Mikayıl Abdullayev]] |Yaradan = |Əsər = |İlk görünmə = |Son görünmə = |Uyğunlaşdırma = |Uyğunlaşdırma adı = |Canlandıran = |Tam adı = |Digər adı = |Ləqəbi = |Növü = [[Div]] |Cinsi = |Doğum tarixi = |Doğum yeri = |Yaşı = |Ölüm tarixi = |Ölüm yeri = |Ölüm səbəbi = |Dəfn yeri = |Yoxa çıxma tarixi = |Yoxa çıxma yeri = |Yoxa çıxma səbəbi = |Yaşayış yeri = |Saxlanıldığı yer = |Boyu = |Milliyyəti = |Vətəndaşlığı = |Dini inancı = |Siyasi baxışı = |Təhsili = |İxtisası = |Peşəsi = |Çalışdığı yer = |Rütbəsi = |Silahı = |Minik vasitəsi = |Döyüşdəki mövqeyi = |Döyüş tərzi = |Fəaliyyət illəri = |Mükafatları = |Tanınır = |Atası = |Anası = |Həyat yoldaşı = |Sevgilisi = |Uşağı = |Yaxın qohumu = |Vikianbar = |Vikimənbə = |Vikisitat = }} <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Kitabi Dədə Qorqud. Basat və Təpəgöz (film, 2003).jpg|thumbnail]] --> [[Fayl:Jakob Jordaens 009.jpg|thumbnail|Homerin "Odisseya" dastanındakı Polifem (Təpəgöz)]] '''Təpəgöz''' – türk [[mifologiya]]sında mifik qəhrəman, türk [[əfsanə]] adı çəkilən tək gözlü nəhəngdir. Müxtəlif Türk dillərində '''Tübegöz, Töbököz, Töpekös''' olaraq da deyillər. Anası alageyik donuna girə bilən bir pəridir. Bu pərinin bir çobanla birləşməsindən doğulmuşdur. Bəzən dişi, bəzən də kişi təpəgözlərə rast gəlinir. Barmağında cadulu bir üzük bağlıdır. Yalnız gözündən vurularaq öldürülər.<ref>Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, [https://az.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_%C9%99fsan%C9%99_s%C3%B6zl%C3%BCy%C3%BC (OTRS: CC BY-SA 3.0)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321053425/https://az.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_%C9%99fsan%C9%99_s%C3%B6zl%C3%BCy%C3%BC |date=2022-03-21 }}{{ref-tr}}</ref> Bədəninin digər qisimlərinə silah işləməz. [[Qaf dağı]]nda yaşayır. Türklərlə iç-içə keçmiş olan Nart mifologiyasında hadisələrdə daxil birəbir eyni xüsusiyyətləri daşıyan bu divə rast gəlinir. Bundan başqa(Soqor/Soxor) "Kor" adı ilə bitən nəhəng adları da mövcuddur. Sokur (Soqur) sözü [[Kiçik Asiya|Anadolu]] da köstəbək mənasında da istifadə edilər. "Yazdırnaq" bəzən onun arvadı olaraq göstərilir. İnsan əti yeyir. İnsan sümüklərindən hörülmüş bir qalada yaşayır. Çobanlıq edər və bir tilsimli obyekti vardır. Bəzən başdan aşağı dəmir geyimli olaraq izah edilər. Bir tas böyüklüyündə gözü vardır. Qayalıq dağlardakı düzlüklərdə yaşayarlar. Bəzən ailələri olduğu deyilər. Bəziləri qarını şişən dağlardan doğular. "Kirgis" adını daşıyan bir təpəgöz çox təhlükəlidir. [[Kitabi-Dədə Qorqud]]"dakı Təpəgöz obrazı Homerin "[[Odisseya]]" dastanındakı Polifem obrazı ilə müqayisədə daha qədimdir."Kitabi-Dədə Qorqud"dakı Təpəgöz obrazı at ağızlı Aruz Xoca tərəfindən böyüdülmüşdür. Bu Təpəgöz obrazı [[Türk xalqları|Türkləri]] qırıb tökürdü. Heç kim onunla qarşı-qarşıya dura bilmirdi. Bir tək [[Basat|Basatdan]] başqa. Basat Aruz Xocanın köç edən zaman itirdiyi oğlu idi, çox güclü idi. Təpəgözün zəif yeri , onun gözü idi. Çünki yalnız gözü ətdən idi. Qalan hissələr isə ətdən deyildi. Basat onun bütün sınaqlarından keçir və onun boynunu kəsir. Elini xilas edir. Təpəgözün imdad dilədiyi zaman oxuduğu şeir parçası vardı . Orda deyirdi: Gözüm , gözüm yalqız gözüm, bundan sonra isə gözünün belə olmasının səbəbini aydınlaşdırırdı. Qızları öldürdüm, onları dul qoydum, ərlərini öldürdüm və s. Buna görəmi belə oldu? bütün bunlara görəmi gözüm getdi? və s. kimi suallar verirdi. == Yalqızgöz == Başının ortasında tək bir gözü vardır. Təpəgöz'ün bir növü olaraq keçər. Yal "Tək" kökündən gəlir. Yal sözcüyü eyni zamanda atəşi xatırladar (Yalın, Yalkın). [[Monqol dili|Monqolcada]] Yalgah sözü, fərq etmək mənasını verər. Bunlar arasındakı oxşarlıq şərin, pisliyin göstəricisidir.<ref>{{Cite web |url=https://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2018/aprel/588713.htm |access-date=2024-04-26 |website=www.anl.az |title=Arxivlənmiş surət |archive-date=2024-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426162741/https://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2018/aprel/588713.htm |url-status=live }}</ref> == Kikloplar (Sikloplar) == Odissey və onu müşayiət edənlərin səyahəti zamanı onlar qəribə macəralar yaşayırlar. Bunların içərisində ən möcüzəlilərindən biri səyahətçilərin rastlaşdığı müəmmalı varlıqlar-sikloplar (təpəgöz) idi. Məlumdur ki, sikloplar nəhəng boyları və alınlarının ortasında yerləşən iri tək gözləri ilə fərqlənirlər. Əgər fermer Stoffel Koetzi olmasaydı, sikloplar yaddaşlarda mifik personaj kimi qala bilərdilər. Bu adam ömrünün böyük bir hissəsini təpəgözlərin axtarışına həsr edib. Görünür, Stoffel Koetzidə məlum həvəsi [[Henrix Şliman]] oyadıb. Axı, Şliman şəhəri və qiymətli xəzinəni tapana kimi Troyanın mövcudluğunu hamı inkar edirdi. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Kitabi Dədə Qorqud. Basat və Təpəgöz (film, 2003)]] {{Kitabi Dədə Qorqud}} [[Kateqoriya:Nağıl qəhrəmanları]] [[Kateqoriya:Türk mifologiyası]] [[Kateqoriya:Mifik canlılar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan mifologiyasında nəhənglər]] ostyxoxfomltx86fs9295rw3dqluj0i Məhərrəm 0 90869 8981581 8762958 2026-06-28T06:35:05Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1361424410|Muharram]]" səhifəsinin "Origins" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981581 wikitext text/x-wiki {{seealso|Məhərrəmlik}} {{İslam təqvimi}} '''Məhərrəm''' — [[Hicri təqvimi]]nin 1-ci ayı. == Tarixi günlər == * Məhərrəmin 1-i Yeni ilin başlanğıcı * Məhərrəmin 9-u [[Tasua|Tasua günü]] * Məhərrəmin 10-u — [[Aşura günü]] == Origins == Məhərrəm ({{Hərfi tərcümə|Müqəddəs}}) [[Hicri təqvim|İslam]] təqviminin otuz (ən çoxu) gündən ibarət olan ilk ayıdır. Mühərrəm ayında müharibə etmək qadağandır və bu qayda [[İslam|İslamın]] gəlişindən əvvəl də belə idi {{Sfn|Plessner|2012}}{{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sözü "Məhərrəm Səfər" ( {{Hərfi tərcümə|Müqəddəs Səfər}} ), qədim [[Ərəblər|ərəb]] təqvimində müqəddəs sayılan I Səfər ayı ilə müqəddəs sayılmayan II Səfər ayını bir-birindən fərqləndirmək üçün istifadə olunurdu. Amma zaman keçdikcə {{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sifəti ilin ilk ayının adına çevrildi. {{Sfn|Plessner|2012}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Hicri təqviminin ayları]] [[Kateqoriya:Şiəlik]] [[Kateqoriya:İslam terminləri]] oy6885yh7fuunxg0j99l8w5x18qkbs3 8981582 8981581 2026-06-28T06:35:14Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1361424410|Muharram]]" səhifəsinin "Origins" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981582 wikitext text/x-wiki {{seealso|Məhərrəmlik}} {{İslam təqvimi}} '''Məhərrəm''' — [[Hicri təqvimi]]nin 1-ci ayı. == Tarixi günlər == * Məhərrəmin 1-i Yeni ilin başlanğıcı * Məhərrəmin 9-u [[Tasua|Tasua günü]] * Məhərrəmin 10-u — [[Aşura günü]] == Origins == Məhərrəm ({{Hərfi tərcümə|Müqəddəs}}) [[Hicri təqvim|İslam]] təqviminin otuz (ən çoxu) gündən ibarət olan ilk ayıdır. Mühərrəm ayında müharibə etmək qadağandır və bu qayda [[İslam|İslamın]] gəlişindən əvvəl də belə idi {{Sfn|Plessner|2012}}{{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sözü "Məhərrəm Səfər" ( {{Hərfi tərcümə|Müqəddəs Səfər}} ), qədim [[Ərəblər|ərəb]] təqvimində müqəddəs sayılan I Səfər ayı ilə müqəddəs sayılmayan II Səfər ayını bir-birindən fərqləndirmək üçün istifadə olunurdu. Amma zaman keçdikcə {{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sifəti ilin ilk ayının adına çevrildi. {{Sfn|Plessner|2012}} == Kökəni == Məhərrəm ({{Hərfi tərcümə|Müqəddəs}}) [[Hicri təqvim|İslam]] təqviminin otuz (ən çoxu) gündən ibarət olan ilk ayıdır. Mühərrəm ayında müharibə etmək qadağandır və bu qayda [[İslam|İslamın]] gəlişindən əvvəl də belə idi {{Sfn|Plessner|2012}}{{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sözü "Məhərrəm Səfər" ( {{Hərfi tərcümə|Müqəddəs Səfər}} ), qədim [[Ərəblər|ərəb]] təqvimində müqəddəs sayılan I Səfər ayı ilə müqəddəs sayılmayan II Səfər ayını bir-birindən fərqləndirmək üçün istifadə olunurdu. Amma zaman keçdikcə {{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sifəti ilin ilk ayının adına çevrildi. {{Sfn|Plessner|2012}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Hicri təqviminin ayları]] [[Kateqoriya:Şiəlik]] [[Kateqoriya:İslam terminləri]] fqjzue7muj10yb8m1edkvy9vvlp1sdq 8981583 8981582 2026-06-28T06:36:42Z Alyoskha 348904 vizual düzəlişlər, orfoqrafiya, punktasiya, xəta düzəlişi, təkmilləşdirmə 8981583 wikitext text/x-wiki {{seealso|Məhərrəmlik}} {{İslam təqvimi}} '''Məhərrəm''' — [[Hicri təqvimi]]nin 1-ci ayı. == Tarixi günlər == * Məhərrəmin 1-i Yeni ilin başlanğıcı * Məhərrəmin 9-u [[Tasua|Tasua günü]] * Məhərrəmin 10-u — [[Aşura günü]] == Kökəni == Məhərrəm ({{Hərfi tərcümə|Müqəddəs}}) [[Hicri təqvim|İslam]] təqviminin otuz (ən çoxu) gündən ibarət olan ilk ayıdır. Məhərrəm ayında müharibə etmək qadağandır və bu qayda [[İslam|İslamın]] gəlişindən əvvəl də belə idi {{Sfn|Plessner|2012}}{{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sözü "Məhərrəm Səfər" ( {{Hərfi tərcümə|Müqəddəs Səfər}} ), qədim [[Ərəblər|ərəb]] təqvimində müqəddəs sayılan I Səfər ayı ilə müqəddəs sayılmayan II Səfər ayını bir-birindən fərqləndirmək üçün istifadə olunurdu. Amma zaman keçdikcə {{Transliterasiya|2=Məhərrəm}} sifəti ilin ilk ayının adına çevrildi. {{Sfn|Plessner|2012}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Hicri təqviminin ayları]] [[Kateqoriya:Şiəlik]] [[Kateqoriya:İslam terminləri]] 27ph0cy954e3yrm8hwgfp7mx16ihjig Tanax 0 93776 8981113 8967542 2026-06-27T12:29:18Z Bozqurd77 316685 /* */ 8981113 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Entire Tanakh scroll set.png|left|200px]] '''Tanax''' ([[ibrani dili]]ndə תנַ"ךְ) ya da '''İbrani Bibliyası''' – yəhudilərin Müqəddəs Yazılar toplusu. Bu Kitab xristianlar tərəfindən [[Əhdi-Ətiq]] adlandırılır və [[Bibliya]]nın birinci hissəsini təşkil edir. Tanax üç hissədən ibarətdir: [[Tövrat]] (תּוֹרָה Tora), Peyğəmbərlər (נְבִיאִים Nəviim) və Yazılar (כְּתוּבִים Kətuvim). Əslində, "TaNaX" sözü bu bölmələrin adlarının ilk hərflərinin qısaldılmış şəklidir. [[Xristianlıq|Xristian]]lara görə, [[Əhdi-Ətiq]] 39 əsərdən ibarətdir. Yəhudilər isə Tanaxın 24 kitabdan ibarət olduğunu deyirlər. Buna səbəb, yəhudilər bəzi əsərləri birləşdirmələridir. Nəticədə 39 deyil, 24 əsər alınır. [[Katoliklik|Katolikl]]ər, [[iudaizm|yəhudil]]ər, [[pravoslavlıq|pravoslav]]lar və [[protestantlıq|protestant]]lar tərəfindən "qeyri-kanonik" sayılan 11 əsəri əlavə olaraq kanon kimi qəbul edirlər. == Tanaxın bölmələri == Tanaxın ilk bölməsi olan [[Tövrat]]da (תּוֹרָה Tora) kainatın və ilk insanın yaradılışından, Adəm peyğəmbərdən (ə), Habil və Qabildən, Nuh tufanından, Yusifin (ə) həyatından, Musanın (ə) fironla mübarizəsindən və onun yəhudiləri Misirdən çıxarmasından, yəhudilərin Allahla əhd bağlamaqlarından, haramlardan, halallardan və digər bir çox məsələlərdən bəhs olunur. Tanaxın ikinci bölməsi olan Peyğəmbərlər (נְבִיאִים Nəviim) 10 kitabdan ibarətdir. Nəviim də, öz növbəsində, İlk peyğəmbərlər, Son peyğəmbərlər və Kiçik peyğmbərlər olmaq üzrə, üç hissəyə bölünür. İlk peyğəmbərlər fəslinə 6 kitab daxildir: Yeşua, Hakimlər (ibranicə Şoftim), I və II Şamuel (Şmuel), I və II Krallar (Melaxim). Bu kitablarda Musanın (ə) vəfat etməsindən sonra yəhudilərin Allah tərəfindən vəd edilmiş torpaqlarda məskunlaşmaları, İsrail krallığının yaranması, yəhudilərin bütpərəst xalqlarla mübarizəsi, Müqəddəs Məbədin tikintisi və onun məhv olması haqda danışılır. Nəviimin ikinci fəsli olan Son Peyğəmbərlər fəslinə Yeşaya (ibranicə Yeşayahu), Yeremya (İrmiyahu) və Yezekel (Yexezkel) kitabları daxildir. Bu bölmədə yer alan kitablarda peyğəmbərlərin bütpərəstliklə mübarizə aparmalarından, Təkallahlığı yaymaq uğrunda çəkdikləri əziyyətlərdən, onların xalqa etdikləri nəsihətlərdən bəhs edilir. Nəviimin Kiçik peyğəmbərlər fəsli 12 kitabdan (Hoşea, Yoel, Amos, Ovadya, Yona, Mixa, Naxum, Xavakum, Tsfaniya, Xaqay, Zexarya, Malaxi) ibarət olsa də, yəhudi ənənəsinə görə, onlar bir kitab sayılırlar. Kiçik peyğəmbərlər bölməsində də son peyğəmbərlərin həyat yollarından, din uğrunda mübarizələrindən danışılır. Tanaxın son bölməsi olan Yazılar (כְּתוּבִים Kətuvim) yəhudilərə görə, doqquz, xristianlara görə isə on üç kitabdan ibarətdir. Bu fikir ayrılığına səbəb, yəhudi din ənənəsində Kətuvim bölümündəki Ezra (Üzeyir) və Nehemya, həmçinin I və II Salnamə (ibranicə Divrey ha-yamim) əsərlərinin bir kitab sayılmasıdır. Ümumiyyətlə, Kətuvimə bu əsərlər daxildir: Təhillim ([[Zəbur]]), Mişley (Süleymanın Məsəlləri), İyov (Əyyub), Şir haşirim (Nəğmələr Nəğməsi), Rut, Eyxa (Mərsiyə), Kohelet (Vaiz), Ester, Daniel, Ezra, Nehemya, I və II Salnamələr. Kətuvim istər məzmun, istərsə də tərkib cəhətdən çox zəngin və rəngarəngdir. Bu bölmədə Davuda (ə) aid məzmurlar ([[Zəbur]] Kitabı), Süleyman peyğəmbərin (ə) kəlamları, İsrail krallığının dağılmasına həsr olunmuş Yeremyanın Mərsiyəsi yer almışdır. Bundan başqa, burada Əyyubun (ə) ibrətamiz həyatı, onun Allahın iradəsinə təslim olması haqda bəhs edilir, Müqəddəs Məbədin babillilər tərəfindən dağıdılmasından, yəhudilərin [[Babilistan]]a sürgün edilməsindən və əsarətdən azad olmalarından danışılır. Həmçinin, Kətuvimin Daniel kitabında insanın ölümdən sonra dirilməsi, Allah qarşısında hesab verməsi, ümumiyyətlə axirət həyatı təsvir olunur. Kətuvimdəki Kohelet (Vaiz) kitabını xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Bu kitabın filosoflar, ədəbiyyatçılar və psixoloqlar arasında çox populyar olduğunu desək, yanılmarıq. Xüsusən dünyanın fani olduğunu göstərmək üçün fəlsəfi-ideoloji cərəyanlar bu kitabdan sitat gətirməyi xoşlayırlar. Həqiqətən də, Vaiz Kitabında bədbinliyin izlərinə rast gəlmək mümkündür. Bu kitabda həyatın zövqləri bir-bir qeyd edilərək, onların boş şey olduğu bildirilir. Yalnız Allah qorxusunun və Onun əmrlərinə tabe olmağın mənasız şey olmadığı ifadə edilir. Tanaxda yer alan kitabların yazılma tarixi fərqlidir və alimlər arasında mübahisə doğurur. Məsələn, yəhudilər və xristianlar Tanaxı müqəddəs hesab edir və belə qənaətdədirlər ki, onun bütün kitabları Müqəddəs Ruhdan (Ruax Ha-Qodeş) ilhamlanmış insanlar yazıblar. Tarixçilər və tədqiqatçıların çoxu bu fikirlə razı olmasa da, həqiqət odur ki, tarixi nəzərdən Tanaxın böyük əhəmiyyəti var. Bu Müqəddəs Kitabda yəhudi xalqının İkinci Məbəd dövrünə qədərki tarixi haqda danışılır və son dövrlər aşkarlanan arxeoloji tapıntılar onun həqiqiliyini təsdiq edir. Tarixçilərin Tanaxa marağı günü-gündən artır. Onlar bu kitabda deyilənlərə əfsanə kimi yanaşmır, tarixi hadisə və həqiqət kimi qəbul edirlər. Bütün bunlar isə onu göstərir ki, Müqəddəs Kitab bundan sonra da aktuallığını qoruyacaqdır.{{Yəhudilik}} == Mənbə == * Anar Əlizadə "Tanax" * Еврейская электронная энциклопедия. "Танах", "Библия. История создания и характеристика отдельных книг Библии". https://eleven.co.il/article/14033; https://eleven.co.il/article/15446 [[Kateqoriya:Dini kitablar]] [[Kateqoriya:İudaizm]] [[Kateqoriya:Tanah]] [[Kateqoriya:İvrit dilində sözlər və ifadələr]] [[Kateqoriya:Xristianlıq]] fmn3imzh4l8aw0jat7tj5nj7zihcfcr Vestminster abbatlığı 0 97674 8981473 8873016 2026-06-27T22:44:20Z ~2026-37136-17 348916 8981473 wikitext text/x-wiki {{Tarixi abidə |adı = Vestminster abbatlığı |orijinal adı = Westminster Abbey<br>The Collegiate Church of St Peter, Westminster |şəkil = Westminster-Abbey.JPG |şəkil_izah = |ölkə = {{GB}} |şəhər = [[London]] |yerləşir = |aidiyyatı = |memar = |sifarişçi = Benedikt<br>[[Mömin Eduard]] |tikilmə_tarixi = X əsr<ref name=Colliers>{{cite encyclopedia|last1=Newcomb|first1=Rexford|editor-first=Bernard|editor-last=Johnston|encyclopedia=Collier's Encyclopedia |title=Abbey|edition=First |year=1997|publisher=P.F. Collier|volume=I A to Ameland|location=New York, NY|pages=8–11}}</ref> - 1745 |əsas_tarixlər = 960 - <small>əsası qoyulub</small><br>1517 - <small>yenidənqurma</small><br>XVII əsr - <small>qüllələr inşa edilib</small> |üslubu = [[qotika]] |sahəsi = 3,000 m<sup>2 (32,000 ft<sup>2</sup>)</sup><ref name="dimensions">{{Cite web |url=http://www.westminster-abbey.org/__data/assets/pdf_file/0009/86076/ABBEY-Dimensions-for-web-.pdf |title=Dimensions of Westminster Abbey |website=westminster-abbey.org |access-date=2017-02-13 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200004/http://www.westminster-abbey.org/__data/assets/pdf_file/0009/86076/ABBEY-Dimensions-for-web-.pdf |url-status=live }}[http://www.westminster-abbey.org/__data/assets/pdf_file/0009/86076/ABBEY-Dimensions-for-web-.pdf Dimensions of Westminster Abbey] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304200004/http://www.westminster-abbey.org/__data/assets/pdf_file/0009/86076/ABBEY-Dimensions-for-web-.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> |qüllələri = 2 |zəngləri = 10 |vəziyyəti = Fəaliyyətdə olan kollegial kilsə, XI əsrdən ingilis monarxlarının tacqoyma mərasimlərinin keçirildiyi yer |nişanlama1 = Üİ |nişanlama1_rəsmiadı = Palace of Westminster and Westminster Abbey including Saint Margaret’s Church |nişanlama1_vaxtı = 1987 |nişanlama1_tipi = Mədəni |nişanlama1_kriteriya = i, ii, vi |nişanlama1_nömrəsi = [http://whc.unesco.org/en/list/426/ 426] |nişanlama1_hissəsi = |nişanlama1_sərbəst1ad = Dövlət |nişanlama1_sərbəst1dəyər = Böyük Britaniya |nişanlama1_sərbəst2ad = Region |nişanlama1_sərbəst2dəyər = Avropa |nişanlama1_sərbəst3ad = |nişanlama1_sərbəst3dəyər = |nişanlama2 = İQAA |nişanlama2_vaxtı = 24 fevral 1958 |nişanlama2_rəsmiadı = Westminster Abbey (The Collegiate Church of St Peter) |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://list.historicengland.org.uk/resultsingle.aspx?uid=1291494 1291494] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |Commons kateqoriyası = Westminster Abbey |sayt = [http://www.westminster-abbey.org/ westminster-abbey.org] |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Böyük Britaniya Böyük London |label = Vestminister abbatlığı|label_size=100 |lat=51.499444 |long = -0.1275 |mark = Eglise icone 2.svg |marksize=15 |position=bottom |width=259 |float=center |caption= }} }} '''Vestminster abbatlığı''' ({{Dil-en|Westminster Abbey}}), rəsmi olaraq '''[[Vestminster şəhəri|Vestministerdə]] [[Müqəddəs Pyotr]] Kollegial kilsəsi''' ({{Dil-en|Collegiate Church of St Peter at Westminster}}) — [[London]]un [[Vestminster şəhəri]] ərazisində, [[Vestminster sarayı]]nın qərbində yerləşən böyük [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kilsə. [[Böyük Britaniya]]nın ən mühüm və tanınmış dini məbədlərindən biri olan Vestminister abbatlığı [[İngiltərə]], daha sonra isə Böyük Britaniya monarxlarının ənənəvi tacqoyma və dəfn yeridir. 1540–1556-cı illər arasında abbatlıq kafedral statusuna malik olmuşdur. 1560-cı ildən kilsə həm abbatlıq, həm də kafedral statusundan məhrum edilərək [[Anqlikan kilsəsi]]nin "[[Kral xası]]" statusu daşımağa başlamışdır. Kilsə binası özü isə [[abbatlıq]] formasına malikdir. İlk dəfə [[Silkard]] tərəfindən 1080-ci ildə qeyd edilən tarixi ənənəyə görə, kilsənin əsası indiki ərazidə (o zaman [[Torni adası]] adlandırılırdı) VII əsrdə, [[Mellit]]in London yepiskopu olduğu dövrdə qoyulmuşdur. Hazırkı kilsənin inşasına 1245-ci ildə kral [[III Henri (İngiltərə kralı)|III Henri]]nin tapşırığı ilə başlanılmışdır.<ref name="History"/> 1066-cı ildə [[Harold Qodvinson]] və [[I Fateh Uilyam]]ın tacqoymasından sonra [[İngiltərə]] və [[Böyük Britaniya|Britaniya]] monarxlarının tacqoyması daima bu kilsədə keçirilmişdir.<ref name="History">{{Cite web |url=http://www.westminster-abbey.org/our-history |title=History |publisher=Dean and Chapter of Westminster Abbey |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703161201/http://www.westminster-abbey.org/our-history |archive-date=3 July 2014 |accessdate=13 fevral 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="Coronations">{{Cite web |url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/royals/coronations |title=Coronations |publisher=Dean and Chapter of Westminster Abbey |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222319/http://www.westminster-abbey.org/our-history/royals/coronations |archive-date=2014-07-14 |access-date=http://www.westminster-abbey.org/our-history/royals/coronations Westminster-abbey.org |url-status=live }}</ref> 1100-cü ildən bu vaxta kimi kilsədə 16 kral toyu keçirilmişdir. Onlardan ikisi hakimiyyətdə olan monarxların ([[I Henri]] və [[III Riçard]]) toyu olsa da, 1919-cu ilə kimi 500 il ərzində kilsədə toy olmamışdır.<ref>{{Cite web |url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/royals/weddings |title=Royal Weddings at Westminster Abbey |publisher=Westminster Abbey |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203302/http://www.westminster-abbey.org/our-history/royals/weddings |archive-date=14 July 2014 |accessdate=13 fevral 2016 |url-status=live }}</ref> == Tarixi == Abbatlıq haqqında ilk məlumatlar bir qədər sonrakı ənənəni əks etdirir və bu məlumatlarda qeyd edilir ki, Oldriç adlı balıqçı [[Temza çayı]]nda balıq tutarkən kilsənin yerləşdiyi yerin yaxınlığında [[Müqəddəs Pyotr]]u görüb. O zamanlar bu, abbatlığın Temzadan balıq tutan balıqçılardan hədiyyə alması üçün nəzərdə tutulmuşdu. Müasir dövrdə ''"[[Fishmonger's Company]]"'' hər il abbatlığa balıq bəxşiş edir. Tarixi əsası olan məlumatlara əsasən isə 960 və ya 970-ci illərdə Kral [[Edqar (İngiltərə kralı)|Edqar]]ın göstərişi ilə [[Dunstan]] kilsənin yerləşdiyi ərazidə [[Müqəddəs Benedikt ordeni]]nin əsasını qoymuşdur. === Kral Mömin Eduardın tikinti işləri === [[Fayl:BayeuxTapestryScene26.jpg|300px|thumb|left|Müqəddəs Pyotr abbatlığı Mömin Eduardın dəfni zamanı, [[Bayo qobeleni]] üzərində təsvir.]] Özünü kral dəfn kilsəsi ilə təmin etmək məqsədi güdən [[İngiltərə]] kralı Mömin Eduard 1042–1052-ci illər arasında Müqəddəs Pyotr abbatlığının yenidən qurulmasına başladı. Bu kilsə, [[İngiltərə]]də [[Roman memarlığı]] üslubunda inşa edilmiş ilk kilsə idi. Təxminən 1090-cı illərdə kilsənin inşası hələ tamamlanmasa da, Mömin Eduardın ölümündən bir həftə əvvəl 28 dekabr 1065-ci ildə kilsəyə xeyir-dua verilmiş, 5 yanvar 1066-cı ildə isə Mömin Eduard vəfat etmişdir.<ref>Eric Fernie, in Mortimer ed., ''Edward the Confessor'', pp. 139–143</ref> Ölümündən bir həftə sonra kral bu kilsədə dəfn edilmişdir. Doqquz il sonra onun həyat yoldaşı Edit də yanında dəfn edilmişdir.<ref>Pauline Stafford, 'Edith, Edward's Wife and Queen', in Mortimer ed., ''Edward the Confessor'', p. 137</ref> Onun varisi [[Harold Qodvinson|II Haroldun]] tacqoyma mərasimi də ehtimal ki, kilsədə keçirilmişdir, lakin kilsədə sənədləşdirilmiş ilk tacqoyma mərasimi həmin il [[I Fateh Uilyam]] tərəfindən keçirilmişdir.<ref>{{cite web |url=http://westminster-abbey.org/our-history/royals/william-the-conqueror |title=William I (the Conqueror) |publisher=Westminster-abbey.org |date=2016 |accessdate=14 fevral 2017 |archive-date=2016-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916025458/http://westminster-abbey.org/our-history/royals/william-the-conqueror |url-status=live }}</ref> Mömin Eduardın sifarişi ilə inşa edilmiş kilsənin dövrümüzə çatmış yeganə təsviri [[Bayo qobeleni]] üzərində saxlanmışdır və birada kilsə [[Vestminster sarayı]]na bitişik təsvir edilmişdir. Monastır yataqxanasının aşağı hissələrinin bəzi bölmələri, cənub transeptinin genişləndirmələri Normand dövrü Böyük məktəbinin qalıqlarıdır, qapı isə Sakson abbatlığından qalmışdır. Dunstan tərəfindən əsası qoyulmuş on monax sayı bəxşişlərin çoxluğuna görə on səkkizə qədər artırılmış<ref>Harvey 1993, p. 2</ref>, həmçinin monastır əşyaları və fəaliyyətinə nəzarət edən çoxsaylı qardaşlar da burada yaşamışlar. === Müasir kilsənin tikintisi === Müasir kilsənin tikintisinə Kral [[III Henri (İngiltərə kralı)|III Henri]]nin<ref name="History – Westminster Abbey">[http://www.westminster-abbey.org/our-history History – Westminster Abbey] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140703161201/http://www.westminster-abbey.org/our-history |date=2014-07-03 }}. Yoxlanılıb: 16 fevral 2017</ref> sifarişi ilə 1245-ci ildə başlanmış və kral bu kilsəni özü üçün dəfn məkanı kimi seçmişdir.<ref>{{cite web |url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/royals/henry-iii |title=Henry III |publisher=Westminster-abbey.org |date=2016 |accessdate=16 fevral 2017 |archive-date=2016-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803203400/http://www.westminster-abbey.org/our-history/royals/henry-iii |url-status=live }}</ref> Krallara məxsus [[Vestminster sarayı]]na çox yaxın yaşayan abbot və monaxlar [[Normand istilası (1066)|Normand istilasından]] yüz il sonra, XII əsrdə kral sarayına böyük nüfuz qazanmışdılar. Tez-tez kral xdsmətində çalışan abbotlar, zamanlar [[Lordlar Palatası]]nda da hüquqi yerlərini tuta bilmişdilər.<ref>Harvey 1993</ref> X əsrin ortaların [[Kluni abbatlığı|Kluniak hərəkatının]] təsiri ilədini rəhbərliyin təsirindən azad olmuş Müqəddəs Benedikt ordeninin üzvləri cəmiyyətin ictimai həyatında, xüsusilə də yüksək rütbə üzvləri arasında xüsusi hörmət qazanmağa başladılar. Lakin, yüksək sosial mövqe və kral ailəsi ilə əlaqələr abbot və monaxların həyat tərzinə təsir etmədi; Müqəddəs Benedikt ordeninin Vestminster sarayına yaxın üzvləri də digər üzvlər kimi sadə həyat sürməyə davam edirdilər. Abbot iki-üç min arası sakini olan Vestminster şəhərinin mülkədarı olaraq qalırdı: böyük istehlakçı və işverən olan monastır şəhər iqtisadiyyatının yaxşılaşdırılmasında mühüm rol oynamışdır.<ref>Harvey 1993, p. 6 ff.</ref> Temzanın qərb sahilində abbatlıq çoxlu mağaza və yaşayış yerləri inşa etdirmişdi. Vestminster abbatlığı Normand krallarının tacqoyma mərasiminin keçirildiyi yer olmuşdur. III Henriyə kimi abbatlıqda heç kim dəfn olunmamışdır, lakin Henri Mömin Eduarda hörmət əlaməti olaraq kilsəni anqlo-fransız [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda yenidən inşa etdirmiş və öz məzarının da [[İngiltərə]]nin ən hündür qotik nefi altında olmasını istəmişdir. Mömin Eduardın məzarı sonradan kilsənin kanonlaşdırılmasında mühüm rol oynamışdır. İnşaat işləri 1245–1517-ci illər arasında davam etdirimiş və [[II Riçard (İngiltərə kralı)|II Riçard]]ın hakimiyyəti zamanında memar [[Henri Yevele]] tərəfindən tamamlanmışdır. III Henri həm də yüksək altar qarşısında unikal [[Kozmati]] trotuarının inşasını maliyyələşdirmişdir (Trotuar təmizləmə və konservasiya işləri zamanı bərpa edilmiş və 21 may 2010-cu ildə yenidən həsrlə açılmışdır).<ref>{{cite web|title=Cosmati pavement|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/art/cosmati-pavement|publisher=Westminster Abbey|accessdate=16 fevral 2017|archive-date=2013-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515073519/http://www.westminster-abbey.org/our-history/art/cosmati-pavement|url-status=live}}</ref> [[VII Henri (İngiltərə kralı)|VII Henri]] abbatlıq binasına perpendikulyar stildə inşa edilmiş kapella binası əlavə etdirmişdir. 1503-cü ildə inşa edilmiş kapella [[Məryəm|Müqəddəs Bakirə Məryəmə]] həsr edilmişdir (lakin, daha çox [[VII Henri kapellası]] kimi tanınır). İnşaat zamanı inşa edilmiş daşlar [[Fransa]]nın [[Kan]] şəhərindən ([[Kan daşı]]), [[Portlend (ada)|Portlend]] adasından ([[Portlend daşı]]) və [[Fransa]]nın [[Luar vadisi]] ərazisindən ([[Tüffe qumdaşı]]) gətirilmişdir. === XVI–XVII əsrlərin inşaat işləri === 1535-ci ildə [[Tüdor sekulyarizasiyası]] zamanı illik £2400–2800 gəlirə malik olan (2015-ci il ekvivalenti £1,320,000-£1,540,000 arası) Vestminster abbatlığı bu göstəriciləri ilə yalnız [[Qlastonberi abbatlığı]]ndan geri qalırdı. ==== 1540–1550: 10 illik kafedral dövrü ==== 1539-cu ildə [[VIII Henri]] kilsələr üzərində birbaşa kral idarəsini ləğv etdi, 1540-cı ildə Vestminster abbatlığı [[kafedral]] statusu almış və [[Vestminster arxiyepiskopluğu]] yaradılmışdır. Abbatlığa kafedral statusu verən [[VIII Henri]] bu yolla onu dağılma və qarətdən xilas etmiş, həmin dövrdə əksər İngiltərə abbatlıqları isə dağıdılmışdır. ==== 1550-ci ildən sonra: çətin vaxtlar ==== 1550-ci ildə Vestminster arxiyepiskopluğu ləğv edildi, lakin abbatlıq 1556-cı ilə kimi [[London yepiskopluğu]]nun ikinci kafedralı kimi fəaliyyət göstərdi.<ref>{{Cite web |url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/abbey-history |title=Abbey History |publisher=Westminster-abbey.org |accessdate=20 fevral 2017 |archive-date=2014-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214004400/http://www.westminster-abbey.org/our-history/abbey-history |url-status=live }}</ref><ref>Duffy, Eamon & Loades, David (eds.) The Church of Mary Tudor. [https://books.google.com/books?id=k6TfSPUU9GcC&pg=PA79 pp. 79–82] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160516113217/https://books.google.com/books?id=k6TfSPUU9GcC&pg=PA79 |date=2016-05-16 }}. Yoxlanılıb: 20 fevral 2017</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_ixZEXmV-dkC&pg=PR18 |title=Acts of the Dean and Chapter of Westminster, 1543–1609: Part One |editor-last=Knighton |editor-first=C. S. |pages=xviii–xx |accessdate=20 fevral 2017 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426180459/https://books.google.com/books?id=_ixZEXmV-dkC&pg=PR18 |url-status=live }}</ref> Həmin dövrdən ''"Pavelə ödəniş üçün Pyotru qarət et"'' ifadəsi anlamını itirməyə başlayır və [[Müqəddəs Pyotr]] üçün ödənilən xərclər artıq [[Müqəddəs Pavel kafedralı]]nın xəzinəsinə yönləndirilmədi. Katolik [[I Mariya]]nın hakimiyyəti dövründə Müqəddəs Benedikt ordeni üzvlərinə abbatlıqda restavrasiya işləri aparmağa icazə verilsə də, [[I Elizabet]] 1560-cı ildə onlara qadağa qoymuşdur. 1560-cı ildə [[I Elizabet]] Vestminster abbatlığını "Kral xası" olaraq bərpa etdi – [[Anqlikan kilsəsi]]nin yeparxiya arxiyereyinə deyil birbaşa dövlət başçısına tabe olan kilsəsi – və Müqəddə Pyotr Kollegial kilsəsi adlandırıldı (bu, kafedral kilsə olmayıb dekanın başçılıq etdiyi və kanonlarla idarə olunan kilsədir). [[I Mariya]]nın dövründə xidmət etmiş son abbot [[I Elizabet]] tərəfindən ilk dekan təyin edildi. 1640-cı illərin üsyanları zamanı kilsə puritan ikonaklastlarının hucumuna məruz qalsa da, İngiltərə respublikası dövründə onun dövlət ilə sıx əlaqələri bərpa edilmişdir. 1658-ci ildə [[Oliver Kromvel]] abbatlıqda dəfn edilsə də, 1661-ci ildə ekskumasiya edilərək ölümündən sonra [[Taybern]]də asılmışdır. [[Fayl:Westminster Abbey by Canaletto, 1749.jpg|250px|thumb|right|[[Covanni Antonio|Kanaletto]] — Vestminster abbatlığı Bet cəngavərlərinin keçidi zamanı, 1749]] === Qərb qüllələrinin inşası və sonrakı dövr === Abbatlığın qərb fasadında yerləşən iki qüllə 1722–1745-ci illər arasında memar [[Nikolas Hoksmur]] tərəfindən Portlend daşından inşa edilmiş və [[neoqotika]] memarlıq cərəyanının ən erkən nümunələrindən biri hesab edilir. Abbatlığın divarlarının üzlənməsi və döşəməsinin işlənməsi üçün Purbek mərməri istifadə edilmiş, lakin müxtəlif məzar daşları fərqli mərmərlərdən hazırlanmışdır. XIX əsrdə abbatlıqda Ser [[Corc Gilbert Skott]]un rəhbərliyi ilə [[Viktorian restavrasiyası|bərpa və yenidənqurma işləri]] aparılmşdır. XX əsrin ortalarında Ser [[Edvin Laçens]] tərəfindən qərb frontu üçün [[narteks]] (portiko və ya giriş zalı) layihəsi hazırlansa da, tikinti işlərinə başlanılmamışdır. Binanın qüllələrin inşasından əvvəlki görünüşünü əks etdirən görüntülər çox az olsa da, abbatlığın rəsmi saytında qeyd edilir ki, Yevelenin inşasından sonra yalnız aşağı hissələr və nefin örtüyü tamamlanmışdı. {{Şəkillər albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | şəkil1 = Matthew Dubourg after James StephanoffCoronationGeorgeIVpubl1822.jpg | miqyas1 = 320 | izah1 = <center>Metyu Duborq - Kral [[IV Georq (İngiltərə kralı)|IV Georq]]un tacqoyması,<br> 19 iyul 1821</center> | şəkil2 = Coronation of Queen Victoria - John Martin.jpg | miqyas2 = 182 | izah2 = <center>[[Con Martin]] - Kraliça [[Kraliça Viktoriya|Viktoriyanın]] tacqoyması, 28 iyun 1838</center> }} XIX əsrə kimi Vestminster Oksford və Kembricdən sonra İngiltərənin üçüncü ən böyük təhsil mərkəzi olmuşdur. Məhz Burada [[Kral Yakob Bibliyası]]nın [[Əhdi-Ətiq]] hissəsinin üçdə biri və [[Əhdi-Cədid]] hissəsinin ikinci yarısı tərcümə edilmişdir. [[Yeni İngilis Bibliyası]] da XX əsrdə burada hazırlanmışdır. [[Blitz əməliyyatı]] zamanı 15 noyabr 1940-cı ildə Vestminster abbatlığı da qismən zədələnmişdir. 10/11 may 1941-ci ildə Londonun bombalanması zamanı abbatlığın damı dağıdılmışdır. Bütün bombalar nəzarətçilər tərəfindən söndürülsə də taxta dirəklər və gips elementlər arasına düşən bombalardan biri şimal transeptində yanğına səbəb olmuşdur. Tez bir zamanda yayılmağa başlayan yanğın kilsə avadanlıqlarına da ciddi zədə vurmuşdur. Damdan tökülən alovlu parçalara baxmayaraq mümkün qədər çox tarixi mübül və digər əşyalar xilas edilmişdir. Nəhayət ki, dam tamamilə çökmüş və alov söndürülmüşdür. [[Fayl:SanktEdvardsstol westminster.jpg|200px|thumb|right|<center>[[Kral Eduardın taxtı]]</center>]] 1990-cı illərdə [[Rusiya]] rəssamı [[Sergey Fyodrov]] tərəfindən işlənmiş iki [[ikona (din)|ikona]] abbatlıqda asılmışdır.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/the-independent-collector-john-windsors-guide-to-collecting-contemporary-art-sergei-fyodorov-1183976.html |title=John Windsor'S Guide To Collecting Contemporary Art: Sergei Fyodorov At |work=The Independent |location=UK |date=10 November 1998 |accessdate=20 fevral 2017 |archive-date=14 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914202803/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/the-independent-collector-john-windsors-guide-to-collecting-contemporary-art-sergei-fyodorov-1183976.html |url-status=live }}</ref> 6 sentyabr 1997-ci ildə [[Diana, Uels şahzadəsi|Şahzadə Diananın]] dəfn mərasimi abbatlıqda baş tutmuşdur. 17 sentyabr 2010-cu ildə [[Roma Papası]] [[XVI Benedikt]] abbatlığa gəlmiş ilk papa olmuşdur.<ref>{{cite web |url=http://www.episcopalchurch.org/81808_124609_ENG_HTM.htm |first=Mary Frances |last=Schjonberg |title=Benedict becomes first pope to visit Lambeth, Westminster Abbey |publisher=Episcopal Life Online |date=17 September 2010 |accessdate=20 fevral 2017 |archive-date=20 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100920140912/http://episcopalchurch.org/81808_124609_ENG_HTM.htm |url-status=dead }}</ref> === Tacqoymalar === 1066-cı ildə Kral [[Harold Qodvinson]] və [[I Fateh Uilyam]]ın tacqoymalarından sonra, İngiltərə və Britaniya monarxlarının tacqoyma mərasimləri Vestminster abbatlığında baş tutmuşdur.<ref name="History"/><ref name="Coronations"/> 1216-cı ildə [[London]] şəhəri [[Fransa]] şahzadəsi [[VIII Lui (Fransa kralı)|Luinin]] işğalı altında olduğuna görə həmin vaxt [[III Henri (İngiltərə kralı)|III Henri]]nin tacqoyma mərasimi Vestminster abbatlığında deyil, [[Qloster kafedralı]]nda keçirilmişdir. Roma papası [[III Honoriy]] bu tacqoymanı tanımadığına görə 17 may 1220-ci ildə Vestminster abbatlığında III Henri üçün yenidən tacqoyma mərasimi təşkil olunmuşdur.<ref>{{cite web|url=http://www.archontology.org/nations/england/king_england/henry3.php|title=Henry III, Archonotology.org|accessdate=22 fevral 2017|archive-date=2008-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422015534/http://www.archontology.org/nations/england/king_england/henry3.php|url-status=live}}</ref> Mərasimin kleriki ənənəvi olaraq Kenterberi arxiyepiskopu olmuşdur. İngiltərə və Britaniya krallarının tacqoyma zamanı oturduqları [[Kral Eduardın taxtı]] (və ya Müqəddəs Eduardın taxtı) hazırda da abbatlıqda saxlanılır və 1308-ci ildən bəri keçirilmiş bütün tacqoyma mərasimlərində istifadə edilir. 1301-ci ildən 1996-cı ilə kimi (1950-ci ildə taxtın [[Şotlandlar|Şotland]] milliyətçiləri tərəfindən oğurlandığı qısa müddət istisna olmaqla) taxt həm də [[Şotlandiya]] krallarının tacqoyması zamanı istifadə edilmiş [[Skun daşı]]nı özündə ehtiva etmişdir. Hazırda daş Şotlandiyada, [[Edinburq qalası]]nda saxlanılır, lakin, gələcək tacqoyma mərasimlərində istifadə üçün daşın Müqəddəs Eduard taxtına qaytarılacağı gözlənilir. === Monarx evlilikləri === [[Fayl:Richard2 Anna.jpg|200px|thumb|right|1382-ci ildə Kral II Riçard və Bohemiyalı Annanın toyu, ''[[Liber Regalis]]'' əlyazmasında təsvir]] # '''11 noyabr 1100:''' Kral [[I Henri (İngiltərə kralı)|I Henri]] və [[Şotlandiyalı Matilda]]nın toyu # '''4 yanvar 1243:''' Kral [[III Henri (İngiltərə kralı)|III Henri]]nin qardaşı, Kronuoll qrafı [[Riçard (Almaniya kralı)|Riçard]] (Sonradan Almaniya kralı) və [[Provanslı Sança]]nın toyu. Sança, III Henrinin kraliçası [[Provanslı Eleanor]]un bacısı idi. # '''9 aprel 1269:''' III Henrinin oğlu, Lester və Lankaster qrafı [[Qozbel Edmund]] və Ledi [[Avelin de Foz]]un toyu. # '''30 aprel 1290:''' Kral [[I Eduard]]ın qızı [[Akrlı Coanna]] və VII Qloster qrafının toyu. # '''8 iyul 1290:''' Kral I Eduardın qızı [[İngiltərəli Marqarita (Brabant hersoginyası)|İngiltərəli Marqarita]] və Brabant qrafının oğlu II Conun toyu. # '''20 yanvar 1382:''' Kral [[II Riçard]] və [[Bohemiyalı Anna]]nın toyu. # '''27 fevral 1919:''' Şahzadə [[Konnautlu Patrisiya]] və fəxri kapitan [[Aleksandr Ramsay]]ın toyu. # '''28 fevral 1922:''' Kral [[V Georq]]un qızı [[Böyük Britaniyalı Mariya (Hervud qrafinyası)|Böyük Britaniyalı Mariya]] və Hervud qraflı Henri Lassellesin toyu. # '''26 aprel 1923:''' [[VI Georq|Kral V Georqun oğlu, York qrafı Şahzadə Albert]] (sonradan kral VI Georq) və Ledi Elizabet Boul-Lyonun (sonradan [[Yelizaveta Bouz-Layon|Kraliça ana Elizabet]]) toyu. # '''29 noyabr 1934:''' Kral V Georqun oğlu, Kent qrafı [[Şahzadə Georq (Kent qrafı)|şahzadə Georq]] və [[Marina (Kent hersoginyası)|Yunanıstanlı və Danimarkalı Marinanın]] toyu. # '''20 noyabr 1947:''' Kral VI Georqun böyük qızı [[Şahzadə Elizabet və Filip Mauntbettenin toyu|Şahzadə Elizabet və Edinburq qrafı Filipp Mauntbettenin toyu]]. # '''6 may 1960:''' Kral VI Georqun kiçik qızı [[Marqaret (Böyük Britaniya şahzadəsi)|Şahzadə Marqaret]] və Entoni Armstronq-Consun (sonradan Snoudon qrafı) toyu. # '''24 aprel 1963:''' Şahzadə [[Kentli Aleksandra]] və biznesmen Anqus Oqilvinin toyu. # '''14 noyabr 1973:''' Kraliça II Elizabetin yeganə qızı Şahzadə [[Anna (Böyük Britaniya şahzadəsi)|Anna]] və Kapitan Mark Filipsin toyu. # '''23 iyul 1986:''' Kraliça II Elizabetin ikinci oğlu, York qrafı Şahzadə [[Endryu (York hersoqu)|Endryu]] və [[Sara (York hersoginyası)|Miss Sara Ferqusonun]] toyu. # '''29 aprel 2011:''' Kraliça II Elizabetin nəvəsi, [[Şahzadə Vilyam və Ketrin Middltonun toyu|Kembric qrafı Şahzadə Uilyam və Miss Ketrin Midltonun toyu.]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/13015642 |title=Newsbeat – Royal wedding: Prince William and Kate Middleton marry |publisher=BBC |date=29 April 2011 |accessdate=22 fevral 2017 |archive-date=2 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110502085224/http://www.bbc.co.uk/newsbeat/13015642 |url-status=live }}</ref> === Dəfnlər === {{Şəkillər albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | şəkil1 = Henry III funeral head.jpg | miqyas1 = 180 | izah1 = <center>III Henrinin qəbirüstü abidəsi</center> | şəkil2 = NMS Cast of tomb of Mary, Queen of Scots 2.JPG | miqyas2 = 232 | izah2 = <center>[[Mariya Stüart]]ın qəbirüstü abidəsi</center> }} Kral [[III Henri (İngiltərə kralı)|III Henri]] abbatlığı kraliyyət müqəddəsi [[Mömin Eduard]]ın şərəfinə bərpa etdirmiş, onun relikviyaları abbatlıq daxilində xüsusi inşa edilmiş [[türbə]]də yerləşdirilmişdir. Əksər [[Plantagenetlər|Plantagenet]] kralları, onların həyat yoldaşları və yaxın qohumları kimi, III Henri də Mömin Eduardın məzarı yaxnlığında dəfn edilmişdir. [[Vindzor sarayı|Vindzor qəsri]]ndə dəfn edilmiş [[VI Henri (İngiltərə kralı)|VI Henri]], [[IV Eduard (İngiltərə kralı)|IV Eduard]], [[VIII Henri]] və [[I Karl (İngiltərə kralı)|I Karl]] istisna olmaqla, 1760-cı ildə Böyük Britaniya kralı [[II Georq (Böyük Britaniya kralı)|II Georq]]un ölümünə kimi bütün kral və kraliçalar Vestminster abbatlığında dəfn edilmişlər. İstisna olaraq həmçinin, [[Lester kafedralı]]nda dəfn edilmiş [[III Riçard]] və [[London qəsri]]ndəki [[Sent-Peter-ad-Vikula kilsəsi]]ndə dəfn edilmiş de fakto kraliça Ledi [[Ceyn Qrey]]i göstərmək olar. 1760-cı ildən sonra vəfat etmiş monarxlar və kral ailəsi üzvləri əsasən Vindzor qəsrindəki [[Müqəddəs Georgi kapellası]]nda və ya qəsrdəki [[Froqmor bağı]]nda dəfn edilmişdlər. Orta əsrlərdən gələn ənənəyə görə, zadəganlar kapellaların daxilində, monaxlar və digər şəxslər isə kluatralarda və digər ərazilərdə dəfn edilirdilər. Bunlardan biri də [[Cefri Çoser]] olmuşdur. Kralın İşləri üzrə mütəxəssis olduğuna görə ona abbatlıqda mənzil verilmişdir. Sonradan məşhur şair, yazıçı və musiqiçilər də Çoserin məzarı ətrafında ya dəfn edilmiş, ya da onların xatirəsinə abidə qoyulmuş və beləcə abbatlıq daxilində [[Şairlər küncü]] yaranmışdır. [[Henri Persell]] kimi abbatlıq musiqiçiləri də işlədikləri yerdə dəfn edilmişlər.<ref>{{Cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/henry-purcell2|title=Henry Purcell & family|website=www.westminster-abbey.org|accessdate=27 fevral 2017|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202031303/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/henry-purcell2|url-status=live}}</ref> [[Fayl:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|200px|thumb|right|<center>[[İsaak Nyuton]]un məzarı</center>]] Nəticədə abbatlıqda dəfn edilmə və ya xatirənin əbədiləşdirilməsi [[Böyük Britaniya]]da ən diqqətəlayiq şərəflərdən biri hesab edilir.<ref name="world and its people">{{Cite book |last = Dunton |first = Larkin |title = The World and Its People |url = https://archive.org/details/worldanditspeop01duntgoog |publisher = Silver, Burdett |year = 1896 |page = [https://archive.org/details/worldanditspeop01duntgoog/page/n32 26] }}</ref> Milli fiqurların abbatlıqda dəfn edilməsi ənənəsi [[Oliver Kromvel]]in dövründə, 1657-ci ildə Admiral [[Robert Bleyk (admiral)|Robert Bleykin]] abbatlıqda dəfn edilməsindən sonra başlanılmışdır.<ref>[http://www.gutenberg.org/files/21672/21672-h/21672-h.htm Westminster Abbey] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121109093138/http://www.gutenberg.org/files/21672/21672-h/21672-h.htm |date=2012-11-09 }} Mrs. A. Murray Smith, published 30 August 1904.</ref> Bu ənənəyə əsasən bir çox generallar, admirallar, siyasətçi, həkim və alimlər, o cümlədən 4 aprel 1727-ci ildə [[İsaak Nyuton]], 26 aprel 1882-ci ildə isə [[Çarlz Darvin]] Vestminster abbatlığında dəfn edilmişdir. Böyük Britaniya və plantasiyalarda quldarlığa son qoymuş [[Uilyam Uilberfors]] isə 3 avqust 1833-cü ildə abbatlığın şimal transeptində, dostu Baş nazir Uilyam Pittin yaxınlığında dəfn edilmişdir.<ref>{{cite web |url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/william-wilberforce |title=William Wilberforce & family |publisher=Westminster-abbey.org |date=2016 |accessdate=27 fevral 2017 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811144431/http://westminster-abbey.org/our-history/people/william-wilberforce |url-status=live }}</ref> XX əsrin əvvəllərindən etibarən abbatlıqda tabutların yox, [[kremasiya]] edilmiş qalıqların dəfn edilməsi ənənəsi daha geniş yayılmışdır. 1905-ci ildə aktyor Ser [[Henri İrvinq]] kremasiya edilmiş və külü abbatlıqda basdırılmışdır, bununla da o, abbatlıqda dəfn edilmiş ilk kremasiya edilmiş şəxs olmuşdur.<ref name=CremSoc>{{cite web|url=http://www.srgw.demon.co.uk/CremSoc/History/HistSocy.html|title=Woking Crematorium|work=Internet|publisher=The Cremation Society of Great Britain|accessdate=27 fevral 2017|archive-date=2010-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100803051500/http://www.srgw.demon.co.uk/CremSoc/History/HistSocy.html|url-status=dead}}</ref> Bir çox şəxslər abbatlıqda kremasiyadan sonra dəfn edilsə də, hələ də tabutda dəfn adəti saxlanılmaqdadır, belə ki, 2014-cü ildə Vestminster kanonikinin Sebastyan Çarlzın həyat yoldaşı Frensis Çallen həyat yoldaşının yanında dəfn olunmuşdur.<ref name=SCharles>{{cite web|url=http://westminster-abbey.org/our-history/people/sebastian-charles|title=Sebastian Charles|work=Internet|publisher=The Dean and Chapter of Westminster|accessdate=27 fevral 2017|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104550/http://westminster-abbey.org/our-history/people/sebastian-charles|url-status=live}}</ref> [[Nortumberlend qrafı|Persi ailəsi]] abbatlıq daxilindəki Sent-Nikolas kapellasında Nortumberlend sərdabəsi adlandırılan xüsusi sərdabəyə malikdir.<ref>{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/elizabeth,-duchess-of-northumberland|title=Westminster Abbey » Elizabeth, Duchess of Northumberland & Percy family|publisher=|access-date=2017-02-27|archive-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231055947/http://westminster-abbey.org/our-history/people/elizabeth,-duchess-of-northumberland|url-status=live}}</ref> Böyük qərb qapısından girdikdə, nefin mərkəzində döşəmədə Naməlum Döyüşçünün məzarı var. Burada [[Birinci Dünya müharibəsi]] zamanı həlak olmuş və şəxsiyyəti müəyyənləşdirilməmiş Britaniya əsgəri dəfn edilmişdir. O, abbatlıqda 11 noyabr 1920-ci ildə dəfn olunmuşdur. Məzar abbatlıqda gəzməyin qadağan edildiyi yeganə yerdir.<ref>{{cite web |url=http://branches.britishlegion.org.uk/branches/shipston/remembrance/the-tomb-of-the-unknown-warrior/ |title=The Tomb of The Unknown Warrior |publisher=British Legion |accessdate=27 fevral 2017 |archive-date=2016-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160920143858/http://branches.britishlegion.org.uk/branches/shipston/remembrance/the-tomb-of-the-unknown-warrior/ |url-status=dead }}</ref> VII Henri kapellasının şərq qurtaracağında [[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı həlak olmuş [[Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri]] pilotlarının xatirəsinə memorial ucaldılmışdır. Memoriala həm də Britaniya döyüşü xatirəsinə yaradılmış və müharibə zamanı məhv edilmiş Tüdor dövrü vitrajını əvəz edən pəncərə daxildir.<ref>{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/visit-us/abbey-treasures/the-royal-air-force-chapel|title=The Royal Air Force Chapel|publisher=Official website|accessdate=27 fevral 2017|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922171704/http://www.westminster-abbey.org/visit-us/abbey-treasures/the-royal-air-force-chapel|url-status=live}}</ref> [[Fayl:Diana's funeral.jpg|270px|thumb|left|<center>Vestminsterdə Şahzadə Diananın dəfn mərasimi</center>.]] 6 sentyabr 1997-ci ildə [[Diana, Uels şahzadəsi|Uels şahzadəsi Diananın]] dəfni dövlət səviyyəsində yox, formal olaraq həyata keçirilmişdir. Bu, kraliyyət mərasimi və Anqlikan dəfn liturgiyasını da ehtiva edən bir mərasim idi. İkinci ictimai mərasim xalqın tələbi ilə bazar günü keçirilmişdir. Dəfn həmin gün, qapalı şəkildə həyata keçirilmişdir. Dəfndə Diananın keçmiş həyat yoldaşı, anası, övladları, bacı və qardaşları, yaxın dostları və keşişlər iştirak etmişlər. Dəfn zamanı şahzadəyə [[Ketrin Uolker (dəb dizayneri)|Ketrin Uolker]] tərəfindən işlənmiş və Diananın dəfndən bir neçə həftə əvvəl sifariş etdiyi uzun qollu qara don geyindirilmişdir. Əlinə isə [[Tereza Ana]] tərəfindən ona bağışlanmış ibadət təsbehi verilmişdir. Şahzadə Diananın məzarı ailə mülkü olan [[Eltrop]] ərazisindəki şəxsi kiçik adadadır.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/diana/althorp.html |title=Diana Returns Home |publisher=BBC News |date=1997 |accessdate=27 aprel 2017 |archive-date=2017-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814181400/http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/diana/althorp.html |url-status=live }}</ref> 1998-ci ildə abbatlığın qərb fasadındakı Böyük qərb qapısı üzərində on boş heykəl nişi XX əsrin müxtəlif məzhəbləri təmsil edən 10 xristian şəhidinin heykəlləri ilə bəzədilmişdir. Bunlar Maksimilian Kolbe, Manş Masemola, Canani Luvum, Böyük knyaginya Yelezaveta Fyodorovna, Martin Lüter Kinq, Oskar Romero, Ditrix Bonhöffer, Ester Con, Lusiyan Tapiyedi, Van Çjimindir.<ref>{{cite web |first=Jenny E. |last=Heller |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9407E6DF1030F931A1575AC0A96E958260 |title=Westminster Abbey Elevates 10 Foreigners |publisher=The New York Times |date=22 September 1998 |accessdate=27 fevral 2017 |archive-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316154020/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9407E6DF1030F931A1575AC0A96E958260 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |first=Michael |last=Streeter |url=http://www.independent.co.uk/news/heritage-westminster-abbey-prepares-modern-martyrs-corner-1236492.html |title=Heritage: Westminster Abbey prepares modern martyrs' corner |publisher=The Independent |date=17 October 1997 |accessdate=27 fevral 2017 |archive-date=20 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820055329/http://www.independent.co.uk/news/heritage-westminster-abbey-prepares-modern-martyrs-corner-1236492.html |url-status=live }}</ref> 9 aprel 2002-ci ildə Vestminster abbatlığında [[Yelizaveta Bouz-Layon|Kraiça ana Yelizavetanın]] təntənəli dəfn mərasimi baş tutmuşdur. Həmin gün o, Vindzor qəsrindəki Müqəddəs Georgi kapellasındakı VI Georq memorial kapellasında, əlli il əvvəl vəfat etmiş həyat yoldaşı Kral [[VI Georq]]un yanında dəfn edilmişdir. 9 fevral 2002-ci ildə vəfat etmiş, Kraliça ananın qızı [[Marqaret (Böyük Britaniya şahzadəsi)|şahzadə Marqaretin]] də külü qapalı mərasimlə dəfn edilmişdir.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1919541.stm |title=Queen Mother is laid to rest |date=10 April 2002 |work=BBC News |access-date=27 February 2017 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913135935/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1919541.stm |url-status=live }}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == [[Fayl:Vestminster abbatlığının ümumi planı.png|400px||right|Abbatlığın ümumi planı]] === Nef === Vestminster abbatlığının müasir nefinin inşası 1376-cı ildən 1517-ci ilə kimi davam edirdi. İnşaat işlərinin böyük qismi memar Henri Yevelin rəhbərliyi altında həyata keçirilirdi. Konstruksiyada tətbiq olunan arkbutan (yəni zahiri tağ) sistemi nef damının 31 metr hündürlüyə qədər artırılmasına imkan yaratmışdır (bu, İngiltərənin ən hündür nefi hesab olunur). Nef tərtibatının ən tanınan v gözəçarpan elemetlərindən birisi, usta Uilyam Prays tərəfindən hazırlanmış və 1735-ci ildə qərb pəncərəsinə quraşdırılmış vitrajdır. Vitrajın üzərində [[İbrahim|Avraam]], [[İshaq|İsaak]], [[Yaqub (peyğəmbər)|İakov]] və 14 həvari, onların aşağısında isə kral Sabert, [[I Elizabet]], [[II Georq (Böyük Britaniya kralı)|II Georq]], rahib Uilkoks və Vestminster şəhəri təsvir olunmuşdur. Vitrajın aşağısında Birinci Dünya müharibəsi illərində həlak olmuş bütün sakinlərə həsr edilmiş naməlum əsgərin məzarı yerləşir; Böyük Britaniyaya rəsmi şəkildə səfər edən hər bir dövlət başçısı ənənəyə uyğun olaraq məhz bu məzarın üzərinə əklil qoyur. Məşhur Waterford Crystal şirkəti tərəfindən hazırlanan büllur çılçıraqlar 1965-ci ildə abbatlığın doqquz yüzüncü ildönümü münasibətilə Ginness ailəsi tərəfindən ərməğan edilmişdir<ref name=travel>{{cite web|title=Travel – Westminster Abbey – London, England|url=http://theenchantedmanor.com/tag/the-waterford-crystal-chandeliers-of-westminster-abbey/|date=2014-10-21|accessdate=2015-09-20|language=en|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195257/http://theenchantedmanor.com/tag/the-waterford-crystal-chandeliers-of-westminster-abbey/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Louise Johnston|title=17 Random Facts About The World Famous Waterford Crystal|url=http://lovintrends.com/trends/business/17-random-facts-about-the-world-famous-waterford-crystal|date=2015|publisher=Lovin Trends|accessdate=2015-09-20|language=en|archive-date=2015-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907153426/http://lovintrends.com/trends/business/17-random-facts-about-the-world-famous-waterford-crystal|url-status=dead}}</ref>. 1994-cü ildə nefdə çağdaş ikonayazar Sergey Fyodorovun müəllif olduğu ikonalar yerləşdirilmişdir<ref>{{cite web|author=John Windsor|title=The Independent Collector: John Windsor's Guide to Collecting Contemporary Art: Sergei Fyodorov|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/the-independent-collector-john-windsors-guide-to-collecting-contemporary-art-sergei-fyodorov-1183976.html|date=1998-11-10|publisher=The Idependent|accessdate=2015-09-06|language=en|archive-date=2015-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150914202803/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/the-independent-collector-john-windsors-guide-to-collecting-contemporary-art-sergei-fyodorov-1183976.html|url-status=live}}</ref>. Həmin ikonaların birisində İsa Məsih, digərində isə Müqəddəs Məryəm Ana körpə ilə təsvir olnumuşdur. Böyük Qərp qapısının qarşısında 1996-cı ildə günahsız repressiya qurbanlarının, zorakılıq və müharibələrdən əziyyət çəkmiş insanların xatirəsinə dairəvi memorial daş yerləşdirilmişdir<ref>{{cite web|title=Visiting the Abbey - The Nave|url=http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/the-nave|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2015-09-14|language=en}}</ref>. [[Fayl:London UK Interior-of-Westminster-Abbey-02.jpg|250px|thumb|right|<center>Vestminster abbatlığının mərkəzi nefi</center>]] 1998-ci ildə Qərb qapısının portiki üzərində XX əsrin iztirabçılarının heykəlləri quraşdırılmışdır (soldan sağa): [[Fayl: Westminster Abbey - Märtyrer des 20. Jahrhunderts.jpg|550px|thumb|center|<center>[[Maksimilian Kolbe]], [[Mançe Masemola]], [[Canani Luvum]], Böyük knyaginya [[Yelizaveta Fyodorovna]], [[Martin Lüter Kinq]], [[Oskar Romero]], [[Ditrix Bonhöffer]], [[Ester Con]], [[Lusian Tapiedi]], [[Van Çjimin]]</center>]] === Altar === Altar 1867-ci ildə Corc Gilbert Skottun layihəsi əsasında ərsəyə gəlmişdir. Altarın böyük bir hissəsini [[Sonuncu şam yeməyi]] adlı mozaik əsər tutur (o, məşhur italyan mozaika ustası [[Antonio Salviati]] tərəfindən hazırlanmışdır). Altarın önündəki döşəmə [[kosmatesko]] üslubu ilə yığılmış mərmər ilə bəzədilmişdir (mərmər 1268-ci il tarixinə aid edilir)<ref>{{cite web|title=Visiting the Abbey - The High Altar|url=http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/the-high-altar|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2015-09-15|language=en}}</ref>. === Şairlər küncü === Abbatlığın cənub transeptində məşhur Şairlər küncü yerləşir. Burada dəfn olunmuş ilk şair Ceffri Çoser idi (1400-cü ildə), 1556-cı ildə isə onun burada heykəli ucaldılır. 1599-cu ildə bu ənənə Edmund Spenserin dəfn edilməsi ilə davam etdirilir. Həmçinin burada Semuel Conson, Tennison, Robert Brauninq, Çarlz Dikkens və digər məşhur şair və prozaiklərin cənazələri uyuyur. Onların yaxınlığında tanınmış aktyor Deyvid Harrik də basdırılıbdır. Bundan başqa, Şairlər küncündə [[Con Milton]], [[Con Kits]], [[Persi Biş Şelli]], [[Henri Ceyms]], [[Tomas Eliot]], [[Uilyam Bleyk]] və digər məşhurlara ithaf olunmuş çoxsaylı heykəllər və büstlər qorunub saxlanılmışdır. Sonrakı dövrlərdə hazırlanmış xatirə lövhələrinin arasında şairlər Con Kler və Dilan Tomasa, eləcə də Ser Lorens Olivyeyə həsr olunmuş lövhələri tapmaq olar<ref>{{cite web|title=Visit Abbey - Poets' Corner|url=http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/poets-corner|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2015-09-14|language=en|archive-date=2016-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403162702/http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/poets-corner|url-status=live}}</ref>. Ümumilikdə abbatlığın əhatə etdiyi ərazidə təxminən 3 min nəfər dəfn edilmiş və 600-ə yaxın abidə və xatirə lövhələri quraşdırılmışdır. {{Şəkillər albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | başlıq = VII Henri kapellasının eksteryeri və interyeri | şəkil1 = Westminster Abbey from the back - geograph.org.uk - 1600846.jpg | miqyas1 = 250 | şəkil2 = Vnytrzhe Westminsterskeho abbatstwa.jpg | miqyas2 = 250 }} === VII Henri kapellası === {{main|VII Henri kapellası}} Tanrı Anası və VII Henri adı ilə tanınan kapella ({{Dil-en|Henry VII Lady Chapel}}) 1503–1519-cu illər arasında, XIII əsrə aid edilən daha qədim altarın bünövrəsi üzərində inşa edilmişdir. Onun tikintisi VII Henrixin hakimiyyəti dövründə başlanmışdır, buna görə də onu tez-tez VII Henrix kapellası da adlandırırlar; kral 1509-cu ildə burada yüksək təmtəraqla dəfn edilmişdir. Kapella memarının kim olduğu indiyə kimi naməlumdur, ehtimal olunur ki, kapella Robert Canninz və Uilyam Vertyunun rəhbərliyi altında tikilmişdir. Kapellanın ölçüləri 23X34 metrdir. Yelpikvarı qabırğaları və sallanan elementləri ({{Dil-en|pendant fan vault ceiling}}) ilə hündürlüyü 20 metrə bərabər olan günbəz, kapellanın başlıca memarlıq xüsusiyyətidir və bu ingilis qotika tərzinin ən yaddaqalan elementi sayılır. Bura kapellanın digər hissələrindən mis darvaza və pilləkənlər ilə ayrılmışdır. Kapella müqəddəslərin və həvarilərin heykəlləri ilə bəzədilmişdir, onların arasında isə Bani Ordeninin cəngavərlərinə məxsus bayraqlar asılmışdır. Altar və VII Henrix və onun həyat yoldaşı [[Yorklu Elizabet]]in sərdabələri italyan heykəltaraşı [[Pyetro Torricano]] tərəfindən hazırlanmışdır (1512–1519-cu illər). === Kapitul binası === [[Fayl:London - Westminster abbey - chapter house 03.jpg|200px|thumb|left|<center>Kapitul binası</center>]] Kapitul binası [[III Henri]]nin hakimiyyəti dövründə, təxminən 1245–1253-cü illərdə abbatlığın şərq qanadı ilə paralel inşa edilmişdir.<ref name=Scott1863>{{cite book|pages=41–43, 56–58|url=https://books.google.com/books?id=LPQDAAAAYAAJ&pg=PA57|title=Gleanings from Westminster abbey|author1=Scott|first1=Sir George Gilbert|year=1863|access-date=2017-02-28|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514033751/https://books.google.com/books?id=LPQDAAAAYAAJ&pg=PA57|url-status=live}}</ref> Bina 1872-ci ildə Ser [[Corc Gilbert Skott]] tərəfindən [[Viktoriyan restavrasiyası|restavrasiya]] edilmişdir. Binanın şərq [[kluatra]] dəhlizindən olan girişi ikiqat qapı yolu və yuxarıdan geniş [[timpan]]a malikdir.<ref name=Scott1863/> Daxili və xarici vestibüllər müstəsna memarlıq quruluşuna malik səkkizbucaqlı kapitul binasına aparır. Kapitul Həndəsi Qotika üslubunda inşa edilməklə aşağıda səkkizbucaqlı sərdabəyə malikdir. Tağlı tavanı səkkiz hissədən ibarət sütun saxlayır. Yanlardan kor [[arkada]] ilə əhatə olunmuş binanın arkada tağları arasında XIV əsr divar rəsmlərinin qalıqları, yuxarı hissəsində isə geniş pəncərələr var.<ref name=Scott1863/> Onlar demək olar ki, [[Paris]]dəki [[Sent-Şapel]]lə eyni stildədir.<ref name=Scott1863/> Kapitul binası XIII əsrin ortalarına aid orijinal mozaik səkiyə malikdir. Vestibüldəki qapı 1050-ci ilə aid edilir<ref>{{Cite web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1003579|title=The Chapter House and Pyx Chamber in the abbey cloisters, Westminster Abbey - 1003579{{!}} Historic England|last=England|first=Historic|website=historicengland.org.uk|access-date=2017-01-20|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901123400/https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1003579|url-status=live}}</ref> və İngiltərə ərazisindəki ən qədim qapı hesab edilir.<ref>{{cite news|title=Abbey oak door 'Britain's oldest'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk/4743899.stm|accessdate=28 fevral 2017|agency=BBC|date=3 August 2005|archive-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331125046/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk/4743899.stm|url-status=live}}</ref> Binanın fasadında XIV əsrdə əlavə edilmiş [[arkbutan]]lar və Skott tərəfindən hazırlanmış etillənmiş dəmir dam diqqət çəkir. Kapitul binası XIII əsrdə Benedikt ordeni monaxları tərəfindən gündəlik yığıncaqların keçirilməsi üçün istifadə edilirdi. Sonradan [[Magnum Concilium]] və [[Böyük Britaniya İcmalar palatası|İcmaların]] toplantısı üçün də istifadə edilmişdir. [[Piks]] zalı monaxların yataqxanasının zirzəmisində inşa edilmişdir. XI əsrə aid edilən bu zal monastır və kral xəzinəsinin saxlanması üçün istifadə olunmuşdur. Bayır divarları və dairəvi dayaqlar XI əsrə, bəzi kapitallar XII əsrə, daş altar isə XIII əsrə aiddir. Piks termini sikkələrin saxlandığı metal qabı ifadə edir və [[Piks sınanması]] mərasimi zamanı yeni basılmış sikkələr münsiflərə təyin edilərək təsdiqlənirdi. Kapitul binası və Piks zalı [[İngilis İrsi]]nin himayəsi, lakin [[Vestminster dekanı və kapitulu]]nun idarəsi altındadır. İngilis İrsi binanın damı və su ötürmə sisteminin təmir, arkbutanların möhkəmləndirilməsi və bərpası, həmçinin işıqlandırma sisteminin təmirini maliyyələşdirib. === Daxili həyət və kluatr === [[Fayl:The north face of Westminster Abbey from Broad Sanctuary.jpg|250px|thumb|right|<center>Şimal fasadı</center>]] [[Fayl:Vestminster abbey.jpg|250px|thumb|right|<center>VII Henri kapellasının interyerlərindən görünüş</center>]] Daxili həyəti ({{Dil-en|The Garth}}) ''[[kluatr]]'' adlandırılan və böyük həcmli pəncərələri ilə daxili həyətə doğru açılan 4 üstüörtülü qalereya əhatə edir. Uzunluğu 35 metrəyə bərabər olan qalereyalar XIII–XIV əsrlərdə inşa edilmişdirlər. Benedikt monastırının fəaliyyəti dövründə (1560-cı ilə kimi), rahiblər vaxtın böyük hissəsini kluatrlarda keçirməyi üstün tuturdular. Qərb kluatrında yenicə keşiş vəzifəsinə təyin olunmuş şəxslərin təlimi keçirilirdi, şimal kluatrında kitab dolabları iş masaları yerləşir, cənub kluatrı ziyafət salonuna, şərq kluatrı isə kapitul binasına keçid sağlayırdı<ref>{{cite web|title=Visiting the Abbey - The Cloisters|url=http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/the-cloisters|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2015-09-13|language=en|archive-date=2016-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114023427/http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/the-cloisters|url-status=live}}</ref>. Daxili həyətdən başqa, abbatlığın ərazisində həmçinin Kiçik kluatr ({{Dil-en|Little Cloister}}) yerləşir (o, keçmiş lazaret binasının yerində inşs edilmişdir). Kiçik kluatra şərq tərəfdən İsgəndəriyyəli Müqəddəs Yekaterinanın şərəfinə təqdis olunmuş kapellanın xarabalıqları yanaşır, kluatrın mərkəzində isə 1871-ci ildə quraşdırılmış fəvvarə yerləşir<ref>{{cite web|title=Little Cloister|url=http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/little-cloister|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2015-09-20|language=en|archive-date=2016-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104195826/http://www.westminster-abbey.org/archive/visit-us/highlights/little-cloister|url-status=live}}</ref>. === Kollec bağı === "Kollec qarden" — Vestminster abbatlığının qonşuluğunda yerləşən böyük bağdır. Bağ 900 illik qürurlu tarixə malikdir. Bağı hasarlayan hündür divarlar XIV əsrdə inşa edilmişdir, bağda günümüzə qədər salamat qalmış beş çinar ağacı isə 1849-cu ildə əkilmişdir. Abbatlığın sakinləri tərəfindən kollec qarden bağı başlanğıcda şəfalı otların, meyvə və tərəvəzlərin becərilməsi üçün istifadə edilirdi<ref>{{cite web|title=College Garden|url=http://www.westminster-abbey.org/venue-bookings/college-garden|publisher=The Dean and Chapter of Westminster|accessdate=2015-09-07|language=en|archive-date=2015-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907142301/http://www.westminster-abbey.org/venue-bookings/college-garden|url-status=live}}</ref>. Bağ ərazisində heykəltaraş [[:en:Artus Quellinus III|Arnold Kvellin]] tərəfindən təxminən 1680-ci illərdə inşa edilmiş altarın tərkib hissələri olmuş müqəddəs himayədarların heykəlləri yerləşir. 1993-cü ildə italyan əsilli britaniyalı heykəltaraş [[Enzo Plazzotta]] tərəfindən "Çarmıxa çəkmə" adlı abidə, 2002-ci ildə isə onun yanında nəfis görkəmli fəvvarə quraşdırılmışdır<ref>{{cite web|title=Abbey Gardens|url=http://www.westminster-abbey.org/visit-us/abbey-gardens|publisher=The Dean and Chapter of Westminster|accessdate=2015-09-13|language=en|archive-date=2015-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907221225/http://www.westminster-abbey.org/visit-us/abbey-gardens|url-status=live}}</ref>. === Müqəddəs Marqarita kilsəsi === Vestminster abbatlığında icra edilən ibadət mərasimlərində ancaq benedikt rahibləri iştirak etdikləri üçün, sadə şəhər sakinləri üçün ayrıca kilsə inşa edilmişdir. Kilsə Antioxiyalı Marqaritanın şərəfinə [[Müqəddəs Marqarita kilsəsi (Vestminster)|Müqəddəs Marqarita kilsəsi]] olaraq tanınmağa başlamışdır. İlk kilsə XI əsrin sonları və ya XII əsrin əvvəllərində [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş, 1482–1523-cü illərdə isə memar Robert Stouellin layihəsi əsasında [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubda yenidən qurulmuşdur<ref>{{cite web|title=St Margaret's Church and the north transept of Westminster Abbey, Westminster, London|url=https://www.architecture.com/image-library/RIBApix/image-information/poster/st-margarets-church-and-the-north-transept-of-westminster-abbey-westminster-london/posterid/RIBA13553.html|publisher=RIBApix|accessdate=2015-09-18|language=en|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190600/https://www.architecture.com/image-library/RIBApix/image-information/poster/st-margarets-church-and-the-north-transept-of-westminster-abbey-westminster-london/posterid/RIBA13553.html|url-status=live}}</ref>. Kilsə XVIII, XIX və XX əsrlərdə dəfələrlə restavrasiya edilməsinə baxmayaraq, fasadda və interyerdə ciddi dəyişikliklər baş verməmişdir. 1840-cı ildən başlayaraq və 1972-ci ilə qədər Müqəddəs Marqarita kilsəsi birbaşa London yeparxiyasının tabeliyinə keçmiş və Vestminster abbatlığından müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərmişdir<ref>{{cite web|title=St Margaret's Church - History|url=http://www.westminster-abbey.org/st-margarets-church/history|publisher=The Dean and Chapter of Westminster|accessdate=2015-09-18|language=en|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923172546/http://www.westminster-abbey.org/st-margarets-church/history|url-status=live}}</ref>. === İnkişaf planı === 2009-cu ilin iyununda son 250 il ərzində abbatlıqda ilk dəfə genişmiqyaslı tikinti işləri haqqında təkliflər səsləndirildi. Bu zaman, mərkəzi xaçvari struktur üzərində 1950-ci illərdə inşa edilmiş piramidal örtüyün [[Tac (memarlıq)|tacla]] – kral tacını xatırladan memarlıq detalı — əvəz edilməsi təklif edilirdi. Bu təklif sonradan açıqlanmış daha geniş inkişaf planının tərkib hissəsi olmaqla, 2013-cü ildə tamamlanması nəzərdə tutulurdu.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/london/8123241.stm |title=Building work announced for Abbey |date=28 June 2009 |work=BBC News |accessdate=28 fevral 2017 |archive-date=20 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020195813/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/8123241.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2009/jun/29/westminister-abbey-roof-project |title=Dean lines up new crown shaped roof for Westminster Abbey |last=Kennedy |first=Maev |date=29 June 2009 |work=theguardian.com |accessdate=28 fevral 2017 |archive-date=4 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204193343/http://www.theguardian.com/artanddesign/2009/jun/29/westminister-abbey-roof-project |url-status=live }}</ref> 4 avqust 2010-cu ildə Abbatlıq dekanı açıqlamasında bildirmişdir ki, çoxsaylı erkən araşdırmalar və sınaqlardan sonra tacın tikintisinin dayandırılması qərara alınmışdır.<ref>{{cite web|title=Abbey Development Plan Update|url=http://www.westminster-abbey.org/press/news/news/2010/august/abbey-development-plan-update|publisher=Westminster Abbey|date=4 August 2010|accessdate=28 fevral 2012|archive-date=9 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809205418/http://www.westminster-abbey.org/press/news/news/2010/august/abbey-development-plan-update|url-status=live}}</ref> 2012-ci ildə "Panter Hudspith" memarları vaxtilə abbatlıq monaxları tərəfindən istifadə edilmiş XIV əsr qida dükanını restavrasiya edərək, Kovent-Qardendən olan "Luke Hughes and Company" şirkətinin istehsalı olan palıd mebellərlə təmin etmiş və ingilis mətbəxi restoranı kimi istifadəyə vermişlər. Hazırda abbatlığın orta əsrlərə aid triforisində Kraliçanın Brilyant Yubileyi şərəfinə Qalereyaların yaradılması prosesi gedir. Layihənin əsas məqsədi yüksək nef ətrafında abbatlıq xəzinəsi üçün yeni yerlərin yaradılmasıdır. Bu məqsədlə memar Ptolomey Din tərəfindən liftə malik yeni qotik qüllə inşa edilməkdədir. Yeni qalereyaların 2018-ci ildə açılması planlaşdırılır. == Fəaliyyəti == === Dekan və kapitul === Vestminster abbatlığı, dekan və kapitul tərəfindən idarə edilən [[kollegial kilsə]]dir. Əsası Kraliça [[I Elizabet]] tərəfindən 21 may 1560-cı ildə<ref>{{Cite book|title=Westminster Abbey and Saint Margaret Westminster Act 1972|last=|first=|publisher=HMSO|year=1972|isbn=|location=London|pages=1|via=}}</ref> ''Vestminsterdə Müqəddəs Pyotr Kollegial kilsəsi'' kimi qoyulan bu kilsə hökmdarın birbaşa hakimiyyətinə tabe olan "[[Kral xası]]"dır. Kapitul üzvləri dekan və dörd kanonikdir. Kanoniklərdən biri həm də Vestminsterdəki [[Sent-Marqaret kilsəsi]]nin rektorudur və [[Böyük Britaniya İcmalar palatası|İcmalar Palatası]]nın spikeri yanında kapellan postunu tutur. Dekan və dörd kanonikdən başqa, hazırda daha iki kanonik də fəaliyyət göstərir ki, onların da biri regent, digəri sakrist (psalmist) vəzifələrini tutur. Kiçik kanoniklərə kömək etmək üçün 1970-ci illərdə Keşik Vikar idarəsi də yaradılmışdır. Mömin heyət və rəhbər heəytdən başqa abbatlıqda, orqanist və xor mütəxəssisi, katib, qeydiyyatçı, auditor, qanun katibi, xor məktəbi mütəxəssisi, sənədlərin qoruyucusu və xidmətçisi, həmçinin 12 vikar, 10 xorist və sair şəxslər fəaliyyət göstərirlər. Vestminster məktəbinin (məktəb özünün İdarə Şurasına malikdir) yetirmələri olan 40 kraliça alimi də kollegiya üzvləri hesab edilirlər. İki kiçik kanonik, həmçinin orqanist və xor ustadı birbaşa liturgik və mərasim məsələləri ilə məşğul olurlar. === Məktəb === Vestminster məktəbi və Vestminster Abbatlığı Xor Məktəbi də abbatlıq divarları daxilində yerləşir. Rahiblərin təhsilə yaxın olması təbii hal idi və Benedikt ordeni rahibləri 1179-cu ildə xeyriyyə məktəbi açmaq üçün Roma Papasından xeyir-dua almışdılar. Xor məktəbi abbatlığın xorunda oxuyan oğlanların təhsili və məşqlərini təmin edir. === Orqan === Orqan 1937-ci ildə "[[Harrison & Harrison]]" tərəfindən hazırlanmış və ilk dəfə Kral [[VI Georq]]un tacqoyma mərasimində istifadə edilmişdir. 1848-ci ilə aid Hill orqanından bir neçə turba yeni orqana quraşdırılmışdır. Hər iki orqan üçün yer XIX əsrin sonlarında memar [[Con Lafboro Pirson]] tərəfindən inşa edilmiş, 1959-cu ildə yenidən quraşdırılmış və rənglənmişdir.<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.npor.org.uk/cgi-bin/Rsearch.cgi?Fn=Rsearch&rec_index=N00646 |title=N00646 |publisher=Npor.org.uk |accessdate=27 fevral 2017 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020154809/https://www.npor.org.uk/NPORView.html?RI=N00646 |url-status=live }}</ref> 1982 və 1987-ci illərdə "Harrison & Harrison" abbatlıq orqanisti Saymon Prestonun rəhbərliyi altında orqanı genişləndirərək Aşağı kilsə orqanı və Bombard orqanını da əlavə etmiş və beləliklə abbatlıq orqanında ümumi idarəçi sayı beşə, trubaların sayı isə 109-a çatdırılmışdır. 2006-cı ildə orqan konsolu "Harrison & Harrison" tərəfindən bərpa edilmiş və əlavə iki orqan üçün yer hazırlanmışdır.<ref name=autogenerated1 /> Alətlərdən biri olan Selestian orqan hələ də bağlanmayıb və ifa üçün yaralı deyil. 2016-cı ildən etibarən abbatlığın orqanisti Ceyms O’Doneldir. === Zənglər === Abbatlığın zəngləri 1971-ci ildə əsaslı təmir edilmişdir. Zənglər halqası 10 zəngdən ibarət olmaqla 1971-ci ildə "Whitechapel Bell Foundry" şirkəti tərəfindən F#, E, D, C#, B, A, G, F#, E və D olaraq köklənmişdir. Tenor zəng D (588.5 Hz) və ya 1544 kq çəkiyə malikdir.<ref name="autogenerated2">[http://dove.cccbr.org.uk/detail.php?searchString=westminster&numPerPage=10&Submit=++Go++&searchAmount=%3D&searchMetric=cwt&sortBy=Place&sortDir=Asc&DoveID=WESTMINS+A Westminster—Collegiate Church of S Peter (Westminster Abbey)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190816141344/https://dove.cccbr.org.uk/detail.php?searchString=westminster&numPerPage=10&Submit=++Go++&searchAmount=%253D&searchMetric=cwt&sortBy=Place&sortDir=Asc&DoveID=WESTMINS+A |date=2019-08-16 }}, [[Dove's Guide for Church Bell Ringers]], 25 October 2006. Yoxlanılıb:28 fevral 2017.</ref> Bunlardan başqa abbatlıqda Robert Mot tərəfindən 1585 və 1598-ci illərdə hazırlanmış iki xidmət zəngi, 1738-ci ildə Riçard Felps və Romas Lester tərəfindən hazırlanmış Sanktus zəngi və biri təxminən 1320-ci illərdə R de Uimbish, digəri isə 1742-ci ildə Tomas Lester tərəfindən hazırlanmış iki istifadəsiz zəng vardır.<ref name=autogenerated2 /> İki xidmət zəngi, 1320-ci ilə aid zəng və dörd kiçik gümüş "yemək zəngi" abbatlığın yeməkxanasında saxlanılır və Anqlikan Kilsəsi Kilsə Binaları Şurası tərəfindən tarixi dəyərli olması qeyd edilmişdir.<ref>{{cite web|url=http://www.churchcare.co.uk/bells.php|title=Database of Historically Significant Bells and Bell Frames|work=Churchcare website|quote=search on "Westminster Abbey" for bell details|publisher=[[Anqlikan kilsəsi]]|date=1 April 2008|accessdate=28 fevral 2017|archive-date=29 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100729191709/http://www.churchcare.co.uk/bells.php|url-status=live}}</ref> === Muzey === {{main|Vestminster abbatlıq muzeyi}} Vestminster abbatlıq muzeyi, abbatlığın ərazisindəki XI əsrə aid tağlı zirzəmi binasında yerləşir. Bina əvvəl rahiblərin yataqxanası kimi istifadə edilmişdir. Muzeyin yerləşdiyi hissə abbatlığın ən qədim hissələrindən biri olmaqla, 1065-ci ildə Mömin Eduard dövrünə aid edilir. 1908-ci ildən abbatlığın bu hissəsi muzey kimi istifadə olunur.<ref>Trowles 2008, p. 156</ref> ==== Ekspozisiya ==== Muzeyin eksponatları sırasına abbatlıqda dəfn edilmiş monarxlar və digər şəxslərə aid əşyalar, orta əsrlərə aid bir neçə şüşə panel, XII əsrə aid heykəlin qalıqları, II Mariyanın tacqoyma taxtı, tacqoyma reqaliyasının dəqiq kopyaları, III Eduard, VII Henri və onun kraliçası, Yorklu Elizabet, II Karl, III Uilyam, II Mariya və Kraliça Annanın dəfn əşyaları daxildir. Həmçinin ekspozisiyada Vikont Nelsonun geyimlərinin bəziləri, Baş nazir Uilyam Pitt, Çatem qrafının ABŞ heykəltaraşı Peyşns Rayt tərəfindən hazırlanmış mum tabut kopyaları daxildir. Son dövrlərin bərpa işləri zamanı I Elizabetin məzarından aşkarlanmış 1603-cü ilə aid orijinal korset də burada sərgilənir. Muzeyin kolleksyasına əlavə edilmiş ən son eksponatlardan biri [[Vestminster altarı]]dır. XIII əsrin sonlarına aid altar İngiltərənin ən qədim altarı olmaqla, ehtimal ki, Vestminster abbatlığı üçün hazırlanmışdır. Lakin sonrakı dövrlərdə altar qismən zədələnmişdir. Hazırda təmizlənmiş və konservasiya edilmiş altar panelləri muzeydə sərgilənir. == İstinadlar == {{İstinad stili}} {{İstinad siyahısı|3}} == Ədəbiyyat == {{Refbegin}} * Bradley, S. and N. Pevsner (2003) ''The Buildings of England – London 6: Westminster'', New Haven: Yale University Press, pp. 105–207. ISBN 0-300-09595-3 * Mortimer, Richard ed., ''Edward the Confessor: The Man and the Legend'', The Boydell Press, 2009. Eric Fernie, 'Edward the Confessor's Westminster Abbey', pp. 139–150. Warwick Rodwell, 'New Glimpses of Edward the Confessor's Abbey at Westminster', pp. 151–167. Richard Gem, Craftsmen and Administrators in the Building of the Confessor's Abbey', pp. 168–172. ISBN 978-1-84383-436-6 * Harvey, B. (1993) ''Living and Dying in England 1100–1540: The Monastic Experience'', Ford Lecture series, Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-820161-3 * Morton, H. V. [1951] (1988) ''In Search of London'', London: Methuen. ISBN 0-413-18470-6 * Trowles, T. (2008) ''Treasures of Westminster Abbey'', London: Scala. ISBN 978-1-85759-454-6 {{Refend}} == Xarici keçidlər == * {{official website|http://www.westminster-abbey.org/}} * [http://www.british-history.ac.uk/source.aspx?pubid=341 Walter Thornbury, Old and New London, Volume 3, 1878, pp. 394–462, British History Online] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/641068/Westminster-Abbey Westminster Abbey Article at Encyclopaedia Britannica] * [http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=24&mainQuery=westminster%20abbey%20&searchType=all&form=home Historic images of Westminster Abbey] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140107064156/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=24&mainQuery=westminster%20abbey%20&searchType=all&form=home |date=2014-01-07 }} * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/52521/westminster-abbey-a-peek-inside Westminster Abbey: A Peek Inside] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101228010000/http://www.life.com/image/first/in-gallery/52521/westminster-abbey-a-peek-inside |date=2010-12-28 }} – ''[[Life (jurnal)|Life]]'' jurnalında abbatlıq fotolarından slayd * [http://www.keithshortsculptor.com/westminsterabbey.htm Keith Short – Sculptor] Vestminster abbatlığında daş yonma işləri * [http://www.heraldicsculptor.com/bathcres.html Carved Crests for the Knights of the Bath] * [http://www.ofchoristers.net/Chapters/WestminsterAbbey.htm A history of the choristers and choir school of Westminster Abbey] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060623025618/http://www.ofchoristers.net/Chapters/WestminsterAbbey.htm |date=2006-06-23 }} * [http://www.newadvent.org/cathen/15598a.htm/ Catholic Encyclopedia: Westminster Abbey] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090525115338/http://www.newadvent.org/cathen/15598a.htm |date=2009-05-25 }} * [http://www.paradoxplace.com/Photo%20Pages/UK/Britain_South_and_West/Westminster_Abbey/Westminster_Abbey.htm Adrian Fletcher’s Paradoxplace Westminster Abbey Pages—Photos] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130812043619/http://www.paradoxplace.com/Photo%20Pages/UK/Britain_South_and_West/Westminster_Abbey/Westminster_Abbey.htm |date=2013-08-12 }} * A panorama of Westminster Abbey in daytime – [http://www.cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/images/145/14560.jpg.htm JPG] and [http://digitalurban.blogspot.com/2005/08/westminster-abbey-london-panorama.html 3D QuickTime] versions * [https://twitter.com/wabbey Westminster Abbey on Twitter] * [http://www.audio4travel.com/westminster-abbey Audio Guide of Westminster Abbey] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120120175347/http://www.audio4travel.com/westminster-abbey |date=2012-01-20 }} {{Vestminster abbatlığı}} {{İngiltərə və Uelsdə Benedikt ordeni evləri}} {{London şəhərinin tarixi}} {{Böyük Britaniyadakı ümumdünya irsi}} {{Londonun görməli yerləri}} [[Kateqoriya:1045-ci ildə yarananlar]] [[Kateqoriya:Vestminster abbatlığı]] [[Kateqoriya:1745-ci ildə tamamlanmış kilsələr]] [[Kateqoriya:X əsrə aid monastırlar]] [[Kateqoriya:Vestminsterdəki Anqlikan kilsəsi kilsələri]] [[Kateqoriya:İngiltərədəki kollegial kilsələr]] [[Kateqoriya:Tacqoyma kilsələri]] [[Kateqoriya:Böyük Londonda ingilis qotikası memarlığı]] [[Kateqoriya:İngiltərədə keçmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:İngiltərədə qotik memarlıq]] [[Kateqoriya:Nikolas Haksmurun binaları]] [[Kateqoriya:London monastırları]] [[Kateqoriya:Kral xası]] [[Kateqoriya:Vestminsterin görməli yerləri]] [[Kateqoriya:Londondakı Ümumdünya irsi]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallıqda XIII əsr memarlığı]] [[Kateqoriya:Eduard Blorun binaları]] [[Kateqoriya:Stüartlar sülaləsi üzvlərinin dəfn yerləri]] [[Kateqoriya:London kafedralları]] [[Kateqoriya:İngiltərə kilsəsi kilsələri]] ejfqkcd8lxocpqk7gpxwsgek4tvwlaj Tit (imperator) 0 98646 8981379 8812318 2026-06-27T18:13:51Z Medineli92 148338 /* */ 8981379 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs |adı = Tit Flavi Vespasian<br />[[Latın dili|lat.]]''Titus Flavius Vespasianus'' |şəkil = Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg |vəzifə = X.Roma İmperatoru |bayraq = Labarum.svg |bayraq2 = Flag of Palaeologus Emperor - Libro del conosçimiento de todos los rregnos.svg |başlanğıc = [[Fayl:Spqrstone.jpg|120px]]<br />[[24 iyun]] [[79]] |son = [[13 sentyabr]] [[81]] |əvvəlki = [[Vespasian]] |sonrakı = [[Domisian]] |doğum tarixi = 30.12.39 |doğum yeri = [[Fayl:Vexilloid of the Roman Empire.svg|25px]] [[Roma İmperiyası]]<br />[[Roma]] |vəfat tarixi = † 13.9.81 |vəfat yeri = [[Roma]] |dəfn yeri = [[Roma]] |sülalə = [[Flavi]] |həyat yoldaşı = Arresina Tertulla (64-5)<br />Marsia Furnilla (65) |uşağı = Yulia Flavi (qızı) |atası = Tit Flavi Vespasian |anası = Böyük Domisilla |vikianbar = }} '''Tit Flavi Vespasian''' ({{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. Imperator olduqdan sonra tam adı [[Latın dili|lat.]]''Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus'' olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. {{ Sələf-xələf (Roma İmperiyası) | İMPERATOR = [[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit | ZAMAN = [[Flavilər sülaləsi]] | SƏLƏF = [[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]] | XƏLƏF = [[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]] }} == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] kvh8q3xm9bmbg9s0uzsniaqp4z9vs6b 8981387 8981379 2026-06-27T18:15:14Z Medineli92 148338 /* */ 8981387 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs |adı = |şəkil = Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg |vəzifə = X.Roma İmperatoru |bayraq = Labarum.svg |bayraq2 = Flag of Palaeologus Emperor - Libro del conosçimiento de todos los rregnos.svg |başlanğıc = [[Fayl:Spqrstone.jpg|120px]]<br />[[24 iyun]] [[79]] |son = [[13 sentyabr]] [[81]] |əvvəlki = [[Vespasian]] |sonrakı = [[Domisian]] |doğum tarixi = 30.12.39 |doğum yeri = [[Fayl:Vexilloid of the Roman Empire.svg|25px]] [[Roma İmperiyası]]<br />[[Roma]] |vəfat tarixi = † 13.9.81 |vəfat yeri = [[Roma]] |dəfn yeri = [[Roma]] |sülalə = [[Flavi]] |həyat yoldaşı = Arresina Tertulla (64-5)<br />Marsia Furnilla (65) |uşağı = Yulia Flavi (qızı) |atası = Tit Flavi Vespasian |anası = Böyük Domisilla |vikianbar = }} '''Tit Flavi Vespasian''' ({{Dil-la|Titus Flavius Vespasianus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. Imperator olduqdan sonra tam adı [[Latın dili|lat.]]''Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus'' olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. {{ Sələf-xələf (Roma İmperiyası) | İMPERATOR = [[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit | ZAMAN = [[Flavilər sülaləsi]] | SƏLƏF = [[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]] | XƏLƏF = [[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]] }} == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 7bou9wwv4q7tkobl6yauxlz42szmdrv 8981390 8981387 2026-06-27T18:18:07Z Medineli92 148338 /* */ 8981390 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs |adı = |şəkil = Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg |vəzifə = X.Roma İmperatoru |bayraq = Labarum.svg |bayraq2 = Flag of Palaeologus Emperor - Libro del conosçimiento de todos los rregnos.svg |başlanğıc = [[Fayl:Spqrstone.jpg|120px]]<br />[[24 iyun]] [[79]] |son = [[13 sentyabr]] [[81]] |əvvəlki = [[Vespasian]] |sonrakı = [[Domisian]] |doğum tarixi = 30.12.39 |doğum yeri = [[Fayl:Vexilloid of the Roman Empire.svg|25px]] [[Roma İmperiyası]]<br />[[Roma]] |vəfat tarixi = † 13.9.81 |vəfat yeri = [[Roma]] |dəfn yeri = [[Roma]] |sülalə = [[Flavi]] |həyat yoldaşı = Arresina Tertulla (64-5)<br />Marsia Furnilla (65) |uşağı = Yulia Flavi (qızı) |atası = |anası = Böyük Domisilla |vikianbar = }} '''Tit Flavi Vespasian''' ({{Dil-la|Titus Flavius Vespasianus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. Imperator olduqdan sonra tam adı [[Latın dili|lat.]]''Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus'' olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. {{ Sələf-xələf (Roma İmperiyası) | İMPERATOR = [[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit | ZAMAN = [[Flavilər sülaləsi]] | SƏLƏF = [[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]] | XƏLƏF = [[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]] }} == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 122cckmqju6uatfe9skn22xj64vxvsy 8981411 8981390 2026-06-27T18:28:04Z Medineli92 148338 8981411 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit Flavi Vespasian''' ({{Dil-la|Titus Flavius Vespasianus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. Imperator olduqdan sonra tam adı [[Latın dili|lat.]]''Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus'' olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. {{ Sələf-xələf (Roma İmperiyası) | İMPERATOR = [[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit | ZAMAN = [[Flavilər sülaləsi]] | SƏLƏF = [[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]] | XƏLƏF = [[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]] }} == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] qjxdb3pkzcnl350ydas4phaotkdt6wr 8981413 8981411 2026-06-27T18:31:40Z Medineli92 148338 /* */ 8981413 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit Flavi Vespasian''' ({{Dil-la|Titus Flavius Vespasianus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. İmperator olduqdan sonra tam adı ''Tit Sezar divi Vespasiani fili Vespasian Avqust'' ({{dil-la|Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus}}) olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. {{ Sələf-xələf (Roma İmperiyası) | İMPERATOR = [[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit | ZAMAN = [[Flavilər sülaləsi]] | SƏLƏF = [[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]] | XƏLƏF = [[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]] }} == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 6yvnkn5rnnyjkn1voykjk0084j9a5iv 8981414 8981413 2026-06-27T18:33:37Z Medineli92 148338 /* */ 8981414 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit''' ({{Dil-la|Titus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. İmperator olduqdan sonra tam adı ''Tit Sezar divi Vespasiani fili Vespasian Avqust'' ({{dil-la|Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus}}) olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. {{ Sələf-xələf (Roma İmperiyası) | İMPERATOR = [[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit | ZAMAN = [[Flavilər sülaləsi]] | SƏLƏF = [[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]] | XƏLƏF = [[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]] }} == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] d1hjb0r07pdfj13qx76krrcvj44vz57 8981427 8981414 2026-06-27T18:45:28Z Medineli92 148338 8981427 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit''' ({{Dil-la|Titus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. İmperator olduqdan sonra tam adı ''Tit Sezar divi Vespasiani fili Vespasian Avqust'' ({{dil-la|Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus}}) olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. {{ Sələf-xələf (Roma İmperiyası) | İMPERATOR = [[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit | ZAMAN = [[Flavilər sülaləsi]] | SƏLƏF = [[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]] | XƏLƏF = [[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]] }} == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] == İstinadlar == ry3mqvy4hvxacey4p9p840nyqgmf97a 8981428 8981427 2026-06-27T18:46:23Z Medineli92 148338 /* Ölümü */ 8981428 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit''' ({{Dil-la|Titus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. İmperator olduqdan sonra tam adı ''Tit Sezar divi Vespasiani fili Vespasian Avqust'' ({{dil-la|Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus}}) olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). {{Roma imperatorları}} [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] == İstinadlar == 91j19ht5kqicitt1ukj3y3zrz98qe2i 8981429 8981428 2026-06-27T18:49:11Z Medineli92 148338 /* Mənbə */ 8981429 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit''' ({{Dil-la|Titus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. İmperator olduqdan sonra tam adı ''Tit Sezar divi Vespasiani fili Vespasian Avqust'' ({{dil-la|Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus}}) olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] == İstinadlar == 03d5t542q1jatsth1xkha8dcv0rxf9u 8981430 8981429 2026-06-27T18:50:24Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981430 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit''' ({{Dil-la|Titus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. İmperator olduqdan sonra tam adı ''Tit Sezar divi Vespasiani fili Vespasian Avqust'' ({{dil-la|Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus}}) olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] == İstinadlar == <references /> {{Sələf-xələf (Roma İmperiyası)|İMPERATOR=[[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit|ZAMAN=[[Flavilər sülaləsi]]|SƏLƏF=[[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]]|XƏLƏF=[[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]]}} {{Roma imperatorları}} n8b7mfkxyum0ncapkb37ou71pzcbzxu 8981432 8981430 2026-06-27T18:50:59Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981432 wikitext text/x-wiki {{adaş|Tit}} {{Vəzifəli şəxs}} '''Tit''' ({{Dil-la|Titus}}; {{DVTY}}) — [[Flavilər sülaləsi]]nə aid, atası [[Vespasian]]dan sonra sayca ikinci olan [[24 iyun]] [[79]]-cu ildən ölüm gününə qədər olan Roma imperatorudur. İmperator olduqdan sonra tam adı ''Tit Sezar divi Vespasiani fili Vespasian Avqust'' ({{dil-la|Titus Caesar divi Vespasiani filius Vespasianus Augustus}}) olmuşdur. İmperatorluğa qədər Tit Yerusəlim məbədinin talan edilib dağıdılması ilə sona yetən yəhudi müharibəsində baş komandan olmuşdur. Bu qələbəsinə görə zəfər yürüşünə və zəfər tağına layiq görülmüşdür. Tit müharibədən əldə etdiyi qənimət hesabına [[Kolizey]] in tikintisini sona çatdırır. == Həyatı == Ailənin böyük oğlu olan Tit [[Vespasian]]ın ailəsində [[30 dekabr]] [[39]] cu ildə [[Roma]]da dünyaya gəlmişdir. Tit Flavia Domitilla adında bacıya və Domisian adında bir qardaşa malik olmuşdur. Atası əslən adi bir Sabinalı olub Imperator Klavdinin zamanında cəngavər rütbəsinə layiq görülmüşdür. [[Klavdi]] və [[Neron]]un saray mühitində tərbiyə aldıqdan sonra Tit hərbi xidmətə Almaniya vä Britaniyada başlayaraq, sonradan kvesterə qədər yuksəlir. [[Neron]] atası Vespasianı Fələstinə qiyamçı yəhudilərin üstünə göndərdikdə Tit də onu müşayiət edir. fələstində xeyli hərbi təcrübəyə yiyələnən Tit imperator [[Qalba]] öldürüldükdən sonra incə siyasət işlətməklə Suriya valisi Musianı tərəfinə çəkərək atası Vespasianın imperator olmasına çalışır və nail olur. == Yəhudi müharibəsi == [[Fayl:Arco_de_Tito.jpg|left|200 px|thumb|Romadakı [[Tit Zəfər Tağı]]]] İmperator taxtına haqqını tanımaq üçün Romaya dönən [[Vespasian]] [[Fələstin]]dəki baş komandanlığı Titə tapşırır. Nəticə etibarilə Tit qəddar və vəhşicəsinə [[Yerusəlim]]i talan edib və böyük qənimətlə zəfər yürüşü üçün Romaya döndükdən sonra Vespasianın imperatorluğuna ortaq olur. Şərəfinə [[Tit Zəfər Tağı|Tit Tağın]]ın təməli qoyulur ki, sonralar İmperator [[Domisian]] tərəfindən inşası başa çatdırılır. Üzərində bu sətirlər həkk olunmuşdur:[[Latın dili|lat.]] ''Senatus / populusque romanus / divo Tito divi Vespasiani f(ilio) / Vespasiano Augusto'' (Senat və Roma xalqından ilahi Vespasianın oğlu ilahi Titə, İmperator Vespasian). == İmperatorluğu == [[23 iyun]] [[79]]-cu ildə Vespasian öldükdən sonra ictimai rəyin əksinə olaraq Tit imperator olur. Xalqən rəğbətini qazanmaq məqsədilə təmtaraqla tikililər inşa etdirir və ehtiraslı oyunlar təşkil edir. Onun zamanında böyük vəsait hesabına Flavi amfiteatrı — [[Kolizey]] istifadəyə verilir. [[Vezuvi]] vulkanının püskürməsindən böyük ziyan çəkən Romanın bərpasına və fəlakətdən ziyan çəkənlərə göstərilən yardımlar dövlət xəzinəsini tamam boşaltmış olur. Senat onu ən yaxşı imperator hesab edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə imperator və senat arasında ziddiyətin olmaması ilə xarakterizə olunur. Roma tarixçisi və səlnaməçisi Qay Sveton ([[latın dili|lat.]] ''Gaius Suetonius Tranquillus'') onun haqqında belə yazırdı: "Bütün gün ərzində heç bir xeyirxah iş görmədiyinə görə Tit deyərmiş: "Dostlar mən günümü boş yerə sərf etmişəm!"". == Ölümü == [[81]]-ci ilin yayında Romada yüzgünlük oyunlardan sonra özünə qapanaraq [[13 sentyabr]] [[81]]-ci ildə hakimiyyətə gəlməsindən 26 ay sonra ata yurdu Sabinaya gedərkən yolüstü xəstələnərək qızdırmadan iki il öncə atasının vəfat etdiyi iqamətgahda [[Akva Kotilia]] adlanan yerdə vəfat edir. Onun yerini [[Domisian]] tutmuş olur. == Mənbə == * Brian W. Jones: The Emperor Titus. Croom Helm, London 1984, ISBN 0-7099-1430-X (grundlegend für die Beschäftigung mit der Regierungszeit des Titus). [[Kateqoriya:Roma imperatorları]] [[Kateqoriya:Qədim Roma sərkərdələri]] [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] === İstinadlar === <references /> {{Sələf-xələf (Roma İmperiyası)|İMPERATOR=[[Fayl:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 03 (Titus).jpg|50 px]]<br />Tit|ZAMAN=[[Flavilər sülaləsi]]|SƏLƏF=[[Fayl:Vespasianus01 pushkin edit.png|50 px]]<br />[[Vespasian]]|XƏLƏF=[[Fayl:Bust Domitian Musei Capitolini MC1156.jpg|50 px]]<br />[[Domisian]]}} {{Roma imperatorları}} m2u78gpqesk445wnzy2143zo7l6ytks GMO 0 101980 8981286 8916820 2026-06-27T17:43:12Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981286 wikitext text/x-wiki '''GMO''' - (Genetik Modifikasiya olunmuş Orqanizm) [[genetika]] mühəndisliyi metodları istifadə olunaraq genetik materiyalı dəyişdirilmiş orqanizmlərə verilən addır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://customs.gov.az/az/nkq53.html |access-date=2015-02-13 |archive-date=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022141751/https://customs.gov.az/az/nkq53.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://fhn.gov.az/newspaper/?type=view_news&news_id=1268 |access-date=2015-02-13 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602000555/https://fhn.gov.az/newspaper/?type=view_news&news_id=1268 |url-status=live }}</ref> Bəzi qaynaqlarda GDO, Genetikası Dəyişdirilmiş Orqanizm də adlandırılır. GMOlar qida, dərman istehsalında və elmi tədqiqatlarda geniş istifadə olunmaqdadır. Dünyada xüsusilə GMO istifadə olunaraq istehsal olunan qidaya yanaşma birmənalı deyildir. GMOnun [[ekologiya]], insan sağlığı və iqtisadiyyata potensial zərərləri haqqında qızğın müzakirələr getməkdədir. Transgen orqanizm GMO-nun bir növü olub tamamilə başqa bioloji növlərdən [[gen]] və ya genlərin köçürülməsi yolu ilə əldə olunmuş orqanizmlər nəzərdə tutulur. GMO canlının öz DNTsində dəyişikliklər əmələ gətirmək yolu ilə də əldə oluna bilər. == Tarix == 1976-ci ildə dünyanın ilk genetik mühəndisliyi şirkəti Genentech qurulmuşdur. Bir il sonra şirkət insan zülalı, somtostatini E.coli [[Bakteriyalar|bakteriya]]sı vasitəsilə istehsal etməyə başlamışdır. 1978-də isə şirkət insan [[insulin]] hormonunu genetik işləyərək eyni bakteriyada istehsal etmişdir. Bu maddə humulin ticari adı ilə 1982-də [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) tərəfindən təsdiq olunaraq bazara çıxarılmışdır. 1987-ci ildə genetik olaraq işlənmiş ''Pseudomonas syringae'' bakteriyasının Kaliforniyada çiyələk və kartof tarlalarına tətbiq olunmasıyla ilk GMO xarici mühitə buraxılmış oldu. 1988-də ilk insan antitelləri bir bitkidə istehsal olundu. İlk GMO mikroorqanizm 1973-cü ildə, siçan isə bir il sonra əldə olunmuşdur.<ref>{{cite web|url=http://sitn.hms.harvard.edu/flash/2015/from-corgis-to-corn-a-brief-look-at-the-long-history-of-gmo-technology/|title=From Corgis to Corn: A Brief Look at the Long History of GMO Technology|work=Harvard Universiteti jurnalı|access-date=2016-08-26|archive-date=2022-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327173054/https://sitn.hms.harvard.edu/flash/2015/from-corgis-to-corn-a-brief-look-at-the-long-history-of-gmo-technology/|url-status=live}}</ref> == İstifadəsi == GMOlar biologiya və tibb sahəsindəki elmi tədqiqatlarda, dərman istehsalında, kənd təsərrüfatında və ekologiya sahəsində geniş istifadə olunmaqdadır. GMO [[mikroorqanizmlər]] istehsalat sənayesində xüsusilə tibbdə istifadə olunan saflaşdırılmış farmaseptik insan züllalarının əldə olunmasında geniş istifadə olunmaqdadır. Bunların ilk və ən məşhur örnəyi genetik dəyişdirilmiş bakteriyalardan əldə olunan [[insulin]] hormonudur. GMO mikroorqanizmlər qida istehsalından istifadə olunan fermentlərin istehsalında da geniş istifadə olunur. Bunların arasında bakteriyadan əldə olunaraq nişastanı bəsit şəkərlərə çevirən alfa-amilaz, pendir emalında istifadə olunan, süd zülallarını çökdürən kimozin, kif və ya bakteriyalardan əldə olunan pektinesteraz, meyvə şirələrinin şəffaflığını artıran fermentləri saymaq olar.<ref>Panesar, Pamit et al. (2010) Enzymes in Food Processing: Fundamentals and Potential Applications, Chapter 10, I K International Publishing House, ISBN 978-93-80026-33-6</ref> GMOların ətrafında, xüsusilə qida olaraq istifadəsi mövzusunda dünyada qızğın mübahisə getməkdədir. Üzərində anlaşmazlıq olan əsas məsələlər, GMO qidanın müvafiq şəkildə etiketlənməsi, dövlət tənziminin bu işdə rolu, GMO məhsullarının insan sağlığı və ətraf mühit üzərindəki təsiri, [[pestisid]] müqaviməti, aqronomiya və dünya əhalisini qida ilə təmin etmə prosesinə təsiri ətrafında cəmləşir. == Nizamlama == GMO və məhsullarının elmi araşdırma laboratoriyasından çıxarılması, kütləvi istehsalı prosesinin [[Qanun (hüquq)|qanun]]i tənzimi ölkədən ölkəyə böyük fərqliliklər göstərir. ABŞ, Kanada, Livan və [[Misir]] kimi ölkələrdə GMO digər məhsullardan xüsusi olaraq fərqləndirilmir. Bu ölkələrdə istehsal üçün nəzərdə tutulan yeni məhsul ''əsaslı ekvivalentlik'' (substantial equivalence) prinsipinə görə dəyərləndirilir. Buna görə yeni sort orqanizm əldə olunduğu metodologiyaya görə deyil, məhsulda bənzərinə görə yenilik baxımından dəyərləndirilir. Orqanizmin GMO olub olmadığı deyil, ondan emal olunan məhsulun bənzərinə nisbətlə əhəmiyyətli dərəcədə yeni xassə əldə edib edilmədiyi kriteriyasına baxılır. Buna görə də, bu ölkələrdə GMO-ya spesifik qadağa və qanunlar yoxdur. Dünyanın bir çox ölkəsində isə GMO-nun idxal və istehsalatına qismən, yaxud tam qadağa və məhdudiyyətlər mövcuddur. === Meksika === [[Meksika]] Senatı 2005-ci ildə bu ölkənin Elmlər Akademiyasının razılığı ilə GM [[pambıq]] və [[Soya|soya lobyasının]] istehsal və satışına icazə verən qanun qəbul etmişdir. Qanuna əsasən bütün GM məhsulları Meksika Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən göstərilən qaydalar əsasında müvafiq şəkildə etiketlənməlidir.<ref>Mexico approves planting and sale of GM crops. [http://www.scidev.net/global/gm/news/mexico-approves-planting-and-sale-of-gm-crops.html SciDev.net] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160201222909/http://www.scidev.net/global/gm/news/mexico-approves-planting-and-sale-of-gm-crops.html |date=2016-02-01 }}</ref> Təkamül nöqteyi nəzərdən Meksika qarğıdalı bitkisinin bioçeşidlilik mərkəzidir. GM qarğıdalının yerli sortlara mənfi təsir göstərə biləcəyi ehtimalı əsasında 2013-cu ildə ölkənin cavabdeh orqanlarına (SAGARPA və SEMARNAT) yeni GM qarğıdalı sortlarının icazəsinə müvəqqəti qadağa qoyulması tapşırılmışdır.<ref name=reu>{{cite news|author1=David Alire Garcia|title=Past and future collide as Mexico fights over GMO corn|url=http://www.reuters.com/article/2013/11/12/us-mexico-corn-idUSBRE9AB11Q20131112|accessdate=9 September 2015|work=Reuters|date=12 November 2013|archive-date=10 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010073942/http://www.reuters.com/article/2013/11/12/us-mexico-corn-idUSBRE9AB11Q20131112|url-status=dead}}</ref> === Azərbaycan === Respublikanın qanunvericiliyinə görə: "Azərbaycan Respublikasının ərazisinə genetik modifikasiya olunmuş bitkilərin genetik materiallarının gətirilməsi, rayonlaşdırılması və dövlət reyestrinə daxil edilməsi qadağandır."<ref>“Mədəni bitkilərin genetik ehtiyatlarının mühafizəsi və səmərəli istifadəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Molekulyar biologiya]] * [[Polimeraz zəncir reaksiyası]] * [[Genetik mühəndisliyi]] * [[Transgen bitkilər]] [[Kateqoriya:Kənd təsərrüfatı]] [[Kateqoriya:Qida sənayesi]] [[Kateqoriya:Genetika]] [[Kateqoriya:Biologiya]] [[Kateqoriya:Biotexnologiya]] [[Kateqoriya:Ətraf mühitin mühafizəsi]] [[Kateqoriya:Molekulyar biologiya]] [[Kateqoriya:Bioetika]] 7o3pl65e32r3zz76s474gjoiuqbjn4l Mor dili 0 104323 8981613 5032951 2026-06-28T07:40:54Z Araz Yaquboglu 17991 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981613 wikitext text/x-wiki {{dil məlumat qutusu}} '''Mor dili''' — [[Mali]]də [[Mor qəbiləsi]]nin danışdığı dil. == Mənbə == * '''Hamlet Qocayev''', ''"Afrikada gördüklərim"'', Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 4. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Mali]] [[Kateqoriya:Dillər]] mx3djnblxc0zkniem228xh8vbc37gh7 8981614 8981613 2026-06-28T07:41:16Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +3 kateqoriya 8981614 wikitext text/x-wiki {{dil məlumat qutusu}} '''Mor dili''' — [[Mali]]də [[Mor qəbiləsi]]nin danışdığı dil. == Mənbə == * '''Hamlet Qocayev''', ''"Afrikada gördüklərim"'', Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 4. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Mali]] [[Kateqoriya:Dillər]] [[Kateqoriya:Benin dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] blkssuzzedndvl7bwizbu13dlgfv1rm 8981615 8981614 2026-06-28T07:41:25Z Araz Yaquboglu 17991 [[Kateqoriya:Dillər]] silindi 8981615 wikitext text/x-wiki {{dil məlumat qutusu}} '''Mor dili''' — [[Mali]]də [[Mor qəbiləsi]]nin danışdığı dil. == Mənbə == * '''Hamlet Qocayev''', ''"Afrikada gördüklərim"'', Bakı, "Azərnəşr", 1986, səh. 4. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Mali]] [[Kateqoriya:Benin dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] cmmw3xqg7f6otb3tt71x6kouit2msy7 Sifət (qrammatika) 0 106937 8981412 8906313 2026-06-27T18:28:41Z Qədir 136647 [[Special:Contributions/~2025-41512-95|~2025-41512-95]] ([[User talk:~2025-41512-95|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş [[Special:Diff/8412491|8412491]] nömrəli redaktə geri qaytarıldı, test məqsədli dəyişiklik 8981412 wikitext text/x-wiki {{digər məna}} '''Sifət''' — əlamət və keyfiyyətini bildirən əsas nitq hissəsi.<ref>Ş. Sadıq, E. Nəcəfov, A. Əsədov. Azərbaycan dili. Dərs vəsaiti. Bakı:Çaşıoğlu, 2009. — 272 s.</ref> Sifət ''necə?'' ''nə cür?'' ''hansı?'' suallarından birinə cavab verir. Sifətlər əsasən əşyanın əlamətini, keyfiyyətini və rəngini təyin edir. Əlamət dedikdə, əşyanın zahiri görkəmi, keyfiyyət dedikdə isə onun daxili xüsusiyyəti nəzərdə tutulur. Əşyanın rəngi də onun əlamətlərindən biridir. Sifət həmişə [[İsim|ismə]] aid olur, [[isim]]dən əvvəl gəlir, [[cümlə]]də ən çox [[təyin]] və [[Xəbər (qrammatika)|xəbər]] vəzifəsində işlənir. Ancaq isimləşdikdə [[mübtəda]] və [[tamamlıq]] vəzifəsində də işlənir. == Sifətin məna növləri == * Əlamət (xarici xüsusiyyətlər) bildirənlər: kök, arıq, gözəl və s. * Keyfiyyət (daxili xüsusiyyətlər) bildirənlər: paxıl, təmizqəlbli və s. * Forma bildirənlər: uzun, qalın, düz və s. * Həcm bildirənlər: dar, iri, kiçik və s. * Dad bildirənlər: turş, acı, şirin və s. * Rəng bildirənlər: ağ, qəhvəyi, yaşıl və s. == Sifətin quruluşca növləri == Sifət quruluşca sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur. === Sadə sifətlər === Sadə sifətlər bir kökdən və ya kök və qrammatik şəkilçidən ibarət olur: qara, yaşıl, pis, yaxşı, uzun, qısa, hündür, alçaq, gözəl, kifir və s. Azaltma və çoxaltma dərəcəsi yaradan şəkilçilər leksik şəkilçilərdir. === Düzəltmə sifətlər === Düzəltmə sifətlər, əsasən, isimlərə və feillərə leksik şəkilçilər artırmaqla düzəlir. Bu baxımdan düzəltmə sifətlər isimdən yaranan sifətlər və feildən yaranan sifətlər olmaqla iki yerə bölünür. ==== İsimdən düzələn sifətlər ==== Bu növ düzəltmə sifətlər isimlərə aşağıdakı leksik şəkilçiləri artırmaqla düzəlir: • — lı⁴: maraq-lı (dərs), tərbiyə-li (uşaq), su-lu (xörək), ütü-lü (paltar) və s. * — sız<sup>4</sup>: dad-sız (meyvə), bilik-siz (tələbə), ot-suz (yer), güc-süz (uşaq) və s. * — cıl⁴: zarafat-cıl (oğlan), iş-cil (adam), söhbət-cil (qonşu), qohum-cul (kişi), ölüm-cül (yara) və s. * — dakı<sup>2</sup>: kitab-dakı (şəkillər), həyət-dəki (ağac) və s. * — ı<sup>4</sup>: badam-ı (göz), çərkəz-i (papaq), armud-u (stəkan), gümüş-ü (saç) və s. Sonu saitlə bitən sözlərdə bu şəkilçi —yı və —yi şəklində işlənir: xurma-yı (saç), qəhvə-yi (rəng) və s. * — i (— vi): Yalnız ərəb və fars mənşəli sözlərə qoşulan bu alınma şəkilçi ahəng qanununa tabe olmur və bir cür yazılan şəkilçidir: tarix-i (hadisə), dövr-i (mətbuat), daxil-i (siyasət), dairə-vi (masa), ailə-vi (dostluq) və s. * — kı, — ki, — kü: qabaq-kı (sıra), çoxdan-kı (əhvalat), axşam-kı (söhbət), dünən-ki (külək), bildir-ki (hadisə), bu gün-kü (xəbər) və s. Misallardan göründüyü kimi, bu şəkilçi, əsasən, zərflərdən sifət düzəldir. * — lıq<sup>4</sup>: ay-lıq (maaş), il-lik (plan), don-luq (parça), üz-lük (daş) və s. Bu şəkilçilərdən —lı4 və —sız4 antonim şəkilçiləridir: yağ-lı — yağ-sız (ət), duz-Iu — duz-suz (xörək), ağıl-lı — ağıl-sız (insan) və s. * — ı<sup>4</sup>, — lıq<sup>4</sup>, — ı<sup>4</sup> şəkilçiləri isə həm də isim düzəltdiyi üçün omonim şəkilçilərdir: Sultan-lıq — isim, ağıl-lı (uşaq) — sifət; yaxşı-lıq — isim, qurban-lıq (qoç) — sifət; yaz-ı — isim, palıd-ı (rəng) — sifət və s. Qeyd: Sifət düzəldən —lı şəkilçisi qoşulduğu sözün son samitindən asılı olaraq [— rı⁴], [— nı⁴], [— dı⁴] şəklində tələffüz olunur. Məsələn: qarlı [qarrı], dadlı[daddı], buludlu [bulutdu] və s. ==== Feildən düzələn sifətlər ==== Aşağıdakı leksik şəkilçilərin köməyi ilə feil köklərindən sifət düzəlir: * —ağan (—əyən): qaç-ağan (at), gül-əyən (uşaq) və s. Ağla-ğan (körpə) düzəltmə sifəti də bu şəkilçinin köməyi ilə düzəlmişdir. Burada feil kökü saitlə bitdiyi üçün şəkilçidəki birinci sait səs düşmüşdür. * —qan (--qan, —kən): çalış-qan (şagird), dalaş-qan (uşaq), sürüş-kən (yer), döyüş-kən (əsgər) və s. Deyingən (qoca) düzəltmə sifəti də bu şəkilçinin köməyi ilə düzləmişdir. Bu sözdə feil cingiltili samitlə bitdiyi üçün şəkilçinin ilk samiti də kar yox, cingiltili samitdir. * —ğın<sup>4</sup> (--ğın, —gin, —ğun, —gün). Bu şəkilçi sonu cingiltili samitlə bitən feil köklərinə qoşulur: az-ğın (düşmən), dal-ğın (baxış), gər-gin (iş), əz-gin (sifət), sol-ğun (çiçək), yor-ğun (adam), süz-gün (baxış), düz-gün (cavab) və s. * —qın<sup>4</sup> (—qın, —kin, —qun, —kün): Yuxarıdakı şəkilçinin variantı olan bu şəkilçi sonu kar samitlə bitən feil köklərinə qoşulur: sat-qın (adam), kəs-kin (söz), bit-kin (fıkir), coş-qun (dəniz), tut-qun (hava), küs-kün (baxış), öt-kün (söz) və s. * —ıq<sup>4</sup> (—ıq, —ik, --uq, --ük) aç-ıq (qapı), əz-ik (paltar), yan-ıq (çörək), uç-uq (ev), sök-ük (divar), soyu-q (su), çürü-k (meyvə), böyü-k (usaq) və s. * —ıcı<sup>4</sup>: qır-ıcı (təyyarə), keç-ici (xəstəlik), qur-ucu (əllər), öldür-ücü (gülüş). * —aq (—aq, —ək): qorx-aq (adam), ürk-ək (at), parla-q (saç), titrə-k (səs) və s. * —unc, ünc: qorx-unc (hadisə), gül-ünc (iş) və s. Qeyd 1: Feildən sifət düzəldən bu şəkilçilərdən —qın, —ğın şəkilçiləri bəzi isimlər də düzəldir. Məsələn: bas-qın, yan-ğın, qır-ğın, sür-gün və s. Qeyd 2: —ıq və —aq şəkilçiləri həm də feildən isim düzəldir: bacar-ıq, bil-ik, yat-aq, sanc-aq, və s. Bu şəkilçilər omonim şəkilçilər sayılır. Qeyd 3: —kan, —kin, —kün şəkilçilərinin ilk samiti tələffüzdə cingiltili tələffüz olunur. Məsələn: sürüşkən — [sürüşgən], kəskin —[kəsgin], ötkün — [ötgün] və s. Mürəkkəb sifətlər isə sintaktik yolla əmələ gəlir: # Bir sadə bir düzəltmə sifətin birləşməsi ilə (bitişik yazılır); # Hər iki düzəltmə sifətin birləşməsi ilə; açıqürəkli (bitişik yazılır); # Əks mənalı sifətlərin birləşməsi ilə (defislə yazılır); # Eyni sözün təkrarı ilə (defislə yazılır). Məsələn: dadlı—dadlı; # Sifətlə başqa bir nitq hissəsinin birləşməsi ilə (bitişik yazılır). Məsələn: acgöz; # --bə bitiştiricisinin köməyi ilə (bitişik yazılır). Məsələn: rəngbərəng, üzbəüz. # Birtərəfi ayrılıqda işlənə bilməyən sözlərin köməyi ilə: kələ-kötür, əzik-üzük. == Sifətin dərəcələri == Sifəti başqa nitq hissələrindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərindən biri onun dərəcələridir. Müxtəlif əlamət, keyfiyyət dəyişmələrini ifadə etmək üçün sifətlərin düşdüyü şəkillərə sifətin müqayisə dərəcələri deyilir. Sifətin müqayisə dərəcələri aşağıdakılardır: === Adi dərəcə === Əlamətin normada olduğunu bildirən dərəcə adi dərəcə adlanır. O, bütün dərəcələrə meyar hesab olunur Məsələn: böyük, kiçik, enli, çalışqan. === Azaltma dərəcəsi === Əlamətin və keyfiyyətin adi dərəcədən nisbətən az olduğunu bildirən dərəcədir. Məsələn: ağımtıl, uzunsov, qarayanız, gödərək, qaraşın. 2 üsul ilə düzəlir morfoloji və sintaktik üsulla. === Çoxaltma dərəcəsi === Əlamətin və ya keyfiyyətin normadan çox olduğunu bildirir. 2 üsul ilə düzəlir morfoloji və sintaktik. Məsələn: xırdaca, zil qara, ağappaq. == Sifətin cümlədə rolu == === Sifətin cümlədə rolu və morfoloji təhlil qaydası === Sifətlər cümlədə ən çox təyin olur. Xəbərlik şəkilçisi qəbul etdikdə isə istər isimləşmiş sifətlər, istərsə də isimləşməmiş sifətlər cümlədə xəbər olur. Məsələn: Bu oğlan çox igiddir (adi sifət). O, keçən ay onlarla ermənini məhv edən igiddir (isimləşmiş sifət). İsimləşmiş digər sifətlər isə cümlədə, bir qayda olaraq, mübtəda və tamamlıq olur. {{Nitq hissələri}} == İstinadlar == [[Kateqoriya:Nitq hissələri]] [[Kateqoriya:Dil]] 9e86s06it0issek7zo79hck1hp0dv7b Cimcimax 0 108838 8981242 8181588 2026-06-27T17:37:17Z Moses 216107 8981242 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |ad = Cimcimax |xəritə = |xəritə miqyas = |xəritə məlumat = |xəritə1 = |xəritə1 miqyas = |xəritə1 məlumat = |xəritə2 = |xəritə2 miqyas = |xəritə2 məlumat = |ərazi = |əhali = |əhali_il = |əhali sıxlığı = |yüksəklik = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lat_hem = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |lon_hem = |poçt kodu = |ölkə = Azərbaycan |bölgə = |rayon = Zaqatala rayonu |şəhər = |qəsəbə = |kənd nümayəndəsi = |bələdiyyə başçısı = |rəsmi_saytı = }} '''Cimcimax''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Zaqatala rayonu]]nun inzibati ərazi vahidində yerləşən [[kənd]]. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Qax-Zaqatala zonasında cim-cimax/cimcimey sözü "bataqlıq" mənasında işlənir. Kəndin adı onun coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır.<ref>Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti. 2 cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 174.</ref> == Əhalisi == Əhalinin əsas məşğuliyyəti taxılçılıq, tütünçülük, fındıqçılıq, tərəvəzçilik, bağçılıq, arıçılıq və maldarlıqdır. ==İstinadlar== {{İstinad siyahısı}} {{Zaqatala rayonunun yaşayış məntəqələri}} {{Zaqatala rayonu-qaralama}} {{kənd-qaralama}} [[Kateqoriya:Zaqatala rayonunun kəndləri]] 1pslr08gu7pfmnm4snczoijr2u195hl 8981243 8981242 2026-06-27T17:38:13Z Moses 216107 /* */ 8981243 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |rayon = Zaqatala rayonu }} '''Cimcimax''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nın [[Zaqatala rayonu]]nun inzibati ərazi vahidində yerləşən [[kənd]]. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Qax-Zaqatala zonasında cim-cimax/cimcimey sözü "bataqlıq" mənasında işlənir. Kəndin adı onun coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır.<ref>Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti. 2 cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 174.</ref> == Əhalisi == Əhalinin əsas məşğuliyyəti taxılçılıq, tütünçülük, fındıqçılıq, tərəvəzçilik, bağçılıq, arıçılıq və maldarlıqdır. ==İstinadlar== {{İstinad siyahısı}} {{Zaqatala rayonunun yaşayış məntəqələri}} {{Zaqatala rayonu-qaralama}} {{kənd-qaralama}} [[Kateqoriya:Zaqatala rayonunun kəndləri]] phzmgkgcxt568nehaiwzorszysavz94 Azərbaycan-Özbəkistan futbol matçlarının siyahısı 0 111333 8981425 8498949 2026-06-27T18:41:57Z ~2026-33422-01 347127 /* Kişilər */ 8981425 wikitext text/x-wiki == Kişilər == === Əsas milli komanda === #24.04.1998 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 2:1 #18.08.1999 [[Səmərqənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 5:1 #15.02.2001 [[Albena]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 2:1 #21.08.2002 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 2:0 #28.05.2004 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 3:1 #07.02.2007 [[Karşi]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 0:0 #07.03.2007 [[Çimkənd]] BT Özbəkistan – Azərbaycan 0:1 #01.02.2009 [[Dubay]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 1:1 #02.02.2013 [[Dubay]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 0:0 #20.08.2014 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 0:0 === U-21 === [[Şəkil:Azerbaijan-Uzbekistan.jpg|350px|thumb|right|2009 Azərbaycan-Özbəkistan]] #27.05.2021 [[Kiyev]], [[Ukrayna]] [[Valeriy Lobanovskiy Turniri|BT]] Azərbaycan – Özbəkistan 0:1 #05.06.2022 [[Bakı]] YO Azərbaycan (U-20) – Özbəkistan (U-20) 3:2 #07.06.2022 [[Bakı]] YO Azərbaycan (U-20) – Özbəkistan (U-20) 0:0 === U-19 === #10.01.2010 [[Sankt-Peterburq]] [[Valentin Qranatkin kuboku|BT]] Özbəkistan – Azərbaycan 1:1, pen. 3:4 #21.07.2011 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 3:1 #14.10.2023 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 3:0 #16.10.2023 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 4:0 #09.10.2025 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 0:0 #12.10.2025 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan -:- === U-17 === #12.06.2011 [[Bakı]] [[Caspian Cup|BT]] Azərbaycan – Özbəkistan 4:2 #25.01.2015 [[Antalya]] YO Azərbaycan – Özbəkistan (U-20) 1:3 #26.07.2022 [[Qəbələ]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 2:2 #29.07.2022 [[Qəbələ]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 0:3 #14.08.2022 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan (U-16) – Azərbaycan (U-16) 4:0 #17.08.2022 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan (U-16) – Azərbaycan (U-16) 0:0 #27.05.2023 [[Bakı]] YO Azərbaycan (U-16) – Özbəkistan (U-16) 0:3 #29.05.2023 [[Bakı]] YO Azərbaycan (U-16) – Özbəkistan (U-16) 0:5 #25.04.2024 [[Minsk]], [[Belarus]] [[UEFA İnkişaf Turniri|BT]] Özbəkistan-Azərbaycan 2:0 21.02.2025 [[Minsk]], [[Belarus]] [[İnkişaf kuboku|BT]] Özbəkitan – Azərbaycan 2:1 #20.02.2026 [[BT|İnkişaf turniri]], [[Minsk]], [[Belarus]] YO Azərbaycan (U-18) – Özbəkistan (U-18) 1:3 === Klublar === *"Birlik kuboku" **18.01.2006 [[Moskva]] - "Neftçi" – "Paxtakor" 0:0, p.4:2 **27.01.2008 [[Sankt-Peterburq]] - "Xəzər Lənkəran"–"Paxtakor" 4:3 #01.02.2012 [[Antalya]], [[Türkiyə]], BT, Paxtakor – Neftçi 0:3 #11.01.2017 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Neftçi – Nasaf 0:1 #16.01.2017 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Sumqayıt – Nasaf 0:1 #24.07.2017 [[Kartepe]], [[Türkiyə]] YO Səbail - Paxtakor 1:4 #18.01.2019 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Keşlə – Özbəkistan (U-23) 0:0 #12.01.2025 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Turan Tovuz – Paxtakor 0:2 #12.01.2026 [[Antalya]], [[Türkiyə]], YO, Qarabağ – Neftçi Fərqanə 5:0 #27.06.2026 [[Bolu]], [[Türkiyə]], YO, Zirə – Navbaxor 1:3 == Qadınlar == === Əsas milli komanda === === U-21 === === U-19 === #15.07.2016 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 2:1 #17.07.2016 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 0:2 #03.05.2017 [[Özbəkistan]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 0:0 #05.05.2017 [[Özbəkistan]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 2:0 #04.02.2026 [[Daşkənd]], [[Özbəkistan]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 2:3 #07.02.2026 [[Daşkənd]], [[Özbəkistan]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 4:0 === U-17 === === Klublar === == Futzal == === Əsas milli komanda === #03.12.2014 [[Daşkənd]] BT Özbəkistan – Azərbaycan 3:6 #16.08.2016 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 3:3 #17.08.2016 [[Daşkənd]] YO Özbəkistan – Azərbaycan 2:6 #21.01.2020 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 2:3 #22.01.2020 [[Bakı]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 4:3 #06.11.2025 [[Ər-Riyad]], [[Səudiyyə Ərəbistanı]] [[İslam Həmrəyliyi Oyunları|BT]] Azərbaycan - Özbəkistan 2:13 == Çimərlik futbolu == === Əsas milli komanda === #21.03.2015 [[Dubay]], [[BƏƏ]] YO Azərbaycan – Özbəkistan 3:2 {{Azərbaycanın futbol matçlarının siyahıları}} [[Kateqoriya:Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri|futbol matçları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın futbol matçları|Özbəkistan]] [[Kateqoriya:Özbəkistanın futbol matçları|Azərbaycan]] 9evhk3mlu8vwwlpt06arx5j0ysjva12 Avstriya-Azərbaycan futbol matçlarının siyahısı 0 111372 8981136 8954318 2026-06-27T13:25:25Z ~2026-33422-01 347127 /* Kişilər */ 8981136 wikitext text/x-wiki '''Avstriya-Azərbaycan futbol matçlarının siyahısı''' — Avstriya və Azərbaycanın kişi və qadın futbol komandaları arasında keçirilmiş oyunlar. == Kişilər == === Əsas milli komanda === [[Fayl:Aserbaidschanische Fußballnationalmannschaft 2010-10-08 (02).jpg|350px|thumb|right|08.10.2010 [[Vyana]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 3:0]] #08.09.2004 [[Vyana]] DÇSO Avstriya – Azərbaycan 2:0 #07.08.2005 [[Bakı]] DÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:0 #08.10.2010 [[Vyana]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 3:0 #07.11.2011 [[Bakı]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 1:4 #24.03.2022 [[Lins]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 4:1 #16.10.2022 [[Bakı]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:1 === U-21 === #07.09.2004 [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 3:0 #06.09.2005 [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:0 #10.10.2009 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 1:2 #18.11.2009 [[Viner-Noydorf]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 4:0 #04.09.2015 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:2 #09.10.2015 [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 7:0 #07.09.2021 [[Rid-İnkrays]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 6:0 #12.11.2021 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:3 === U-19 === #06.10.2016 [[Vilnüs]], [[Litva]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 4:1 === U-17 === #27.10.2016 [[Rumıniya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 3:1 === U-16 === #24.10.1998 [[Zalfelden]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 1:1 === Klublar === #08.08.1995 [[Gəncə]], [[Azərbaycan]] UEFA Kub. Kəpəz – Austriya 0:4 #22.08.1995 [[Vyana]], [[Avstriya]] UEFA Kub. Austriya – Kəpəz 5:1 #20.07.2004 [[Bregenz]], [[Avstriya]] UEFA İK Bregenz – Xəzər Universiteti 0:3 #27.07.2004 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA İK Xəzər Universiteti – Bregenz 2:1 #19.07.2007 [[Rid]], [[Avstriya]] UEFA Kub. Rid – Neftçi 3:1 #02.08.2007 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA Kub. Neftçi - Rid 2:1 #29.01.2011 [[Bələk]], [[Türkiyə]] YO Neftçi - Şturm Qraz 2:0 #18.06.2013 [[Tirol]], [[Avstriya]] YO İnsbruk – İnter Bakı 0:8 #20.06.2014 [[Lutzmansburq]], [[Avstriya]] YO Şturm Qraz - İnter Bakı 2:3 #30.07.2014 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA ÇL seç. mər. Qarabağ – Red Bull Zaltsburq 2:1 #06.08.2014 [[Zaltsburq]], [[Avstriya]] UEFA ÇL seç. mər. Red Bull Zaltsburq – Qarabağ 2:0 #29.08.2014 [[Avstriya]] YO Şturm Qraz (U-17) – Azərbaycan (U-16) 0:6 #30.06.2015 [[Kössen]], [[Avstriya]] YO SV Horn – Qarabağ 4:3 #23.01.2016 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Admira Vaker – Qarabağ 4:3 #25.06.2016 [[Avstriya]] YO Admira Vaker – Qarabağ 1:0 #14.07.2016 [[Vyana]], [[Avstriya]] UEFA AL Admira Vaker – Kəpəz 1:0 #20.07.2016 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA AL Kəpəz – Admira Vaker 0:2 #12.06.2017 [[İnnsburk]], [[Avstriya]] YO Fulpmes – Qəbələ 0:8 #18.06.2017 [[İnnsburk]], [[Avstriya]] [[Stubay Cup|YO]] Vakker – Qəbələ 1:0 (1 taym) #30.06.2017 [[Zalsburq]], [[Avstriya]] YO Qrodiq – Qəbələ 0:7 #02.02.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Xəzər Bakı – Qarabağ Vyana 0:1 #26.06.2018 [[Avstriya]], YO, Vakker İnsbruk - Qarabağ 0:0 #04.08.2022 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA KL Neftçi – Rapid Vyana 2:1 #11.08.2022 [[Vyana]], [[Avstriya]] UEFA KL Rapid Vyana – Neftçi 2:0 #15.07.2025 [[Avstriya]] YO Red Bull Zaltsburq - Qarabağ 2:1 #27.06.2026 [[Tirol]], [[Avstriya]] YO Tirol – Qarabağ -:- == Qadınlar == === Əsas milli komanda === === U-21 === === U-19 === #23.09.2013 [[Lindabrunn]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 2:0 === U-17 === #30.10.2012 [[Purbax-am-Noyzidler-Ze]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 4:1 #02.08.2013 [[Kendzejin-Kozle]], [[Polşa]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 7:0 === Klublar === #04.09.2024 [[Lançxuti]], [[Gürcüstan]] UEFA ÇL Sankt Pölten - Neftçi 5:0 == Futzal == === Əsas milli komanda === === Klublar === #30.08.2025 [[Linz]], [[Avstriya]] UEFA ÇL Lyuti Krayişniçi - Araz-Naxçıvan 3:12 {{Azərbaycanın futbol matçlarının siyahıları}} [[Kateqoriya:Avstriya–Azərbaycan münasibətləri|futbol matçları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın futbol matçları|Avstriya]] [[Kateqoriya:Avstriya milli futbol komandasının oyunları|Azərbaycan]] ewv7dco9d68p1a162s2grvazxh91lov 8981408 8981136 2026-06-27T18:23:23Z ~2026-33422-01 347127 /* Kişilər */ 8981408 wikitext text/x-wiki '''Avstriya-Azərbaycan futbol matçlarının siyahısı''' — Avstriya və Azərbaycanın kişi və qadın futbol komandaları arasında keçirilmiş oyunlar. == Kişilər == === Əsas milli komanda === [[Fayl:Aserbaidschanische Fußballnationalmannschaft 2010-10-08 (02).jpg|350px|thumb|right|08.10.2010 [[Vyana]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 3:0]] #08.09.2004 [[Vyana]] DÇSO Avstriya – Azərbaycan 2:0 #07.08.2005 [[Bakı]] DÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:0 #08.10.2010 [[Vyana]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 3:0 #07.11.2011 [[Bakı]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 1:4 #24.03.2022 [[Lins]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 4:1 #16.10.2022 [[Bakı]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:1 === U-21 === #07.09.2004 [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 3:0 #06.09.2005 [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:0 #10.10.2009 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 1:2 #18.11.2009 [[Viner-Noydorf]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 4:0 #04.09.2015 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:2 #09.10.2015 [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 7:0 #07.09.2021 [[Rid-İnkrays]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 6:0 #12.11.2021 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] AÇSO Azərbaycan – Avstriya 0:3 === U-19 === #06.10.2016 [[Vilnüs]], [[Litva]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 4:1 === U-17 === #27.10.2016 [[Rumıniya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 3:1 === U-16 === #24.10.1998 [[Zalfelden]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 1:1 === Klublar === #08.08.1995 [[Gəncə]], [[Azərbaycan]] UEFA Kub. Kəpəz – Austriya 0:4 #22.08.1995 [[Vyana]], [[Avstriya]] UEFA Kub. Austriya – Kəpəz 5:1 #20.07.2004 [[Bregenz]], [[Avstriya]] UEFA İK Bregenz – Xəzər Universiteti 0:3 #27.07.2004 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA İK Xəzər Universiteti – Bregenz 2:1 #19.07.2007 [[Rid]], [[Avstriya]] UEFA Kub. Rid – Neftçi 3:1 #02.08.2007 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA Kub. Neftçi - Rid 2:1 #29.01.2011 [[Bələk]], [[Türkiyə]] YO Neftçi - Şturm Qraz 2:0 #18.06.2013 [[Tirol]], [[Avstriya]] YO İnsbruk – İnter Bakı 0:8 #20.06.2014 [[Lutzmansburq]], [[Avstriya]] YO Şturm Qraz - İnter Bakı 2:3 #30.07.2014 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA ÇL seç. mər. Qarabağ – Red Bull Zaltsburq 2:1 #06.08.2014 [[Zaltsburq]], [[Avstriya]] UEFA ÇL seç. mər. Red Bull Zaltsburq – Qarabağ 2:0 #29.08.2014 [[Avstriya]] YO Şturm Qraz (U-17) – Azərbaycan (U-16) 0:6 #30.06.2015 [[Kössen]], [[Avstriya]] YO SV Horn – Qarabağ 4:3 #23.01.2016 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Admira Vaker – Qarabağ 4:3 #25.06.2016 [[Avstriya]] YO Admira Vaker – Qarabağ 1:0 #14.07.2016 [[Vyana]], [[Avstriya]] UEFA AL Admira Vaker – Kəpəz 1:0 #20.07.2016 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA AL Kəpəz – Admira Vaker 0:2 #12.06.2017 [[İnnsburk]], [[Avstriya]] YO Fulpmes – Qəbələ 0:8 #18.06.2017 [[İnnsburk]], [[Avstriya]] [[Stubay Cup|YO]] Vakker – Qəbələ 1:0 (1 taym) #30.06.2017 [[Zalsburq]], [[Avstriya]] YO Qrodiq – Qəbələ 0:7 #02.02.2018 [[Antalya]], [[Türkiyə]] YO Xəzər Bakı – Qarabağ Vyana 0:1 #26.06.2018 [[Avstriya]], YO, Vakker İnsbruk - Qarabağ 0:0 #04.08.2022 [[Bakı]], [[Azərbaycan]] UEFA KL Neftçi – Rapid Vyana 2:1 #11.08.2022 [[Vyana]], [[Avstriya]] UEFA KL Rapid Vyana – Neftçi 2:0 #15.07.2025 [[Avstriya]] YO Red Bull Zaltsburq - Qarabağ 2:1 #27.06.2026 [[Tirol]], [[Avstriya]] YO Tirol – Qarabağ 0:4 == Qadınlar == === Əsas milli komanda === === U-21 === === U-19 === #23.09.2013 [[Lindabrunn]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya – Azərbaycan 2:0 === U-17 === #30.10.2012 [[Purbax-am-Noyzidler-Ze]], [[Avstriya]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 4:1 #02.08.2013 [[Kendzejin-Kozle]], [[Polşa]] AÇSO Avstriya - Azərbaycan 7:0 === Klublar === #04.09.2024 [[Lançxuti]], [[Gürcüstan]] UEFA ÇL Sankt Pölten - Neftçi 5:0 == Futzal == === Əsas milli komanda === === Klublar === #30.08.2025 [[Linz]], [[Avstriya]] UEFA ÇL Lyuti Krayişniçi - Araz-Naxçıvan 3:12 {{Azərbaycanın futbol matçlarının siyahıları}} [[Kateqoriya:Avstriya–Azərbaycan münasibətləri|futbol matçları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın futbol matçları|Avstriya]] [[Kateqoriya:Avstriya milli futbol komandasının oyunları|Azərbaycan]] 8fnuib7ywc2tukdtdc49xwpxbk1240z İsa bəy Hacınski 0 113725 8981140 8833463 2026-06-27T13:39:46Z Yousiphh 175220 8981140 wikitext text/x-wiki {{mənbə azlığı}} {{vikiləşdirmək}} {{Vəzifəli şəxs|orijinal adı=İsa bəy Əbdülsalam bəy oğlu Hacınski}} '''İsa bəy Əbdülsalam bəy oğlu Hacınski''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan sahibkarı, neft sənayeçisi, xeyriyyəçi. [[Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti|Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti]] və [[Bakı Şəhər Duması|Bakı Şəhər Dumasının]] (1896–1919) üzvü olmuşdur.<ref name=":0">{{Cite journal|author=Нурида Исмаил-заде|date=2003|issue=4-cü buraxılış|journal=Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri|pages=29–34|title=Иса бек Гаджинский, его происхождение и потомки|url=https://archive.org/details/atshcx_202106/04.%20Az%C9%99rbaycan%20Tarixi%20%C5%9E%C9%99c%C9%99r%C9%99%20C%C9%99miyy%C9%99tinin%20X%C9%99b%C9%99rl%C9%99ri/page/28/mode/2up|language=ru}}</ref> == Həyatı == İ. Hacınski 1860-cı ildə Bakıda anadan olub. O, [[Bakı]]nın digər tanınmış milyonçulardan fərqli olaraq adlı-sanlı zadəgan nəslinin nümayəndəsi olub. Ona atasından miras olaraq bir neçə mülk və böyük torpaq sahələri qalır. Məhz bu sahələrdə neft yataqları aşkar edildikdən sonra İsa bəy 1903-cü ildə şəxsi neft kompaniyasını yaradır. Artıq bir neçə ildən sonra Hacinskiyə məxsus quyulardan çıxan neftin ümumi həcmi yarım milyon puda çatır. 1910-cu ilin rəsmi rəqəmlərinə görə, onun Balaxanıda fəaliyyət göstərən müəssisəsində sutka ərzində işləyən iki neft quyusu var idi ki, onlar da öz növbəsində 145 at gücündə olan 6 qazanxana ilə təchiz olunmuşdur. Bu quyularda yüksək ixtisaslı fəhlələr işləyirdi, onlara verilən əmək haqqı isə Nobelin, Rotşildin, Montaşovun işçilərinin aldığı puldan qat-qat çox idi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi İsabəy Hacinski neftxuda idi və onun Bibiheybətdə zəngin neft mədənləri var idi. Xəzər dənizindəki [[Çələkən yarımadası]] onun və qardaşı Kazım bəyin ixtiyarında idi. İsa bəyin həmçinin, Qara şəhərdə kerosin zavodu var idi. Zəngin Hacinskilərin şəhərdə bir neçə yerdə mülkləri vardı, məsələn, A. Cavad küçəsi, 12, Bül-Bül prospekti, 63, Füzuli küçəsi, 39 ünvanında və s. Bunlardan ən əzəmətlisi "Hacinskinin evi" kimi tanınan və Qız qalasının yaxınlığında yerləşən binadır. İsa bəy Hacınskiy uzun illər ərzində "Neft sənayesi və ticarət" cəmiyyətinin sədri olub, şəhər dumasının deputatı və Bakı Şəhər rəisi yanında neft işləri üzrə şirkətin üzvü olub. [[Fayl:Baku Architecture Gadjinski House.JPG|240px|thumb|Bakı memarlığının incisi [[İsa bəy Hacınskinin evi (İçərişəhər)|Hacinskinin evi]]]] Bakı bulvarının salınmasında İsa bəy Hacinski çoxlu pul xərcləmişdi, ona görə də mülkünü məhz dəniz kənarında tikdirməyi qərara alır. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, ilk bulvarımız indiki Kukla teatrının binasından Azneftin binasına qədər olan sahəni əhatə edirmiş. Neftçilər prospekti, 103 ünvanında yərləşən binanı (İsa bəyin kontorası bu binanın birinci mərtəbəsində yerləşirmiş- G. X.) tikdirmək üçün o, memarı İtaliyadan dəvət edir. Bina 1914-cü ildə tikilib, burada bir sıra üslublara rast gəlmək olur, qotik, barokko, modern ve s. İmarətin girəcəyində, iki tərəfdə mərmərdən yonulmuş aslan heykəlləri var idi. Təəssüf ki, 1918-ci il mart hadisələri zamanı bu aslan heykəlləri atılan düşmən qumbaralarından parça-parça olub. Hətta İsa bəy Hacınski bina tam hazır olduqdan sonra memara vəd etdiyi məbləğdən artıq pul verir, çünki bina onun çox xoşuna gəlir, memarın işindən razı qalır. Məbləğ o qədər böyük olur ki, həmin memar Almaniyanın Berlin şəhərində bu pullara bir imarət ucaldır. İsa bəy Hacinski 4 uşaq atası olub. O, özü ev təhsili almasına baxmayaraq, yazılanlara görə çox savadlı bir insan olub. Bir neçə xarici dil (ərəb, fars, ingilis, fransız və alman- G. X.) dillərini bilirdi. Övladlarına da yaxşı təhsil verirdi. Uzun müddət Bakı Kişi gimnaziyasının fəxri himayədarı olub. O, gimnaziyanın hesabına hər il 800 rubl əvəzinə, 1000 rubl vəsait köçürərdi. Bir sözlə, təhsil sahəsində çoxlu xeyriyyəçi işlər görmüşdür. Gimnaziyanın azərbaycanlı məzunlarından 25 nəfəri İsa bəyin şəxsi hesabına Rusiyanın müxtəlif şəhərlərinə təhsil almağa göndərilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Hacinskilərin ilk yaşadıqları ev (indiki Füzuli, 39 ünvanında yerləşən bina) bu məktəbə yaxın yerdə yerləşirdi. İsa bəy Hacinski məktəbin bütün xərcini öz üzərinə götürmüdü, hətta şagirdlərin yay fəslində dincəlməsi üçün Pyatiqorsk yaxınlığında, Vladiqafqaz dəmir yolunun Karras stansiyası ərazisində boş torpaq sahəsi alıb orada gözəl bir mülk də tikdirmişdi… Gimnaziya pullu idi, amma kasıb uşaqları burada pulsuz təhsil alırdılar. Gimnaziyada hümanitar elmlərə – tarix, latın, yunan və fransız dilləri dərslərinə xüsusi fikir verilərdi. Buranı qurtaran tələbələr universitetlərə daxil olmağa hazırlaşardılar. Hal-hazırda bu binada Bakının 4 saylı şəhər xəstəxanası yerləşir. İsa bəy Hacinski 1918-ci il mart qırğınlarından sonra çox sarsılıbmış, evinə və biznesinə deyən zərər onun ölümünü tezləşdirir. 22 yanvar 1919-cu ildə Bakıda vəfat etmişdir.<ref>{{Cite book |url=https://www.ada.edu.az/file_upload/publications/azerbaijannewspaper/file4.pdf |title="Azərbaycan" qəzeti |publisher=Galaxy Printing MMC |year=2022 |volume=IV Cild |location=Bakı |pages=399 |access-date=2025-01-14 |archive-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114185354/https://www.ada.edu.az/file_upload/publications/azerbaijannewspaper/file4.pdf |url-status=live }}</ref> == Ailəsi == İsa bəy Xeyrənnisə xanım Məhəmməd bəy qızı Xanlarova ilə ailə qurmuşdu. Sadıq bəy (1887–1929{{Sfn|Mərdanov, Tahirzadə|2019|p=127}}), Əhməd bəy (1890–1963), Əli bəy (1895–1956) adlı oğlanları, Zibeydə xanım (1907–1973) adlı qızı vardı.<ref name=":0" />{{Sfn|Mərdanov, Tahirzadə|2019|p=98}} Sadıq bəy İsa bəy oğlu Hacınski 1887-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Bakıda İmperator III Aleksandr kişi gimnaziyasını bitirərək 1907-ci ildə Sankt-Peterburq İmperator Universitetinə ərizə yazıb və hüquq fakültəsinə qəbul olunmasını xahiş edib. Lakin daha sonra Qazan Universitetini ərizə yazıb burada oxuyub. 1916-cı ildə Qazan universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir.<ref name=":0" /> Hüquqşünas Hacınski Bakının ictimai həyatında fəal iştirak edib. "Kaspi" qəzeti 7 sentyabr 1917-ci il tarixli sayında [[Bakı Müsəlman İctimai Təşkilatları Komitəsi|Bakı Müsəlman İctimai Təşkilatları Şurasında]] başlıqlı yazıda göstərib ki, Şuranın 5 sentyabrda keçirilən iclasında [[Əlimərdan bəy Topçubaşov]] onun sədri seçilib. Elə həmin yığıncaqda seçilən Şura üzvləri arasında Sadıq bəy Hacınskinin də adı var. "Kaspi" qəzeti 26 sentyabr 1917-ci il tarixli sayında isə Sadıq bəyin 7 nəfərlə birgə Müsəlman Komitəsi maliyyə bölümünə üzv seçildiyini yazıb. 1920-ci ildə [[Fransa]]ya mühacirət etmişdir. O, 20 aprel 1929-cu ildə [[Paris]]də vəfat etmişdir.{{Sfn|Mərdanov, Tahirzadə|2019|p=127–129}} Əhməd bəy İsa bəy oğlu Hacınski 1890-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Bakıda İmperator III Aleksandr kişi gimnaziyasını bitirərək 1908-ci ildə Sankt-Peterburq İmperator Universitetinin rektoruna Bakıdan ərizə yazaraq fizikariyaziyyat fakültəsi tələbələri sırasına götürülməsini xahiş edib və həmin ildən orada oxumağa başlayıb. 1912-ci ildə fakültə dekanına ünvanladığı ərizəsində Universitetdə elmlərin tam kursunu bitirdiyini qeyd edib. 1920-ci ildə Fransaya mühacirət etmişdi. O, 1 aprel 1963-cü ildə Parisdə vəfat etmişdir.{{Sfn|Mərdanov, Tahirzadə|2019|p=97–99}} Əli bəy İsa bəy oğlu Hacınski 1895-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1915-ci ildə Bakıda İmperator III Aleksandr kişi gimnaziyasını bitirib. 15 iyun 1915-ci ildə Petroqrad İmperator Universitetinin rektoruna ərizə yazaraq hüquq fakültəsi tələbələri sırasına götürülməsini xahiş edib. Universitetdə təhsilini davam etdirməsi haqqında hər hansı bir məlumat yoxdur. 1920-ci ildə Fransaya mühacirət etmişdi. O, 1956-ci ildə Parisdə vəfat etmişdir.{{Sfn|Mərdanov, Tahirzadə|2019|p=100–101}} Bolşevik hökuməti Azərbaycanı işğal etdikdən sonra oğlanları Sadıq, Əhməd və Əli bəy Fransaya qaçmış, qızı Zibeydə ilə həyat yoldaşı Xeyransa xanım isə heç yerə getməyib Bakıda qalıblar. Təmtəraqlı imarətlərindən 24 saat ərzində qovulan qadınlar Mərdəkandakı bağ evlərində də rahat yaşaya bilməyiblər. Bir həftədən sonra həmin evdən də qovulan ana-balaya qohumlarından heç kəs yardım etmək istəməyib. Yalnız Xeyransa xanımın yaxın qohumlarından biri onları küçədə qalmaqdan xilas edib və 1 otaqlı mənzildə milyonçu Hacinskinin qızına və həyat yoldaşına sığınacaq verib.<ref name=":0" /> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == * {{Kitab3|müəllif=[[Misir Mərdanov]], [[Ədalət Tahirzadə]]|adı=1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar|şəhər=Bakı|il=2019|nəşriyyat=Təhsil|cild=C. 3 F-İ|ref=Mərdanov, Tahirzadə}} == Xarici keçidlər == * [https://www.youtube.com/watch?v=iT9mGY834tI Архитектурные памятники Баку: дом Исабека Гаджинского] {{ref-ru}} [[Kateqoriya:Hacınskilər]] [[Kateqoriya:Bakı Şəhər Dumasının üzvləri]] [[Kateqoriya:Bakı Şəhər Dumasının I çağırış üzvləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan xeyriyyəçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı xeyriyyəçilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan iş adamları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan mesenatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı mesenatlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan milyonçuları]] frpbk9redus8v2q4k2z8n62q4lme2rt Qadın sünnəti 0 116519 8981304 8837549 2026-06-27T17:45:29Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981304 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumbnail|lang=az]] '''Qadın sünnəti''' — [[klitor]]isin kəsilməsi, qadın cinsi şikəst etmələrinin ən məşhur üsuludur. Qadında edilən sünnətin ən yüngülü klitorisin kəsilməsi olub, məqsəd qadında cinsi zövq orqanı olan klitorisi korlayaraq bəkarəti qorumaq, qadının cinsiliyini və cinsi duyğularına maneə törətməkdir. Bununla yanaşı çox istənməyən risklərə hətta ölümə də səbəb olmaqdadır. Bu sünnət tipi daha çox Afrika ölkələrində məşhurdur. Birləşmiş Millətlər (BM), hər il əksəriyyəti Afrika və [[Orta Şərq|Orta şərq]] ölkələrində olmaqla 3 milyon qadının sünnət edildiyini bildirdi. == UNICEF == [[UNİCEF]] tərəfindən nümayiş olunan hesabatda, məlumatların daha yaxşı toplanması nəticəsində, dini deyil, ənənəvi bir tətbiq olan qadın sünnətinin, gözlənildiyindən daha məşhur olduğunun şahidi oldular. Mövzunun həssaslığı səbəbinə görə qadın sünnətindən neçə qadının öldüyünün təsbit və təxmin edilə bilmədiyi qeyd edildi. Afrikada Səhra bölgəsi və Orta şərqdəki 28 ölkədə indiyə qədər 128 milyon qadının sünnət edildiyi görülən hesabatda, hər il sünnət edildiyi təxmin edilən 3 milyon qadının təxminən yarısının [[Misir]] və Efiopiyada yaşadığı bildirildi. == Tətbiq olunma yaşı == İndiyə qədər toplanan məlumatlara görə, qızlar daha çox 4 ilə 12 yaş arasında sünnət edilməkdədirlər. Dünya Sağlamlıq Təşkilatına görə bu gün dünyada, bu ən ağır forması daxil olmaqla, 100-140 milyon qız sünnət edilməkdədir. == Tibbi risklər == * [[Qanaxma]] * Cərrahi zədə * Ağrı və ya qanamağla bağlı şok * İnfeksiya * [[QİÇS]] və digər viruslara yoluxma * [[Ölüm]] == Xarici keçidlər == * [http://azxeber.com/news/112344 Qadınları belə sünnət edirlər] [[Kateqoriya:Tibb]] [[Kateqoriya:Qadın hüquqları]] [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:Qadın reproduktiv sisteminin fiziologiyası]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] lptbcutbvjd30hli29qtk35o4u9no8d İsgəndər bəy Sultanov 0 125608 8981194 8698037 2026-06-27T15:56:10Z Iron Archer 19970 /* Həmçinin bax */ 8981194 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''İsgəndər bəy Sultanov''' ({{DVTY}}) — azərbaycanlı mühəndis, [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tələbələri|Cümhuriyyət tələbəsi]], [[Siyasi repressiya|repressiya]] qurbanı.{{Bax|#Həyatı|1}} 1918-ci ildə [[Bakı döyüşü|Bakının azad olunması]]nda iştirak edib. Döyüşdə göstərdiyi şücaətə görə [["Məcidiyyə" ordeni|Məcidiyyə ordeni]] ilə təltif olunub. [[Qarabağ general-qubernatorluğu|Qarabağ]]ın general-qubernatoru olan əmisi [[Xosrov bəy Sultanov]]un yavəri olub. [[Qarabağ general-qubernatorluğu|Qarabağ]]da və [[Zəngəzur qəzası|Zəngəzur]]da baş vermiş döyüşlərdə iştirak edib və [[praporşik]] rütbəsi alıb. Bu döyüşlərin birində sol gözünü itirib.{{Bax|#Sovet İttifaqında|1}} [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti|Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin]] xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilib. [[Berlin Texniki Universiteti|Şarlottenburq Politexnik İnstitutunda]] təhsil alıb. 1933-cü ilin sentyabr ayında [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR-yə]] gəlib. [[SOCAR|Azərneftdə]] elektrik kəşfiyyatı mühəndisi kimi fəaliyyət göstərib. [[Azərbaycanda Stalin repressiyaları|Stalin repressiyaları]] dövründə [[NKVD|XDİK]] tərəfindən həbs olunub və 10 il azadlıqdan məhrum edilərək Orta Asiya İslah Əmək Düşərgəsinə (Sazlaq) göndərilib. 1942-ci ildə [[Zərəfşan]]da İslah Əmək Düşərgəsində dünyasını dəyişib.{{Bax|#Sovet İttifaqında|1}} == Həyatı == İsgəndər bəy Rüstəm bəy oğlu Sultanov 1897-ci il mayın 25-də [[Zəngəzur qəzası]]nın [[Qasımuşağı obası]]nda anadan olub.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1022}} 1909-cu il yanvarın 20-də [[Bakı Kommersiya Məktəbi|Bakı Kommersiya Məktəbin]]ə daxil olub{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1022}} və oranı 1916-cı ildə bitirib.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1023}}{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası II |2014 |p=360}} Bir müddət [[Şuşa qəzası|Şuşa Qəza]] Polis İdarəsində işləyib.{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası II |2014 |p=360}} === Azərbaycan Cümhuriyyətində === 1918-ci il 28 may tarixində [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|Azərbaycan Cümhuriyyəti]] qurulub.{{sfn |Azərbaycan Milli Ensiklopediyası |2010 |p=519}}{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I |2014 |p=11}} İsgəndər bəy Sultanov 1918-ci ilin sentyabr ayında [[Bakı döyüşü|Bakının azad olunması]]nda iştirak edib.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1028}} Döyüşdə göstərdiyi şücaətə görə [["Məcidiyyə" ordeni|Məcidiyyə ordeni]] ilə təltif olunub.<ref>{{Cite book |last=Süleymanov |first=Mehman |url=https://www.google.com/search?q=nuru+pa%C5%9Fa+v%C9%99+silahda%C5%9Flar%C4%B1&rlz=1C1GCEV_enAZ951AZ951&oq=nuru+pa%C5%9Fa+v%C9%99+silahda%C5%9Flar%C4%B1&aqs=chrome..69i57j33i160.6136j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8 |title=Nuru paşa və silahdaşları |year=2014 |location=[[Bakı]] |pages=73 |language=az}}</ref>{{sfn |Əliyarlı, Behbudov |2013 |p=303}} 1919-cu ilin yanvar ayından etibarən Qarabağın general-qubernatoru olan əmisi [[Xosrov bəy Sultanov]]un yavəri olub.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1028}} Qarabağda və Zəngəzurda baş vermiş döyüşlərdə iştirak edib. Bu döyüşlərin birində sol gözünü itirib.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1023}} Xosrov bəy [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|Azərbaycan Cümhuriyyəti]]nin hərbi naziri [[Səməd bəy Mehmandarov]]a göndərdiyi 1919-cu il 14 iyul tarixli teleqramında İsgəndər bəydən də bəhs edib.{{sfn |Əliyarlı, Behbudov |2013 |p=303}} O yazırdı: {{Sitat|Cənab hərb naziri Zati-alilərinə! Qarabağın xalq milisi sıralarında Moskva İnstitutunun tələbələri İsgəndər bəy Sultanov və keçmiş Qarabağ süvari alayının əsgəri Xankişi Nuru oğlu xidmət edirlər. Onlardan birinə - ləzgi alayı ilə birlikdə bolşeviklərə qarşı döyüşlərdə iştirak etmiş Sultanova Türk hərbi ordeni "Məcidiyyə", ikincisinə - Xankişi Nuru oğluna axırıncı müharibənin (Birinci Dünya müharibəsi nəzərdə tutulur) Georgi Kavaleri ordeni verilmişdir. Axırıncı Qarabağ hadisələri (1918-ci il nəzərdə tutulur) zamanı onlar böyük bacarıq və şücaət göstərmişlər. Bu haqda Siz Zati-alilərinə məlumat verərək xahiş edirəm ki, Siz onların birinci zabit rütbəsinə təqdim olunmaları haqqında sərəncam verəsiniz.{{sfn |Əliyarlı, Behbudov |2013 |p=303}}}} Bu teleqramdan sonra İsgəndər bəy Sultanov hərb nazirinin əmri ilə [[praporşik]] rütbəsi alıb.{{sfn |Şahbazov |2018 |p=109}} [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti|Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamenti]] 1919-cu il sentyabrın 1-də ali təhsilli mütəxəssis kadrların hazırlanması məqsədilə 1919–1920-ci tədris ilində 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına xarici ali məktəblərə göndərilməsi barədə qərar qəbul etdi.{{sfn |AC Stenoqrafik hesabatlar |1998 |p=32}}{{sfn |AC təhsil siyasəti |2018 |p=20}}{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: 100 sual, 100 cavab |2018 |p=86}} Qərarın icrası üçün 7 milyon manat vəsait ayrıldı.{{sfn |Nəzərli |2008 |p=177}} Avropa ali məktəblərinə göndərilən hər bir tələbə üçün aylıq 400 frank təqaüd və 1000 frank məbləğində yol xərci müəyyən edildi.{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I |2014 |p=81}}{{sfn |AC təhsil siyasəti |2018 |p=399}}{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: 100 sual, 100 cavab |2018 |p=87}} İsgəndər bəy Sultanov da ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilən tələbələrdən biri olub. Xaricə göndərilən tələbələr o cümlədən də İsgəndər bəy 1920-ci il yanvarın 14-də Parlament və Hökumət üzvlərinin, tanınmış xeyriyyəçilərin, din xadimlərinin, ictimaiyyət nümayəndələrinin və valideynlərin iştirakı ilə [[Bakı Dəmiryol Vağzalı|Bakı Dəmiryolu Vağzalından]] yola salınıblar.{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası II |2014 |p=15}}{{sfn |Nəzərli |2008 |p=179}} İsgəndər bəy əvvəlcə [[Batumi|Batuma]] daha sonra [[Fransa|Fransaya]] oradan isə [[Almaniya|Almaniyaya]] gedib.{{sfn |Jafarli |2012 |p=152}} [[Berlin]]də yerləşən [[Berlin Texniki Universiteti|Şarlottenburq Politexnik İnstitutunda]] təhsil almağa başlayıb.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1024}}<ref name=":0">{{Cite web |title=Султанов Искендер-бек Рустам-бек оглы (1897) |url=https://ru.openlist.wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%8B_(1897) |access-date=2026-02-08 |website=openlist.wiki}}</ref> [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|Azərbaycanda Cümhuriyyəti]] dağıldıqdan sonra 1921-ci ildən etibarən [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] tərəfindən təqaüd almağa başlayıb.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1026}} Azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən [[Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqı]]nın 1923–1925-ci illər üçün hazırladıqları məlumatda Sultanovun təhsilinin bitməsinə 2 il qaldığı göstərilib.{{sfn |Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası II |2014 |p=360}} 1928-ci ildə İsgəndər bəyin təqaüdü kəsildiyi üçün müəllimlik edib, çertojlar çəkib və kinofirmalarda statist işləyib.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1026}} 1928-ci ildə təhsilini başa vurub.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1028}} === Sovet İttifaqında === 1933-cü ilin sentyabr ayında [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası]]na gəlib.<ref name=":0" />{{sfn |Şüküroğlu |2000 |p=119}} [[SOCAR|Azərneftdə]] elektrik kəşfiyyatı mühəndisi kimi işə düzəlib.{{sfn |Jafarli |2012 |p=152}}{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1030}}<ref>{{Cite web |last=Джафаров |first=Мамед |date=1998 |title="Возвращение на Родину" |url=https://ourbaku.com/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%22%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%83%22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823153044/https://ourbaku.com/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%94%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%22%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%83%22 |archive-date=2021-08-23 |access-date=2026-02-08 |website=Зеркало |language=ru}}</ref>[[Fayl:İsgandar bey Sultanov in 1935.jpg|150px|thumb|İsgəndər bəy həbsdə, 1935-cil.]]1935-ci il may ayının 15-də [[NKVD|XDİK]] tərəfindən həbs olunub.{{sfn |Джафаров |1998 |p=27}}{{sfn |Nəbibəyli |2011 |p=48}}{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1024}} 15 maydan 27 oktyabradək 18 dəfə dindirilib.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1025}} 1935-ci il dekabrın 27-də Aqaparon Orbelyanın sədrliyi ilə [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] Ali Məhkəməsinin Xüsusi Kollegiyasının qərarı ilə İsgəndər bəy Sultanov 10 il azadlıqdan məhrum edilib və 1936-cı il yanvarın 29-da Orta Asiya İslah Əmək Düşərgəsinə (Sazlaq) göndərilib.<ref name=":0" />{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1030}} İsgəndər bəyin bacısı Dilarə Sultanovanın 1991-ci ildə [[Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası|Azərbaycan SSR]] DTK Repressiya və bəraətlər şöbəsinə yazdığı məktubda qeyd edib ki İsgəndər bəy 1942-ci ildə Zərəfşanda İslah Əmək Düşərgəsində dünyasını dəyişib.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1030}} == Ailəsi == İsgəndər bəy Sultanovun atası Rüstəm bəy Sultanov 1875-ci ildə [[Qasımuşağı obası]]nda dünyaya gəlib.{{sfn |Nəbibəyli |2011 |p=48}} [[Qarabağ xanlığı]]nın [[Qaraçorlu mahalı|Qaraçorlu mahalının]] naibi olmuş Həmzə bəyin nəslindəndir. Mühəndis olub və Bakı neft mədənlərində işləyib.{{sfn |Nəbibəyli |2011 |p=48}} Anası isə Balış xanım Mustafa bəy qızıdır.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1022}} Bu evlilikdən Leyla, Diləfruz, Dilarə adlı qızları və İsgəndər adlı oğulları dünyaya gəlib.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1025}} Əmisi [[Xosrov bəy Sultanov]] Qarabağın general-qubernatoru və [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti|Azərbaycan Cümhuriyyətinin]] hərb naziri olub.{{sfn |Tahirzadə,Tahirli |2016 |p=1022}} == Həmçinin bax == * [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tələbələri|Azərbaycan Cümhuriyyəti tələbələri]] * [[Böyük təmizləmə]] * [[Stalin repressiyaları]] == Mənbə == === İstinadlar === {{İstinad siyahısı}} === Ədəbiyyat === {{refbegin|40em}} * {{cite book |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=213361&pno=1 |title=Azərbaycan Milli Ensiklopediyası |publisher=Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi |year=2010 |isbn=978-9952-441-5-5 |volume=II |location=[[Bakı]] |page=604 |language=az |ref={{SfnRef|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|2010}} }} * {{cite book |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/iDeYnxc8 |title=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası |publisher=Şərq-Qərb nəşriyyatı |year=2014 |isbn=978-9952-32-017-6 |volume=I |location=[[Bakı]] |page=440 |language=az |ref={{SfnRef|Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I|2014}} |access-date=2026-02-11 |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215110801/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/iDeYnxc8 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/VbAXx0H9 |title=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası |publisher=Şərq-Qərb nəşriyyatı |year=2014 |isbn=978-9952-32-017-6 |volume=II |location=[[Bakı]] |page=472 |language=az |ref={{SfnRef|Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası II|2014}} }} * {{Cite book |url=https://www.preslib.az/az/book/KddLxZnBlc3uOOw |title=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: 1918-1920: Parlament |publisher=Azərbaycan nəşriyyatı |year=1998 |volume=II |location=[[Bakı]] |page=992 |language=az |ref={{SfnRef|AC Stenoqrafik hesabatlar|1998}} |access-date=2026-02-08 |archive-date=2025-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910175211/https://www.preslib.az/az/book/KddLxZnBlc3uOOw |url-status=live }} * {{Cite book |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/8Twpv69U |title=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: 1918-1920: təhsil siyasəti |publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı |year=2018 |isbn=978-9952-8142-7-9 |location=[[Bakı]] |page=468 |language=az |ref={{SfnRef|AC təhsil siyasəti|2018}} |access-date=2026-02-11 |archive-date=2025-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213155026/https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/8Twpv69U |url-status=live }} * {{cite book |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000605248=1 |title=Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: 100 sual, 100 cavab |publisher=Mütərcim |year=2018 |isbn=978-3-00-037560-6 |location=[[Bakı]] |page=152 |language=az |ref={{SfnRef|Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: 100 sual, 100 cavab|2018}} }} * {{Cite book |last=Əliyarlı |first=İltifat |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/Pb89Yo7n |title=İstiqlal fədailəri-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər Nazirləri və silahdaşları: 1918-1920 |last2=Behbudov |first2=Tahir |publisher=Mütərcim nəşriyyatı |year=2013 |location=[[Bakı]] |page=493 |language=az |ref={{SfnRef|Əliyarlı, Behbudov|2013}} |author-link1=İltifat Əliyarlı }} * {{cite book |last=Jafarli |first=Mammad |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=473616&pno=1 |title=Politischer terror und das Schicksal der Aserbaidscnanischen deutschen |year=2012 |isbn=978-3-00-037560-6 |location=[[Ştutqart]] |page=323 |language=de |ref={{SfnRef|Jafarli|2012}} }} * {{cite book |last=Nəbibəyli |first=Ziyadxan |url=http://anl.az/el/n/264497.pdf |title=Sultan bəy və Xosrov bəy qardaşları |publisher=Nurlar nəşriyyatı |year=2011 |location=[[Bakı]] |page=224 |language=az |ref={{SfnRef|Nəbibəyli|2011}} |author-link=Ziyadxan Nəbibəyli |access-date=2026-02-08 |archive-date=2016-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326175137/http://anl.az/el/n/264497.pdf |url-status=unfit }} * {{cite book |last=Nəzərli |first=Əzizə |url=http://www.anl.az/el_ru/n/na_noar.pdf |title=Народное образование в Азербайджанской Республике: 1918-1920 гг. |year=2008 |location=[[Bakı]] |page=224 |language=ru |ref={{SfnRef|Nəzərli|2008}} }} * {{Cite book |last=Şahbazov |first=Atamalı |url=https://www.preslib.az/ru/elibrary/ebook/PpIi2N0R |title=Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: Т.2: Май - декабрь 1919 |publisher=Maarif nəşriyyatı |year=2018 |isbn=978-9952-445-20-13 |volume=II |location=[[Bakı]] |page=568 |language=ru |ref={{SfnRef|Şahbazov|2018}} |access-date=2026-02-11 |archive-date=2026-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113063901/https://www.preslib.az/ru/elibrary/ebook/PpIi2N0R |url-status=live }} * {{cite book |last=Şüküroğlu |first=Lətif |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=13139&pno=1 |title=Cümhuriyyət hökuməti repressiya məngənəsində |publisher=Şirvannəşr |year=2000 |location=[[Bakı]] |page=296 |language=az |ref={{SfnRef|Şüküroğlu|2000}} |author-link=Lətif Şüküroğlu }} * {{Cite book |last=Tahirzadə |first=Ədalət |url=https://www.preslib.az/az/book/KddLxZnBlc3uOOw |title=Azərbaycan Cümhuriyyəti tələbələri |last2=Tahirli |first2=Oğuztoğrul |publisher=TEAS Press |year=2016 |isbn=978-9952-494-55-6 |location=[[Bakı]] |page=1222 |language=az |ref={{SfnRef|Tahirzadə,Tahirli|2016}} |author-link1=Ədalət Tahirzadə |access-date=2026-02-08 |archive-date=2025-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910175211/https://www.preslib.az/az/book/KddLxZnBlc3uOOw |url-status=live }} {{refend}} {{Cümhuriyyət tələbələri}}{{Azərbaycanda Sovet repressiyaları}} [[Kateqoriya:Laçın rayonunda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Repressiya qurbanları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tələbələri]] [[Kateqoriya:Sovet repressiyasına uğramış cümhuriyyət tələbələri]] q57ht83wk7vzmy3jshdg818q88yl2ux Rudolf Virxov 0 131151 8981355 8979493 2026-06-27T18:11:16Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] 8981355 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Rudolf Lüdviq Karl Virxov''' (''Tam adı:'' {{lang-de|Rudolf Ludwig Karl Virchow}}; {{DVTY}}) — alman siyasi xadim, həkim, patoloqanatom, [[histologiya|histoloq]], fizioloq. XIX əsrin ikinci yarısında [[hüceyrə nəzəriyyəsi]] və "Hüceyrə patologiyası nəzəriyyəsinin" əsasını qoymuşdur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Şəxs-qaralama}} [[Kateqoriya:Almaniya alimləri]] [[Kateqoriya:Alman alimlər]] [[Kateqoriya:Almaniya antropoloqları]] [[Kateqoriya:London Kral Cəmiyyətinin əcnəbi üzvləri]] [[Kateqoriya:Almaniya protestantları]] [[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] k3saaud1iojqbkymp509sdv4mggllje Vivari 0 140407 8981287 6077300 2026-06-27T17:43:13Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981287 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Terrarium2.jpg|thumb|right]] [[Fayl:biosphere2 1.jpg|thumb|right| Biosfera-2, [[Arizona]], [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]]] '''Vivari''' — təcrübədə istifadə olunmaq üçün müxtəlif heyvanlar, əsasən laboratoriya heyvanları saxlanan bina. Vivaridən eyni zamanda heyvan yetişdirmə məntəqəsi kimi də istifadə olunur.<ref>Məmmədov Q.Ş. Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.</ref> == Mənbə == <references/> [[Kateqoriya:Zoologiya]] [[Kateqoriya:Biologiya]] [[Kateqoriya:Bioetika]] qheqv7ppvduxugqemy8aa0qvsva2o3w Estadio El Sardinero 0 161434 8981612 5029993 2026-06-28T07:40:15Z Araz Yaquboglu 17991 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981612 wikitext text/x-wiki {{Stadion}} '''Estadio El Sardinero''' — [[İspaniya]]nın [[Santander]] şəhərində 1988-ci ildə çox məqsədli olaraq inşa edilən bir stadion. Əksəriyyətlə futbol oyununun keçirildiyi stadion, 22.400 tamaşaçı tutumuna malikdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://espanaestadios.com/2018/08/19/santander-estadio-el-sardinero/ Estadios de Espana] (ingilis dilində) [[Kateqoriya:İspaniya stadionları]] 2hejxri4mpixscdlv7bpkhz2stfyvsy 8981616 8981612 2026-06-28T07:41:52Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981616 wikitext text/x-wiki {{Stadion}} '''Estadio El Sardinero''' — [[İspaniya]]nın [[Santander]] şəhərində 1988-ci ildə çox məqsədli olaraq inşa edilən bir stadion. Əksəriyyətlə futbol oyununun keçirildiyi stadion, 22.400 tamaşaçı tutumuna malikdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://espanaestadios.com/2018/08/19/santander-estadio-el-sardinero/ Estadios de Espana] (ingilis dilində) [[Kateqoriya:İspaniya stadionları]] [[Kateqoriya:Rasinq Santander FK]] j2nveji6tdw3fg1xtxpfodgo384on8m Erməni diasporu 0 165734 8981155 8749397 2026-06-27T14:04:24Z Bozqurd77 316685 /* Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı */ 8981155 wikitext text/x-wiki '''Erməni diasporu''' ({{dil-hy|''Հայկական սփյուռք''}}) — [[Ermənistan]]dan kənarda yaşayan [[Ermənilər|erməni]] icmaları. Dünyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 8 – 10 milyon arasındadır. Bunlardan 8 milyonu erməni diasporunu təşkil edir. Birinci dünya müharibəsindən sonra erməni diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya, [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] -a və [[Yaxın Şərq]] ölkələrinə mühacirət edən ermənilərin hesabına olur. Həmçinin [[Yeni Zelandiya]], [[Avstraliya]], [[Hindistan]], [[Argentina]] və [[Cənubi Afrika Respublikası]] kimi ölkələrdə mütəşəkkil erməni diasporu mövcuddur. == Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı == [[Şəkil: ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|300px|Livan erməniləri]] [[Şəkil: Beirut Universitet Haigazian.jpg|thumb|300px|Beyrutda erməni universiteti]] * [[Rusiya]] – 1130 min ([[2002]]-ci ildə) * [[Fransa]] – 500 min. * [[İran]] – 200 min. * [[ABŞ]] – 385 min (2000 – ci ildə) * [[Gürcüstan]] – 248 min (2000 – ci ildə) * [[Suriya]] – 190 min. * [[Livan]] – 160 min. * [[Argentina]] – 90 min. * [[Ukrayna]] – 99 min (2001 – ci ildə) * [[Türkiyə]] – 40 min. * [[Özbəkistan]] – 70 min. * [[Avstraliya]] – 45 min. * [[Almaniya]] – 42 min. * [[Kanada]] – 40 min. * [[Braziliya]] – 40 min. * [[Yunanıstan]] – 35 min. * [[İordaniya]] – 35 min. * [[Türkmənistan]] – 30 min. * [[Bolqarıstan]] – 30 min. * [[Belarus]] – 25 min. * [[Qazaxıstan]] – 25 min. * [[İraq]] – 20 min. * [[Uruqvay]] – 19 min. * [[Böyük Britaniya]] – 18 min. * [[Macarıstan]] – 15 min. * [[Belçika]] – 10 min. * [[Çexiya]] – 10 min. * [[İsrail]] – 9 min. * [[Misir]] – 8 min. * [[Moldova]] – 7 min. * [[Niderland]] – 6 min. * [[Tacikistan]] – 6 min. * [[Latviya]] – 5 min. * [[İsveçrə]] – 5 min. * [[İsveç]] – 5 min. * [[Kuveyt]] – 5 min. * [[Qırğızıstan]] – 3 min. * [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri]] – 3 min. * [[Danimarka]] – 3 min. * [[Avstriya]] – 3 min. * [[Kipr]] – 3 min. * [[Venesuela]] – 2500 nəfər. * [[Litva]] – 2500 nəfər. * [[İtaliya]] – 2500 nəfər. * [[Estoniya]] – 2 min. * [[Rumıniya]] – 1700 nəfər. * [[Polşa]] – 1000. * [[İspaniya]] – 1000. * [[Norveç]] – 1000. * [[Çili]] – 1000. * [[Finlandiya]] – 1000. * [[Sudan]] – 1000. * [[Tayland]] – 1000. * [[Honduras]] – 1000. * [[Yeni Zelandiya]] – 600 nəfər. * [[Meksika]] – 500 nəfər. * [[Albaniya]] – 500 nəfər. * [[Hindistan]] – 500 nəfər. * [[Kolumbiya]]- 300 nəfər. * [[Cənubi Afrika Respublikası]] – 200 nəfər. * [[Qatar]] – 150 nəfər. * [[Kuba]] – 100 nəfər. * [[Efiopiya]] – 100 nəfər. == Həmçinin bax == * [[Ermənilər]] * [[Ermənistan]] == Xarici keçidlər == * [https://neruzh.am Neruzh Diaspora Tech Startup Program] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm Armenia seeks to boost population] * [http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }} {{Erməni diasporu}} [[Kateqoriya:Erməni diasporu| ]] [[Kateqoriya:Ermənilər]] [[Kateqoriya:Ermənistan tarixi]] 0uwazuc6d9qsxx8lz5hwfuv35n05lty 8981162 8981155 2026-06-27T14:47:59Z Bozqurd77 316685 Xəritə əlavə edildi 8981162 wikitext text/x-wiki '''Erməni diasporu''' ({{dil-hy|''Հայկական սփյուռք''}}) — [[Ermənistan]]dan kənarda yaşayan [[Ermənilər|erməni]] icmaları. Dünyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 8 – 10 milyon arasındadır. Bunlardan 8 milyonu erməni diasporunu təşkil edir. Birinci dünya müharibəsindən sonra erməni diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya, [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] -a və [[Yaxın Şərq]] ölkələrinə mühacirət edən ermənilərin hesabına olur. Həmçinin [[Yeni Zelandiya]], [[Avstraliya]], [[Hindistan]], [[Argentina]] və [[Cənubi Afrika Respublikası]] kimi ölkələrdə mütəşəkkil erməni diasporu mövcuddur. [[Fayl:ArmenianDiaspora.png|frame|Dünyada Erməni diasporunun xəritəsi (erməni əsilli və ya Ermənistan vətəndaşı olan şəxslər daxildir).]] == Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı == [[Şəkil: ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|300px|Livan erməniləri]] [[Şəkil: Beirut Universitet Haigazian.jpg|thumb|300px|Beyrutda erməni universiteti]] * [[Rusiya]] – 1130 min ([[2002]]-ci ildə) * [[Fransa]] – 500 min. * [[İran]] – 200 min. * [[ABŞ]] – 385 min (2000 – ci ildə) * [[Gürcüstan]] – 248 min (2000 – ci ildə) * [[Suriya]] – 190 min. * [[Livan]] – 160 min. * [[Argentina]] – 90 min. * [[Ukrayna]] – 99 min (2001 – ci ildə) * [[Türkiyə]] – 40 min. * [[Özbəkistan]] – 70 min. * [[Avstraliya]] – 45 min. * [[Almaniya]] – 42 min. * [[Kanada]] – 40 min. * [[Braziliya]] – 40 min. * [[Yunanıstan]] – 35 min. * [[İordaniya]] – 35 min. * [[Türkmənistan]] – 30 min. * [[Bolqarıstan]] – 30 min. * [[Belarus]] – 25 min. * [[Qazaxıstan]] – 25 min. * [[İraq]] – 20 min. * [[Uruqvay]] – 19 min. * [[Böyük Britaniya]] – 18 min. * [[Macarıstan]] – 15 min. * [[Belçika]] – 10 min. * [[Çexiya]] – 10 min. * [[İsrail]] – 9 min. * [[Misir]] – 8 min. * [[Moldova]] – 7 min. * [[Niderland]] – 6 min. * [[Tacikistan]] – 6 min. * [[Latviya]] – 5 min. * [[İsveçrə]] – 5 min. * [[İsveç]] – 5 min. * [[Kuveyt]] – 5 min. * [[Qırğızıstan]] – 3 min. * [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri]] – 3 min. * [[Danimarka]] – 3 min. * [[Avstriya]] – 3 min. * [[Kipr]] – 3 min. * [[Venesuela]] – 2500 nəfər. * [[Litva]] – 2500 nəfər. * [[İtaliya]] – 2500 nəfər. * [[Estoniya]] – 2 min. * [[Rumıniya]] – 1700 nəfər. * [[Polşa]] – 1000. * [[İspaniya]] – 1000. * [[Norveç]] – 1000. * [[Çili]] – 1000. * [[Finlandiya]] – 1000. * [[Sudan]] – 1000. * [[Tayland]] – 1000. * [[Honduras]] – 1000. * [[Yeni Zelandiya]] – 600 nəfər. * [[Meksika]] – 500 nəfər. * [[Albaniya]] – 500 nəfər. * [[Hindistan]] – 500 nəfər. * [[Kolumbiya]]- 300 nəfər. * [[Cənubi Afrika Respublikası]] – 200 nəfər. * [[Qatar]] – 150 nəfər. * [[Kuba]] – 100 nəfər. * [[Efiopiya]] – 100 nəfər. == Həmçinin bax == * [[Ermənilər]] * [[Ermənistan]] == Xarici keçidlər == * [https://neruzh.am Neruzh Diaspora Tech Startup Program] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm Armenia seeks to boost population] * [http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }} {{Erməni diasporu}} [[Kateqoriya:Erməni diasporu| ]] [[Kateqoriya:Ermənilər]] [[Kateqoriya:Ermənistan tarixi]] 2f6n2aagi7t8q7mslxf3zv9eq31ed4i 8981164 8981162 2026-06-27T14:58:15Z Bozqurd77 316685 /* */ 8981164 wikitext text/x-wiki '''Erməni diasporu''' ({{dil-hy|''Հայկական սփյուռք''}}) — [[Ermənistan]]dan kənarda yaşayan [[Ermənilər|erməni]] icmaları. Dünyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 8 – 10 milyon arasındadır. Bunlardan 8 milyonu erməni diasporunu təşkil edir. Birinci dünya müharibəsindən sonra erməni diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya, [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] -a və [[Yaxın Şərq]] ölkələrinə mühacirət edən ermənilərin hesabına olur. Həmçinin [[Yeni Zelandiya]], [[Avstraliya]], [[Hindistan]], [[Argentina]] və [[Cənubi Afrika Respublikası]] kimi ölkələrdə mütəşəkkil erməni diasporu mövcuddur. [[Fayl:ArmenianDiaspora.png|frame|Ölkələr üzrə ermənilərin sayı]] == Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı == [[Şəkil: ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|300px|Livan erməniləri]] [[Şəkil: Beirut Universitet Haigazian.jpg|thumb|300px|Beyrutda erməni universiteti]] * [[Rusiya]] – 1130 min ([[2002]]-ci ildə) * [[Fransa]] – 500 min. * [[İran]] – 200 min. * [[ABŞ]] – 385 min (2000 – ci ildə) * [[Gürcüstan]] – 248 min (2000 – ci ildə) * [[Suriya]] – 190 min. * [[Livan]] – 160 min. * [[Argentina]] – 90 min. * [[Ukrayna]] – 99 min (2001 – ci ildə) * [[Türkiyə]] – 40 min. * [[Özbəkistan]] – 70 min. * [[Avstraliya]] – 45 min. * [[Almaniya]] – 42 min. * [[Kanada]] – 40 min. * [[Braziliya]] – 40 min. * [[Yunanıstan]] – 35 min. * [[İordaniya]] – 35 min. * [[Türkmənistan]] – 30 min. * [[Bolqarıstan]] – 30 min. * [[Belarus]] – 25 min. * [[Qazaxıstan]] – 25 min. * [[İraq]] – 20 min. * [[Uruqvay]] – 19 min. * [[Böyük Britaniya]] – 18 min. * [[Macarıstan]] – 15 min. * [[Belçika]] – 10 min. * [[Çexiya]] – 10 min. * [[İsrail]] – 9 min. * [[Misir]] – 8 min. * [[Moldova]] – 7 min. * [[Niderland]] – 6 min. * [[Tacikistan]] – 6 min. * [[Latviya]] – 5 min. * [[İsveçrə]] – 5 min. * [[İsveç]] – 5 min. * [[Kuveyt]] – 5 min. * [[Qırğızıstan]] – 3 min. * [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri]] – 3 min. * [[Danimarka]] – 3 min. * [[Avstriya]] – 3 min. * [[Kipr]] – 3 min. * [[Venesuela]] – 2500 nəfər. * [[Litva]] – 2500 nəfər. * [[İtaliya]] – 2500 nəfər. * [[Estoniya]] – 2 min. * [[Rumıniya]] – 1700 nəfər. * [[Polşa]] – 1000. * [[İspaniya]] – 1000. * [[Norveç]] – 1000. * [[Çili]] – 1000. * [[Finlandiya]] – 1000. * [[Sudan]] – 1000. * [[Tayland]] – 1000. * [[Honduras]] – 1000. * [[Yeni Zelandiya]] – 600 nəfər. * [[Meksika]] – 500 nəfər. * [[Albaniya]] – 500 nəfər. * [[Hindistan]] – 500 nəfər. * [[Kolumbiya]]- 300 nəfər. * [[Cənubi Afrika Respublikası]] – 200 nəfər. * [[Qatar]] – 150 nəfər. * [[Kuba]] – 100 nəfər. * [[Efiopiya]] – 100 nəfər. == Həmçinin bax == * [[Ermənilər]] * [[Ermənistan]] == Xarici keçidlər == * [https://neruzh.am Neruzh Diaspora Tech Startup Program] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm Armenia seeks to boost population] * [http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }} {{Erməni diasporu}} [[Kateqoriya:Erməni diasporu| ]] [[Kateqoriya:Ermənilər]] [[Kateqoriya:Ermənistan tarixi]] 8w9ifvdfjsqc0hd3xjdu8iqndpoaxp0 8981169 8981164 2026-06-27T15:08:24Z Bozqurd77 316685 /* */ {{mənbəsiz}} əlavə edildi 8981169 wikitext text/x-wiki {{Mənbəsiz}} '''Erməni diasporu''' ({{dil-hy|''Հայկական սփյուռք''}}) — [[Ermənistan]]dan kənarda yaşayan [[Ermənilər|erməni]] icmaları. Dünyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 8 – 10 milyon arasındadır. Bunlardan 8 milyonu erməni diasporunu təşkil edir. Birinci dünya müharibəsindən sonra erməni diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya, [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] -a və [[Yaxın Şərq]] ölkələrinə mühacirət edən ermənilərin hesabına olur. Həmçinin [[Yeni Zelandiya]], [[Avstraliya]], [[Hindistan]], [[Argentina]] və [[Cənubi Afrika Respublikası]] kimi ölkələrdə mütəşəkkil erməni diasporu mövcuddur. [[Fayl:ArmenianDiaspora.png|frame|Ölkələr üzrə ermənilərin sayı]] == Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı == [[Şəkil: ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|300px|Livan erməniləri]] [[Şəkil: Beirut Universitet Haigazian.jpg|thumb|300px|Beyrutda erməni universiteti]] * [[Rusiya]] – 1130 min ([[2002]]-ci ildə) * [[Fransa]] – 500 min. * [[İran]] – 200 min. * [[ABŞ]] – 385 min (2000 – ci ildə) * [[Gürcüstan]] – 248 min (2000 – ci ildə) * [[Suriya]] – 190 min. * [[Livan]] – 160 min. * [[Argentina]] – 90 min. * [[Ukrayna]] – 99 min (2001 – ci ildə) * [[Türkiyə]] – 40 min. * [[Özbəkistan]] – 70 min. * [[Avstraliya]] – 45 min. * [[Almaniya]] – 42 min. * [[Kanada]] – 40 min. * [[Braziliya]] – 40 min. * [[Yunanıstan]] – 35 min. * [[İordaniya]] – 35 min. * [[Türkmənistan]] – 30 min. * [[Bolqarıstan]] – 30 min. * [[Belarus]] – 25 min. * [[Qazaxıstan]] – 25 min. * [[İraq]] – 20 min. * [[Uruqvay]] – 19 min. * [[Böyük Britaniya]] – 18 min. * [[Macarıstan]] – 15 min. * [[Belçika]] – 10 min. * [[Çexiya]] – 10 min. * [[İsrail]] – 9 min. * [[Misir]] – 8 min. * [[Moldova]] – 7 min. * [[Niderland]] – 6 min. * [[Tacikistan]] – 6 min. * [[Latviya]] – 5 min. * [[İsveçrə]] – 5 min. * [[İsveç]] – 5 min. * [[Kuveyt]] – 5 min. * [[Qırğızıstan]] – 3 min. * [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri]] – 3 min. * [[Danimarka]] – 3 min. * [[Avstriya]] – 3 min. * [[Kipr]] – 3 min. * [[Venesuela]] – 2500 nəfər. * [[Litva]] – 2500 nəfər. * [[İtaliya]] – 2500 nəfər. * [[Estoniya]] – 2 min. * [[Rumıniya]] – 1700 nəfər. * [[Polşa]] – 1000. * [[İspaniya]] – 1000. * [[Norveç]] – 1000. * [[Çili]] – 1000. * [[Finlandiya]] – 1000. * [[Sudan]] – 1000. * [[Tayland]] – 1000. * [[Honduras]] – 1000. * [[Yeni Zelandiya]] – 600 nəfər. * [[Meksika]] – 500 nəfər. * [[Albaniya]] – 500 nəfər. * [[Hindistan]] – 500 nəfər. * [[Kolumbiya]]- 300 nəfər. * [[Cənubi Afrika Respublikası]] – 200 nəfər. * [[Qatar]] – 150 nəfər. * [[Kuba]] – 100 nəfər. * [[Efiopiya]] – 100 nəfər. == Həmçinin bax == * [[Ermənilər]] * [[Ermənistan]] == Xarici keçidlər == * [https://neruzh.am Neruzh Diaspora Tech Startup Program] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm Armenia seeks to boost population] * [http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }} {{Erməni diasporu}} [[Kateqoriya:Erməni diasporu| ]] [[Kateqoriya:Ermənilər]] [[Kateqoriya:Ermənistan tarixi]] h74vys22p447dpxs4lh6ljqfr1x9yd5 8981170 8981169 2026-06-27T15:11:22Z Bozqurd77 316685 /* Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı */ 8981170 wikitext text/x-wiki {{Mənbəsiz}} '''Erməni diasporu''' ({{dil-hy|''Հայկական սփյուռք''}}) — [[Ermənistan]]dan kənarda yaşayan [[Ermənilər|erməni]] icmaları. Dünyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 8 – 10 milyon arasındadır. Bunlardan 8 milyonu erməni diasporunu təşkil edir. Birinci dünya müharibəsindən sonra erməni diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya, [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] -a və [[Yaxın Şərq]] ölkələrinə mühacirət edən ermənilərin hesabına olur. Həmçinin [[Yeni Zelandiya]], [[Avstraliya]], [[Hindistan]], [[Argentina]] və [[Cənubi Afrika Respublikası]] kimi ölkələrdə mütəşəkkil erməni diasporu mövcuddur. [[Fayl:ArmenianDiaspora.png|frame|Ölkələr üzrə ermənilərin sayı]] == Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı == [[Şəkil: ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|300px|Livan erməniləri]] [[Şəkil: Beirut Universitet Haigazian.jpg|thumb|300px|Beyrutda erməni universiteti]] * [[Rusiya]] – 1130 ([[2002]]-ci ildə) * [[Fransa]] – 500 min. * [[İran]] – 200 min. * [[ABŞ]] – 385 min (2000 – ci ildə) * [[Gürcüstan]] – 248 min (2000 – ci ildə) * [[Suriya]] – 190 min. * [[Livan]] – 160 min. * [[Argentina]] – 90 min. * [[Ukrayna]] – 99 min (2001 – ci ildə) * [[Türkiyə]] – 40 min. * [[Özbəkistan]] – 70 min. * [[Avstraliya]] – 45 min. * [[Almaniya]] – 42 min. * [[Kanada]] – 40 min. * [[Braziliya]] – 40 min. * [[Yunanıstan]] – 35 min. * [[İordaniya]] – 35 min. * [[Türkmənistan]] – 30 min. * [[Bolqarıstan]] – 30 min. * [[Belarus]] – 25 min. * [[Qazaxıstan]] – 25 min. * [[İraq]] – 20 min. * [[Uruqvay]] – 19 min. * [[Böyük Britaniya]] – 18 min. * [[Macarıstan]] – 15 min. * [[Belçika]] – 10 min. * [[Çexiya]] – 10 min. * [[İsrail]] – 9 min. * [[Misir]] – 8 min. * [[Moldova]] – 7 min. * [[Niderland]] – 6 min. * [[Tacikistan]] – 6 min. * [[Latviya]] – 5 min. * [[İsveçrə]] – 5 min. * [[İsveç]] – 5 min. * [[Kuveyt]] – 5 min. * [[Qırğızıstan]] – 3 min. * [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri]] – 3 min. * [[Danimarka]] – 3 min. * [[Avstriya]] – 3 min. * [[Kipr]] – 3 min. * [[Venesuela]] – 2500 nəfər. * [[Litva]] – 2500 nəfər. * [[İtaliya]] – 2500 nəfər. * [[Estoniya]] – 2 min. * [[Rumıniya]] – 1700 nəfər. * [[Polşa]] – 1000. * [[İspaniya]] – 1000. * [[Norveç]] – 1000. * [[Çili]] – 1000. * [[Finlandiya]] – 1000. * [[Sudan]] – 1000. * [[Tayland]] – 1000. * [[Honduras]] – 1000. * [[Yeni Zelandiya]] – 600 nəfər. * [[Meksika]] – 500 nəfər. * [[Albaniya]] – 500 nəfər. * [[Hindistan]] – 500 nəfər. * [[Kolumbiya]]- 300 nəfər. * [[Cənubi Afrika Respublikası]] – 200 nəfər. * [[Qatar]] – 150 nəfər. * [[Kuba]] – 100 nəfər. * [[Efiopiya]] – 100 nəfər. == Həmçinin bax == * [[Ermənilər]] * [[Ermənistan]] == Xarici keçidlər == * [https://neruzh.am Neruzh Diaspora Tech Startup Program] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm Armenia seeks to boost population] * [http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }} {{Erməni diasporu}} [[Kateqoriya:Erməni diasporu| ]] [[Kateqoriya:Ermənilər]] [[Kateqoriya:Ermənistan tarixi]] 7qyv61ahtwtq6z3pckk3yzkxi9v1rwp 8981205 8981170 2026-06-27T16:49:42Z Qədir 136647 [[İ:Bozqurd77|Bozqurd]], əlavəedilmə tarixini də əlavə edin lütfən 8981205 wikitext text/x-wiki {{Mənbəsiz|tarix=iyun 2026}} '''Erməni diasporu''' ({{dil-hy|''Հայկական սփյուռք''}}) — [[Ermənistan]]dan kənarda yaşayan [[Ermənilər|erməni]] icmaları. Dünyada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 8 – 10 milyon arasındadır. Bunlardan 8 milyonu erməni diasporunu təşkil edir. Birinci dünya müharibəsindən sonra erməni diasporunun sayı artır, bu artım Avropaya, [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] -a və [[Yaxın Şərq]] ölkələrinə mühacirət edən ermənilərin hesabına olur. Həmçinin [[Yeni Zelandiya]], [[Avstraliya]], [[Hindistan]], [[Argentina]] və [[Cənubi Afrika Respublikası]] kimi ölkələrdə mütəşəkkil erməni diasporu mövcuddur. [[Fayl:ArmenianDiaspora.png|frame|Ölkələr üzrə ermənilərin sayı]] == Müxtəlif ölkələrdə yaşayan ermənilərin təqribi sayı == [[Şəkil: ArmeniansofLebanon.jpg|thumb|300px|Livan erməniləri]] [[Şəkil: Beirut Universitet Haigazian.jpg|thumb|300px|Beyrutda erməni universiteti]] * [[Rusiya]] – 1130 ([[2002]]-ci ildə) * [[Fransa]] – 500 min. * [[İran]] – 200 min. * [[ABŞ]] – 385 min (2000 – ci ildə) * [[Gürcüstan]] – 248 min (2000 – ci ildə) * [[Suriya]] – 190 min. * [[Livan]] – 160 min. * [[Argentina]] – 90 min. * [[Ukrayna]] – 99 min (2001 – ci ildə) * [[Türkiyə]] – 40 min. * [[Özbəkistan]] – 70 min. * [[Avstraliya]] – 45 min. * [[Almaniya]] – 42 min. * [[Kanada]] – 40 min. * [[Braziliya]] – 40 min. * [[Yunanıstan]] – 35 min. * [[İordaniya]] – 35 min. * [[Türkmənistan]] – 30 min. * [[Bolqarıstan]] – 30 min. * [[Belarus]] – 25 min. * [[Qazaxıstan]] – 25 min. * [[İraq]] – 20 min. * [[Uruqvay]] – 19 min. * [[Böyük Britaniya]] – 18 min. * [[Macarıstan]] – 15 min. * [[Belçika]] – 10 min. * [[Çexiya]] – 10 min. * [[İsrail]] – 9 min. * [[Misir]] – 8 min. * [[Moldova]] – 7 min. * [[Niderland]] – 6 min. * [[Tacikistan]] – 6 min. * [[Latviya]] – 5 min. * [[İsveçrə]] – 5 min. * [[İsveç]] – 5 min. * [[Kuveyt]] – 5 min. * [[Qırğızıstan]] – 3 min. * [[Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri]] – 3 min. * [[Danimarka]] – 3 min. * [[Avstriya]] – 3 min. * [[Kipr]] – 3 min. * [[Venesuela]] – 2500 nəfər. * [[Litva]] – 2500 nəfər. * [[İtaliya]] – 2500 nəfər. * [[Estoniya]] – 2 min. * [[Rumıniya]] – 1700 nəfər. * [[Polşa]] – 1000. * [[İspaniya]] – 1000. * [[Norveç]] – 1000. * [[Çili]] – 1000. * [[Finlandiya]] – 1000. * [[Sudan]] – 1000. * [[Tayland]] – 1000. * [[Honduras]] – 1000. * [[Yeni Zelandiya]] – 600 nəfər. * [[Meksika]] – 500 nəfər. * [[Albaniya]] – 500 nəfər. * [[Hindistan]] – 500 nəfər. * [[Kolumbiya]]- 300 nəfər. * [[Cənubi Afrika Respublikası]] – 200 nəfər. * [[Qatar]] – 150 nəfər. * [[Kuba]] – 100 nəfər. * [[Efiopiya]] – 100 nəfər. == Həmçinin bax == * [[Ermənilər]] * [[Ermənistan]] == Xarici keçidlər == * [https://neruzh.am Neruzh Diaspora Tech Startup Program] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6382703.stm Armenia seeks to boost population] * [http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }} {{Erməni diasporu}} [[Kateqoriya:Erməni diasporu| ]] [[Kateqoriya:Ermənilər]] [[Kateqoriya:Ermənistan tarixi]] 7vheonwf9i6trbuy9sy9kxt3r0o4uzw Donuz yarışı 0 167620 8981253 6544187 2026-06-27T17:40:58Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981253 wikitext text/x-wiki '''Donuz yarışı''' — donuzların yarışdırılması ilə həyata keçirilən müsabiqə növü. == Avstraliya == Avstraliyanın [[Melburn]] şəhərində keçirilən ənənəvi Kral şousunun ayrılmaz hissələrindən biri də donuz yarışlarıdır. Şou 1848-ci ildən etibarən, ənənəvi olaraq keçirilir. O, ilin ən nəhəng əyləncə tədbirlərindən biridir. Yarışan donuzlar yalnız qaçmaqda deyil, suyun üzərindən, həmçinin uzunluğa və hündürlüyə tullanmada da "güclərini sınayır"<ref>{{Cite web |title=Çoşqalar yarışır |url=http://milli.az/news/interest/33304.html |access-date=2011-01-19 |archive-date=2011-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110121164947/http://www.milli.az/news/interest/33304.html |url-status=dead }}</ref>. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Qeyri-adi yarışlar]] [[Kateqoriya:1848-ci ildə yarananlar]] [[Kateqoriya:Heyvanlar idmanda]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] 0x3we2bs17thymxa6jkvq5wrvmv9ysm Eqoizm 0 168481 8981229 7965268 2026-06-27T17:36:52Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981229 wikitext text/x-wiki '''Eqoizm''' ({{lang-la|ego}} - mən) — [[insan]]ın cəmiyyətə və digər insanlara münasibəti baxışından səciyyələndirən həyat prinsipi və əxlaqi keyfiyyət. == Haqqında == [[Şəkil:Egoist1914 72.jpg|thumb|right|300px|"Eqoist" jurnalı ([[London]])]] Eqoizm fərdiyyətçiliyin təzahür formalarından biridir. Eqoizm xüsusi mülkiyyətçilik münasibətləri üçün daha səciyyəvidir. Əxlaqi keyfiyyət kimi eqoizm bəşəriyyətin əxlaqi şüuru tarixində adətən mənfi qiymətləndirilmiş, lakin mübarizə dövründə hər bir fərdin xoşbəxtliyə səy göstərmə hüququnun əsaslandırılmasında müəyyən rol oynamışdır. Eqoist insan öz davranışında yalnız özünün mənafeyini əsas tutur, cəmiyyətin və ətrafdakıların mənafeyi ilə hesablaşmır. Kapitalist münasibətlərinin bərqərar olması ilə eqoizmi təbliğ edən nəzəriyyələr getdikcə daha çox antisosial istiqamət almış (Ştirner), sonra isə əsasən mürtəce məna kəsb etmişdir (Nitsşe); == Həmçinin bax == == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Eqoizm| ]] [[Kateqoriya:Etika]] [[Kateqoriya:İndividualizm]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] m1zec4kur46hbzt1svect9erwyt5yrk Brakonyerlik 0 169437 8981252 7495808 2026-06-27T17:40:52Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981252 wikitext text/x-wiki '''Brakonyerlik''' – qadağan olunmuş ov tutmaqla, yaxud meşə qırmaqla məşğul olan, təbii sərvəti qanunsuz istifadə edilməsi, ovetmə, balıqtutma qaydalarını və heyvanlar aləminin mühafizəsi haqqında digər tələbləri pozmaqla vəhşi heyvanların ovlanması. Qanunvericilikdə brakonyerliyə görə məsuliyyət (inzibati, cinayət və mülki) nəzərdə tutulur.<ref>Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. Ekoloqların məlumat kitabı. "Elm" nəşriyyatı. Bakı: 2003. 516 s.</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://e-qanun.az/files/framework/data/5/c_f_5922.htm Ovçuluq haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} == Həmçinin bax == {{Vikilər}} * [[Fil sümüyü]] {{Ekologiya}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Ətraf mühitin mühafizəsi]] [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:Ekologiya]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] 5i276p3v7q1i5f7ag6trwx3kzyflrk6 Kateqoriya:SSRİ həkimləri 14 201096 8981335 8847593 2026-06-27T18:04:54Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] 8981335 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Physicians from the Soviet Union}} [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə həkimlər]] [[Kateqoriya:SSRİ-də səhiyyə]] [[Kateqoriya:SSRİ şəxsləri]] [[Kateqoriya:XX əsr həkimləri]] [[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] 38ebm8m6fwscs4cis74qxn9lhv36wys Akkordeon 0 246128 8981099 8809176 2026-06-27T12:14:47Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981099 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti}} '''Akkordeon''' ({{Dil-fr|accordéon}}) — klavişli musiqi aləti. Bu adı alətə 1829-cu ildə vyanalı orqan ustası K.Damian [[Qarmon|qarmonu]] təkmilləşdirdikdən sonra verib. [[XIX əsr]]in sonlarında akkordeonlar çox sayda [[Saksoniya]]nın Klingentel şəhərində hazırlanırdı. Ən tanınmış markalar "Weltmeister" ( Diana, Stella, Amigo markaları), "Horch", "Hohner", "Берёзка", "Меркурий" və s. Oxşarlığa baxmayaraq [[piano]] ifaçısı akkordeonda çalmağı ayrıca öyrənməlidir. Bəstəkar [[Yan Tyersen]] xüsusi olaraq akkordeon üçün musiqi bəstələyib. == Tarixi == [[Fayl:8 key accordion.JPG|250px|sağ|thumb|8-klavişli bisonorik diatonik akkordeon (1830-cu illər)]] Akkordeonun primitiv formasının 1822-ci ildə [[Berlin]]də Kristian Fridrix Lüdviq Buşman tərəfindən icad edildiyi güman edilir. Lakin bu yaxınlarda məlum oldu ki, akkordeon adlandırıla bilən alət 1816-cı ildə və ya ondan əvvəl Nürnberqli Fridrix Lohner tərəfindən istifadə edilmişdir. Akkordeonun adının ilk patentini 1839-cu ildə [[Vyana]]lı [[Orqan (musiqi aləti|orqan]] və [[fortepiano]] ustası Cyrillus Demian indiki akkordeona çox da bənzəməyən tək klavişli kiçik alət üçün almışdır. Qısa müddətdə bir çox şirkət bu yeni alətin istehsalına başladı. [[Alterasiya]]lı səslər çıxara bilməyən “diatonik qarmon” adlanan bu alət kəndlərə qədər yayılır. 1880-ci ildə iki klavişli xromatik akkordeon istehsal edildi. Alterasiyalı səslər də çıxara bilən bu yeni akkordeon qısa müddətdə böyük populyarlıq qazanır. 1940-cı ildə daha da inkişaf etdirilir və konsert akkordeonuna çevrilir. George Auric və Jean Françaix kimi [[bəstəkar]]lar bu alət üçün çoxlu əsərlər bəstələmişlər. . == Həmçinin bax == * [[Bandoneon]] * [[Qarmon]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.akkordeonist.ru/ Всё про аккордеон и баян: история, музыка, биографии аккордеонистов] * [http://www.goldaccordion.com/ Сайт для аккордеонистов и баянистов, бесплатные ноты для аккордеона и баяна и т. д.] * [http://www.linkonardo.com/en/accordion/ Accordion Videos & Links] [[Kateqoriya:Klavişli musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Qarmon]] [[Kateqoriya:Almaniya ixtiraları]] [[Kateqoriya:XIX əsrin ixtiraları]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] mt592yxq1eq42v7sf7bfq6a4y0nyu96 Sona xanım Axundova 0 254191 8981559 8900378 2026-06-28T06:07:47Z ~2026-37286-02 348933 /* */ soyada düzəliş: öncəki Axundov, düzəlişdən sonra Axundova 8981559 wikitext text/x-wiki {{Vikiləşdirmək}} {{Şəxs |orijinal adı = Sona xanım İsgəndər bəy qızı Axundova |vətəndaşlığı = {{Rusİmp}}→<br>{{ADR}}→<br>{{USSR}} |anası = Züleyxa xanım Bayraməlibəyova }} '''Sona xanım İsgəndər bəy qızı Axundov''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan]] şairəsi. [[İsgəndər bəy Axundov]]ın qızı, [[Əbülfəz Qarayev|Əbülfəz Qarayevin]] həyat yoldaşı və [[Qara Qarayev|Qara]] ilə [[Mürsəl Qarayev|Mürsəl Qarayevlərin]] anası. == Həyatı == Sona xanım 1898-ci ildə Bakı şəhərində dünyaya gəlib. On üç yaşında ikən valideynləri onu Bakı Şəhər Bələdiyyə İdarəsi yanında qız məktəbinə qoyurlar. Bu məktəbi bitirib "Müqəddəs Nina" məktəbinin Bakı bölməsində təhsilini davam etdirir. Daha sonra fortepiano ifaçılığı üzrə musiqi təhsili də alır.<ref>{{Cite web |title="Elə ailələr, elə sülalələr var ki..." Sona Axundova-Qarayeva |url=https://edebiyyatqazeti.az/news/incesenet/2546-ele-aileler-ele-sulaleler-var-ki-sona-axundova-qarayeva-120 |website=Edebiyyatqazeti.az |access-date=2025-06-23 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130225925/https://edebiyyatqazeti.az/news/incesenet/2546-ele-aileler-ele-sulaleler-var-ki-sona-axundova-qarayeva-120 |url-status=live }}</ref> Sonra Rusiyada ali təhsil alıb Bakıya dönən tanınmış həkim Əbülfəz Qarayevlə ailə qurur. Lakin bundan sonra bədii yaradıcılıqla məşğul olmayıb. Həyatını ailə qayğılarına həsr edib. Dünya şöhrətli bəstəkar [[Qara Qarayev]], görkəmli həkim və cərrah [[Mürsəl Qarayev]] kimi övladlar böyüdüb. Ondan soruşulanda ki, nə üçün yaradıcılıqla məşğul olmursunuz? O deyərmiş: "Xalq üçün, cəmiyyət üçün faydalı övladlar böyütmək yaradıcılıq deyilmi!"<ref>{{Cite web |title=Maarifçiliyə Yol açan - Sona xanım İsgəndər bəy qızı Axundov |url=https://news.milli.az/culture/122796.html |website=News.milli.az |access-date=2025-06-26 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130225925/https://news.milli.az/culture/122796.html |url-status=live }}</ref> 2018-ci il sentyabrın 16-da [[Azərbaycan Yazıçılar Birliyi]] Sona xanım Axundova‑Garayevaya həsr olunmuş “A Memorial Book” ([[Azərbaycan dili|Azərbaycanca]], [[İngilis dili|ingiliscə]], [[Rus dili|rusca]]) kitabını [[Qara Qarayevin ev-muzeyi]]ndə təqdim edib Cəmiyyət üçün, xalq üçün görüləcək hər bir işi yaradıcılıq hesab edən Sona xanım Axundova 1971-ci ildə vəfat edib.<ref>{{Cite web |title=Ziyalı Qadın - Sona xanım Axundova |url=https://www.azerbaijan-news.az/index.php/az/posts/detail/ziyali-ve-kubar-bir-xanim-43741 |website=www.azerbaijan-news.az |access-date=2025-06-26 |archive-date=2025-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626120843/https://www.azerbaijan-news.az/index.php/az/posts/detail/ziyali-ve-kubar-bir-xanim-43741 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fədakar qadın, şairə ana: Sona xanım Axundova |url=https://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2011/fevral/159358.htm |website=www.anl.az/ |access-date=2025-06-26 |archive-date=2025-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626120920/https://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2011/fevral/159358.htm |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == <references /> == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Azərbaycan maarifçi qadınları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan şairləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şairlər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan dilində yazan şairlər]] [[Kateqoriya:XX əsr Azərbaycan qadınları]] [[Kateqoriya:Bakı yazıçıları]] 03n1cu909f840jwraicvq495dhlrwha Kateqoriya:Humanizm 14 254798 8981233 8941123 2026-06-27T17:36:55Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981233 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Humanism}} {{catmore}} [[Kateqoriya:Din fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Fəlsəfə]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Sosial hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Siyasi ideologiyalar]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Sosial ideologiyalar]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi anlayışlar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] 27wsqhz527jqtwoh5ov2cnrdtaqnly4 Baxış Mehdiyev 0 255582 8981454 8855908 2026-06-27T20:31:20Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981454 wikitext text/x-wiki {{Hərbi xadim |adı = Baxış Mehdiyev |orijinal adı = |digər adı = |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |doğum adı = |ləqəbi = |doğum tarixi = 05.05.1919 |vəfat tarixi = 03.03.1993 |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{AzSSR}} |milliyyəti = |mənsubiyyəti = [[azərbaycanlı]] |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = Mehdiyev Mehdi |anası = Mehdiyeva Zeynəb |qoşun növü = |xidmət illəri = |rütbə = |hissə = |komandanlıq etməsi= |vəzifəsi = |döyüşlər = İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi |əlaqələr = |istefada = |təltifləri = + |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Baxış Mehdiyev''' ({{DVTY}}) — Sovet Ordusunun Polkovnik-Leytenantı, [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası]]nın üzvü, [[Böyük Vətən müharibəsi]]nin iştirakçısı, [[QULAQ]] əsiri, Sovet düşərgələrində müqavimətin əfsanəvi rəhbəri, azad edildikdən sonra [[Azərbaycan SSR]] [[DİN]] sistemində xidmət etmişdir. Polis polkovnikidir. == Həyatı == [[Ermənistan]]ın Şamluq ərazisinin Yunan-Azərbaycan kəndində, Mehdi və Zeynəb Mehdiyevlərin ailəsində anadan olub. Atası Şamluq mis mədənində mədənçi olub. İbtidai yunan məktəbini bitirmişdir (kənddə bir çox yunanlar var idi). 13 yaşında Tbilisidə məktəbə daxil olaraq, orada rus dilində oxuyub, oradan da Bakıda pedaqoji texnikuma keçirilmişdi. Texnikumu 1937-ci ildə bitirmiş, bölgü üzrə [[Şəki]]yə müəllim göndərilərək, axşam məktəbinin direktoru və riyaziyyat müəllimi sahəsində işləmişdir. Daha sonra İrəvan Rus Pedaqoji İnstitutunun dil və ədəbiyyat fakültəsinə daxil olur. === Böyük Vətən Müharibəsində iştirak === İrəvan şəhərinin Spandaryan Hərbi Komissarlığından avqustun 5-i 1941-ci ildə qırmızı orduya çağırıldı. 1942-ci ildən [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası]]nın üzvüdür. [[Böyük Vətən müharibəsi]] illərində [[Azərbaycan]]da təşkil olunmuş 223-cü diviziyanın 1041-ci alayının komandiri, 1944-cü ilin avqustunda Yassı-Kişinyov əməliyyatı zamanı vermaxtın 6-cı ordusunun darmadağın edilməsində iştirak etmişdir. === Şimali Qafqaz cəbhəsində === 1 avqust 1942-ci ildən Şimali Qafqaz cəbhəsində, [[Mozdok]]un kənarındakı Stoderevskaya kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etdi.<ref name=nagr5/> 19 dekabr 1942-ci ildə aktiv düşmən atəş nöqtələrinin kəşf edilməsi, 28 dekabrda dayaq məntəqəsinin iki saatlıq müdafiəsinə və yanvarın 2-dən 3-nə keçən gecə növbəti uğurlu kəşfiyyatına görə [["Qırmızı Bayraq" ordeni]] ilə və [["Hərbi xidmətlərə görə" medalı]] ilə təltif olunmuşdur. 28 yanvar 1943-cü ildə iki döyüşçü ilə [[Labinsk]] kəndinə kəşfiyyata getmiş, orada bir neçə alman əsgəri və ober-leytenantı əsir götürmüş, partizanlarla əlaqə yaratmış, batalyonun hücumunu məharətlə apardı, nəticədə kənd azad edildi və [[Alman]] anbarı ələ keçirildi. 13 fevral tarixində, [[Krasnodar diyarı]]nın Dinsk rayonundakı döyüşlərdə, 1037 ilə 1041 alaylar arasında birləşməni təmin etdi. Onun təlim batalyonu rəqibin əks-hücumuna məruz qaldı və onu uğurla dəf etdi. Üstün bir rəqibi pulemyotçunu öldürüldüyü zaman Mehdiyev özü də pulemyot atəşinə tuş gəldi. Buna görə o, [["Qırmızı Bayraq" ordeni]] ilə mükafatlandırıldı. Həmin il martın 2-də yüngül yaralanmışdı. === Cənubi-Qərb cəbhəsində === 20 mart 1943-cü ildə Çöl cəbhəsində, həmin il dekabrın 1-dən Cənub-Qərb cəbhəsində vuruşmuşdur.<ref name=nagr5/> 1943-cü ilin sentyabr ayına qədər cənub-qərb cəbhəsinin 1041-ci atıcı alayının 223-cü diviziyasının qərargah kapitanı olmuşdur. 13 sentyabr 1943-cü ildə Mehdiyev 187,7 yüksəkliyə görə döyüşdə komandanlığı öz üzərinə götürərək bir qrup döyüşçü ilə hücuma keçərək yüksəklik zirvəsini fəth etdi.<ref name=nagr5>[http://podvignaroda.ru/?#id=32204088&tab=navDetailDocument Mükafat vərəqəsi. — 10] {{Wayback|url=http://podvignaroda.ru/#id=32204088&tab=navDetailDocument |date=20100414154437 }}.</ref>. === 2-ci Ukrayna Cəbhəsində === 20 oktyabrda bir hissə ilə 2-ci Ukrayna Cəbhəsinə köçürüldü. 1943-cü ilin əvvəlində hələ də [[223-cü atıcı diviziya (2-ci komplektləşmə)|223-cü atıcı diviziya]]sının 1041-ci alay mayoru idi. 3 noyabr 1943-cü ildə düşmənin müdafiə sərhədinin keçdiyi 135,6 yüksəklikdəki sahədə inadkar döyüşlər başladı. Hündürlük əhatə olunaraq, sabit tutulan radio stansiyası və silahlar ələ keçirildi. 5 noyabr şəxsən bir efraytorun əsirliyində ələ keçirərək, kəşfiyyatda avtomatçılar qrupunu gətirdi, onun bir hissəsinin itkisiz yerləşməsinə qayıtdı. Noyabrın 5-də şəxsən bir qrup pulemyotçunu kəşfiyyata apardı, bir korpusu ələ keçirərək itkisiz geri qayıtdı. Noyabrın 14–15-i tarixində 2-ci Ukrayna Cəbhəsinin Volçanka qəsəbəsi ərazisində hücumu zamanı əla döyüş idarəetməsinə şərait yaratmaqla qərargahın işinə dəqiq və bacarıqla rəhbərlik etmişdir. Buna görə ona [[1-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni]] təqdim edilir.<ref name=nagr4>[http://podvignaroda.ru/?#id=21035005&tab=navDetailDocument Mükafat vərəqəsi. — 9] {{Wayback|url=http://podvignaroda.ru/#id=21035005&tab=navDetailDocument |date=20100414154437 }}.</ref> 10 mart 1944-cü ildə Mehdiyev kiçik bir döyüşçü dəstəsi ilə Qırmızı Ordunun ala bilmədiyi Kotovka kəndi yaxınlığındakı "Yüksək qəbirlər" ətrafında yuvarlaq bir manevr etdi. Düşmən cəbhələrindən 3&nbsp;km məsafəni keçərək qəfildən düşmənin üzərinə hücum edərək, minimal itkilərlə "Yüksək qəbirləri" aldı. === QULAQ əsiri === ==== Həbs ==== Həbs tarixi dəqiq məlum deyil, təxminən 1947-ci ilə aid edilə bilər. "Novaya qazeta" nın məlumatına görə, Mehdiyevi həbs ediblər, çünki o, dostlarının əhatəsində deyib ki, generalissimus adını başqasına yox, [[Georgi Jukov]]a vermək lazım idi. Beləcə o, antisovet təbliğatında ittiham olunaraq və 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilir. ==== Nəticə ==== Reçlaq əməliyyatları idarəsinin məlumatına görə, Vorkutin üsyanı zamanı Mehdiyev tətil etməyən 5-ci düşərgə şöbəsində olub. ==== Azadlığı ==== İ. Qolts hesab edir ki, Mehdiyev 4 saylı şaxtanın (15 ədəd Reçlaq) yanındakı düşərgədən 1953-cü il mayın əvvəllərində azad edilib. Lakin Oleq Borovski xatırlayırdı ki, 1954–1955-ci ilin qışında o, şaxtadan 29-cu şaxtaya qədər yola düşəndə, o, laqer həbsxanasının yanında qurulmuş yeni növbənin qapısında dayanmışdı. O, gözlənilmədən həbsxanadan qovulmuş, 40 saylı şaxtanın düşərgəsində olan Baxış Mehdiyevlə görüşüb. Mehdiyev xahiş etdiː Məni burada gördüyünü orada (29-cu şaxtada) uşaqlara çatdır ki, mənim üçün çox da narahat olmasınlar. [[SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti]]nin Mərkəzi Komissiyasının sədri Aristovun [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi]]ndə notasına görə Mehdiyevin 1956-cı ilin yazında dəqiq şəkildə azadlığa buraxıldı. Aristov partiya rəhbərliyinə bildirdi: {{sitatın əvvəli}}"Mehdiyevə onun reabilitasiyası haqqında komissiyanın qərarı elan edildikdən sonra uzun müddət özünə gələ bilmədi və and içdi ki, onun heç vaxt Sovet hakimiyyəti haqqında heç bir pis fikri olmayıb, iş üzrə isə ədalətli qərara görə hökumətə və partiyanın Mərkəzi Komitəsinə dərin minnətdarlığını çatdırmağı xahiş etdi."<ref name=Arist>[https://www.novayagazeta.ru/articles/2009/04/08/43276-epoha-reabilitansa Reabilitasiya dövrü və onun sonu] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170104000510/https://www.novayagazeta.ru/articles/2009/04/08/43276-epoha-reabilitansa |date=2017-01-04 }} Yeni qəzet — № 36 8 aprel 2009.</ref>{{sitatın sonu}} === Azadlıqdan sonra === Vətənə qayıdan Baxış Mehdiyev polis işinə daxil oldu. Əvvəlcə [[Kirovabad]]da polis rəisi vəzifəsində çalışmışdır. Məlumat verildi ki, Mehdiyev cinayətkarların axtarışlarına şəxsən rəhbərlik etmiş, onların təqibində iştirak edərək, hətta atışmalara da daxil olmuşdur. Xüsusilə də təhlükəli cinayətkarların tutulmasına görə [["Qırmızı əmək bayrağı" ordeni]] ilə təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web |url=https://www.facebook.com/iiok.az/posts/972531822852597:0 |title=İsmayıllı İntellektual Oyunlar Klubu |access-date=2020-06-04 |archive-date=2023-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702063357/https://www.facebook.com/iiok.az/posts/972531822852597:0 |url-status=live }}</ref> 1960-cı ilin dekabrında Baxış Mehdiyev polisin yüksək rütbəli zabitləri sırasına daxil olmuş, Respublikanın Daxili İşlər Naziri general [[Əli Kərimov (daxili işlər naziri)|Əli Kərimov]]la birgə əməliyyatlarda iştirak etmişdi. 1961-ci ildə yenidən Kirovobad polis idarəsinin rəisi vəzifəsini icra etdi.<ref name=burl2>{{Cite web |url=http://fanread.ru/book/12101576/?page=21 |title=''Бурлак Б. С.'' Ветры славы. Челябинск: Южно-Уральское кн.из-во. 1985. С. 21 |accessdate=2017-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170106104839/http://fanread.ru/book/12101576/?page=21 |archivedate=2017-01-06 |deadlink=yes }}</ref> 1964–1967-ci illərdə [[Bakı]] şəhəri üzrə Polis İdarəsinin rəisi və polkovniki. Ömrünün sonuna qədər əvvəlcə [[Azərbaycan SSR]]-də, Ədliyyə Nazirliyində, sonra müstəqil Azərbaycanda vəkillərin davamlı təhsil almasına rəhbərlik etmişdir.<ref name=vnuk>[http://mti.edu.ru/9may/?utm_conten ''Mehman Elcan oğlu Hüseynov''. Onun diviziyası haqqında bir kitab yazıldı!]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 1993-cü il mart ayının 3-də Baxış Mehdiyev vəfat edir və [[Gəncə]]də həyat yoldaşının məzarı yanında dəfn olunur. == Mükafatları == {{Div col}} * 15 fevral 1943-cü ildə [["Döyüş xidmətlərinə görə" medalı]]<ref name=nagrady>{{Cite web |title=Qəhrəman mükafatları // Xalqın yaddaşı |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1374452798/ |access-date=2020-06-04 |archive-date=2017-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103170255/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1374452798/ |url-status=live }}</ref> * 4 aprel 1943-cü ildə [["Qırmızı Bayraq" ordeni]] * 1 oktyabr 1943-cü ildə [["Qırmızı Ulduz" ordeni]]<ref name=nagrady/> * 4 dekabr 1943-cü il [["Vətən müharibəsi" ordeni]]<ref name=nagrady/> * 17 may 1944-cü ildə [["Qırmızı Bayraq" ordeni]] * 17 oktyabr 1944-cü ildə [["Suvorov" ordeni]] * 28 sentyabr 1945-ci ildə [["1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı]]<ref name=act>{{Cite web |title=Akademiyanın dinləyicilərinə medalların verilməsi haqqında akt. |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1535725359/ |access-date=2020-06-04 |archive-date=2017-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103170554/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1535725359/ |url-status=live }}</ref> * 1961-ci ilə qədər [["Qırmızı əmək bayrağı" ordeni]]<ref name=nagrady/> {{Div col end}} == Xatirəsi == * Mehdiyev B. 223-cü Qırmızı Bayraqlı Belqrad atıcı diviziyası. Bakı, 2000, 275 səh. * Мехтиев Б. М. 223-я Краснознаменная Белградская. — Баку: Азернешр, 1983. — 286 с * Мехтиев, Б. 223. Београдска-носилац ордена цровене заставе. Београд: Азенешр, 2012. 263 c == Mənbə == [[Şəmistan Nəzirli]] Azərbaycan generalları. Bakı: Gənclik, 1991, 208 səh Baxış Mehdiyevin qardaşı qızı Gəncə şəhərin sakini Əlizadə Mələk Sima Müseyib qızı == İstinadlar == {{İstinad stili}} {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan polkovnikləri]] [[Kateqoriya:Repressiya qurbanları]] [[Kateqoriya:Polkovniklər]] [[Kateqoriya:Polkovnik-leytenantlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan polisləri]] [[Kateqoriya:"Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:"1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 40 illiyi" yubiley medalı ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:"1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 20 illiyi" yubiley medalı ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:"1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 30 illiyi" yubiley medalı ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:"SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 70 illiyi" yubiley medalı ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:SSRİ-də repressiya qurbanları]] 3k1yod1hhpfcgj5olm33taoc18aqdyu Ejen Melxior de Voqyue 0 257266 8981367 8966894 2026-06-27T18:12:33Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981367 wikitext text/x-wiki [[Şəkil:Eugène-Melchior de Vogüé by Nadar.jpg|thumb|Ejen Melxior de Voqyue]] '''Ejen Melxior de Voqyue''' (Eugene-Melchior de Vogüe, 1848-1910) — Fransız yazıçısı və ədəbiyyatşünası. == Həyatı == == Yaradıcılığı == == İstinadlar == == Həmçinin bax == == Xarici keçidlər == * [http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=469 Notice biographique de l'Académie française] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101213061739/http://academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=469 |date=2010-12-13 }} *[http://bibliotheque-russe-et-slave.com/Livres/Vogue%20-%20Le%20Roman%20russe.htm ''Le Roman russe''], en ligne sur la [http://bibliotheque-russe-et-slave.com/index1.html ''Bibliothèque russe et slave''] {{Yazıçı-qaralama}} [[Kateqoriya:Fransa yazıçıları]] [[Kateqoriya:Fransız yazıçılar]] [[Kateqoriya:Parisdə vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:XX əsr Fransa yazıçıları]] [[Kateqoriya:Fransa ədəbi tənqidçiləri]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] il5sdk94shn4u9oucew532xm8if8hk1 Jan-Fransua Şampolyon 0 267400 8981371 8955601 2026-06-27T18:12:39Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981371 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Jan-Fransua Şampolyon''' ({{Dil-fr|Jean-François Champollion}}; {{DVTY}}) — [[Fransa]] filoloqu, alimi, şərqşünası və misirşünası. == Həyatı və fəaliyyəti == === Erkən həyatı === Jan-Fransua Şampolyon 1790-cı ilin 23 dekabrında [[Fransa]]nın [[Lo (departament)|Lo]] departamentində dünyaya gəlmişdir. [[Uşaqlıq]] illəri əsasən [[Qrönobl]]da keçən Şampolyon bu dövr ərzində xüsusi dil öyrənmə istedadını kəşf etmişdir. Beləliklə artıq 16 yaşında ikən o artıq 12 dil bilirdi. O 1809-cu ildə 19 yaşında tarix üzrə professor adını alıb və Qrönobl Akademiyasının professoru olaraq işə başlayıb. === Rozetta daşı === Qısa zaman kəsiyində çoxsaylı dil biliklərinə yiyələnən Jan-Fransua Şampolyon, 1822-ci ilin sentyabr ayında 32 yaşında [[Rozetta daşı]] üzərindəki heroqliflərinin tərcüməsi istiqamətində çalışmışdır.O bu müddət ərzində nə doyunca yatmış, nə də vaxtı-vaxtında yemək yemişdi. === Sonrakı fəaliyyəti === Misirşünaslıq elminin metodoloji əsaslarının yaradılmasında və bütövlükdə onun tədqiqat sahəsinin genişləndirilməsində Şampolyonun xüsusi xidmətləri olmuşdur. Beləki, məhz onun 1824-cü ildə dərc edilən "Precis du systeme hieroglyphique" əsəri ilə misirşünaslıq elmi bir sfera kimi formalaşmağa başlamışdır. Sonrakı illərdə Kollec də Fransda misirşünaslıq üzrə professor olaraq çalışmış, 1828–1829-cu illər arasında isə tədqiqat məqsədilə [[Misir]]ə səfər etmişdir. Ölümündən bir qədər sonra, 1845-ci ildə, dərc olunan "Monuments de l'Egypte et de la Nubie" əsərində, Şampolyon [[Misir]]ə səfəri zamanı aşkarladığı elmi tapıntıları təqdim etmişdir == Ölümü == Şampolyonun [[Misir]] səyahətindən sonra səhəttində bir sıra ciddi problemlər meydana gəlmiş və 1831-ci ilin 4 mart tarixində,41 yaşında [[Paris]]də ürək tutulmasından (insult) vəfat etmişdir.Artıq Misir səyahətinə nə olmuşdusa. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici keçidlər}} {{Alim-qaralama}} [[Kateqoriya:Fransanın Roma katolikləri]] [[Kateqoriya:Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının fəxri üzvləri]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] 2764wvgspxwkm0pdh6jho6gf3lhdz2b İppolito Rosellini 0 267407 8981378 7411950 2026-06-27T18:13:26Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İtaliya arxeoloqları]] 8981378 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''İppolito Rosellini''' (1800 – 1843, [[Piza]], [[İtaliya]]) — [[İtaliya]] misirşünası. == Həyatı == [[Cüzeppe Kaspar Mezzofanti|Mezzofantinin]] yanında [[Bolonya]]da təhsil almışdır və 1824-cü ildə [[Piza Universiteti]]ndə şərq dilləri professoru olmuşdur. [[Misir]] səfərində yoldaşlıq etdiyi (1828) [[Jan-Fransua Şampolyon]]la ortaq çalışmaları ilə tanınır. Şampolyonun ölümündən sonra Misir səfərinin nəticələrinin nəşri Rosellininin üzərinə düşmüşdür (''Monumenti deli Egitto e delia Nubia'', Florence, 1832–40, 10 vols. fol.). == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Misirşünaslar]] [[Kateqoriya:İtaliya arxeoloqları]] mwnuuc7cuciaf9ecsrvx0bu875slun3 Mark Avrel Steyn 0 269901 8981364 8696376 2026-06-27T18:12:24Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 8981364 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |adı = Mark Avrel Steyn |orijinal adı = Mark Avrel Steyn |şəkil = |şəklin ölçüsü = 200 |şəklin izahı = Ser Mark Avrel Steyn 1929-cu ildə Çində |digər adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Mark Avrel Steyn''' ({{DVTY}}) — [[Macarlar|macar]] əsilli ingilis etnoqrafı. == Həyatı == [[Hindistan]]ın [[Pəncab]] əyalətindəki [[Lahor]]da (bugünkü [[Pakistan|Pakistanda]]) olan ''Oriental College''<nowiki/>'ın (Şərq kolleci) müdiri ikən (1888-99) 1892-ci ildə, [[Kəşmir]]li Brahman Kalhananın XII əsrdə yazdığı mənzum Hindistan tarixi [[Racatarangini]]ni [[sanskrit dili]]ndə çap etdirmşdir. Onun 1900-cü ildə [[ingiliscə]] tərcüməsi olan "''A Chronicle of the Kings of Kasmir"'' (Kəşmir krallarının bir Vakayinaməsi) nəşrini izləmişdir. == Ekspedisiyaları == Macar mənşəli ingilis məmuru Mark Avrel Steynin (1906-1908), F.Berqmanın (1928-1934) ekspedisiyaları, [[Qərbi Türkistan]]da ([[Türkmənistan]]da) 1904-cü ildən başlayaraq R.Pampellinin başçılığı ilə qazıntılar aparan amerikan arxeoloji ekspedisiyası, uzun müddət S.P.Tolstovun rəhbərliyi ilə fəaliyyət gostərən Xarəzm arxeoloji ekspedisiyası, M.E. Massonun və V.M.Massonun başçılıq etdikləri Cənubi Türkmənistan arxeoloji ekspedisiyası, A.P.Okladnikov və onun həmkarlarının [[Sibir]], Şərqi Türkistan və [[Monqolustan]] ərazilərindəki arxeoloji tədqiqatları və b. xüsusilə mühüm tapıntılarla nəticələnmişdir. Daş dövrünün müxtəlif mərhələlərinə aid coxlu insan düşərgələri və antropoloji materiallar, Ceytun ve Anau erkən əkinçilik məskənləri, Altun-Təpə və Namazgah-Təpə kimi şəhər tipli yaşayış yerləri, bina qalıqları, təsərrüfat və məişət əşyaları, heykəltəraşlıq nümunələri, qaya rəsmləri, bitki toxumları və b. belə tapıntılardandır. Bu tapıntılar əsasında Türkistanın qədim əhalisinin təsərrüfatı, ictimai quruluşu, mədəniyyəti, ideologiyası, qonşu xalqlarla mədəni-siyasi əlaqələri, etno-dil mənsubiyyəti, adət-ənənələri araşdırılmış, onların müasir türk xalqları ilə etnik və mədəni bağlılığına aid çoxlu faktlar aşkar edilmişdir. Türkistan tarixinə aid arxeoloji abidələr içərisində e.ə.I minillikdə Avrasiyanın geniş ərazisində yayılan skif kurqanları (Arjan, Pazınk, Kul-oba, Çertomlık, Tolstaya moqila və b.) mühüm yer tuturlar. Skif kurqanlarında qazıntılar XIX əsrin ortalarından başlamış, XX əsrin ortalarından isə geniş miqyas almışdır. Bu abidələrin tədqiqində A.N.Bernştamın, S.İ.Rudenkonun, L.R.Kızlasovun, A.İ.Terenojkinin, A.D.Qraçın, M.P.Qryaznovun və b. əməyi xüsusi qeyd edilməlidir. Uzaq Şərqdən Qafqaz və Şərqi Avropaya qədər geniş ərazini əhatə edən bu qazıntılar nəticəsində müasir türk xalqlarının mədəniyyəti və adət-ənənələri ilə səsləşən çoxlu əşyalar, o sıradan "skif heyvan stili"nə aid sənət nümunələri aşkar edilmişdir. Türk xalqlanının qədim tarixinə aid zəngin maddi mədəniyyət nümunəiəri həmçinin Asiya və Avropa tarixində çox mühüm rol oynamış sarmat və hun abidələrində də tapılmışdır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Etnoqraflar]] [[Kateqoriya:Səyyahlar]] [[Kateqoriya:Macar səyyahlar]] [[Kateqoriya:Britaniya səyyahları]] [[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 64hj113gerzyt3pknzcu18j0zw42y47 Kateqoriya:Bantu dilləri 14 271680 8981619 4738979 2026-06-28T07:42:55Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981619 wikitext text/x-wiki {{catmore}} {{Vikianbar kateqoriyası|Bantu languages}} [[Kateqoriya:Bantoid dillər]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] p9lpvarr25lwghkoc7dqgneudctzdxv Kateqoriya:Niger-Konqo dilləri 14 271683 8981629 7577352 2026-06-28T07:43:08Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981629 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Niger-Congo languages}} [[Kateqoriya:Makro dil ailələri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] miqp7747d3xjmbrvgggg1u2h6zhk8jb Kateqoriya:Nil-Saxara dilləri 14 273903 8981630 4721831 2026-06-28T07:43:09Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981630 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Nilo-Saharan languages}} [[Kateqoriya:Afrika dilləri|*]] [[Kateqoriya:Makro dil ailələri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] hkoezhg6y022mnaa60z8e8gew3pstcw Tay dili 0 273988 8981632 7815332 2026-06-28T07:43:11Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981632 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = tay-kaday |adı = Tay dili |orijinal adı = {{unicode|ภาษาไทย}} {{IPA|/pʰa:sa:tʰɑj/}} |ölkələr = [[Tailand]] |regionlar = |rəsmi dil = [[Tailand]] |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = 46 milyon |reytinq = 24 |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Avrasiya dilləri]] |təsnifatı = [[Tay-kaday dilləri]] :[[Tay dilləri]] |yazı = [[tay əlifbası]] |QOST 7.75–97 = таи 645 |ISO1 = th |ISO2 = tha |ISO3 = tha }} '''Tay dili''' ( ภาษาไทย {{IPA|/pʰa:sa:tʰɑj/}}, ''pxasa-txay'') — [[Tay-kaday dilləri]] ailəsinin tay dili qrupuna aid olan dil. [[Tailand]]ın rəsmi dili. Danışanların sayı  46 milyona yaxındır. [[Laos dili]]nə və [[şans dili]]nə çox yaxındır. Tay dilində durğu işarələri yoxdur, cümlələrin sonunda sadəcə olaraq boşluq buraxılır. == Mənbə == * [http://www.learningthai.com/ Learning Thai the Easy Way] * [http://www.thailanguage.ru/ Русский ресурс, полностью посвящённый тайскому языку. Статьи, уроки.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20081203171917/http://www.thailanguage.ru/ |date=2008-12-03 }} * [[wikt:Приложение:Тайско-русский словарь|Упрощённый тайско-русский словарь]] * [http://sites.google.com/site/thaidictproject/ Тайские словари в электронном формате.] * [http://www.omniglot.com/writing/thai.htm Статья на Omniglot, посвящённая письменности] * [http://www.zruv.com/ Английско-Тайский словарь] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090523131250/http://www.zruv.com/ |date=2009-05-23 }} {{dil-qaralama}} [[Kateqoriya:Tay dili| ]] [[Kateqoriya:Tailand dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] 56d7t5k7y9mdtln9rajoutufvomqg2y Kateqoriya:Tay-kaday dilləri 14 274048 8981633 7106493 2026-06-28T07:43:13Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981633 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Tai-Kadai languages}} {{catmore}} [[Kateqoriya:Austrik dillər]] [[Kateqoriya:Asiya dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] n215ugx56d7qzta35n4r1lja86je3ey Qadın Zorakılığına Qarşı Beynəlxalq Mübarizə Günü 0 279829 8981305 8744826 2026-06-27T17:45:33Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981305 wikitext text/x-wiki '''Qadın Zorakılığına Qarşı Mübarizə Günü''' ({{Dil-en|International Day for the Elimination of Violence against Women|исп=Dia Internacional de la Eliminacion de la Violencia contra la Mujer|фр=la Journée internationale pour l'élimination de la violence à l'égard des femmes}}) — [[BMT]] Baş Assambleyasının qərarı ilə qeyd edilən gün. [[BMT]] Baş Assambleyası [[1999]]-cu ildə 2[[5 noyabr]]ı Qadın Zorakılığına Qarşı Mübarizə Günü elan edib. Qadın Zorakılığına Qarşı Mübarizə Gününün məhz 25 noyabrda qeyd edilməsi təsadüfi deyil. Bu, 1961-ci ildə [[Dominikan Respublikası]]nda baş verən hadisədən qaynaqlanır. Həmin vaxt Dominikan prezidenti Rafael Truxilonun əmri ilə siyasi fəallardan olan 3 tibb bacısı vəhşicəsinə öldürülüb. Qadınların zorakılığa qarşı mübarizə simvolları ağ lentdir. BMT baş katibi [[Pan Gi Mun]] bununla bağlı müraciətində bildirib ki, qadınlara qarşı zorakılıqdan qadınlarla bərabər ümumilikdə ailələr, körpələr və bütün cəmiyyət əziyyət çəkir: “Zorakılıq qadınlara öz potensiallarından istifadə etməyə icazə vermir, iqtisadi inkişafı məhdudlaşdırır”. BMT cəmiyyətin bu problemə diqqətini cəlb etmək üçün noyabrın 25-də hökumətlərə, beynəlxalq təşkilatlara və [[QHT]]-lərə tədbirlər keçirməyi təklif edir. == Xarici nkeçidlər == * [http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/54/134 BMT qərarı № A/RES/54/134] * [https://web.archive.org/web/20021126032402/http://www.un.org/depts/dhl/dhlrus/violence/index.html BMT kitabxanasından materiallar] * [http://www.un.org/womenwatch/asp/user/list.asp?ParentID=10270 «Directory of UN Resources on Gender and Women’s Issues»] {{ref-en}} [[Kateqoriya:Ailə]] [[Kateqoriya:Sosiologiya]] [[Kateqoriya:BMT beynəlxalq günləri]] [[Kateqoriya:1981-ci ildə tanıdılanlar]] [[Kateqoriya:Qadın hüquqları]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] l3mjkova03sux9p0jil4d4ddxk7h8e2 Vyetnam dili 0 280142 8981634 7449427 2026-06-28T07:43:13Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981634 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = AA |adı = Vyetnam dili |orijinal adı = tiə̌ŋ viə̀ˀt (Şimali))<br /> tiə̌ŋ jiə̀k (Cənubi) |ölkələr ={{VIE}} |regionlar = |rəsmi dil = |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = 69 milyon (1999)<ref name="[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vie Vyetnamca] Ethnologue.org"/> (3 milyon xaricdə olanlar daxil olmaqla) |reytinq = |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Avrasiya dilləri]] |təsnifatı = [[Avstroasiya dilləri]] :[[Vyetik dilləri]] ::[[Vyet-Muonq]] :::Vyetnam dili |yazı = [[Vyetnam əlifbası]] |QOST 7.75–97 = |ISO1 = vi |ISO2 = vie |ISO3 = vie }} '''Vyetnam dili''' <ref name="[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vie Vyetnamca] Ethnologue.org">[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vie Vyetnamca] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070927220218/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=vie |date=2007-09-27 }} Ethnologue.org</ref> (3 milyon xaricdə olanlar daxil olmaqla)(''tiếng Việt''; [[wikt:㗂|㗂]][[wikt:越|越]]) [[Vyetnam]]ın milli və rəsmi dilidir.Vyetnam dili [[Vyetnamlılar|Vyetnam xalqın]]ın və üç milyon xaricdə yaşayan Vyetnamlıların ana dilidir.[[Avstroasiya dilləri|Avstroasiya dil ailəsinin]] bir hissəsidir. == Həmçinin bax == * [[Vyetnamca Vikipediya]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Vietnamese language}} * [http://www.seasite.niu.edu/vietnamese/VNLanguage/SupportNS/tableofcontent.htm Onlayn Vyetnamca dərslər] Şimali İllinoys universitetindən * [http://www.fsi-language-courses.org/Content.php?page=Vietnamese ABŞ-nin Xarici Xidmət İnstitutunda Vyetnamca əsas kurs] [[Kateqoriya:Vyetnam dilləri]] [[Kateqoriya:Vyetnam dili]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] gm5jp4yxb445nol2tedhog2cbeubbmn Yoruba dili 0 280426 8981636 7636521 2026-06-28T07:43:16Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981636 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = NK |adı = Yoruba dili |orijinal adı = èdèe Yorùbá |ölkələr ={{NGA}}<br> {{TGO}} <br> {{BEN}} |regionlar = |rəsmi dil = |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = 19.4 milyon |reytinq = |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Afrika dilləri]] |təsnifatı = [[Niger-konqo dilləri]] :[[Atlantik–Konqo dilləri]] ::[[Volta-Nige dilləri]] :::[[Yoruboid dilləri]] :::: |yazı = [[latın əlifbası]] |QOST 7.75–97 = |ISO1 = yo |ISO2 = yor |ISO3 = yor }}'''Yoruba dili''' ({{IPAc-en|UK|ˈ|j|ɒr|ʊ|b|ə}},<ref>Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh</ref> {{IPAc-en|US|ˈ|j|ɔr|ə|b|ə}},<ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Yoruba|access-date=8 December 2022|title=Yoruba|website=Merriam-Webster|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208231643/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Yoruba|url-status=live}}</ref> ''{{lang|yo|Èdè Yorùbá}}, Ajami: {{lang|ms-Arab|عِدعِ يوْرُبا}}'') – [[Qərbi Afrika]]da, əsasən Cənub-Qərbi və Mərkəzi [[Nigeriya]]da danışılan dil.[[Fayl:A Yoruba bride and mother.JPG|250px|thumb|Yorubalı ana və yeni evlənmiş qızı]] == Ümumi məlumat == '''Yoruba dili''' (yerli adı ''èdè Yorùbá'', 'Yorùbá dili') [[Niger-konqolez dilləri]]ndən biridir ki, təxminən 20 milyon nəfər tərəfindən Qərbi Afrikada danışılır. Yoruba xalqının çoxu Yoruba dilində danışır. Yoruba dili İgala dili ilə çox bənzərlik göstərir. Bu dillər Yoruboid dili qrupuna aiddir. Forde (1951)və Westermann ilə Bryan (1952) İgala dilini Yoruba dilinə bir ləhcə kimi götürmüşdür. Yoruba dili Erdekir dillərinə aid olsa da bir-biri ilə çox yaxın olduğundan İgala ilə bu qədər bənzərlik göstərir. Ancaq ayrı-ayrı dillərdir.<ref>Ethnologue 2009, with figures from 1993</ref> == Ləhcələri == Yoruba dilinin 3 əsas ləhcəsi var: * Şimalqərbi * Orta * Cənubşərqi Şimalqərbi Yoruba ləhcəsi daha çox yenilikçi olmaqla, orta və cənubşərqi ləhcələr çox dəyişməmişlərdir. Orta ilə Şimalqərbi ləhcələrin ortaq sözləri daha çoxdur, Cənubşərqi ilə daha çox etnoqrafik sözlər ortaqlıq təşkil edir. Oyo imperiyasında Şimalqərbi Yoruba ləhcəsindən istifadə olunurdu, Benin imperiyasında isə Cənubşərqi Yoruba daha yayğın idi.<ref>{{Harvnb|Adetugbọ|1973|pp=192–3}}. (See also the section [[#Dialects|Dialects]].)</ref> == Müasir dövrdə == Ədəbi Yoruba dili əsasən radio, televizorlarda spikerlər tərəfindən danışılan və məktəblərdə öyrədilən dil qəbul edilir. Bu dilin əsas iki qaynağı Oyos və Eqbas'ın şimalqərbi Yoruba dilidir. İlk anqlikan [[yepiskop]] Crowther öz kitabında xalqı Yoruba adlandırdı və Yoruba dilinin qrammatikasını və yazılışını müəyyənləşdirdi. Bundan başqa digər xristian [[misyaner]]lərdə Eqbasda olmuş və burada Yoruba dilinə töhfələr vermişlər. Fagborun'da (1994) bize söylədiyinə görə , Adetugbọ (1967) o vaxt Oyo-Yoruba dilinin Abẹokuta ləhcəsinin yaradılmasında, morfologiya və fonetikasında Xristian rahiblər çalışıblar.<ref>This widely followed classification is based on Adetugbọ's (1982) dialectological study — the classification originated in his 1967 PhD thesis ''The Yoruba Language in Western Nigeria: Its Major Dialect Areas'', {{ProQuest|288034744}}. See also {{cite book |first= |last=Adetugbọ |chapter=The Yoruba Language in Yoruba History |title=Sources of Yoruba History |url=https://archive.org/details/sourcesofyorubah0000biob|editor-first=Saburi O. |editor-last=Biobaku |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |year=1973 |pages=176–204 [esp. 183–193] |isbn=0-19-821669-6 |ref=harv }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Nigeriya dilləri}}{{Dil-qaralama}} [[Kateqoriya:Yoruba dili| ]] [[Kateqoriya:Nigeriya dilləri]] [[Kateqoriya:Benin dilləri]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] dfot0246erasow2qwkcw5nm780zhd22 Kateqoriya:Yoruba dili 14 280440 8981618 8598942 2026-06-28T07:42:29Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Toqo dilləri]] 8981618 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Yoruba language}} [[Kateqoriya:Benue-Konqo dilləri]] [[Kateqoriya:Dillərə görə Vikipediya kateqoriyaları]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] 1z1f8jg7tlpyfo21xrzgmpgnymop3t3 8981637 8981618 2026-06-28T07:43:18Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981637 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Yoruba language}} [[Kateqoriya:Benue-Konqo dilləri]] [[Kateqoriya:Dillərə görə Vikipediya kateqoriyaları]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] 4nqbj8xl7owamtjzj3y2i7gp9hmb0bl 8981640 8981637 2026-06-28T07:43:35Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Benin dilləri]] 8981640 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Yoruba language}} [[Kateqoriya:Benue-Konqo dilləri]] [[Kateqoriya:Dillərə görə Vikipediya kateqoriyaları]] [[Kateqoriya:Toqo dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] [[Kateqoriya:Benin dilləri]] szqmxk8axbz82rnovqoiidfp8fgxeov Takistan şəhristanı 0 283538 8981642 8192074 2026-06-28T07:45:08Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981642 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi}} [[Fayl:Qəzvin ostanı.png|thumb|285x285px|Takistan şəhristanının [[Qəzvin ostanı]]ndakı yerləşimi]] '''Takistan şəhristanı''' - [[Qəzvin ostanı]]nın şəhristanlarından biri. İnzibati mərkəzi [[Takistan|Takistan şəhəri]]dir. Şəhristanın ümumi ərazisi 2538,4 kv.km.-dir.<ref name="پایگاه اطلاع رسانی استانداری قزوین">{{Cite web |title=پایگاه اطلاع رسانی استانداری قزوین |url=http://www.qazvin.gov.ir/FA/StaticPage/?SID=38 |access-date=2012-05-14 |archive-date=2006-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060222103654/http://www.qazvin.gov.ir/FA/StaticPage/?SID=38 |url-status=dead }}</ref> == Əhali == 2006-cı il əhali siyahıya almasına əsasən şəhristanın ümumi əhalisi 171,520 nəfərdir. Əhali əsasən yerli [[Azərbaycan türkləri]] və az sayda (əsasən [[Takistan]] şəhərində) [[İran tatları|tatlar]]dan ibarətdir.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.irancities.ir/showcity.aspx?code=629&code2=26 |access-date=2019-09-10 |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921200229/http://irancities.ir/showcity.aspx?code=629&code2=26 |url-status=dead }}</ref> === Şəhristanın bəxşlərinin əhalisi === ==== Mərkəzi bəxşi ==== Ərazi: 952,5 kv.km<ref name="پایگاه اطلاع رسانی استانداری قزوین" /> Əhali (toplam): 99,841 nəfər (2006 s.a.) - Şəhər əhalisi * [[Takistan|Takistan şəhəri]]: 73,625 nəfər / 18,685 ailə (2006 s.a.) * [[Nərcə|Nərcə şəhəri]]: 5,071 nəfər / 1,297 ailə (2006 s.a.) * Toplam: 78,696 nəfər / 19,982 ailə (2006 s.a.) - Kənd əhalisi: 21,145 nəfər (2006 s.a.) * <u>Nərcə dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 16 ** Əhalisi: 923 nəfər (2006 s.a.) * <u>Qaqazan-i Qərbi dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 18 ** Əhalisi: 7,332 nəfər (2006 s.a.) * <u>Qaqazan-i Şərqi dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 19 ** Əhalisi: 12,890 nəfər (2006 s.a.) ==== Əsfərvərin bəxşi ==== Ərazi: 198,3 kv.km.<ref name="پایگاه اطلاع رسانی استانداری قزوین" /> Əhali (toplam): 28,845 nəfər (2006 s.a.) - Şəhər əhalisi ([[Əsfərvərin|Əsfərvərin şəhəri]]): 12,104 nəfər (2006 s.a.) - Kənd əhalisi: 16,741 nəfər (2006 s.a.) * <u>Ağ dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 10 ** Əhalisi: 3,484 nəfər (2006 s.a.) * <u>Xürrəmabad dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 5 ** Əhalisi: 6,459 nəfər (2006 s.a.) ==== Xürrəmdəşt bəxşi ==== Ərazi: 543,3 kv.km.<ref name="پایگاه اطلاع رسانی استانداری قزوین" /> Əhali (toplam): 21,685 nəfər (2006 s.a.) - Şəhər əhalisi ([[Xürrəmdəşt|Xürrəmdəşt şəhəri]]): 6,192 nəfər (2006 s.a.) - Kənd əhalisi: 15,493 nəfər (2006 s.a.) * <u>Əfşariyə dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 5 ** Əhalisi: 2,173 nəfər (2006 s.a.) * <u>Rəmənd-i Şimali dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 16 ** Əhalisi: 6,944 nəfər (2006 s.a.) ==== Ziyaabad bəxşi ==== Ərazi: 844,3 kv.km.<ref name="پایگاه اطلاع رسانی استانداری قزوین" /> Əhali (toplam): 21,149 nəfər (2006 s.a.) - Şəhər əhalisi ([[Ziyaabad|Ziyaabad şəhəri]]): 8,385 nəfər (2006 s.a.) - Kənd əhalisi: 12,764 nəfər (2006 s.a.) * <u>Düdəngə-i Ülya dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 18 ** Əhalisi: 6,002 nəfər (2006 s.a.) * <u>Düdəngə-i Süfla dehistanı</u> ** Kəndlərinin sayı: 19 ** Əhalisi: 6,762 nəfər (2006 s.a.) == Takistan şəhristanının inzibati bölgüsü == * '''<u>[[Takistan şəhristanının mərkəzi bəxşi|Mərkəzi bəxşi]]</u>''' * İnzibati mərkəzi: [[Takistan]]; digər şəhəri: [[Nərcə]] ** DEHİSTANLARI: *** '''Nərcə dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> [[:en:Ali_Khediv_Farms|Mürgdari Əli Xediv [Əli Xediv fermaları](Ali Khediv Farms)]], [[:en:Athad_Now_Brickworks|Kurə Acurpazi Əthad Nov [Əthad Nov kərpic zavodu](Athad Now Brickworks)]], Bənddalavər, Başgöl, [[:en:Hajji_Shaban_Brickworks|Kurə Acurpazi Hacı Şaban [Hacı Şaban kərpic zavodu](Hajji Shaban Brickworks)]], [[:en:Iran_Rubberworks|Rukeş Lastik İran [İran rezin zavodu](Iran Rubberworks)]], [[:en:Khorram_Brickworks|Kurə Acurpazi Xürrəm [Xürrəm kərpic zavodu](Khorram Brickworks)]], Novdehək, [[:en:Nur_Brickworks|Kurə Acurpazi Nur [Nur kərpic zavodu](Nur Brickworks)]], [[:en:Pivand_Farms|Mürgdari Pivənd [Pivənd fermaları](Pivand Farms)]], Qarabağ, [[:en:Rowshan_Farms|Mürgdari Rövşən [Rövşən fermaları](Rowshan Farms)]], Şəhrsənəti-yi Takistan, Şənin Qaqazan, [[:en:Vali_Asr_Farms|Mürgdari Vəliəsr [Vəliəsr fermaları](Vali Asr Farms)]], Yengicə *** '''Qaqazan-i Qərbi dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Əndaq, Ağbulaq, Çənqurə / Çanquraq, Çinaristan, Dərbəhan, Dərmançay, Fəşalənc, Kanişkin / Kərəşkin, Mayan / Məkəsan, Meşkin, Nikuyə, [[Qalat (Qəzvin)|Qalat]], Səras / Sərask, Şinasvənd / Çinasbənd, Suludərə Dərbəhan / Sulaqdərə, Takənd, Yəzdərud, Yengicə-i Qaqazan *** '''Qaqazan-i Şərqi dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Alanqaya, Ağcakənd, Aşıqhisar, Əştəcin, Dağlan, Dəstcird, Dövlətabad, Xurhəşt, Kundər, Mərgəsin, Mehdiabad, Qala-i Qaradaş, Qaradaş, Qarakosalı / Qarakosalar, Qasımabad, Qazandağı, Qumik-i Büzürg, Şirazək, Yəhyaabad * '''<u>Əsfərvərin bəxşi</u>''' * İnzibati mərkəzi: [[Əsfərvərin]] ** DEHİSTANLARI: *** '''Ağ dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Ağ / Ağkənd, Xəruzan, Luşkan, [[:en:Lushkan_Brickworks|Müctəmə Kurəhi Acurpazi Luşkan [Luşkan kərpic zavodu](Luşkan Brickworks)]], Mahmudabad, Məzrayə-i Raziabad, Nasirabad-i Sadat, Qərqəsin, Şarin / Çarun, Vələzcird *** '''Xürrəmabad dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> [[:en:Brickworks,_Khorramabad,_Qazvin|''Mücəmüva Kurəha-yi Acurpazi'' [(Xürrəmabad) kərpic zavodu](Brickworks, Khorramabad)]], Diyalabad, Kəhək, Xürrəmabad, Şirkət-i Zormürg * '''<u>Xürrəmdəşt bəxşi</u>''' * İnzibati mərkəzi: [[Xürrəmdəşt]] ** DEHİSTANLARI: *** '''Əfşariyə dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Atəşanbar, Bərzəlcin, Hacıabad, Həmidabad, Cəfərabad, Kəşmərz, Kürçeşmə, Küşkək, Orazcin, Rəhimabad, Şənastəq-i Ülya, Şənastəq-i Süfla, Şizənd, Sinək, Tərvizək, Yariabad *** '''Rəmənd-i Şimali dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Dakan, Cahanabad, Qənbərabad, Qasımabad, Radikan, Seyfabad, Varsac Düdəngə * '''<u>Ziyaabad bəxşi</u>''' * İnzibati mərkəzi: [[Ziyaabad]] ** DEHİSTANLARI: *** '''Düdəngə-i Ülya dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Əhmədabad, Arbatdərə, Avarnə, Farsacin, Həftsandıq, Hüseynabad-i Carandəq, Carandəq, Xundab, Mehin, Qalacıq, Qaracaqaya, Qaynarca, Şanin, Şorca, Siçanlı, Suludərə, Toyuqçu, Yamçeşmə *** '''Düdəngə-i Süfla dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Ərunqaş / Ürünqaş, Azaddeh, Badamək, Çuzah, Günbədək, Həsənabad-i Sadat, Hisar, Hüseynabad, Nühəb, Qala-i Şühədad, Qaraqurtan, Qırmızabad, Sadıqabad, Səkkiznab, Sac, Şabanək, Şakin, Şizar, Vərəkərud == İstinadlar == *[http://wayback.archive.org/web/*/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/26.xls "Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)"] (Excel). Archived from the [http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/26.xls original] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111114233307/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/26.xls |date=2011-11-14 }} on 2010-11-16. == Mənbə == {{İstinad siyahısı}}{{Takistan şəhristanı}}{{Qəzvin ostanı}} {{Cənubi Azərbaycan}}{{İran-qaralama}} [[Kateqoriya:Takistan şəhristanı]] 5nfxzevxa2do7t7kjgfkp0jo3e88v7t Belaruslar 0 285055 8981503 8733252 2026-06-28T03:43:22Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981503 wikitext text/x-wiki {{Xalq |adı = Belaruslar |ümumi sayı = 10.000.000 |ərazi1 = {{BLR}} |sayı1 = 7.957.252 |ref1 = (2009)<ref>Population statistics of Eastern Europe: [http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Ethnic composition of Belarus 2009] {{Wayback|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |date=20111123095511 }}</ref> |ərazi2 = {{RUS}} |sayı2 = 521.443 |ref2 = (2010)<ref name="Национальный состав населения Российской Федерации">Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" - ''Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года'' :[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20131204011922/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls | date = 2013-12-04 }}</ref> |ərazi3 = {{UKR}} |sayı3 = 275.763 |ref3 = (2001)<ref>Population statistics of Eastern Europe: [http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm Ethnic composition of Ukraine 2001] {{Wayback|url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm |date=20230223121210 }}</ref> |ərazi4 = {{LAT}} |sayı4 = 68 174 |ref4 = (2011)<ref name="Национальности Латвии 2011">{{Cite web | title = Population Census 2011 — Key Indicators | url = http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html | access-date = 2017-10-10 | archive-date = 2018-06-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180627202038/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html | url-status = live }}</ref> |ərazi5 = {{KAZ}} |sayı5 = 62.694 |ref5 = (2012)<ref name="Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года">Агентство Республики Казахстан по статистике: [http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar | date = 2012-11-15 }}</ref> |ərazi6 = {{POL}} |sayı6 = 47.000 |ref6 = <ref>[https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Предварительыне результаты Национальной переписи населения и жилищ Польши 2011 года])</ref> |ərazi7 = {{LIT}} |sayı7 = 35.900 |ref7 = (2010)<ref>{{Cite web | title = Департамент статистики Литвы. База статистических данных о населении Литвы. | url = http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF | access-date = 2017-10-10 | archive-date = 2016-12-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF | url-status = live }}</ref> |dili = [[belarus dili]], [[rus dili]] |dini = [[pravoslav]] (əksəriyyəti), [[katolik]], [[protestant]] |qohum xalqlar = [[Slavyanlar]] |qeyd = |mənşəyi = [[Slavyanlar|Slavyan]] }} '''Belaruslar''' və ya '''beloruslar'''<ref>{{ASE|1|226|Aleksandrovskaya Larisa Pompeyevna}}</ref> ({{lang-be|беларусы}}) — Şərq slavyanları etnik qrupuna aid [[xalq]]. Ümumi sayları təqribən 10 milyon nəfərdir. Əsasən müasir [[Belarus]] ərazisində məskunlaşmışlar və burada əhalinin əsas hissəsini (2009-cu ilə olan məlumata əsasən 83,7%) təşkil edirlər. Belaruslar [[Rusiya]], [[Ukrayna]], [[Polşa]], [[Latviya]] və [[Litva]] kimi qonşu dövlətlərdə, həmçinin [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Almaniya]], [[Kanada]] kimi daha uzaq məsafədə yerləşən dövlətlərdə isə milli azlıq təşkil edirlər. == Həmçinin bax == * [[Belarus]] * [[Slavyanlar]] * [[Belarus şəhərləri]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} * [http://www.ac.by/publications/belling/hista13a.html Мядзведзеў А. М. Да пытання аб паходжанні беларусаў (па дадзеных археалогіі і мовазнаўства)] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20070107063504/http://www.ac.by/publications/belling/hista13a.html | date = 2007-01-07 }} * [http://belorussian.ru Белорусы Ханты-мансийского автономного округа-Югры] * [http://janaberestova.narod.ru/toporov.htm В. Н. Топоров. Значение белорусского ареала в этногенетических исследованиях] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20090614090754/http://janaberestova.narod.ru/toporov.htm | date = 2009-06-14 }} [[Kateqoriya:Etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Belaruslar| ]] [[Kateqoriya:ABŞ-də yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Kanadada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Moldovada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Özbəkistanda yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Qazaxıstanda yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Polşada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Rusiyada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Ukraynada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Avropada yaşayan etnik qruplar]] o9e0xpchqthbbqp769pvw394ov6b9uc Skripka 0 285372 8981108 8844913 2026-06-27T12:14:58Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981108 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti}} '''Skripka''' — simli [[musiqi aləti]]. Dolğun və axıcı səslənən alətdir. İnstrumental ansamblların və orkestrlərin əsas tərkib hissəsi və solo alət kimi yayılmışdır. == Tarixçə == Skripka XVI əsrdə meydana gəlmiş, XVII əsrdə geniş yayılmışdır. Tarixin ən məşhur skripka ustası [[Antonio Stradivari]] olmuşdur. Onun skripkaları hələ də ən məşhur skripkalardır və onların qiyməti milyonlarla ölçülür. Skripkanı Azerbaycana ilk dəfə [[Ceyhun Bədəlbəyli]] gətirmişdir. == Quruluşu == Mükəmməl cilalanmış armuda oxşar qutu üzərində gərilmiş olan dörd teldən və əlavə saptan ibarətdir. Forması akustik hesablarla təyin olunmuşdur. Gövdəsi xarakter oval formaya malikdir, uzunluğu çox zaman 38 sm olur, qrifi üzərinə dörd sim çəkilmişdir. 70 hissədən ibarətdir. Notları sol açarıyla yazılan skripkanın simləri sırasıyla SOL, RE, LYA, Mİ olaraq akkord edilir. Simlərin köklənməsi belədir: IV-g, III-d¹, II-a¹, I-e². Diapazon kiçik oktavanın sol sahəsindən dördüncü oktavanın lya səsinə kimidir. Skripka kamanı simlər üzərində yuxarı–aşağı hərəkət etdirməklə çalınır. Skripkada çalğı texnikası rəngarəng ştrixlərlə zəngin (detaşe, leqato, stakkado, pissikato) və geniş imkanlara malikdir. Partiturada Skripka partiyası zərb alətlərindən aşağıda yazılır.<ref>''[[Əfrasiyab Bədəlbəyli]]''. [http://lugat.musigi-dunya.az/az/data.pl?id=2602&lang=ru İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti — Skripka] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211015235003/http://lugat.musigi-dunya.az/az/data.pl?id=2602&lang=ru |date=2021-10-15 }}</ref> == Skripkanın hissələri == <gallery caption="Skripkanın hissələri"> Şəkil:Violin front view.jpg|Skripkanın gövdəsi Şəkil:Soundpost end.jpg|Skripka efi Şəkil:Violin tailpiece.jpg|Skripka darağı Şəkil:Violin made in about 1770.jpg|Skripka düyməsi Şəkil:Violin bridge blank and finished.jpg|Sim dayaqları Şəkil:Violin griff.png|yandan görünən hissələri Şəkil:Stainer-scroll.JPG|Skripkanın başı Şəkil:Violin peg strings.jpg|Simlərin köklənməsi G (sol), D (re), A (lya) и E (mi) Şəkil:Tuning peg.png| Şəkil:Violin-scrolls.jpg| </gallery> == Həmçinin bax == * [[Beş simli skripka]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Skripka| ]] [[Kateqoriya:İtaliya ixtiraları]] [[Kateqoriya:Musiqi]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] fxva5qtdsgwps0embptwoqg51zimovr Soto dili 0 287079 8981631 7173581 2026-06-28T07:43:10Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981631 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = NK |adı = Soto dili |orijinal adı = Sesotho |ölkələr = [[Cənubi Afrika Respublikası|Cənubi Afrika]], [[Lesoto]] |regionlar = |rəsmi dil = [[Cənubi Afrika Respublikası|Cənubi Afrika]], [[Lesoto]] |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = 5 milyon |reytinq = |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Afrika dilləri]] |təsnifatı = :[[Niger-konqo dilləri]] ::[[Bantoid dillər]] :::[[Bantu dilləri]] |yazı = [[latın əlifbası]] |QOST 7.75–97 = сот 618 |ISO1 = st |ISO2 = sot |ISO3 = sot }} '''Soto dili''', '''Sesoto''', '''Cənubi Soto''' <ref>[http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=sot Sotho, Southern] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120506031918/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=sot |date=2012-05-06 }} at Ethnologue.org</ref> və ya '''Cənubi Sesoto''' — [[Bantu dilləri]]ndəndir, [[Cənubi Afrika Respublikası]]nın rəsmi dillərindən biri və [[Lesoto]]nun milli dilidir. [[Fayl:South Africa 2001 Sotho speakers proportion map.svg|300px|thumbnail|right|dilin danışıldığı yerlər]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{CAR dilləri}} [[Kateqoriya:CAR dilləri]] [[Kateqoriya:Lesoto dilləri]] [[Kateqoriya:Soto dili]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] d8ertnla6kfb50ta2qdyj4kfxk6q3e6 Xosa dili 0 287114 8981635 7083799 2026-06-28T07:43:15Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981635 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = NK |adı = Xosa dili |orijinal adı = isiXhosa |ölkələr = [[Cənubi Afrika Respublikası|Cənubi Afrika]] |regionlar = |rəsmi dil = [[Cənubi Afrika Respublikası|Cənubi Afrika]] |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = 7.8 milyon (2006) |reytinq = |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Afrika dilləri]] |təsnifatı = :[[Niger-konqo dilləri]] ::[[Bantoid dillər]] :::[[Bantu dilləri]] |yazı = [[latın əlifbası]] |QOST 7.75–97 = коа 340 |ISO1 = xh |ISO2 = xho |ISO3 = xho }} '''Xosa dili'''<ref>{{Cite web |title=Ethnologue report for language code:xho |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=xho |access-date=2012-06-25 |archive-date=2005-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050429052159/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=xho |url-status=live }}</ref> — [[Cənubi Afrika Respublikası]]nın rəsmi dillərindən biridir. [[Bantu dilləri]]ndəndir və təxminən 7.9 milyon nəfər tərəfindən danışılır. [[Fayl:South Africa 2001 Xhosa speakers proportion map.svg|300px|thumbnail|right|dilin danışıldığı yerlər]] == Dialektlər == * [[Qcaleka]] * [[Ndlambe]] * [[Ngqika /Rharhabe]] * [[Thembu]] * [[Bomvana]] * [[Mpondomse]] * [[Mpondo]] * [[Xesibe]] * [[Bhasa]] * [[Hlubi]] * [[Mfenqu]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{CAR dilləri}} [[Kateqoriya:CAR dilləri]] [[Kateqoriya:Lesoto dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] 1nmtduk5de0fzm9l20odcou9k8awoss Avəc şəhristanı 0 287997 8981650 8697171 2026-06-28T07:52:53Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Avəc şəhristanı]] 8981650 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |şəkli= کوه های آوج - panoramio.jpg }} [[Fayl:Qəzvin ostanı.png|thumb|281x281px|Avəc şəhristanının [[Qəzvin ostanı]]<nowiki/>ndakı yerləşimi]] '''Avəc şəhristanı'''— [[İran]]ın [[Qəzvin ostanı]]<nowiki/>nın şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi [[Avəc|Avəc şəhəri]]<nowiki/>dir. ==Əhalisi== 2016-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 43,798 nəfər və 13,818 ailədən ibarət idi.<ref>{{Cite web |title=Əhalisi |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_26_r.xlsx |access-date=2020-12-18 |archive-date=2017-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122052426/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_26_r.xlsx |url-status=live }}</ref> ===Milli tərkibi=== Əhalisi tamamilə yerli [[Azərbaycan türkləri]]ndən<ref>{{Cite web |title=Mehrnews |url=https://www.mehrnews.com/news/4961594/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%88%D8%AC-%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D9%88%D8%AF/ |access-date=2021-02-19 |archive-date=2021-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703030145/https://www.mehrnews.com/amp/4961594/ |url-status=live }}</ref> ibarətdir və [[Azərbaycan türkcəsi]]nin qaraqan dialektində danışırlar. [[Şiə]] [[müsəlman]]dırlar.<ref>{{Cite web |title=Çahar guşə |url=https://www.chargoshe.ir/fa/iran/city/370 |access-date=2020-12-18 |archive-date=2021-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304094701/https://www.chargoshe.ir/fa/iran/city/370 |url-status=live }}</ref> == Avəc şəhristanının inzibati bölgüsü == * '''<u>Mərkəzi bəxşi</u>''' * İnzibati mərkəzi: [[Avəc|Avəc / Avə]] ** DEHİSTANLARI: *** '''Hisar-i Vəliyiəsr dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Abdərə, Abdullah Məsud-i Ülya, Abdullah Məsud-i Süfla, Adar / Avar / Adad, Əliabad, Ərdəlan, Azənbar / Azəmbar, Əznab, Çanqurə, Dəştək, Didar, İsmayılabad, Həsənabad, Hisar-i Vəliyiəsr, Kəlləsər, Kamışkan, Kürdcin, Lək, Mahmudabad, Məşhəd, Qala, Qanqanlı Qarabulaq, Qoşaquyu, Səidabad, Şəhrbaz, Təblşekin / Təbləşgin *** '''Xərəqan-i Qərbi dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Ərvan, Əsədabad, Biyab, İmamzadə Əla ül Din ''(İmamzadə Ələddin)'', Mansur, Nəqqaş, Nirəc, Quzlu (Qozlu (?)), Şorab *** '''Şəhidabad dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Əhmədabad, Əli Həllac (Əli Xələc (?)), Ərqih, Çubinə, Əstəlac, Gülçeşmə, Hərayin-i Ülya, Xoruzdərə, Xosrovabad, Mişanə, Pərsbanəc / Pərnisbanəc, Pərvan, Qəhvəc, Səngəvin, Şəhidabad, Varuq / Varıq * '''<u>[[Abgərm bəxşi]]</u>''' * İnzibati mərkəzi: [[Abgərm|Abgərm / Ab-i Gərm]] ** DEHİSTANLARI: *** '''Abgərm dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Abbasabad, Əhmədabad, Ağcaqala, Aruçan, Asyan / Asiyan, Behiştiyan, Bəylər, Daxrəcin, Dəştahu, Daskin / Dascin, Hələdər / Həladər, Kisəcin, Nəcəfabad, Qamışlı, Qırxbulaq, Sağıran-i Ülya , Sağıran-i Süfla / Meykənd / Yengikənd, Şaxdar, Yastıbulaq *** '''Xərəqan-i Şərqi dehistanı''' **** <u>KƏNDLƏRİ:</u> Əfşar Məhəmməd, Aq / Ağ, Əliabad, Ağcadam, Ərtişabad / Səkmisabad, Badqeyn, Çahbərf / Çahbər, Danək / Yalkörpü, İmamzadə / İmamzadə Qasım, Farsqulan / Farsqulam, Gülzəmin / Gavzəmin, İldərcin, [[Külüngün]] / Qulancin, Misrabad, Miyandərə, Milaq / Meylaq / Çay Milaq / Milaq-i Süfla, Nüsrətabad / Nüsrətabad-i Qaradaş, Qaradaş Pərçik, Qaraağac, Rizək, Səbzək / İshaqçoban, Şəngül, Sirab, Taxt-i Milaq / Taxt-i Yaylaq, Tuabad / Tuba / Novabad, Yamaq == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Avəc şəhristanı}} {{Qəzvin ostanı}} [[Kateqoriya:Qəzvin ostanının şəhristanları]] [[Kateqoriya:Avəc şəhristanı]] cu8jlqn4u93sdyxo6gqy1x03c08sr6m Takistan 0 288059 8981643 8192435 2026-06-28T07:45:21Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Takistan şəhristanı]] 8981643 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi}} '''Takistan''' - [[İran]]<nowiki/>ın [[Qəzvin ostanı]]<nowiki/>nın şəhərlərindən biri və [[Takistan şəhristanı]]<nowiki/>nın inzibati mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 73,625 nəfər və 18,685 ailədən ibarət idi.<ref>{{Cite web |title="Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)" |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/13.xls |access-date=2012-07-02 |archive-date=2011-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114233307/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/13.xls |url-status=dead }}</ref> Bu şəhərin əhalisi [[azərbaycanlılar|Azərbaycan türkləri]]<nowiki/>ndən və [[İran tatları|tatlar]]<nowiki/>dan ibarətdir, [[Azərbaycan dili|azərbaycan]] və [[Tati dili|tati]] dillərində danışırlar. Məzhəb baxımından əhalisi [[şiə]]dirlər. Şəhərin hazırkı [[Fars dili|farsca]] adı olan '''Takistan''' [[Fars dili|farsca]] "''üzümlük, üzüm bağı, meynəlik, tənəklik''" mənalarını daşıyan "'''''takistan'''''" sözündəndir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Takistan şəhristanı}} {{Qəzvin ostanı}} [[Kateqoriya:Qəzvin ostanının şəhərləri]] [[Kateqoriya:Takistan şəhristanı]] cqz1jzy9tl7k2a124ceut2dwkb9pqir Il Popolo d'Italia 0 290432 8981389 7905632 2026-06-27T18:18:06Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981389 wikitext text/x-wiki {{Qəzet | adı = Il Popolo d'Italia | şəkil = [[Şəkil:Il Popolo d'Italia.jpg|300px]] | imza = | növ = | format = | təsis tarixi = 15 noyabr, 1914-cü il | nəşrini dayandırıb = 26 iyul, 1943-cü il | qiymət = | sahibi = | təsisçi = [[Benito Mussolini]] | baş redaktor = Corc Pini (1936-1943) | redaktor = | əməkdaşlar = | siyasi mənsubiyyət = [[faşizm]]<br> [[millətçilik]] | dil = [[italyan dili]] | səhifə = | tiraj = 434.000 (28.10.1938) | ünvan = [[Şəkil:Flag of Italy.svg|20px]] [[İtaliya]], [[Milan]], Via Paolo da Cannobbio 35 | internet ünvanı = }} '''Il Popolo d'Italia''' (''İtaliya xalqı'') — [[Benito Mussolini]] tərəfindən 15 noyabr 1914-cü ildə təsis edilən qəzet. Qəzet [[Benito Mussolini]] [[İtaliya Sosialist Partiyası]]ndan ayrılandan sonra çap olunmağa başlayıb. [[Birinci Dünya müharibəsi]]ndən sonra bu qəzet [[İtaliya]]da [[faşizm]] ideologiyasını təbliğ edən əsas mətbuat orqanı olmuşdu. Qəzet 24 iyul 1943-cü ilə kimi çap olunub. Qəzet həmçinin [[militarizm]] və irredentizm ideyalarını da təbliğ edirdi. 1936-cı ildən 1943-cü ilə kimi qəzetin baş redaktoru Corc Pini olmuşdu. 1998-ci ildə Yeni Milli Ordenin başçısı Cuzeppe Martorana qəzeti yenidən bərpa edərək çap etdirməyə başlamışdı. Hal-hazırda "Il Popolo d'Italia" [[Milan]] şəhərində çap olunur. [[Kateqoriya:İtaliya qəzetləri]] [[Kateqoriya:İtalyan dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:15 noyabrda yarananlar]] [[Kateqoriya:1914-cü ildə yarananlar]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] j7voa3ndkzu3zqdxnltfefchn0suoon Birman dili 0 293349 8981620 8359440 2026-06-28T07:42:56Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981620 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = ÇT |adı = Birman dili |orijinal adı = မြန်မာဘာသာ<br>myanma bhasa |ölkələr = [[Myanma]], [[Tailand]], [[Malayziya]], [[Sinqapur]] |regionlar = |rəsmi dil = |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = |reytinq = |status = |ölü dil = |kateqoriya = |təsnifatı = [[Çin-Tibet dilləri]] |yazı = [[Birman əlifbası]] |QOST 7.75–97 = бир 105 |ISO1 = my |ISO2 = bur(B), mya (T) |ISO3 = mya }} '''Birman dili''' ({{lang-my|မြန်မာဘာသာ}}) — [[Çin-Tibet dilləri]]ndəndir və [[Myanma]]nın rəsmi dilidir. [[Bamarlar]]ın danışdığı dildir. Birman dili 32 milyon nəfər tərəfindən ilk dil kimi və 10 milyon nəfər tərəfindən ikinci dil kimi danışılır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Banqladeş dilləri]] [[Kateqoriya:Myanma dilləri]] {{dil-qaralama}} [[Kateqoriya:Ton dilləri]] ra52fkbqfivlb4acqeqe2gv9fwyaz3c Kateqoriya:Vegetarianlıq 14 307803 8981239 8896391 2026-06-27T17:37:00Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981239 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Vegetarianism}} {{catmore}} [[Kateqoriya:Sosial hərəkatlar]] [[Kateqoriya:İnsanların yemək vərdişləri]] [[Kateqoriya:İdeologiyalar]] [[Kateqoriya:Tətbiqi etika]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] n0rpbyx8v433c54o26c0lcq352a0456 Laos dili 0 325792 8981626 7172101 2026-06-28T07:43:04Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981626 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |rəng = tay-kaday |adı = Laos dili |orijinal adı = '''{{dil-lo|ພາສາລາວ}}''' ''phasa lao'' {{IPA|pʰáːsǎː láːw}} |ölkələr = [[Tailand]], [[Laos]], [[Kamboca]] |regionlar = |rəsmi dil = [[Laos]] |tənzimləyən təşkilat = |danışanların sayı = 20-25 milyon |reytinq = |status = |ölü dil = |kateqoriya = [[Avrasiya dilləri]] |təsnifatı = [[Tay-kaday dilləri]] :[[Tay dilləri]] |yazı = [[Laos əlifbası]] |QOST 7.75–97 = лао 375 |ISO1 = lo |ISO2 = lao |ISO3 = lao }} '''Laos dili''',<ref>{{ASE|6|153|Laolar}}</ref> '''lao dili''' və ya '''laotyan dili'''<ref name=":0">{{ASE|6|157|Laos dili}}</ref> ({{Dil-lo|ພາສາລາວ}}, ''{{Transl|lo|phasa lao}}'') — [[Tay-kaday dilləri]] ailəsinin [[Tay dilləri|tay dili qrupuna]] aid olan dil, [[laolar]]ın dili, [[Laos]]un rəsmi dövlət dili. Şimal, mərkəz və cənub dialekt qrupları var. Təcridi dildir. Sözlər arasında sintaktik əlaqələr analitik yolla yaradılır. Cümlədə söz sırası sabitdir. Leksikasında [[pali]] və [[sanskrit]] dillərindən keçmə sözlər çoxdur. Ədəbi dil [[Vyentyan]] dialektinə əsaslanır. Laosda ilk yazılı abidələri XIII əsrə aiddir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}}{{Vikianbar kateqoriyası}} [[Kateqoriya:Tailand dilləri]] [[Kateqoriya:Laos dilləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] b3s3yv7o5jtwmeoc38fvmcgmi6frr7w Vikipediya:Viki Abidələri Sevir 2013/Unused images of Cultural heritage monuments in Azerbaijan 4 328397 8981143 8957014 2026-06-27T13:43:42Z ErfgoedBot 61812 Images to be used in monument lists: 144 8981143 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/header|{{/header}}|For information on how to use this report and how to localise these instructions visit [[:c:Commons:Monuments database/Unused images]]. }} === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Şərur]] === <gallery> File:Qarabağlar_türbəsi.jpg|17 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Şamaxı]] === <gallery> File:Shamahy_004_3047A.jpg|55 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Şəmkir]] === <gallery> File:1502886803_1c7b7d8f3ff1c35cac19b134eb48a0bd(1)(1).jpg|62 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Culfa]] === <gallery> File:Əlincə_qalası_ərazisi.jpg|64 File:Xanəgah_kəndi(Əlincə_qalasından).jpg|1887 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Qaradağ]] === <gallery> File:Sangachal_karvansaray_(cropped).jpg|105 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Sabunçu]] === <gallery> File:Balaxanı_Qum_hamamı_restavrasiya_və_konservasiyadan_sonra.jpg|128 File:Ramanada_Hacı_Qurban_məscidi.jpg|3214 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Gədəbəy]] === <gallery> File:Koroğlu_fortress,_Qala_kəndi,_16th_century.jpg|216 File:Gədəbəy_kilsəsinin_xarabalıqları_20250-ci_ildə.jpg|4242 File:Çarekvəng_monastırının_(həmçinin_Mahrasa_kimi_bilinir)_tağlarının_görüntüsü.jpg|4248 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Xocavənd]] === <gallery> File:Տող_Սուրբ_Հովհաննես_եկեղեցի_07.jpg|226 File:Եկեղեցի_Եղիշե.jpg|238 File:Եկեղեցի_Ս․_Ստեփանոս,_1651թ․,Church_of_St._Stepanos,_1651.jpg|4343 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Xocalı]] === <gallery> File:Մզկիթ,_Իվանյան.jpg|252 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Kəlbəcər]] === <gallery> File:Սուրբ_Ամենափրկիչ_Ղազանչեցոց_մայր_տաճար..jpg|275 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Qazax]] === <gallery> File:Askipara_mabad.jpg|281 File:Sheherbagi1.jpg|481 File:Rustəpə_kurqanı.jpg|1243 File:Avey_magara.jpg|1254 File:Կամուրջ_Ոսկեպարում.jpg|4519 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Qax]] === <gallery> File:Alban_kilsəsi.JPG|288 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Masallı]] === <gallery> File:Nəzrin_xanım_türbəsi.png|314 File:Masallı_imamzadə.jpg|1616 File:Qasımlı_kənd_məscidi.png|4851 File:Bədəlan_kənd_məscidi.png|4874 File:Dəmirçi_kənd_məscidi.png|4887 File:Qızılavar_kənd_məscidi.png|4891 File:Mahmudavar_kənd_məscidi.png|4902 File:Rudəkənar_kənd_məscidi.png|4907 File:Şatıroba_kənd_məscidi.png|4918 File:Hişqədərə_kənd_məscidi.png|4927 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Şəki]] === <gallery> File:Əbədi_sükut_dünyası_-labirint_-Şəki_Fazıl_kəndi.jpg|323 File:Church_of_Kiş_2.jpg|324 File:Alijanbayovs_house_in_Shaki.JPG|4968 File:House_of_Farhadbayovs_in_Shaki.JPG|4969 File:Daşbulaq_kilsəsinin_mərkəzi_nefi_və_altarı.jpg|4991 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Ordubad]] === <gallery> File:Aza_körpüsü_(2).jpg|416 File:Sərşəhər_tərk_edilmiş_ev.jpg|1932 File:Məhəmməd_Tağı_Siddiqin_ev_muzeyi.jpg|5714 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Binəqədi]] === <gallery> File:Binəqədi_kərgədanı_202409_(5).jpg|487 File:Yeddi_Günbəz_türbələr_kompleksi_və_qəbirlər_2024_(31).jpg|489 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Ağdam]] === <gallery> File:Տիգրանակերտ,_հնավայր.JPG|625 File:Տիգրանակերտ,_խաչքար.JPG|5749 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Yardımlı]] === <gallery> File:853185889cbe2cb0_org.jpg|1184 File:Grass,_stones,_and_a_sign_with_blue_writing_Azerbaijan_20230624.jpg|1187 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Lerik]] === <gallery> File:Rəzgöv_yaşayış_yeri.png|1469 File:Nodə_yaşayış_yeri.png|1474 File:Mistan_yaşayış_yeri.png|1476 File:Mistan_daş-qutu_nekropolu.png|1477 File:Xacə_Seyid_türbəsi.png|4770 File:Baba_Həsən_türbəsi(Soru_kəndi).jpg|4773 File:Kəla_türbəsi.png|4779 File:Züvə_qələ.png|4780 File:Orand_yaşayış_yeri.png|5944 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Səbail/İçəri_şəhər]] === <gallery> File:Böyük_Qala_16.JPG|2127 File:Böyük_Qala_29.JPG|2140 File:6-cı_Böyük_Qala_4-6.JPG|2160 File:Mirza_Ahmed_Mosque_(Ichery_Sheher).JPG|2179 File:Vəli_Məmmədov_22.JPG|2196 File:Building_on_Qasr_Street_4.JPG|2202 File:Qəsr_13.JPG|2204 File:Qəsr_36.JPG|2219 File:Yaşayış_evi,_1-ci_Qəsr_döngəsi,_14_A.jpg|2234 File:Yaşayış_evi,_1-ci_Qəsr_döngəsi,_23.jpg|2240 File:1-ci_Qəsr_29.JPG|2243 File:1-ci_Qəsr_35.JPG|2247 File:1-ci_Qəsr_68.JPG|2264 File:1-ci_Qəsr_69.JPG|2265 File:Maqomayev_22.JPG|2288 File:Maqomayev_62.JPG|2300 File:Maqomayev_74.JPG|2305 File:Maqomayev_75.JPG|2306 File:Maqomayev_85_(1).JPG|2312 File:Maqomayev_86.JPG|2313 File:Maqomayev_92_(3).JPG|2318 File:Maqomayev_113.JPG|2326 File:3-cü_Maqomayev_6.JPG|2339 File:3-cü_Maqomayev_8.JPG|2340 File:3-cü_Maqomayev_10.JPG|2341 File:Beglar_Mosque_in_Baku_2.jpg|2373 File:Building_on_Kichik_Qala_4.JPG|2390 File:Building_on_Kichik_Qala_8.JPG|2391 File:Kiçik_Qala_10.JPG|2392 File:Building_on_Kichik_Qala_Street_124_(3).JPG|2423 File:Kiçik_Qala_128.JPG|2424 File:Mirzə_Şəfi_9.JPG|2470 File:Mirzə_Şəfi_20.JPG|2474 File:Səftər_Quliyev_9.JPG|2478 File:Sabir_3-ün_qapısı.JPG|2498 File:Sabir_7.JPG|2499 File:Sabir_13-ün_qapısı.JPG|2500 File:Sabir_15.JPG|2501 File:Mirzə_Mənsur_24.JPG|2513 File:Mirzə_Mənsur_26.JPG|2514 File:Mirzə_Mənsur_27.JPG|2515 File:Building_on_Castle_Street_54_(facade_detail).JPG|2530 File:Baku_MirzaMansurStreet52_004_7065.jpg|2532 File:Mirzə_Mənsur_113_əsas_giriş_qapıları.JPG|2546 File:Firdovsi_3.JPG|2553 File:Firdovsi_4_(2).JPG|2554 File:Firdovsi_5.jpg|2555 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Xəzər]] === <gallery> File:Zughulba_Residence.jpg|2589 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Xətai]] === <gallery> File:Qasımovun_hamamı_1914.jpg|2857 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Nəsimi]] === <gallery> File:Building_on_28_May_Street.jpg|2907 File:Building_on_Mardanov_brothers_street_24.jpg|2951 File:Building_on_Shamsi_Badalbeyli_Street_104.jpg|2976 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Səbail]] === <gallery> File:Rəsul_Rza_11.JPG|3307 File:Tarixi_abidə1.jpg|3319 File:Building_on_16_Yusif_Mammadaliyev_Street.jpg|3346 File:Building_on_22_Yusif_Mammadaliyev_Street.jpg|3351 File:Building_on_24_Yusif_Mammadaliyev_Street.jpg|3352 File:Xaqani_20_(2).JPG|3452 File:Building_of_State_Border_Service_of_Azerbaijan_3.jpg|3468 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Bakı/Yasamal]] === <gallery> File:Place_of_building_on_Mirza_Fatali_Akhundov_Lane_2.jpg|3666 File:Building_on_Chingiz_Mustafayev_Street_60.jpg|3714 File:Place_of_the_building_91_in_Chingiz_Mustafayev_Street.jpg|3726 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Gəncə]] === <gallery> File:Ganja_EuropeanHamam.jpg|3830 File:Saint_Grigor_church_in_Ganja.jpg|3833 File:Mollacəlilli_məscidi.jpg|3892 File:Historical_building_Ganja_Azerbaijan.JPG|3977 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Abşeron]] === <gallery> File:Qobuda_köhnə_hamam.jpg|4004 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Ağdaş]] === <gallery> File:Hacı_Məhəmməd_Ağa_məscidi.webp|4062 File:1910-cu_ildə_tikilmiş_baş_plan.webp|4063 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Astara]] === <gallery> File:Hacı_Teymur_məscidi.jpg|4123 File:Əhməd_ibn_Kərim_türbəsi.jpg|4131 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Daşkəsən]] === <gallery> File:Daşkəsən_Abidələr.jpg|4186 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Xaçmaz]] === <gallery> File:02252станция.jpg|4297 File:Şeyx_Yusif_türbəsi.jpg|4301 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/İsmayıllı]] === <gallery> File:Pir-Əbilqasım.jpg|4361 File:Sendeki_gulus_hataya_kar_karsa_deniz_getirir.jpg|4363 File:Zəvərə_bulağı_(1).jpg|4412 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Quba]] === <gallery> File:Əlibaba_Bağırovun_yaşayış_evi.jpg|4600 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Şuşa]] === <gallery> File:Aguletsots_church_in_Shushi_NKR-2.jpg|5041 File:“Çöl_Qala”_bulağı.jpg|5101 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Zaqatala]] === <gallery> File:Mosul_Kendi_Minare.jpg|5240 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Naxçıvan]] === <gallery> File:Naxçıvan_buzxanasının_interyeri.jpg|5296 File:Hüseyn_Cavidin_ev_muzeyi.jpg|5707 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Lənkəran]] === <gallery> File:H.Aslanovun_ev-muzeyi.jpg|5673 </gallery> === [[Vikipediya:Viki_Abidələri_Sevir/Abidələrin_siyahısı/Qəbələ]] === <gallery> File:Qəbələ_rayonu_Həzrə_kəndində_qədim_sənduqə_və_qəbir_daşları.jpg|5859 File:Qəbələ_rayonu_Həzrə_kəndində_qədim_sənduqənin_ön_tərəfi.jpg|6165 File:Qəbələ_rayonu_Həzrə_kəndində_qədim_sənduqə_qalıqları.jpg|6166 File:Qəbələ_rayonu_Həzrə_kəndində_qədim_sənduqə.jpg|6167 File:Qəbələ_rayonu_Həzrə_kəndində_qədim_sənduqələrdən_biri.jpg|6168 </gallery> mqyl7c5kk5dip2su9bgaphrpyz7kyrl Kərbəlayı İsrafil Hacıyev 0 328759 8981156 7902471 2026-06-27T14:04:33Z Yousiphh 175220 8981156 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı}}{{Üslub}}{{Vəzifəli şəxs |şəkil=Karbalayi Israfil Hajiyev.jpg |vətəndaşlığı={{Rusİmp}}}} '''Kərbəlayı İsrafil Hacıyev''' ({{DVTY}}) — neftxuda, [[Bakı Şəhər Duması|Bakı şəhər dumasının]] üzvü, ictimai xadim. == Həyatı == Kərbəlayı İsrafil Hacıyev [[Bakı]] şəhərində doğulmuşdu. Əslən [[Xızı]]nın [[Fındığan|Fındığan kəndindəndir]]. [[Balaxanı]] kəndində neft sahəsi almışdı. Kərbəlayi İsrafilin neft mədənləri, [[Xəzər]]də ticarət gəmisi, Bakının çox yerlərində binaları, villası, bağı, torpaq sahələri var idi. Onun yaşadığı [[Kərbəlayi İsrafil Hacıyevin evi|mənzil]] (Cəfər Cabbarlı küçəsində, indi Yasamal rayon İcra Hakimiyyətinin yerləşdiyi bina) memarlıq cəhətdən çox gözəl və əzəmətli binadır. Kərbəlayi İsrafil Hacıyevin Şamaxinka küçəsindəki (Cabbarlı, 12) evi 1910-1912-ci illərdə polşalı memar [[İosif Ploşko|İ.PIoşko]] tərəfindən tikilib. Kərbəlayı İsrafil Hacıyev [[Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti]]n üzvü, erməni-müsəlman barışıq komisyonunun müsəlman nümayəndəsi idi. Kərbəlayi İsrafil Hacıyev 17 oktyabr 1916-cı ildə vəfat edib.<ref>{{Cite web |last=Məmmədov |first=Mirabbas |date=2015-09-01 |title=Vətəndaş Hacıyev |url=https://regionplus.az/az/articles/view/5527 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260627135526/https://regionplus.az/az/articles/view/5527 |archive-date=2026-06-27 |access-date=2026-06-27 |website=RegionPlus}}</ref> == Ailəsi == Kərbəlayı İsrafil Hacıyev Sona xanımla ailə qurmuşdu. İskəndər adlı oğlu vardı. Kərbəlayı İsrafilin arvadı Sona xanım Hacıyeva çox ziyalı, kübar bir xanım olub. Bakı Müsəlman Qadınları Xeyriyyə Cəmiyyətinin sədri idi. Özünün şəxsi qayığı vardı. O, gecəylə qohum-əqrəbasını da yanına alıb Narginə gedərmiş, ərzaqla, pal-paltarla. Həmin əsirlərdən bir neçəsini götürüb geri qayıdarmış. Bəzilərini evinə gətirirmiş, bəzilərini də «İsmailiyə»də yerləşdirirmiş. Mərkəz «İsmailiyə»də imiş. Onların paltarlarını dəyişdirib saxta pasportla İran Astarasına keçirirmişlər. Və əsirlər İrandan da Türkiyəyə gedirmişlər. Sovet dönəmində Sona xanım haqqında cinayət işi də açılıb - 110 səhifəlik işdir. Məsələ necə açılıb? Akopyan soyadlı biri yazıb ki, Azərbaycan ziyalıları əsir türkləri qaçırır. Bunu da hardan bilib? O vaxt gizli bir göstəriş varmış ki, əsir türk hansı dükana girsə, ona pulsuz ərzaq verərmişlər. Bir dəfə əsir türk, təsadüfən, sahibi Azərbaycanlı olmayan dükana girib və hər şey ondan sonra açılıb… Araşdırma başlanıb. Görüblər ki, [[Nargin adası]]nın dəftər-kitabında qeydə alınmış xeyli əsir yoxa çıxıb. Əmisi və əmisi oğlu: Neftxuda Hacı Cəbrayılın Şubanıda neft mədənləri, Xəzərdə böyük ticarət gəmisi, Bakıda çoxlu mülkləri, dəyirmanı, Mərdəkanda villası, Bilgəhdə bağı var idi. Yaşlı bakılılar Hacı Cəbrail palanını, Hacı Cəbrayıl hamamını, Hacı Cəbrayıl məscidini yaxşı tanıyırdılar. Bu var-dövlət yeganə varisi olan oğlu Kərbəlayi Hüseynə qalmışdı. Milyonçu Kərbəlayi Hüseyn Hacıyev öz dövlətini daha da artırdı. Hacı Cəbrayıl məşhur milyonçu Kərbalayi İsrafil Hacıyevin əmisi idi. Kərbəlayi İsrafilin neft mədənləri, Xəzərdə ticarət gəmisi, Bakının çox yerlərində binaları, villası, bağı, torpaq sahələri var idi. Onun yaşadığı mənzil (Cəfər Cabbarlı küçəsində, indi Yasamal rayon İcra Hakimiyyətinin yerləşdiyi bina) memarlıq cəhətdən çox gözəl və əzəmətli binadır. Milyonçu Kərbəlayı Hüseynin Bakıda 17 mülkü, Soçidə torpaq sahəsi, Mərdəkanda villası, çörək zavodu, gözəl bağı var idi. Kərbəlayı Hüseyn xasiyyətcə sərt, lakin ədalətli bir şəxs olmuşdur. O, həmişə yoxsullara əl tutmuş və yetimlərə havadar olmuşdur. Kərbəlayi Hüseyn Hacıyevə xalq arasında “Qara Hüseyn” deyirdilər. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Kərbəlayi İsrafil Hacıyevin evi]] * [[Kərbəlayi İsrafil Hacıyevin villası]] [[Kateqoriya:Azərbaycan iş adamları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan xeyriyyəçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı xeyriyyəçilər]] hd40f7oejomt21pzlkrykzdraznfnzh 8981157 8981156 2026-06-27T14:12:27Z Yousiphh 175220 8981157 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı}}{{Üslub}}{{Vəzifəli şəxs |şəkil=Karbalayi Israfil Hajiyev.jpg |vətəndaşlığı={{Rusİmp}}}} '''Kərbəlayı İsrafil Hacıyev''' ({{DVTY}}) — neftxuda, [[Bakı Şəhər Duması|Bakı şəhər dumasının]] üzvü, ictimai xadim. == Həyatı == Kərbəlayı İsrafil Hacıyev [[Bakı]] şəhərində doğulmuşdu. Əslən [[Xızı]]nın [[Fındığan|Fındığan kəndindəndir]]. [[Balaxanı]] kəndində neft sahəsi almışdı. Kərbəlayı İsrafilin neft mədənləri, [[Xəzər]]də ticarət gəmisi, Bakının çox yerlərində binaları, villası, bağı, torpaq sahələri var idi. Onun yaşadığı [[Kərbəlayi İsrafil Hacıyevin evi|mənzil]] (Cəfər Cabbarlı küçəsində, indi Yasamal rayon İcra Hakimiyyətinin yerləşdiyi bina) memarlıq cəhətdən çox gözəl və əzəmətli binadır. Kərbəlayı İsrafil Hacıyevin Şamaxinka küçəsindəki (Cabbarlı, 12) evi 1910-1912-ci illərdə polşalı memar [[İosif Ploşko|İ. PIoşko]] tərəfindən tikilib. Kərbəlayı İsrafil Hacıyev [[Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti]]n üzvü, erməni-müsəlman barışıq komisyonunun müsəlman nümayəndəsi idi. Kərbəlayı İsrafil Hacıyev 17 oktyabr 1916-cı ildə vəfat edib.<ref>{{Cite web |last=Məmmədov |first=Mirabbas |date=2015-09-01 |title=Vətəndaş Hacıyev |url=https://regionplus.az/az/articles/view/5527 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260627135526/https://regionplus.az/az/articles/view/5527 |archive-date=2026-06-27 |access-date=2026-06-27 |website=RegionPlus}}</ref> == Ailəsi == Kərbəlayı İsrafil Hacıyev Sona xanımla ailə qurmuşdu. İsgəndər adlı oğlu vardı.<ref>{{Cite book |last=Mərdanov |first=Misir |title=1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar |last2=Tahirzadə |first2=Ədalət |publisher=Təhsil |year=2019 |volume=C. 3 F-İ |location=Bakı |pages=138–140 |author-link=Misir Mərdanov |author-link2=Ədalət Tahirzadə}}</ref> Kərbəlayı İsrafilin arvadı Sona xanım Hacıyeva çox ziyalı, kübar bir xanım olub. Bakı Müsəlman Qadınları Xeyriyyə Cəmiyyətinin sədri idi. Özünün şəxsi qayığı vardı. O, gecəylə qohum-əqrəbasını da yanına alıb Narginə gedərmiş, ərzaqla, pal-paltarla. Həmin əsirlərdən bir neçəsini götürüb geri qayıdarmış. Bəzilərini evinə gətirirmiş, bəzilərini də «İsmailiyə»də yerləşdirirmiş. Mərkəz «İsmailiyə»də imiş. Onların paltarlarını dəyişdirib saxta pasportla İran Astarasına keçirirmişlər. Və əsirlər İrandan da Türkiyəyə gedirmişlər. Sovet dönəmində Sona xanım haqqında cinayət işi də açılıb - 110 səhifəlik işdir. Məsələ necə açılıb? Akopyan soyadlı biri yazıb ki, Azərbaycan ziyalıları əsir türkləri qaçırır. Bunu da hardan bilib? O vaxt gizli bir göstəriş varmış ki, əsir türk hansı dükana girsə, ona pulsuz ərzaq verərmişlər. Bir dəfə əsir türk, təsadüfən, sahibi Azərbaycanlı olmayan dükana girib və hər şey ondan sonra açılıb… Araşdırma başlanıb. Görüblər ki, [[Nargin adası]]nın dəftər-kitabında qeydə alınmış xeyli əsir yoxa çıxıb. Əmisi və əmisi oğlu: Neftxuda Hacı Cəbrayılın Şubanıda neft mədənləri, Xəzərdə böyük ticarət gəmisi, Bakıda çoxlu mülkləri, dəyirmanı, Mərdəkanda villası, Bilgəhdə bağı var idi. Yaşlı bakılılar Hacı Cəbrail palanını, Hacı Cəbrayıl hamamını, Hacı Cəbrayıl məscidini yaxşı tanıyırdılar. Bu var-dövlət yeganə varisi olan oğlu Kərbəlayı Hüseynə qalmışdı. Milyonçu Kərbəlayı Hüseyn Hacıyev öz dövlətini daha da artırdı. Hacı Cəbrayıl məşhur milyonçu Kərbalayı İsrafil Hacıyevin əmisi idi. Kərbəlayı İsrafilin neft mədənləri, Xəzərdə ticarət gəmisi, Bakının çox yerlərində binaları, villası, bağı, torpaq sahələri var idi. Onun yaşadığı mənzil (Cəfər Cabbarlı küçəsində, indi Yasamal rayon İcra Hakimiyyətinin yerləşdiyi bina) memarlıq cəhətdən çox gözəl və əzəmətli binadır. Milyonçu Kərbəlayı Hüseynin Bakıda 17 mülkü, Soçidə torpaq sahəsi, Mərdəkanda villası, çörək zavodu, gözəl bağı var idi. Kərbəlayı Hüseyn xasiyyətcə sərt, lakin ədalətli bir şəxs olmuşdur. O, həmişə yoxsullara əl tutmuş və yetimlərə havadar olmuşdur. Kərbəlayı Hüseyn Hacıyevə xalq arasında “Qara Hüseyn” deyirdilər. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Kərbəlayi İsrafil Hacıyevin evi|Kərbəlayı İsrafil Hacıyevin evi]] * [[Kərbəlayı İsrafil Hacıyevin villası]] [[Kateqoriya:Azərbaycan iş adamları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan xeyriyyəçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı xeyriyyəçilər]] 5e5rk6s9panpf8x8rsn339r7yq5rknx Nəsli kəsilməkdə olan növlər 0 349440 8981264 8848645 2026-06-27T17:41:18Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981264 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Panthera_tigris_altaica_13_-_Buffalo_Zoo.jpg|thumb|255x255px|[[Amur pələngi]] nəsli kəsilməkdə olan (EN) [[pələng]] növüdür. ]] '''Nəsli kəsilməkdə olan növ''' — yaxın gələcəkdə qlobal miqyasda və ya müəyyən bir siyasi ərazidə [[Nəsil kəsilməsi|nəsli kəsilməsi]] ehtimalı yüksək olan [[Bioloji növ|növ]]. Belə növlər yaşayış mühitlərinin itirilməsi, [[brakonyerlik]], [[istilaçı növlər]] və [[iqlim dəyişikliyi]] kimi amillər səbəbi ilə risk altında ola bilər.<ref>{{Cite web |title=Why do animals and plants become endangered? {{!}} U.S. Geological Survey |url=https://www.usgs.gov/faqs/why-do-animals-and-plants-become-endangered |access-date=2024-01-14 |website=www.usgs.gov}}</ref> [[Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi|Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə]] [[Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi|Birliyinin]] (IUCN) [[Qırmızı kitab|Qırmızı]] [[Qırmızı kitab|kitabı]] bir çox növün qlobal [[Mühafizə statusu|mühafizə statusunu]] qiymətləndirir və həmçinin müəyyən ərazilər daxilindəki növlərin vəziyyətini qiymətləndirən müxtəlif bənzər qurumlar mövcuddur. Belə növləri qorumaq üçün bir çox dövlətin [[Ovçuluq|ovlanmağı]] qadağan edən, torpaqların istifadəsini məhdudlaşdıran və ya mühafizə olunan ərazilərin yaradılmasını nəzərdə tutan [[Ekologiya hüququ|qanunları]] var. Bəzi nəsli kəsilməkdə olan növlər nəzarət altında çoxaldılma və yaşayış mühitlərinin bərpası kimi daha geniş mühafizə səylərinin hədəfidir. İnsan fəaliyyəti bəzi növlərin nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə qarşılaşmasına səbəb olan əsas səbəbdir.<ref>{{Cite web |title=Giant Panda WWF |url=https://www.worldwildlife.org/species/giant-panda |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809023057/http://www.worldwildlife.org/species/finder/giantpanda/panda.html |archive-date=9 August 2012 |access-date=19 September 2022}}</ref><ref>{{Cite web |title=Grey Long-Eared Bat Mammal Society |url=https://www.mammal.org.uk/species-grey-long-eared-bat |access-date=19 September 2022 |archive-date=25 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225043953/https://www.mammal.org.uk/species-grey-long-eared-bat/ |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web |title=Endangered Species |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/endangered-species/ |access-date=27 September 2023 |website=education.nationalgeographic.org |publisher=[[National Geographic]] |language=en |archive-date=5 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240905085418/https://education.nationalgeographic.org/resource/endangered-species/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Tollefson|first1=Jeff|title=Humans are driving one million species to extinction|journal=Nature|date=6 May 2019|volume=569|issue=7755|pages=171|doi=10.1038/d41586-019-01448-4|pmid=31065101|bibcode=2019Natur.569..171T|s2cid=256768064|language=en|doi-access=free}}</ref> == Mühafizə statusu == Bir [[Bioloji növ|növün]] [[Mühafizə statusu|mühafizə statusunun]] olması onun nəslinin [[Nəsil kəsilməsi|kəsilməsi]] ehtimalını göstərir. Mühafizə statusu qiymətləndirilərkən geri qalan üzv sayı, populyasiyanın ümumi artım və ya azalması, çoxalmada müvəffəqiyyət dərəcəsi və ya məlum təhlükələr kimi statistik məlumatlar nəzərə alınır.<ref>{{Cite web |date=April 2007 |title=NatureServe Conservation Status |url=http://www.natureserve.org/infonatura/Lnsstatus.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055302/http://www.natureserve.org/infonatura/Lnsstatus.htm |archive-date=21 September 2013 |access-date=2 June 2012 |publisher=NatureServe}}</ref> [[Qırmızı kitab|IUCN-nin]] [[Qırmızı kitab|Qırmızı kitabı]] dünyada ən çox tanınan mühafizə statusu siyahısı və sıralama sistemidir.<ref>{{Cite web |date=February 2011 |title=Red List Overview |url=http://www.iucnredlist.org/about/red-list-overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527175928/http://www.iucnredlist.org/about/red-list-overview |archive-date=May 27, 2012 |access-date=2 June 2012 |publisher=IUCN}}</ref> Dünyadakı növlərin 50%-dən çoxunun nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olduğu təxmin edilsə də,<ref>{{Cite web |title=Threatened Species |url=http://www.conservationandwildlife.com/threatened-species/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913043721/http://www.conservationandwildlife.com/threatened-species |archive-date=September 13, 2012 |access-date=2 June 2012 |publisher=Conservation and Wildlife}}</ref> bu növlərin əksəriyyətinə dair məlumatların azlığını nəzərə alaraq əksər növlər haqqında "nəsli kəsilməkdə olan", "nadir" və ya "lokal olaraq nəsli kəsilmiş" kimi dəqiq fikirlər səsləndirmək çox vaxt çətindir. Xüsusən də dünya okeanında onilliklərdir insanlara görünməmiş növlər var ki, bu növlər əgər nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olarsa, onlar gözə görünmədən yoxa çıxa bilər.<ref>{{Cite news |last=Briand |first=Frederic |date=October 2012 |title=Species Missing in Action - Rare or Already Extinct? |work=National Geographic |url=https://www.researchgate.net/publication/233408388}}</ref> Beynəlxalq miqyasda 195 ölkə nəsli kəsilməkdə olan və digər təhlükə altında olan növləri qoruyacaq Biomüxtəliflik üzrə Fəaliyyət Planı yaratmaq üçün saziş imzalayıb. == Qırmızı kitab == [[Fayl:Status iucn3.1.svg|thumb|362x362px|Qırmızı kitabın mühafizə statusu kateqoriyaları]] [[Qırmızı kitab]] növlərin qlobal mühafizə statusunu qiymətləndirən sistemdir.<ref name=":0">{{Cite web |date=2018-02-07 |title=IUCN Red List of Threatened Species |url=https://www.iucn.org/resources/conservation-tools/iucn-red-list-threatened-species |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527101241/https://www.iucn.org/resources/conservation-tools/iucn-red-list-threatened-species |archive-date=27 May 2020 |access-date=2022-04-22 |website=IUCN |language=en}}</ref> İndeks altında olan növlərə aşağıdakılar daxildir: məməlilər, quşlar, amfibiyalar, sikadlar və mərcanlar. Qırmızı kitabın dəyərləndirməsinə görə "Nəsli kəsilmə təhlükəsinə yaxın olan" (NT, ''Near Threatened'') və "Ən az narahatlıq doğuran" (LC, ''Least Concern'') statusuna malik olan növlər nisbətən dayanıqlı və sağlam populyasiyalara sahib olasalar da, populyasiyaları azala ola bilər. Siyahıda "Nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan" ifadəsi xüsusi mənada istifadə edilir "Nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan" (EN, ''Endangered'') statuslu növlər "Həssas" (VU, ''Vulnerable'') və "Tənəzzül həddində olan" (CR, ''Critically endangered'') statusları arasında yer alır. 2012-ci ildə IUCN Qırmızı kitabı dünya üzrə 3 079 heyvan və 2 655 bitki növünü nəsli kəsilmək təhlükəsi altında olan (EN) statusunda qeyd etmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Əlavə oxu == {{Refbegin}} * Glenn, C. R. 2006. [http://earthsendangered.com "Earth's Endangered Creatures"] {{Wayback|url=http://earthsendangered.com/ |date=20190915063352 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915063352/http://earthsendangered.com/|date=2019-09-15}}. * Ishwaran, N., & Erdelen, W. (2005, May). [http://jstor.org/stable/3868449 Biodiversity Futures] {{Wayback|url=http://jstor.org/stable/3868449 |date=20151107005312 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107005312/http://jstor.org/stable/3868449|date=2015-11-07}}, Frontiers in Ecology and the Environment, 3(4), 179. * Kotiaho, J. S., Kaitala, V., Komonen, A., Päivinen, J. P., & Ehrlich, P. R. (2005, February 8). [https://www.jstor.org/stable/3374545 Predicting the Risk of Extinction from Shared Ecological Characteristics] {{Wayback|url=https://www.jstor.org/stable/3374545 |date=20180913184903 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913184903/https://www.jstor.org/stable/3374545|date=2018-09-13}}, proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 102(6), 1963–1967. * Minteer, B. A., & Collins, J. P. (2005, August). [https://www.jstor.org/stable/3868567 Why we need an "Ecological Ethics"] {{Wayback|url=https://www.jstor.org/stable/3868567 |date=20180913184916 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913184916/https://www.jstor.org/stable/3868567|date=2018-09-13}}, Frontiers in Ecology and the Environment, 3(6), 332–337. * Raloff, J. (2006, August 5). [https://www.jstor.org/stable/4017054 Preserving Paradise] {{Wayback|url=https://www.jstor.org/stable/4017054 |date=20180913190621 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913190621/https://www.jstor.org/stable/4017054|date=2018-09-13}}, Science News, 170(6), 92. * Wilcove, D. S., & Master L. L. (2008, October). [https://www.jstor.org/stable/3868674 How Many Endangered Species are there in the United States?] {{Wayback|url=https://www.jstor.org/stable/3868674 |date=20180913223300 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913223300/https://www.jstor.org/stable/3868674|date=2018-09-13}} Frontiers in Ecology and the Environment, 3(8), 414–420. * Freedman, Bill. "endangered species." Gale Encyclopedia of Science. Ed. K. Lee Lerner and Brenda Wilmoth Lerner. 4th ed. Detroit: Gale Group, 2008. Discovering Collection. Gale. * Chiras, Daniel D. "Invader Species." Grolier Multimedia Encyclopedia. Grolier Online, 2011. * "endangered Species." Current Issues: Macmillan Social Science Library. Detroit: Gale, 2010. {{Refend}} == Xarici keçidlər == * [[Qırmızı kitab|IUCN Qırmızı]] [[Qırmızı kitab|kitabına]] görə [https://www.iucnredlist.org/search?redListCategory=en nəsli kəsilməkdə olan növlərin siyahısı.] * UCB Libraries GovPubs-dan [https://web.archive.org/web/20080820164159/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/species.htm nəsli kəsilməkdə olan növlər] ''.'' * [https://web.archive.org/web/20190713215604/http://www.eswr.com/ Endangered Species & Wetlands Report] Independent print and online newsletter covering the ESA, wetlands and regulatory takings. * [https://web.archive.org/web/20041108000216/http://ecos.fws.gov/tess_public/TESSBoxscore USFWS numerical summary of listed species in US and elsewhere] * [https://www.bbc.com/news/science-environment-50788571 Extinction: A million species at risk, so what is saved?] [[BBC]]. 28 dekabr, 2019. * [https://www.theguardian.com/environment/2022/aug/04/generally-ignored-species-face-twice-the-extinction-threat-warns-study-aoe 'Generally ignored' species face twice the extinction threat, warns study]. [[The Guardian]]. 4 avqust 2022 {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Qırmızı kitab siyahısında nəsli kəsilməkdə olan növlər]] [[Kateqoriya:Qırmızı kitablar]] [[Kateqoriya:Yaşayış sahəsi]] [[Kateqoriya:Ekoloji konservasiya]] [[Kateqoriya:Qoruma biologiyası]] [[Kateqoriya:Beynəlxalq Qırmızı Kitab]] [[Kateqoriya:Orqanizmlər]] [[Kateqoriya:Bioloji müxtəliflik]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] h059ezqp2fh975f0csvvhvwd5asgvy8 Kaşan 0 350082 8981542 2872353 2026-06-28T05:42:07Z Araz Yaquboglu 17991 [[Kaşan (İran)]] yönləndirməsi silindi 8981542 wikitext text/x-wiki * [[Kaşan (İran)]] * [[Kaşan (Fransa)]] {{dəqiqləşdirmə}} ii0j7ducy85fwmliy461s5vi6rqpcsh Filüstü polo 0 355307 8981255 8007656 2026-06-27T17:41:04Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981255 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hattipolo 02.jpg|250px|thumbnail|[[2011-ci il]]də [[Nepal]]ın Meqauli şəhərində keçirilən filüstü polo üzrə Dünya kuboku]] '''Filüstü polo''' — [[polo]]nun [[Cənubi Asiya|Cənubi]]-[[Şərqi Asiya|Şərgi]] [[Asiya]]da yayılmış [[fil]]üstü növü. Oyunçular topu meydançada atüstü polodakı olduğu kimi [[bambuk]]dan düzəldilmiş xüsusi polo taxtası vasitəsilə hərəkət etdirirlət. Oyun 200 m uzunluğu olan meydançada oynanılır. Oyun vaxtı filin üstündə iki nəfər oturur: oyunçu və fili idarə edən. Filüstü polo [[XX əsr]]in əvvəllərində Asiya səfər edən ingilislərlə oynanılmağa başladı. İdman növü kimi XX əsrin sonlarında formalaşıb. Filüstü polonun ümumdünya assosiyasıyası [[1982-ci il]]də [[Nepal]]ın Çitvan Milli Parkında Ceyms Manklark və isveçrəli Cim Edvards tərəfindən yaranmışdı. Əvvəlcə top kimi adi futbol topundan istifadə edilirdi. Ancaq fillərin bu topları əzdiyinə görə, kiçik ölçülü standart polo topundan istifadə edilməyə başlanıldı. Bambuk polo taxtaları da atüstü polodan götürülüb. Taxtaların uzunluğu filin ölçüsündən asılı olaraq 1,8 m-dən 2,7 m-dək fərqlənir. Oyunçular fillərinə xüsusi iplər vasitəsilə bağlanılırlar. İplərin açıldığı vaxt oyun müvğəqqəti olaraq dayandırılır. Bəynəlxalq yarışmalarda hər bir komandanın meydançada eyni vaxtda iki (nadir hallarda üç) fili ola bilər. [[1985-ci il]]dən etibarən filüstü polo üzrə dünya çempionatları keçirilir. Yarışların çoxunu Nepal komandaları qazanıblar. [[2007-ci il]]in dekabr ayında dünya çempionu [[Honkonq]] komandası olub. == Xarici keçidlər == * [http://www.elephantpolo.com/ Filüstü polonun ümumdünya federasiyası] {{Vikianbar kateqoriyası|Elephant polo}} [[Kateqoriya:Komanda idman növləri]] [[Kateqoriya:Nepalda idman]] [[Kateqoriya:Polo]] [[Kateqoriya:Heyvanlar idmanda]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] 9qkvwvbwzint22tgzkglznue3giu3t0 İŞİD 0 356152 8981290 8955104 2026-06-27T17:44:11Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 8981290 wikitext text/x-wiki {{yeniləmə}} {{Tarixi dövlət}} '''İraq Şam İslam Dövləti''' ([[Abreviatur|abr.]] '''İŞİD'''), həmçinin 2014-cü ildən etibarən '''İslam Dövləti''' ([[Abreviatur|abr.]] '''İD''')<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/azeri/international/2015/12/151203_isis_name |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2025-01-25 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125212548/https://www.bbc.com/azeri/international/2015/12/151203_isis_name |url-status=live }}</ref> — [[İraq]] və [[Suriya]] ərazisində əsas olaraq isə Afrikada fəaliyyət göstərən silahlı [[terrorçu]] qruplaşma, 3 yanvar 2014-cü il tarixində dövlət kimi müstəqilliyini, 29 iyun 2014-cü il tarixində isə yeni [[xilafət]] yarandığını elan etmişdir. 2019-cu ildə isə süqutu elan edilmişdir. İŞİD indiyə qədər heç bir dövlət tərəfindən dövlət kimi tanınmamışdır.<ref>Withnall, Adam (29 June 2014) [http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html Iraq crisis: Isis changes name and declares its territories a new Islamic state with 'restoration of caliphate' in Middle East] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140630105143/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html |date=2014-06-30 }} ''The Independent''</ref> == Terrorçu qrup kimi təyin edilməsi == Aşağıdakı ölkələr və beynəlxalq təşkilatlar İraq Şam İslam Dövləti terror qruplaşması hesab edir {{IRN}} <br> {{USA}} <br> {{RUS}} <br> {{TUR}} <br> {{LBN}} <br> {{SAU}} <br> {{IDN}} <br> {{ITA}} <br> {{DEU}} <br> {{POL}} <br> {{DEN}} <br> {{GRE}} <br> {{EST}} <br> {{BGR}} <br> {{FRA}} <br> {{GBR}} <br> {{NED}} <br> {{HRV}} <br> {{CZE}} <br> {{SLO}} <br> {{ALB}} <br> {{CAN}} <br> {{AUS}} <br> {{ARE}} <br> {{BHR}} <br> {{QAT}} <br> {{PHL}} <br> {{MYS}} <br> {{BIH}} <br> {{JOR}} <br>{{GEO}} <br> {{AZE}} == Tarixi == İraq müharibəsinin başlamasından qısa bir müddət sonra "Camaat əl-Tövhid vəl-Cihad" adı ilə qurulan qruplaşma 2004-cü ilin oktyabrında [[Əl-Qaidə]]yə bağlılığını elan edərək ''"Tanzim Kaidat el-Cihad fi Bilad el-Rafidayn"'' (daha çox ''"İraq Əl-Qaidəsi"'' adı ilə tanınır) adını götürdü. === İraqda === ==== İraq İslam Dövləti ==== 2006-cı ilin yanvar ayında "Ceyş ət-Taifa Əl-Mənsur", "Ceyş Əhli-Sünnə vəl-Camaa", "Ceyş əl-fatihin", "Cund əs-Səhabə" kimi kiçik qruplarla birləşən qruplaşma "Mücahidun Şura Konseyi" adını aldı. İraq müharibəsinin qızğın dövründə [[Anbar mühafazası|Anbar]], [[Ninəvə mühafazası|Ninəvə]], [[Diyalə mühafazası|Diyalə]], [[Babil]], [[Kərkük]] və [[Səlahəddin]] bölgələrində aktivlik göstərən qruplaşma üzvləri 2006-cı ilin 15 oktyabr tarixində paytaxtı [[Baquba]] şəhəri olan "İraq İslam Dövləti" adlı dövlət elan etdi. Bu tarixdən etibarən "Mücahidun Şura Konseyi" adı altında toplaşan qruplaşmaların keçirdiyi əməliyyatlar "İraq İslam Dövləti" adıyla keçirilməyə başladı. ===== İraq İslam Dövlətində döyüşçü sayı ===== 2006-cı ildə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] kəşfiyyatının hazırladığı hesabatda təşkilatın üzvlərinin sayının 1000-dən yuxarı olduğu bildirilirdi. 2011-ci ildən etibarən [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] ordusunun [[İraq]]dan çıxmasından sonra təşkilat üzvlərinin sayının 2 dəfədən çox artdığı haqqında məlumatlar var idi. ==== 2012 ==== ==== 2013 ==== ==== 2014 ==== ===== Oktyabr 2014 ===== 15 oktyabr 2014-cü ildə terror təşkilatı İŞİD Bağdad yaxınlığındakı Kubaisanı ələ keçirmiş, əl-Anbar və Fəllucanı mühasirəyə almışdır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://tr.euronews.com/2014/10/15/isid-bagdat-a-yaklasti |access-date=2014-11-18 |archive-date=2014-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022013946/http://tr.euronews.com/2014/10/15/isid-bagdat-a-yaklasti/ |url-status=dead }}</ref> ==== 2015 ==== ===== Mart 2015 ===== 10 mart 2015-ci il tarixində İraq Silahlı Qüvvələri əvvəlcə [[əl-Aləm]]<ref>{{cite news |title=İraq ordusu daha bir şəhəri İŞİD-dən azad edib |author= |url=http://www.islamazeri.az/iraq-ordusu-daha-bir-seheri-isid-den-azad-edib--14638.html |publisher=islamazeri.az |date=2015-03-10 |accessdate=2015-03-10 |language={{ref-az}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150310202727/http://www.islamazeri.az/iraq-ordusu-daha-bir-seheri-isid-den-azad-edib--14638.html |archivedate=2015-03-10 |url-status=live }}</ref>, ardınca da [[Tikrit]] şəhərini tamamilə İŞİD-dən geri almışdır.<ref>{{cite news |title=İraqdan şad xəbər: Tikrit terrorçulardan azad edildi, hədəf MOSUL (Foto-Video) |author= |url=http://www.islamazeri.az/iraqdan-sad-xeber-tikrit-terrorculardan-azad-edildi-hedef-mosul-foto-video--14640.html |publisher=islamazeri.az |date=2015-03-10 |accessdate=2015-03-10 |language={{ref-az}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150310202557/http://www.islamazeri.az/iraqdan-sad-xeber-tikrit-terrorculardan-azad-edildi-hedef-mosul-foto-video--14640.html |archivedate=2015-03-10 |url-status=live }}</ref> ===== Noyabr 2015 ===== 12 noyabr 2015-ci il tarixində Peşmərgə qüvvələri [[Sincar]]ı İŞİD-dən geri almaq üçün "Sincarı xilas et" adlı əməliyyat keçirmiş və 13 noyabrda şəhər İŞİD-dən geri alınmışdır.<ref>{{Cite web |title=Peşmergeler Sincar ilçesini IŞİD’den geri aldı |url=http://tr.euronews.com/2015/11/13/pesmergeler-sincar-ilcesini-isid-den-geri-aldi/ |access-date=2015-11-14 |archive-date=2021-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205164222/https://tr.euronews.com/2015/11/13/pesmergeler-sincar-ilcesini-isid-den-geri-aldi |url-status=live }}</ref><ref>[http://tr.euronews.com/2015/11/13/barzani-sengal-operasyonuna-pesmerge-disinda-hicbir-guc-katilmadi Barzani: "Şengal operasyonuna Peşmerge dışında hiçbir güç katılmadı"] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220321182138/https://tr.euronews.com/2015/11/13/barzani-sengal-operasyonuna-pesmerge-disinda-hicbir-guc-katilmadi |date=2022-03-21 }} {{ref-tr}}</ref> ==== Dekabr 2015 ==== 28 dekabr 2015-ci il tarixində İraq ordusu [[Ramadi]] şəhərini İŞİD-dən tamamilə geri almışdır.<ref>{{cite news |title=İraqın Ramadi şəhəri İŞİD terrorçularından azad edildi (Foto-Video) |author= |url=http://islamazeri.az/iraqin-ramadi-seheri-isid-terrorcularindan-azad-edildi-foto-video--29565.html |publisher=islamazeri.az |date=2015-12-28 |accessdate=2015-12-28 |language={{ref-az}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228192210/http://islamazeri.az/iraqin-ramadi-seheri-isid-terrorcularindan-azad-edildi-foto-video--29565.html |archivedate=2015-12-28 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=DAEŞ‘ten kurtarılan Ramadi’de Irak bayrakları dalgalanıyor |author= |url=http://tr.euronews.com/2015/12/28/daes-ten-kurtarilan-ramadi-de-irak-bayraklari-dalgalaniyor/ |publisher=euronews.com |date=2015-12-28 |accessdate=2015-12-28 |language={{ref-tr}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228193015/http://tr.euronews.com/2015/12/28/daes-ten-kurtarilan-ramadi-de-irak-bayraklari-dalgalaniyor/ |archivedate=2015-12-28 |url-status=live }}</ref> ==== 2016 ==== === Suriyada === [[Suriya vətəndaş müharibəsi]]nin başlamasından bir müddət sonra, 2012-ci önlərindən etibarən Suriyada [[Əl-Nusra Cəbhəsi]] (''"Əl-Qaidə"''nin [[Suriya]] qanadı) adıyla fəaliyyət göstərən qruplaşma üzvləri şimali [[Suriya]]da nüfuzlu silahlı qruplaşmaya çevrildi. ==== 2013 ==== 2013-cü ilin aprel ayında İŞİD əmiri Əbu Bəkr əl-Bağdadi yayımladığı səs yazısında [[Ən-Nusra cəbhəsi|Əl-Nusra Cəbhəsi]]nin İŞİD tərəfindən yaradıldığı, maliyyələşdirildiyi və dəstəkləndiyi açıqlamasını verdi. Və bu tarixdən etibarən hər iki qruplaşmanın "İraq və Şam İslam Dövləti" adı altında fəaliyyət göstərəcəyini bildirdi. Bundan sonra [[Ən-Nusra cəbhəsi|Əl-Nusra Cəbhəsi]] lideri [[Əhməd əş-Şaraa|Əbu Məhəmməd əl-Cövlani]] belə bir birlməşmənin olmadığını və bu mövzu haqqında özləriylə heç bir danışığın aparılmadığını açıqlamasını verdi. 2013-cü ilin [[İyun]] ayında isə yazılı açıqlamayla hər iki liderə müraciət edən [[Əl-Qaidə]] lideri Ayman əl-Zəvahiri birləşmənin əleyhinə olduğunu və iki qrup arasındakı vəziyyəti aydınlaşdırmaq üçün elçi təyin etdiyini bildirdi. Eyni ayda səs yazısı yayımlayan İraq və Şam İslam Dövləti lideri [[Əbu Bəkr əl-Bağdadi]] bu əmrə tabe olmadığını və birləşmənin reallaşacağını açıqlamasını verdi. 21 iyul 2013-cü il tarixində İŞİD-in güclənməsi üçün önəmli hadisələrdən biri olan Bağdad Mərkəzi Həbsxanasına (keçmiş adıyla ''"Əbu Qureyb həbsxanası"'') hücum baş tutdu. Hücumu İŞİD öz üzərinə götürdü və bu əməliyyatın 1 il öncədən "Divarları dağıtmaq" kod adı altında [[Əbu Bəkr əl-Bağdadi]] tərəfindən hazırlandığı açıqlaması verildi. Rəsmi hesabatlara görə hücum nəticəsində içlərində İŞİD-in nüfuzlu şəxsləri də olan 500-dən çox məhbus qaçıb. [[Noyabr]] 2013-cü il tarixində Suriya İnsan Haqları Təşkilatı ''"İŞİD Şimali Suriyada 100% ən güclü qruplaşmadır. Bu haqda başqa şey deyənlər yalan danışırlar."'' açıqlamasını verdi. ==== 2014 ==== ===== Yanvar 2014 ===== [[Yanvar]] 2014-cü ildə [[Anbar mühafazası|Anbar]]dakı qarşıdurmalarda təşkilat Fəllucə və Ramadinin bir qisimini nəzarəti altına aldı. 3 yanvar 2014-cü ildə İŞİD Fəllucədə islam dövlətini elan etdi. Hələbdə isə İslami Cəbhə və [[Azad Suriya Ordusu]] İŞİD-ə qarşı birlikdə bir hücum başlatdı. 25 yanvar 2014-cü ildə İŞİD [[Livan]]da [[Hizbullah]]a qarşı döyüşmək üzrə yeni bir milis qanad qurulduğunu açıqladı. 29 yanvar 2014-cü ildə Türkiyə Ordusunun Suriya sərhədinə yaxın bir yerdəki İŞİD karvanını vurduğu açıqlandı. ===== Fevral 2014 ===== 18 fevral 2014-cü ildə İraq Süleymanbekdə polis mərkəzinə təşkil edilən İŞİD hücumunda 3 nəfər ölmüş 11 adam yaralanmışdır.<ref>[[Əl-Cəzirə|Əl-Cəzirə türkcə]]: [http://aljazeera.com.tr/haber/isid-selahaddin-kentinde-saldirdi IŞİD Selahaddin kentine saldırdı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220728062951/http://www.aljazeera.com.tr/haber/isid-selahaddin-kentinde-saldirdi |date=2022-07-28 }}</ref> ===== Mart 2014 ===== 1 mart 2014-cü ildə İŞİD hakim olduğu [[Türkiyə]] sərhədindəki Azaz qəsəbəsini [[Azad Suriya Ordusu]] ilə baş verən aramsız qarşıdurmalar nəticəsində tərk etdi. 17 mart 2014-cü ildə Hələbə Sarin qəsəbəsində [[YPG]] ilə baş tutan qarşıdurmalar nəticəsində bölgəni nəzarət altına aldı. [[Süleyman Şah türbəsi]] bu bölgədə yerləşir. Bölgə Türkiyə torpağı sayılır və İŞİD, bir video çəkərək, Türkiyə Ordusuna bölgədən çəkilməsi üçün 3 gün müddət verdi. 20 mart 2014-cü ildə [[Niğdə ili|Niğdə]]nin Uluqışla mahalında, təhlükəsizlik güclərinə atəş açılması nəticəsində ilk təyin etmələrə əsasən 2 əsgər və 1 polisin öldüyü bildirildi. Hücumu edənlərin İŞİD üzvü olduğu bildirildi. Təcavüzkarlar tutuldu. ===== Aprel 2014 ===== 27 aprel 2014-cü ildə İraq ordusuna aid vertolyotlar [[Suriya]] sərhədləri içindəki 8 avtomobilli bir İŞİD karvanına hücum etdi. Bu İraq ordusunun Körfəz müharibəsindən sonrakı ilk xarici əməliyyatı oldu. ===== İyun 2014 ===== 10 iyun 2014-cü ildə İŞİD [[İraq]]ın ikinci ən böyük şəhəri [[Mosul]]da və Mosulun paytaxtı olduğu [[Ninəvə mühafazası]]nda nəzarəti tamamilə ələ keçirtdi.<ref>Hurriyet (10 iyun 2014): [http://www.hurriyet.com.tr/dunya/26581252.asp IŞİD Musul'da kontrolü ele geçirdi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150924044006/http://www.hurriyet.com.tr/dunya/26581252.asp |date=2015-09-24 }}</ref> 11 iyun 2014-cü ildə İŞİD [[Türkiyə]]nin Mosul Baş konsulluğunu ələ keçirdi. Baş konsul ilə birlikdə 49 adamın ələ keçirildiyi bildirildi.<ref>Hurriyet (11 iyun 2014): [http://www.hurriyet.com.tr/dunya/26591687.asp IŞİD Türk Konsolosluğu'na saldırıp çalışanları kaçırdı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150924044009/http://www.hurriyet.com.tr/dunya/26591687.asp |date=2015-09-24 }}</ref> [[Mosul]]da İŞİD'in baş konsulluq və elektrik stansiyası basqınlarında cəmi 80 Türk vətəndaşı girov alındı. Türkiyə [[BMT]] və [[NATO]] nəzdində xilasetmə cəhdlərinə başlayarkən Təhlükəsizlik Zirvəsi Çankaya Köşkündə toplandı.<ref>[http://www.dw.de/musulda-80-türk-rehine/a-17700875 Musul’da 80 Türk rehine] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150407005712/http://www.dw.de/musulda-80-t%C3%BCrk-rehine/a-17700875 |date=2015-04-07 }} (11 iyun 2014)</ref> 11 iyun 2014-cü ildə [[Mosul]] valisi, İŞİD'in [[Mosul]]dakı İraq Mərkəzi Bankının Mosul şöbəsinin ələ keçirildiyini söylədi. İŞİD [[tvitter]] hesabından İraq Mərkəzi Bankı şöbəsindəki pul və qızıla əl qoyduğunu təsdiqləyir. Ələ keçirilən məbləğin 429 milyon dollar civarında olduğu söylənilir.<ref>[http://www.ibtimes.com/mosul-bank-robbery-isnt-only-thing-funding-isis-1601124 Mosul Bank Robbery Isn't The Only Thing Funding ISIS] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180217121849/http://www.ibtimes.com/mosul-bank-robbery-isnt-only-thing-funding-isis-1601124 |date=2018-02-17 }} IBT. 13 iyun 2014.</ref> Bu İŞİD-in artıq beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən qeyri-qanuni qəbul edilən təşkilatların hamısından daha çox pula hökm etdiyi mənasına gəlir.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10903079/Iraq-crisis-The-rise-of-ISIS-the-worlds-richest-terror-group-in-60-seconds.html|title=Iraq crisis: The rise of ISIS, the 'world's richest terror group' in 60 seconds|work=The Telegraph|date=16 iyun 2014|access-date=2014-06-16|archive-date=2014-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819112701/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/10903079/Iraq-crisis-The-rise-of-Isis-the-worlds-richest-terror-group-in-60-seconds.html|url-status=dead}}</ref> 15 iyun 2014-cü ildə [[Tikrit]] şəhərini ələ keçirən İŞİD, ələ keçirilən 2700 polis məmurundan 1500-ünü öldürdü.<ref>[http://www.haberler.com/isid-1700-polisi-kursuna-dizdi-6154622-haberi/ IŞİD, 1700 Polisi Kurşuna Dizdi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210514053018/https://www.haberler.com/isid-1700-polisi-kursuna-dizdi-6154622-haberi/ |date=2021-05-14 }} Haberler.com (15 iyun 2014)</ref> 29 iyun 2014-cü ildə yeni [[Xilafət]] elan edən İŞİD, bu tarixdən etibarən ''İslam Dövləti'' adlanacağını xəlifənin isə [[Əbu Bəkr əl-Bağdadi]] olduğunu bildirdi. ===== Sentyabr 2014 ===== [[Fayl:Sept 23 ISIL compound strike.WebM|thumbnail|İŞİD-in hərbi qərargahının bombalanması. 2014-cü ilin sentyabrı]] [[Fayl:YPG soldier during ISIL fight.jpg|thumbnail|[[YPG]]-nin qadın hərbçisi İŞİD-ə qarşı döyüşür. 2014-cü ilin dekabrı]] 16 sentyabr 2014-cü il tarixindən etibarən İŞİD [[Suriya]]nın [[YPG]] nəzarətində olan [[Eyn əl-Ərəb]] (Kobani) şəhərini [[Kobani blokadası (2014)|mühasirəyə almış]] və oraya hücumlar təşkil etmişdir. ==== 2015 ==== ===== Dekabr 2015 ===== 27 dekabr 2015-ci il tarixində Suriya Demokraik Qüvvələri Tişrin su anbarı və Tişrin qəsəbəsini İŞİD-dən geri almışdır.<ref>[http://tr.euronews.com/2015/12/27/firat-in-batisindaki-tisrin-baraji-ypg-ye-gecti/ YPG Tişrin Barajı’nı alarak Fırat’ın batısına geçti] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211204233354/https://tr.euronews.com/2015/12/27/firat-in-batisindaki-tisrin-baraji-ypg-ye-gecti |date=2021-12-04 }} {{ref-tr}}</ref> ==== 2016 ==== ===== Yanvar 2016 ===== Suriya ordusu 24 yanvar 2016-cı ildə Rusiya Hərbi Kosmiq Qüvvələrinin də dəstəyilə 2 günlük döyüşlərdən sonra, 2012-ci ildən Nusra Cəbhəsinin nəzarətində olan Lazkiyə (Latakiya) vilayətinin Rabiə qəsəbəsini geri almışdır.<ref>[http://tr.euronews.com/2016/01/24/stratejik-rabia-kasabasinin-kontrolu-suriye-ordusu-nda/ Stratejik Rabia kasabasının kontrolü Suriye Ordusu’nda] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210518182531/https://tr.euronews.com/2016/01/24/stratejik-rabia-kasabasinin-kontrolu-suriye-ordusu-nda |date=2021-05-18 }} {{ref-tr}}</ref> ===== Fevral 2016 ===== Suriya Demokratik Qüvvələri 19 fevral 2016-cı ildə İŞİD əleyhinə yaradılmış Beynəlxalq Koalisiyanın Hərbi Hava Qüvvələrinin də dəstəyi ilə Suriya-İraq sərhədi və İŞİD-in de-fakto paytaxtı hesab olunan Raqqa yaxınlığındakı [[Şəddadi]] şəhərini İŞİD-dən geri almışdır.<ref>{{Cite web |title=Suriye: Şeddadi şehri IŞİD’in elinden alındı |url=http://tr.euronews.com/2016/02/19/suriye-seddadi-sehri-isid-in-elinden-alindi/ |access-date=2016-02-28 |archive-date=2021-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518180653/https://tr.euronews.com/2016/02/19/suriye-seddadi-sehri-isid-in-elinden-alindi |url-status=live }}</ref> ===== Mart 2016 ===== 24 mart 2016-cı ildə Suriya ordusu Rusiya Hərbi Hava Kosmiq Qüvvələrinin də hava dəstəyi ilə 2015-ci ilin mayından İŞİD-in nəzarətində olan [[Palmira]] şəhərinə daxil olmuşdur.<ref>{{Cite web |title=Suriye ordusu Palmira’da: 1 Rus öldü |url=http://tr.euronews.com/2016/03/25/suriye-ordusu-palmira-da-1-rus-oldu |access-date=2016-03-25 |archive-date=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321182124/https://tr.euronews.com/2016/03/25/suriye-ordusu-palmira-da-1-rus-oldu |url-status=live }}</ref> 27 mart 2016-cı ildə Palmira şəhəri İŞİD-dən tamamilə geri alınmışdır.<ref>{{Cite web |title=Tarihi kent Palmira terör örgütü Daeş‘ten geri alındı |url=http://tr.euronews.com/2016/03/27/tarihi-kent-palmira-teror-orgutu-daes-ten-geri-alindi/ |access-date=2016-03-27 |archive-date=2021-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518183433/https://tr.euronews.com/2016/03/27/tarihi-kent-palmira-teror-orgutu-daes-ten-geri-alindi |url-status=live }}</ref> == Önəmli üzvləri == === Əmirləri === * Əbu Musab əl-Zərkavi <br> ''(2006-cı ildə öldürülüb)'' * Əbu Əyyub əl-Məsri <br> ''(2010-cu ildə öldürülüb)'' * Əbu Ömər əl-Qureyşi əl-Bağdadi <br> ''(2010-cu ildə öldürülüb)'' * [[Əbu Bəkr əl-Bağdadi]] <br> (2019-cu ildə intihar edib) === Digər üzvləri === * Əbu Ənas əl-Şami <br> ''(2004-cı ildə öldürülüb)'' * Əbu Əzzam <br> ''(2005-ci ildə öldürülüb)'' * Əbu Ömər əl-Kürdi <br> ''(2005-ci ildə həbs edilib)'' * Abdul Hadi əl-İraqi <br> ''(2006-cı ildə həbs edilib)'' * Əbu Yaqub əl-Masri <br> ''(2007-ci ildə öldürülüb)'' * [[Əbu Ömər əl-Şişani]] ''(2016-cı ildə öldürülüb)'' * Hətəm əl-Bədri <br> ''(2007-ci ildə öldürülüb)'' * Həmid Cuma Faris Couri əl-Səidi <br> ''(2006-cı ildə həbs edilib)'' * Xalid əl-Məşədani <br> ''(2007-ci ildə həbs edilib)'' * Mahid əl-Zubaydi <br> ''(2008-ci ildə öldürülüb)'' * Məhəməd Mamou <br> ''(2008-ci ildə öldürülüb)'' * Şeyx Abdülrəhman <br> ''(2006-cı ildə öldürülüb)'' * Hutayfa əl-Bətavi <br> ''(2011-ci ildə öldürülüb)'' * [[Əbu Nurədin Rüstəmov]] <br> ''(2016-ci ildə öldürülüb)'' == Cinayətləri == === Terror aktları === * 14 oktyabr 2014 — Suriyanın [[Kobani]] şəhərində iki minalanmış avtomobil partladıblar<ref>{{Cite web |title="İŞİD" Kobanidə iki terror aktı törədib |url=http://selefxeber.az/musulman-dunyasi/isid-kobanide-iki-terror-akti-toredib |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125014755/http://selefxeber.az/musulman-dunyasi/isid-kobanide-iki-terror-akti-toredib/ |url-status=live }}</ref>. * 19 noyabr 2014 — İraqın [[Ərbil]] şəhərində terror aktı törədib. 4 nəfər ölüb, xeyli sayda insan yaralanıb. Terror aktını kamikadzenin törətdiyi bildirilir<ref>{{Cite web |title=İŞİD Ərbildə terror aktı törətdi |url=http://www.interpress.az/8586-d-rbild-terror-akt-trtdi.html#.VhTqxfntlHw |access-date=2015-10-07 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101453/http://www.interpress.az/8586-d-rbild-terror-akt-trtdi.html#.VhTqxfntlHw |url-status=dead }}</ref>. * 20 iyul 2015 — [[Türkiyə]]<nowiki/>nin [[Şanlıurfa]] vilayətində baş verən terror aktında 34 nəfər ölüb, 104-ü isə yaralanıb. * 10 avqust 2015 — [[Liviya]]da içərisində bomba quraşdırılmış avtomobilin partlaması nəticəsində on nəfər öldü<ref>{{Cite web |title=İŞİD Liviyada terror aktı törətdi |url=http://www.olke.az/dunya-6/isid-liviyada-terror-akti-toretdi-30836 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2021-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508124430/https://www.olke.az/dunya-6/isid-liviyada-terror-akti-toretdi-30836 |url-status=live }}</ref>. * 10 oktyar 2015 — [[Türkiyə]]<nowiki/>nin paytaxtı [[Ankara]] şəhərində baş verən partlayışda 109 nəfər ölərkən 500-dən çox insan yaralanıb. * 13 noyabr 2015 — [[Fransa]]<nowiki/>nın [[Paris]] şəhərində silsilə terror aktlarında 132 nəfər ölüb, 300-dən çoxu isə yaralanıb. === Dinc insanların və əsirlərin öldürülməsi === 2014-cü ilin yayından 2015-ci ilin sentyabr ayına qədər 95 qadın müxtəlif səbəblər üzündən İŞİD terrorçular tərəfindən öldürülüb<ref name="22yasliqiz"/>. İŞİD terror təşkilatı Suriyanın Kobani şəhərində gəzərək dinc əhaliyə divan tutur, evlərə girir, qadınları və qızları zorlayır, kişilərə isə müxtəlif əzablar verərək öldürür<ref>{{Cite web |title=İŞİD-çilər qızı qardaşının gözü önündə zorladılar |url=http://www.anspress.com/index.php?a=2&cid=9&lng=az&nid=306134 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2014-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123140057/http://anspress.com/index.php?a=2&cid=9&lng=az&nid=306134 |url-status=dead }}</ref>. İraqın Mosul şəhərində isə İŞİD terror qruplaşması tərəfindən ən azı 120 nəfər edam edilib, 350-dən çox şəxs əsir götürülüb<ref>{{Cite web |url=http://trail.az/index.php?newsid=1976 |title=İŞİD 120 insanı edam etdi |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813215634/http://trail.az/index.php?newsid=1976 |url-status= }}</ref>. * 19 avqust 2014 — France Presse agentliyinin reportyoru, amerikalı [[James Foley]]i edam edilib (onun başı kəsilib)<ref>{{Cite web |title=İŞİD amerikalı jurnalistin başını kəsdi |url=http://www.xezerxeber.com/video/99255/video-isid-amerikali-jurnalistin-basini-kesdi-18 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2014-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141227161251/http://www.xezerxeber.com/video/99255/video-isid-amerikali-jurnalistin-basini-kesdi-18 |url-status=dead }}</ref>. * 3 sentyabr 2014 — Amerikanın "Time" və "Foreign Policy" jurnallarının müxbiri, 31 yaşlı [[Stiven Sotloff]]un başı kəsilib<ref>{{Cite web |title=İŞİD daha bir amerikalı jurnalistin başını kəsdi |url=http://musavat.com/news/son-xeber/ISID-daha-bir-amerikali-jurnalistin-basini-kesdi-(VIDEO-ve-FOTO)_212568.html |access-date=2015-10-07 |archive-date=2014-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923083131/http://musavat.com/news/son-xeber/ISID-daha-bir-amerikali-jurnalistin-basini-kesdi-(VIDEO-ve-FOTO)_212568.html |url-status=dead }}</ref>. * 14 sentyabr 2014 — İŞİD terrorçuları 2013-cü ildə Suriyada girov götürülmüşdür buraya humanitar missiya ilə gəlmiş Böyük Britaniyanın vətəndaşı Devid Heynsin başının kəsilməsi səhnəsini əks etdirən videoçarxı internet vasitəsi ilə yayıblar<ref>{{Cite web |title=İŞİD Böyük Britaniya vətəndaşını edam etdi |url=http://qafqaznews.az/2014/09/isid-boyuk-britaniya-vetendasini-edam-etdi/ |access-date=2015-10-09 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305104450/http://qafqaznews.az/2014/09/isid-boyuk-britaniya-vetendasini-edam-etdi/ |url-status=dead }}</ref>. * 16 noyabr 2014–12 nəfər Suriya hərbçisinin və bir nəfər amerikalının başı kəsilib<ref>{{Cite web |title=İŞİD daha 13 nəfərin başını kəsdi — Vəhşətin videosu |url=http://musavat.com/news/son-xeber/ishid-daha-13-neferin-bashini-kesdi-vehshetin-videosu_227671.html?welcome=1 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321182127/https://musavat.com/news/son-xeber/ishid-daha-13-neferin-bashini-kesdi-vehshetin-videosu_227671.html?welcome=1 |url-status=live }}</ref>. * 24 yanvar 2015–42 yaşlı [[yaponiya]]lı jurnalist [[Haruna Yukava]]nın başı kəsilib<ref>{{Cite web |title="İŞİD" yaponiyalı əsirlərdən birini edam edib |url=http://interaztv.com/world/29878 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2015-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129021511/http://interaztv.com/world/29878 |url-status=dead }}</ref>. * 31 yanvar 2015 — ikinci girov götürülən yaponiyalı jurnalist [[Kendzi Qoto]] edam edilib<ref>{{Cite web |title="İŞİD" girovluqda saxladığı yaponiyalı jurnalisti edam edib |url=http://www.interaztv.com/world/30285 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2015-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205031029/http://interaztv.com/world/30285 |url-status=dead }}</ref>. * 6 fevral 2015 — İŞİD terror qruplaşması əsir götürdüyü [[iordaniya]]lı təyyarəçi [[Muat əl Kəsasbeh]]i diri-diri yandırıb<ref>{{Cite web |title=İŞİD əsir götürdüyü iordaniyalı pilotu diri-diri yandırıb |url=http://feat.az/foto/diger-sekiller/10820-shd-esir-goturduyu-iordaniyali-pilotu-diri-diri-yandirib-foto.html |access-date=2015-10-07 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513004241/https://feat.az/foto/diger-sekiller/10820-shd-esir-goturduyu-iordaniyali-pilotu-diri-diri-yandirib-foto.html |url-status=live }}</ref>. * 6 fevral 2015 — İraqın şimal məntəqəsini işğal edən İŞİD terrorçuları Cümə Məri Səlman əl Həbusi və oğlu Mustəfa Cümə Məri əl Həbusini xəyanətkar adlandıraraq onların başlarını kəsiblər<ref>{{Cite web |url=http://en.abna24.com/cultural/wahabism/archive/2015/02/06/669591/story.html |title=İŞİD quldurları İraqda ata və balanın başını kəsdi |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817082817/https://en.abna24.com/cultural/wahabism/archive/2015/02/06/669591/story.html |url-status= }}</ref>. * 12 fevral 2015 — Liviyada əsir götürülmüş 21 [[Misir]] xristianının başı kəsilib<ref>{{Cite web |title=İŞİD daha 21 xristianın başını kəsdi |url=http://oxu.az/world/63439?fb_comment_id=fbc_800167510039091_800180846704424_800180846704424 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321182312/https://oxu.az/world/63439?fb_comment_id=fbc_800167510039091_800180846704424_800180846704424 |url-status=live }}</ref>. * 4 iyul 2015 — yeniyetmə İŞİD terror terrorçuları antik [[Palmira]] şəhərinin [[amfiteatr]]ında Suriya ordusunun 25 əsgərini edam edib<ref>{{Cite web |title=İŞİD Əsədin əsgərlərini belə öldürdü |url=http://azinforum.az/isid-%C9%99s%C9%99din-%C9%99sg%C9%99rl%C9%99rini-bel%C9%99-oldurdu-video/ |access-date=2015-10-07 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231245/http://azinforum.az/isid-%C9%99s%C9%99din-%C9%99sg%C9%99rl%C9%99rini-bel%C9%99-oldurdu-video/ |url-status=dead }}</ref>. * 12 avqust 2015 — iyulun 22-də Misirdə girov götürülən [[Xorvatiya]] vətəndaşı 30 yaşlı Tomislav Saliopekin başı kəsilib<ref>{{Cite web |title=İŞİD 2 türk vətəndaşının başını kəsdi |url=http://modern.az/articles/82799/1/ |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124173843/https://modern.az/articles/82799/1/ |url-status=live }}</ref>. * 18 avqust 2015 — İŞİD tərəfindən əsir götürülən Suriyanın tarixi məkanı Palmiranı tərk etməyən arxeoloq [[Xalid əl-Əsəd]]in İŞİD terrorçuları tərəfindən həmin şəhərinin ortasında dirəyə bağlanaraq başı kəsilib<ref>{{Cite web |title=İŞİD dünyanın ən məşhur arxeoloqunun başını kəsdi |url=http://www.mozaaf.com/post/2270142 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513050151/http://www.mozaaf.com/post/2270142 |url-status=live }}</ref>. * 23 sentyabr 2015 — İŞİD-in nəzarətində olan Der-Əz-Zor şəhərində yaşayan 22 yaşlı qızın başı kəsilib. Buna səbəb həmin qızın [[WhatsApp|Vatsapda]] "xilafət" haqqında "nalayiq" sözlər yazması olub. İŞİD döyüşçüləri tərəfindən ailəsindən zorla alınan qızın başı naməlum yerdə kəsilib<ref name="22yasliqiz">{{Cite web |title=İŞİD 22 yaşlı qızın başını kəsdi |url=http://news.atv.az/az/world/43872-isid-22-yasli-qizin-basini-kesdi |access-date=2015-10-07 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924170859/http://news.atv.az/az/world/43872-isid-22-yasli-qizin-basini-kesdi |url-status=dead }}</ref>. * 26 sentyabr 2015 — Türkiyə sərhəddinə yaxın olan Əl-Rai məntəqəsində casusluqda ittiham etdilən 2 türkün başı azyaşlı uşaqların gözləri önündə kəsilib<ref>{{Cite web |title=İŞİD 2 türk vətəndaşının başını kəsdi |url=http://faktxeber.com/d-2-trk-vtndann-ban-ksdi---foto-18_h465740.html |access-date=2015-10-07 |archive-date=2015-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029053631/http://faktxeber.com/d-2-trk-vtndann-ban-ksdi---foto-18_h465740.html |url-status=live }}</ref>. * 13–14 noyabr 2015 — [[Fransa]]<nowiki/>nın paytaxtı [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Parisdə]] silahlı hücum və silsilə partlayışlar nəticəsində 153 nəfər öldü, 200-dən çox insan yaralandı. === Mədəni irsin məhv edilməsi === * 2015-ci ilin fevralında İŞİD terrorçuları [[Mosul]] şəhərində yerləşən qədim kitabxanı bombalayıblar, bu zaman 9 min nadir əsər kül olub. Kitabxana rəhbəri Ganim Əl-Taan kitabxananın düşülmüş şəkildə dağıdıldığını qeyd edib və İŞİD terrorçularını tarixi əlyazmaları məhv etmək niyyətində olduqlarını bildirib. Həmin kitabxana 1921-ci ildə tikilmişdi. Orada 18-ci əsrdən qalma əsərlər toplusu saxlanılırdı<ref>{{Cite web |title=Kitabxanada 9 min əsər kül oldu |url=http://www.mediatv.az/dunya/11597-kitabxanada-9-min-eser-kul-oldu-shd.html |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122205525/http://www.mediatv.az/dunya/11597-kitabxanada-9-min-eser-kul-oldu-shd.html |url-status=live }}</ref>. * 26 fevral 2015 — İŞİD terror təşkilatı Mosul şəhərinin muzeyini talan edib. Muzeydəki qiymətli əşyalar oğurlanıb, heykəllər isə dağıdılıb<ref>{{Cite web |title=İŞİD muzeyi belə dağıtdı |url=http://www.bizimyol.info/news/47701.html |access-date=2015-10-07 |archive-date=2021-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623181020/https://www.bizimyol.info/news/47701.html |url-status=live }}</ref>. * 5 mart 2015 — Mosulun 20 kilometr cənubi-şərqində yerləşən [[Nimrud]] şəhəri buldozerlərlə dağıdılıb<ref>{{Cite web |title=İŞİD 3 min illik şəhəri buldozerlərlə dağıdır |url=http://sunna.az/index.php/component/k2/item/2702-ishid-3-min-illik-shaehaeri-buldozerlaerlae-dazhh-d-r-nimrud-maehv-edilir |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125134227/https://sunna.az/index.php/component/k2/item/2702-ishid-3-min-illik-shaehaeri-buldozerlaerlae-dazhh-d-r-nimrud-maehv-edilir |url-status=live }}</ref>. * 7 mart 2015 — İŞİD terrorçu təşkilatı İraqın şimalında yerləşən [[Hatra]] şəhərinin qalıqlarını dağıdıb. Terrorçular dağıtdıqları 2000 yaşı olan binanın görüntülərini İnternetə yerləşdiriblər. Onlar abidəni ağır çəkiclər, avtomatlarla dağıdıblar<ref>{{Cite web |title=İŞİD daha bir tarixi abidəni məhv etdi |url=http://news.milli.az/world/333042.html |access-date=2015-10-07 |archive-date=2022-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321182238/https://news.milli.az/world/333042.html |url-status=live }}</ref>. * 8 mart 2015 — İŞİD terrorçuları İraqın şimalında yerləşən [[Horsabad]] şəhərinin yaxınlığındakı qədim [[Dur-Şarrukin]] şəhərinin artifaktlarını dağıdıb və qarət ediblər<ref>{{Cite web |title=BMT-nin baş katibi İŞİD-ə çağırış etdi… |url=http://news.xezerinfo.az/1246-BMT-nin%C2%A0ba%C5%9F-katibi-%C4%B0%C5%9E%C4%B0D-%C9%99-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1r%C4%B1%C5%9F-etdi....html?emr=video-xeberler |access-date=2015-10-07 |archive-date=2016-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322121937/http://news.xezerinfo.az/1246-BMT-nin%C2%A0ba%C5%9F-katibi-%C4%B0%C5%9E%C4%B0D-%C9%99-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1r%C4%B1%C5%9F-etdi....html?emr=video-xeberler |url-status=dead }}</ref>. * 18 mart 2015 — İŞİD terrorçuları Assur İmperatorluğunun paytaxtı olmuş [[Nineviya]] şəhərində bir kilsəni dağıdıblar. Yayılan fotolardan görünür ki, mülki geyimli şəxslər xristianlara məxsus kilsədə heykəlləri yıxır, dini simvolları dağıdır, xaç işarəsinin yerinə İŞİD bayrağını asırlar<ref>[http://www.piar.az/maset/6154-shd-bu-defe-tarixi-kilseni-dagitdi-vdeo.html İŞİD bu dəfə tarixi kilsəni dağıtdı]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. * 2015-cil ilin avqustunda İŞİD terror qruplaşmasının üzvləri Suriya ərazisində yerləşən qədim [[Palmira]] şəhərinin abidələri olan Baalşamin və [[Bel məbədi|Bel]] məbədlərini partlatmışdılar<ref>{{Cite web |title=İŞİD Palmiranın daha bir məbədini dağıdıb |url=http://www.xalqqazeti.com/az/news/news/61511 |access-date=2015-10-07 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312114357/http://www.xalqqazeti.com/az/news/news/61511 |url-status=dead }}</ref>. <center> <gallery widths="250px" heights="180px" perrow="2" caption="İŞİD terrorçuları tərəfindən 2015-ci ildə dağıdılmış tarixi-memarlıq abidələri"> Nimrud 081119-F-5855M-087.jpg|[[Nimrud]] şəhərinin qalıqları. 2008-ci il File:Hatra-Ruins-2008-6.jpg|[[Hatra]] şəhərinin qalıqları. 2008-ci il Palmyra (2599961959).jpg|[[Palmira]] şəhərinin Baalşamin məbədi. 2008-ci il The Temple of Bel.JPG|[[Palmira]] şəhərinin [[Bel məbədi]]. 2009-ci il </gallery> </center> == İstinadlar == {{İstinad stili}} {{İstinad siyahısı|2}} == Həmçinin bax == *[[Kobani blokadası (2014)]] == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Islamic State of Iraq and the Levant}} {{Azərbaycanda terrorizm}} [[Kateqoriya:İraq Şam İslam Dövləti| ]] [[Kateqoriya:Terror təşkilatları]] [[Kateqoriya:Tanınmamış dövlətlər]] [[Kateqoriya:İraq tarixi]] [[Kateqoriya:Suriyada vətəndaş müharibəsi]] [[Kateqoriya:ABŞ tərəfindən terror təşkilatı olaraq tanınmış təşkilatlar]] [[Kateqoriya:Beynəlxalq terrorizm]] [[Kateqoriya:Suriyada siyasət]] [[Kateqoriya:Xilafət]] [[Kateqoriya:Tanınmamış tarixi dövlətlər]] [[Kateqoriya:Yaranmamış dövlətlər]] [[Kateqoriya:İslamizm]] [[Kateqoriya:Antiimperializm]] [[Kateqoriya:Xristianların təqibi]] [[Kateqoriya:İslamla əlaqəli mübahisələr]] [[Kateqoriya:2014-cü ildə yaranmış dövlətlər və ərazilər]] [[Kateqoriya:Vəhhabi silahlı qruplaşmalar]] [[Kateqoriya:Cihad qruplaşmaları]] [[Kateqoriya:İfrat sağçı siyasi partiyalar]] [[Kateqoriya:Antiatlantizm]] [[Kateqoriya:Türkiyə tərəfindən terror təşkilatı olaraq tanınmış təşkilatlar]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] n5fox304y1ln9ko49zll9hurnae5zsv Sannakçi 0 363021 8981266 7173547 2026-06-27T17:41:20Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981266 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Sannakji.jpg|thumb|Sannakçi.]] '''Sannakçi''' ({{dil-ko|산낙지}}) – [[Koreya mətbəxi]]nə aid yemək növü. Üzərinə bir qədər küncüt və küncüt yağı tökülmüş, kiçik səkkizayağın ətraflarından ibarətdir. Səkkizayağın ayaqları doğranmış halda olsa da, hərəkət edir. Sannakçinin başqa bir növündə [[səkkizayaq]] bütöv şəkildə süfrəyə verilir. == Yeyilməsi == Səkkizayağın ayaqları kiçik hissələr şəklində doğranır və süfrəyə boşqabda təqdim olunur. Hərəkət edən hissələr yeyilərkən ağıza və ya boğaza yapışa bilər. Sannakçi Koreyada çiy dəniz məhsulları restoranlarında, həmçinin bəzi barlarda sifariş edilə bilər. == Təhlükəli tərəfi == Sannakçi yeyən şəxsin boğulması halları da qeydə alınmışdır. Odur ki, bu yeməyin istehlakı zamanı ehtiyatlı olmaq vacibdir. == Ədəbiyyat == * [http://chincha.co.uk/2013/05/5-korean-foods-for-adventurous-eaters/ 5 Korean foods for adventurous eaters] Chincha.co.uk == Xarici keçidlər == * [http://thedailykimchi.blogspot.com/2007/07/eating-live-baby-octopus-in-korea.html An English Teacher in Korea's Sannakji Experience] 2007/07 [[blogspot.com]] [[Kateqoriya:Koreya mətbəxi]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ktazmgetms5kkhf3qjsnum4bq1rahvx Təhqir 0 364759 8981310 8908630 2026-06-27T17:56:24Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Məişət zorakılığı]] 8981310 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} {{Qətl}} '''Təhqir''' — fiziki şəxsin [[şərəf]] və [[ləyaqət]]ini alçaldan, ictimai mənəviyyata və əxlaq normalarına zidd olan nalayiq hərəkətlərdə və ya ifadələrdə təzahür edən qəsdən edilən hörmətsizlik. == Ümumi məlumat == Əvvəlcə, gəlin görək təhqir nədir? Əbəssiz sözlərin leksikasında (İnvektiv leksika) təhqir qəsdən, yaxud da ehtiyatsızlıqdan başqa bir şəxsin şərəf və ləyaqətini alçaltmaq, normaları aşaraq etikadan kənar ifadələrlə onun mənəvi dəyərlərinə xələl gətirməkdir. Təhqir yalnız sözlə deyil, həm də yazılı şəkildə, hərəkətlə və ya cəmiyyət içərisində açıq şəkildə də edilə bilər. Təhqir qarşı tərəfin kobud şəkildə özünüqiymətləndirməsini aşağı salmaqdır. Təhqir olunan insan cavab verməyə tələsmədən əvvəl düşünməlidir. Niyə, qarşımdakı məni təhqir edir? Bu sual ətrafında düşünmək, həqiqətən də təhqirə qarşı düzgün "cavab" verilməsini meydana gətirəcək. Düşünsəniz görərsiniz ki, yəqin çox vaxt təhqirə qarşı səbir etməyərək, təhqir edənin səviyyəsinə enib cavabını vermisiniz. Bununla nə əldə etmiş oluruq? Əlbəttə ki, qanqaraçılıq və təhqir edənin səviyyəsinə endiyimiz üçün yaranan ruh düşkünlüyü. Qayıdaq niyə təhqir etdi sualına? Burda bir neçə variant ola bilər. 1. Təhqir edənin özünüqiymətləndirməsi aşağı olduğuna görə sizi alçaldıb özünü yüksəltməyi nəzərdə tutub. Bu yolla təhqir edən özünü təsdiqləmiş olur. 2. Sizə bu yolla bir şəkildə zərər vermək istəyir, öz qıcığını təhqirlə ifadə edir. 3. Təhqir vasitəsilə sizdən üstün olduğunu isbatlamağa çalışır. Həyatımızda çoxumuz təsadüfi və ya qəsdən edilmiş təhqirlərə məruz qala bilirik. Kimsə təhqir edilməkdən sığortalanmamışdır. Bu elə bir hissdir ki, əvvəlcə əsəb və aqressiya, ardından depressiya, unudulmayan, düzəldilməsi illər sürən bir acı verə bilir. Keçən yüzillərdə hesab edilirdi ki, təhqiri qanla yumaq olar, ya özünün, ya da düşməninin qanı ilə. Təhqir olunmuş birisi ilə evdə danışmırdılar, əgər rütbəli idisə, təhqirə qarşı özünü müdafiə etməyib, heç bir tədbir görməyibsə, dərhal istefa verməli idi. Buna misal olaraq, zabit Martınovun rus şairi Mixail Yuryeviç Lermontovu dueldə öldürməsini göstərmək olar. Lermontov zabit Martınovu zarafata salaraq, xüsusən xanımlar arasında ("мартышкa") meymun deyə adlandırırdı. Bu halda Martınovun iki çıxış yolu vardı. Ya rütbəsindən əl çəkib, arxasına baxmadan hər şeydən imtina edib çıxıb getməli, ömür boyu bu alçalmanı qəbul etməli, ya da həyatını riskə ataraq Lermontovu duelə çağırmalı idi. Belə hallar müasir zəmanəmizdə də var. Heç uzağa getməyək, öz Azərbaycanda milli mentalitet dəyərləri çərçivəsində bu cür təhqirlər ucbatından baş verən cinayət hadisələri azdırmı? Neçə- neçə başı alovlanmış gənclərin və ya spirtli içki, narkotik maddələr təsiri altında olan insanların həyatına təhqirə qarşı özünümüdafiə "cavabı" son qoyub. Bəs belə hallarda təhqirə qarşı necə reaksiya verməliyik? Bu cür psixoloji sarsıntılara qarşı nələr edilməsi lazımlıdır? Bu suallar sizi düşündürürsə, məqalənin ardında cavab tapacaqsınız. Təhqir olunmağa qarşı susmaq doğrudurmu? Hətta qanuni olaraq şəxsiyyətin təhqir olunması müdafiə edilirsə, təhqir qarşısında müdriklərin bizə tövsiyə etdikləri kimi "cavab verməmək", "susub getmək", "düşmənin səviyyəsinə enməmək", "bağışlamaq" bu kimi "düzgün" davranmaq, həqiqətən də düzgündürmü? Bu gün təhqir etdilər, sabah zərbə endirdilər, ta o birisi gün öldürdülər və s. Əlbəttə, müqəddəs hesab etdiyimiz insanlar, müxtəlik müdriklər olub ki, təhqir onlara necə deyərlər "vız gəlib". Amma biri də var, adi insanlar, hansı ki, təhqir onlarda adrenalin effekti yaradaraq, təzyiqin qalxmasına səbəb olur, ürək-damar sisteminə təsir edir və sonra da orqanizmdə digər kimyəvi reaksiyaların getməsinə gətirib çıxarır. Bunu hətta psixofizioloqlar da təsdiq ediblər. Misal olaraq, yəhudi əsilli rus sovet şairi və yazıçısı Boris Leonidoviç Pasternak ("Doktor Jivaqo"nun müəllifi) qəzetlərin onu "xain", "bədxah", "obıvatel", "İuda", "böhtançı", "düşmən əlaltısı" adlandırması səbəbindən əvvəlcə infarkt keçirib, daha sonra ağciyər xərçənginə tutulub. Eləcə də bu kimi xəstəliyə gətirib çıxaran psixoloji zədə alan nə qədər insan var. Məşhur psixoanalitik Ziqmund Freyd həm də çox mədəni davranan bir insan olub. Amma təhqir ondan da yan keçməmişdir. Dediyim kimi təhqirdən heç kim sığortalanmayıb. Bir dəfə qatarda gedərkən, içərinin boğanaq olması səbəbindən pəncərəni açır, buna qarşı qatarda olan antisemist sərnişinlərdən biri onu təhqir edir və hətta hədələyir. Freyd təəccüblənmiş sərnişinlər arasında elə bir qəzəb nümayiş etdirir ki, təhqir edən vaqonu tərk etməli olur, həm də üzr istəyərək. Əlbəttə, mən özüm psixoloqun hərəkətini comərdcə qiymətləndirirəm. Bu hadisədə daha uyğun hərəkətdir. Bundan başqa həkim-psixoloq Freyd gözəl bilirdi ki, reallaşdırılmamış aqressiya depressiyaya çevrilir ki, bu da sonrakı dövrlərdə müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına gətirib çıxarır. Təhqirə qarşı cavab verilməsi insanın orqanizmi ilə bağlı bir şeydir. Şiddətli biokimyəvi və psixofiziloloji reaksiyalar bizdən az asılı olur. Cinayət hüququnda "affekt" deyilən bir anlayış var ki, ölüm hadisələrində cinayətkarın cəzasının yumşalması üçün istifadə edilir. Bu, şəxsiyyəti dözülməz təhqir edilməsi hallarında həyata keçirilir. Belə çıxır ki, hətta soyuq və sərt olan hüquqşünaslıq elmi də təsdiq edir ki, bəzən insan özünün biokimyəvi reaksiyalarına sahib ola bilmir. Ona görə də dözülməz təhqir anında fəlsəfi kəlamlar və aforizmlər öz aktuallığını itirir. Bununla yanaşı təhqir edən özü də sizin beyninizin nə cür reaksiya verəcəyini bilmədən riskə girmiş olur. Təhqirə məruz qalmısınızsa, ilk növbədə "məni niyə təhqir etdi?" sualına cavab tapıb, ona uyğun cavab modeli hazırlamaq lazımdır. Bu o demək deyil ki, təhqir edənə mütləq sözlə və ya yazılı cavab verilməlidir. Bu, hərəkətlə də ola bilər. Təhqir edənin niyyəti sizdən cavab almaqdır. Unutmayaq ki, təhqirə cavab verməklə özümüzü alçaltmış oluruq, çünki dəyərimizi aşağı salaraq təhqir edənin söylədiklərinə tabe oluruq. Təhqir edən sizdən cavabı almış olursa, qələbə çalmış deməkdir. Bəzən gözlənilmədən elə təhqirlər ala bilirik ki, onlara qarşı pozitiv reaksiya verməkdə gecikirik, emosiyalara qapılaraq təhqir edənin səviyyəsinə enir və cavablarımızı qaytarırıq. Çünki, qəsdən yönləndirilmiş acı sözlər bizi incidir, "ürəyimizi deşib keçir." Belə hallarda "savaş"dan sonra hətta intiqam haqqında da düşünə bilirik. Amma intiqam almağa, hadisələri dava-dalaş, cinayət səviyyəsinə gətirməyə gərək varmı? Bu zaman ən yaxşı çıxış yolu yaranmış situasiyaya kənardan baxa bilməkdir. Lap elə olduğunuz yerdən deyil, fərz edin ki, hadisəyə kosmosdan baxırsız. Bəlkə də sizə verdiyiniz cavab reaksiyaları axmaqcasına və gülməli gələcək. Düşünəcəksiz ki, bu qədər qiymətli həyatı boş şeylərə sərf etməyə dəyərmi? İntiqam haqqında düşünmək isə təmamən lazımsızdır. Belə hisslər insanı daxildən yeyib bitirir. Bu hallardan qaçınmaq üçün ən gözəl hərəkət dayana bilməyi bacarmaqdır. Peyğəmbərlər səbirin ən böyük nümunələri olublar. Müqəddəs kitabımız "Qurani-Kərim" də də bu haqda ayələr var. Pis söz yerdən qoparılmış və artıq kökü üstə dura bilməyən pis bir ağaca bənzəyir. (İbrahim surəsi, 26). "Qullarıma de ki, ən gözəl sözləri danışsınlar. Çünki şeytan onların arasına ədavət sala bilər. Həqiqətən, şeytan insanın açıq-aydın düşmənidir." (İsra surəsi, 53) "Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz. Sən (pisliyi) yaxşılıqla dəf et! O zaman səninlə ədavət aparan kimsə sanki yaxın bir dost olar. (Fussilət surəsi, 34) Peyğəmbərimiz bu barədə öz ümmətinə hədisdə belə buyurur "Səbrdən daha xeyirli və geniş bir nemət heç kimsəyə verilməmişdir." (Tirmizi, Birr, 76) Keçək müdriklərdən də bir nümunə gətirək: Şagirdlərindən biri Buddadan soruşur: — Əgər biri məni təhqir edib, alçaldarsa ona necə cavab verməliyəm? Budda cavab verir: — Əgər sənin başına ağacdan bir quru budaq düşərsə, buna necə reaksiya verərsən? Şagird deyir: — Nə etməliyəm ki, bu sadə bir təsadüfdür ki, mən quru budaq düşərkən ağacın altında olmuşam. Budda deyir: — Deməli, eyni şeyi etməlisən. Kimsə qəzəbli halı ilə dağınıq hissləri ilə, dəlilik edərək səni təhqir etmiş və ya alçaltmışsa, hesab et üzərinə ağacdan quru budaq düşmüşdür. Bu səni narahat etməsin, öz yolunla getməyə davam elə. "Heç vaxt düşmənlərinizlə hesablaşmağa (qisas almağa) cəhd göstərməyin, bu onlardan daha çox sizə ziyan gətirəcək". Deyl Karnegi Təhqirə qarşı sadaladığım tövsiyələr müqəddəs kitabımızdan, müdriklərdən gələn fikirlərdir. Bunlara əməl etməkdə təbii ki, fayda var. Son olaraq öz tövsiyələrimi də bildirim. Tam əminliklə deyirəm, sizi təhqir edənə qarşı ən böyük cavab zərbəsi sizin sağlamlığınız və rifahınızdır! Hələ uşaq yaşdaykən özümüz üçün müdafiə düsturu olaraq, məsələn, "Filankəs baxar güzgüyə, adını qoyar özgəyə" cümləsini yaratmamız əbəs deyilmiş. Unutmayaq ki, qəsdən deyilmiş pis, yaralayıcı sözlər və ya hərəkətlər mütləq bumeranq kimi sahibinə qayıdacaq. Ona görə də sizi təhqir edənə qarşı cavab vermək sizin üçün faydalı olmaya da bilər. Ən yaxşı variant cavabı düşüncələrlə ötürmək və ya bir kağız qələm alıb bu haqda fikirlərinizi və cavablarınızı ora yazmaqdır. Yetər ki, sizi incidən hisslər daxilinizdə qalıb sizə əziyyət verməsin və bədənimizin içdən dağılmasına şərait yaratmasın. == Mənbə == * [http://qadin.net/?newsid=35566 Təhqir və antitəhqir] [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:İnsanlıq əleyhinə cinayətlər]] [[Kateqoriya:Psixoloji istismar]] [[Kateqoriya:təcavüz və qısnama]] [[Kateqoriya:Nitq kommunikasiyası]] [[Kateqoriya:Məişət zorakılığı]] c9ilq3j4yycg0t5fryrwora8rim18te 8981312 8981310 2026-06-27T17:56:41Z Nemoralis 128937 /* Ümumi məlumat */ 8981312 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} {{Qətl}} '''Təhqir''' — fiziki şəxsin [[şərəf]] və [[ləyaqət]]ini alçaldan, ictimai mənəviyyata və əxlaq normalarına zidd olan nalayiq hərəkətlərdə və ya ifadələrdə təzahür edən qəsdən edilən hörmətsizlik. == Mənbə == * [http://qadin.net/?newsid=35566 Təhqir və antitəhqir] [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:İnsanlıq əleyhinə cinayətlər]] [[Kateqoriya:Psixoloji istismar]] [[Kateqoriya:təcavüz və qısnama]] [[Kateqoriya:Nitq kommunikasiyası]] [[Kateqoriya:Məişət zorakılığı]] qta5dv3f69ri7u5djccz21iogee5inz Heyvan zorakılığı 0 364829 8981232 7419354 2026-06-27T17:36:55Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981232 wikitext text/x-wiki {{Təcavüz}} Heç bir heyvana əziyyət, işgəncə etmək, suda boğaraq və ya atəşdə yandıraraq öldürmək caiz deyildir. Heyvana işgəncə etmək, qeyri-müslim vətəndaşa işgəncə etməkdən daha böyük günahdır. Qeyri-müslim vətəndaşa əziyyət etmək də müsəlmana əziyyət etməkdən daha böyük günahdır. (Dürr-ül muxtar) Məqsədsiz olaraq bir heyvanı öldürmək caiz deyildir. Axirətdə, “Onu nə üçün öldürdün?” deyə sorğuya çəkiləcəkdir. Heyvanları bir-biriylə döyüşdürmək də caiz deyildir. Heyvanların haqqına riayət etməli, onlara mərhəmət edilməlidir. Hədisi-şərifdə, “Mərhəmət et ki, mərhəmət olunasan!” buyuruldu. (Şirə) Zərərli heyvanları öldürmək caiz olduğu kimi, dələ, porsuq kimi heyvanları dərisi və kürkü üçün, maral, ceyran kimi heyvanları əti üçün öldürmək də caizdir. Donuz xaric, əti yeyilməyən müxtəlif heyvanları pul qarşılığı müsəlman olmayanlara ixrac etmək də caizdir. (Şərhi Nikayə) Zərərsiz heyvanları öldürmək caiz deyildir. Zərərliləri də əziyyətsiz öldürmək caizdir. (Bəriqa) == Xarici keçidlər== *[http://www.ifaw.org/canada/our-work/saving-seals Kanada Suiti qətliamı (İngiliscə)] *[http://www.haytap.org/ HAYTAP Heyvan Haqqları Federasiyası (Türkcə)] == Həmçinin bax == * [[Zoofiliya]] [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:Zorakılıq]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] o88eutubq3wm3qduqgxcecqegy7x9lz 8981245 8981232 2026-06-27T17:38:55Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +2 kateqoriya, −1 kateqoriya 8981245 wikitext text/x-wiki {{Təcavüz}} Heç bir heyvana əziyyət, işgəncə etmək, suda boğaraq və ya atəşdə yandıraraq öldürmək caiz deyildir. Heyvana işgəncə etmək, qeyri-müslim vətəndaşa işgəncə etməkdən daha böyük günahdır. Qeyri-müslim vətəndaşa əziyyət etmək də müsəlmana əziyyət etməkdən daha böyük günahdır. (Dürr-ül muxtar) Məqsədsiz olaraq bir heyvanı öldürmək caiz deyildir. Axirətdə, “Onu nə üçün öldürdün?” deyə sorğuya çəkiləcəkdir. Heyvanları bir-biriylə döyüşdürmək də caiz deyildir. Heyvanların haqqına riayət etməli, onlara mərhəmət edilməlidir. Hədisi-şərifdə, “Mərhəmət et ki, mərhəmət olunasan!” buyuruldu. (Şirə) Zərərli heyvanları öldürmək caiz olduğu kimi, dələ, porsuq kimi heyvanları dərisi və kürkü üçün, maral, ceyran kimi heyvanları əti üçün öldürmək də caizdir. Donuz xaric, əti yeyilməyən müxtəlif heyvanları pul qarşılığı müsəlman olmayanlara ixrac etmək də caizdir. (Şərhi Nikayə) Zərərsiz heyvanları öldürmək caiz deyildir. Zərərliləri də əziyyətsiz öldürmək caizdir. (Bəriqa) == Xarici keçidlər== *[http://www.ifaw.org/canada/our-work/saving-seals Kanada Suiti qətliamı (İngiliscə)] *[http://www.haytap.org/ HAYTAP Heyvan Haqqları Federasiyası (Türkcə)] == Həmçinin bax == * [[Zoofiliya]] [[Kateqoriya:Zorakılıq]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] gw6tig6cg1w9gwukbbl2zu24mn67y91 Məişət zorakılığı 0 366543 8981293 8945559 2026-06-27T17:44:26Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 8981293 wikitext text/x-wiki {{Məqalə problemləri| {{vikiləşdirmək}} {{mənbəsiz|tarix=aprel 2024}} {{Orijinal tədqiqat|tarix=aprel 2024}} }} {{Təcavüz}} '''Məişət zorakılığı''' — Zorakılıq sözünün mənası "[[hücum]] etmək" deməkdir. Qarşı [[tərəf]]<nowiki>i</nowiki> və ya tərəfləri öz istəyinə uyğun, öz mənafeyinə uyğun davranması üçün zorlayan, [[zor]] tətbiq edən deməkdir. Zorakılıq deyəndə əksəriyyətimizin beynində "döymək", "cinsi zorlama" və.s fiziki zorakılıq canlanır. Amma zorakılıq təkcə bunlarla məhdudlaşmır. [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:İnsanlıq əleyhinə cinayətlər]] [[Kateqoriya:Məişət zorakılığı| ]] [[Kateqoriya:Uşaq hüquqları]] [[Kateqoriya:Qadın hüquqları]] [[Kateqoriya:Münaqişə]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 4ha4bdkgwiom4y81swu1b9rvzu7i96v 8981303 8981293 2026-06-27T17:45:28Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981303 wikitext text/x-wiki {{Məqalə problemləri| {{vikiləşdirmək}} {{mənbəsiz|tarix=aprel 2024}} {{Orijinal tədqiqat|tarix=aprel 2024}} }} {{Təcavüz}} '''Məişət zorakılığı''' — Zorakılıq sözünün mənası "[[hücum]] etmək" deməkdir. Qarşı [[tərəf]]<nowiki>i</nowiki> və ya tərəfləri öz istəyinə uyğun, öz mənafeyinə uyğun davranması üçün zorlayan, [[zor]] tətbiq edən deməkdir. Zorakılıq deyəndə əksəriyyətimizin beynində "döymək", "cinsi zorlama" və.s fiziki zorakılıq canlanır. Amma zorakılıq təkcə bunlarla məhdudlaşmır. [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:İnsanlıq əleyhinə cinayətlər]] [[Kateqoriya:Məişət zorakılığı| ]] [[Kateqoriya:Uşaq hüquqları]] [[Kateqoriya:Qadın hüquqları]] [[Kateqoriya:Münaqişə]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] 9f5p1spbndpxq0hkf4h8livsacl26jf Kateqoriya:Çin dilləri və dialektləri 14 366693 8981623 2973416 2026-06-28T07:43:00Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981623 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Çin dilləri və dialektləri]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] fsp33k2zpkjqjbl6owt8ckdd75mt3gt Alt 0 372188 8981098 8844924 2026-06-27T12:14:24Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981098 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti}}[[Fayl:Violin-Viola.jpg|thumb|250px| [[Skripka]] (soldakı) və alt (sağda).]] '''Alt''' ({{IPAc-en|v|i|ˈ|oʊ|l|ə}}, {{respell|vee|OH|lə}}, <ref>[http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/viola "viola"] {{Wayback|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/viola |date=20081231000550 }}, ''American Heritage Dictionary'' {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231000550/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/viola|date=2008-12-31}}</ref><ref>{{cite Merriam-Webster|viola}}</ref> həmçinin {{IPAc-en|UK|v|aɪ|ˈ|oʊ|l|ə}}, {{respell|vy|OH|lə}}, <ref>[https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/viola "viola"] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220504031045/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/viola |date=2022-05-04 }}, ''[[Cambridge Dictionary]]''</ref><ref>{{Cite dictionary|url=http://www.lexico.com/definition/viola|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182056/https://www.lexico.com/definition/viola|url-status=dead|archive-date=March 22, 2020|title=viola|dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref>, {{Dil-en|}}<nowiki/>və {{Dil-it|viola}}, {{Dil-fr|alto}}, {{Dil-de|Bratsche}}) — [[skripka]]dan bir az böyük simli [[musiqi]] [[alət]]i. Skripkadan böyük olduğu üçün daha aşağı registrdə səslənir. Alt yayla çalınan mövcud simli alətlər arasında ən qədimi sayılır. XV–XVI əsrlərdə yarandığı ehtimal edilir. == İstinadlar == <references /> == Ədəbiyyat == * ВТ-ЭСБЕ. Альт, музыкальный инструмент. * ''Гринберг М.'' Русская альтовая литература. — Москва: Музыка, 1967. * ''Понятовский С.'' Альт. — М.: Музыка, 1974. == İstinadlar == {{Vikianbar kateqoriyası|Viola (instrument)|Аудио, Фото и Видео}} * [http://www.viola.com/ Alta həsr olunmuş sayt.] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Skripka]] 8ac2m7udihm8va7jpcm9ef494imr4wb Kateqoriya:SSRİ şərqşünasları 14 376120 8981329 8749332 2026-06-27T18:02:56Z Nemoralis 128937 [[Kateqoriya:SSRİ şərqşünasları]] silindi 8981329 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:SSRİ şəxsləri]] luihp5k3jjcbg9yjy98ixo9x05f5jue 8981331 8981329 2026-06-27T18:04:01Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +2 kateqoriya, −1 kateqoriya 8981331 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə şərqşünaslar]] [[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] 8wrznv4xtsokgc9l2d6sbrqxetojy0s Cümə məscidi (İçərişəhər) 0 378890 8981420 8760970 2026-06-27T18:36:31Z Yousiphh 175220 8981420 wikitext text/x-wiki {{Digər məna}} {{Tarixi abidə |adı = Cümə məscidi |orijinal adı = |şəkil = Baku JumaMosque 004 7609.jpg |şəkil_izah = Məscid və həyəti 2019-cu ildə |şəkil2 = |şəkil2_izah = |ölkə = {{AZE}} |latd = 40|latm = 21|lats = 58|latNS = N |longd = 49|longm = 50|longs = 06|longEW = E |status = Ölkə əhəmiyyətli abidə |şəhər = {{gerbifikasiya|Bakı}} |yerləşir = <small>[[Səbail]], [[İçərişəhər]], Asəf Zeynallı küçəsi 51</small> |aidiyyatı = İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruq |layihə_müəllifi = |heykəltəraş = |memar = |sifarişçi = Hacı Şeyxəli Dadaşov |tikilmə_tarixi = 1899 |kəşf_tarixi = |üslubu = [[Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi]] |texnikası = |hündürlük = |uzunluğu = |eni = |sahəsi = |zəngləri = |qüllələri = |aşırımları = |bürcləri = |minarələri = 1 |günbəzləri = 1 |xeyirduası = |material = |vəziyyəti = Restavrasiya olunub (2006—2010) |sayt = |nişanlama1 = ATAMQ |nişanlama1_rəsmiadı = |nişanlama1_vaxtı = |nişanlama1_tipi = |nişanlama1_kriteriya = |nişanlama1_nömrəsi = [https://www.e-qanun.az/framework/2847 89] |nişanlama1_hissəsi = |nişanlama1_sərbəst1ad = Əhəmiyyəti |nişanlama1_sərbəst1dəyər = Ölkə əhəmiyyətli |nişanlama1_sərbəst2ad = Kateqoriya |nişanlama1_sərbəst2dəyər = Memarlıq abidələri |nişanlama1_sərbəst3ad = |nişanlama1_sərbəst3dəyər = |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |İçərişəhər |label=Cümə məscidi |label_size=100 |lat=40.365253 |long=49.835260 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=300 |float=center |caption=<small>İçərişəhərin xəritəsində məscidin yeri</small>}} |plan = |plan_izah = |Commons kateqoriyası = Juma Mosque (Baku) }} '''İçərişəhər Cümə məscidi''' — İçərişəhərdə yerləşən və ölkə əhəmiyyətli abidə olan məscid. == Came məscidi == === Tarixi === [[Fayl:Second building of Juma mosque in Baku.jpg|200px|thumb|left|Cümə məscidinin görünüşü (1890)]] Məscidin divarına həkk olunmuş binanın inşası haqqında olan kitabədə yazılıb: {{Sitatın əvvəli}} "709-cu ilin rəcəb ayında<ref group=q>[[Hicri-qəməri təqvim|H. Q.]] [[Rəcəb]] 709 = [[Miladi təqvim|M.]] 12 dekabr 1309 – 9 yanvar 1310</ref> Əmir Şərəfəddin Mahmud bu tikilini yeniləmək əmri vermişdir".<ref name="ich">{{cite web|url=http://www.icherisheher.gov.az/static,20/lang,az/#monument30|title=CÜMƏ MƏSCİDİ VƏ MİNARƏ|author=|date=|work=|publisher=icherisheher.gov.az|accessdate=2014-09-29|language={{ref-az}}|archive-date=2017-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119194432/http://www.icherisheher.gov.az/static,20/lang,az/#monument30|url-status=dead|arxivləşdirmə tarixi=2016-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160727113927/http://www.icherisheher.gov.az/static,20/lang,az/#monument30|deadurl=live}}</ref> {{Sitatın sonu}} Kitabə barədə Sara Aşurbəyli Şirvanşahlar dövləti kitabında belə yazır: "''Bakı qalasında qədim Cümə məscidinin cənub tərəfindəki divarda ərəbcə yazılmış kitabədə binanın təmir olunduğu xəbər verilir. "Məlik əl-üməra və l-əkabir" (əmirlərin və əyanların məliki) Şərəf əd-Din Mahmud ibn Fəxr əd-Dinin adı çəkilir və h.709 (1309/10)-cu il tarixi göstərilir.''"''<ref>Петрушевский, Земледелие, с.313</ref>''<ref>Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Bakı, "Avrasiya press", 2006, səh. 251</ref> Görünür həmin dövrdə məscid təmir edilib genişləndirilmişdir.<ref name="qiyasi47">Cəfər Qiyasi. Nizami dövrünün memarlıq abidələri. Bakı: İşıq, 1991, səh. 47</ref> Bakı Came məscidinin [[atəşgah]] məbədinin yerində inşa olunduğu iddia olunur.<ref name="ich" /><ref name="our" /> Məscid [[Hicri-qəməri təqvim]]lə 1024-cü ildə<ref group=q>[[Hicri-qəməri təqvim|H. Q.]] 1024 = [[Miladi təqvim|M.]] 31 yanvar 1615 – 19 yanvar 1616</ref> təmir edilmişdir.<ref name="din" /> Bakı Came məscidi 1899-cu ildə uçurulmuş<ref name="din">{{cite web|url=http://scwra.gov.az/structure/25/?%C4%B0%C3%A7%C9%99ri%C5%9F%C9%99h%C9%99r%20|title=İçərişəhər "Cümə" məscidi|author=|date=|work=|publisher=scwra.gov.az|accessdate=2014-09-29|language={{ref-az}}|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305043624/http://scwra.gov.az/structure/25/?%C4%B0%C3%A7%C9%99ri%C5%9F%C9%99h%C9%99r%20|url-status=live|arxivləşdirmə tarixi=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305043624/http://scwra.gov.az/structure/25/?%C4%B0%C3%A7%C9%99ri%C5%9F%C9%99h%C9%99r%20|deadurl=live}}</ref> və yerində Bakı milyonçusu, xeyriyyəçi [[Hacı Şıxəli Dadaşov]] tərəfindən yenisi inşa edilmişdir.<ref name="our">{{cite web|url=http://www.ourbaku.com/index.php5?title=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%28%D0%98%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B8-%D0%A8%D0%B5%D1%85%D0%B5%D1%80%2C_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83%29|title=Джума мечеть (Ичери-Шечер, Баку)|author=|date=|work=|publisher=ourbaku.com|accessdate=2014-09-29|language={{ref-ru}}|archive-date=2022-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806102700/https://ourbaku.com/index.php5?title=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_(%D0%98%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B8-%D0%A8%D0%B5%D1%85%D0%B5%D1%80,_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83)|url-status=live|arxivləşdirmə tarixi=2022-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220806102700/https://ourbaku.com/index.php5?title=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_(%D0%98%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B8-%D0%A8%D0%B5%D1%85%D0%B5%D1%80,_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83)|deadurl=live}}</ref> === Haqqında === Bir qədər mürəkkəb biçimli planı [[Bakı]] Came məscidinin bir neçə mərhələdə tikildiyini və ətrafı yaşayış məhəllələri ilə əhatə olunmuş məhdud ərazidə genişləndiyini göstərir. Onun başlıca dayaq bölümləri cənub hissəsində kvadrat biçimli ibadət salonu və şimal tərəfində minarədir. Onların arası müxtəlif ölçülü yerləşgə və kiçik iç həyətlərlə doldurulub. Məscidin özəyi və ən əski bölümü ibadət salonudur. İbadət salonu planda kvadrat biçimli olub quruluşuna görə [[Səlcuqlular]] dövrünün köşk tipli məscidlərinə bənzəyir. Onun örtüyü də arxaik biçimli idi. İçəridə iri daş lövhələrin üst-üstə kəsişərək yuxarıya doğru daralması yolu ilə yığılan və qaradam tipli yaşayış evlərinin örtü konstruksiyasına bənzəyən günbəz bayırdan konus biçimli olmuşdur. Bayır biçiminə görə bu günbəz XII yüzildə ucaldılan Marağa-Naxçıvan memarlıq məktəbi türbələrinin çadır örtükləri növündəndir. Günbəzin üst bölümünü örtən torvari bəzək motivinə Səlcuq dövrü memarlıq abidələrində ([[Şəmkir minarəsi|Şəmkir]], [[Qarabağlar türbəsi|Qarabağlar]] və [[Atabəylər Memarlıq Kompleksi|Atabəylər kompleksinin minarələri]], [[Marağa]]da [[Qırmızı gümbəz türbəsi]] və s.) sıx-sıx rast gəlinir. Günbəzin bəzəyində kaşının az işlədilməsi də həmin dövrün əlamətlərindəndir. Bu özümlüklərinə görə, eləcə də minarəsinin kürsülüyünə hörülmüş tikinti kitabələrinin ən əskisinin XII yüzilə aid edilməsini nəzərə alan tanınmış alim [[Cəfər Qiyasi]] Bakı Came məscidinin əski günbəzli salonunun həmin əsrdə tikildiyi qənaətinə gəlir.<ref name="our" /> Otaqları çoxbölməli, düzgün olmayan altıbucaq formalı məscidin qeyri-adi planı, eləcə də kvadrata daxil edilmiş və pilləli qübbələr sistemi ilə örtülmüş nisbətən iri ibadət zalı, binanın daxili məkanının xüsusi gözəlliklə tikilməsinə zəmin yaratmışdır.<ref name="ich" /> === Mədrəsə məscid === {{əsas|Mədrəsə məscid}} Son orta əsrlərdə əsasən məscid mədrəsə kimi fəaliyyət göstərmiş bu abidə Came məscidin qalmış hücrələrindən biridir. Hücrələr XV əsrdə Came həyətində tədris məqsədilə inşa olunmuşdur. A. Zeynallı küçəsinin genişlənməsi və yol-tikinti işlərilə əlaqədar XIX əsrin ortalarında Came məscidinin hücrələri dağıdılmış, salamat qalmış hücrələrdən biri məscid mədrəsə kimi istifadə edilmişdir. === Minarə === [[Fayl:Juma Mosque in Baku 3.jpg|150px|thumb|right|[[Minarə]] indiki dövrdə]] 1437-ci ildə ibadət zalının oxu üzrə, məscidin şimal divarında, müsəlmanları namaza çağırmaq üçün eyvan funksiyasını daşıyan stalaktit qurşaqlı, taclı, minarə tikilmişdir. Minarənin şaquliliyi və ibadət zalının kaşılı günbəzinin konus forması, memarlıq sənətinin inkişafını göstərir və məscidin ümumi kompozisiyasına novatorluq elementi, gətirir. Bu [[Şirvanşahlar saray kompleksi]] abidələrində də öz əksini tapmış stilistik istiqamət olmuşdur. Minarənin tarixi Came məscidinin inşasından daha əvvəlki dövrə aiddir. Minarənin, arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuş bunövrə daşındakl kitabədə [[Elxanilər dövləti]]nin başçısı sultanı [[Məhəmməd Olcaytu]]nun yarlığının mətni həkk olunmuşdur.<ref name="ich" /> Minarə XIV əsrin görkəmli abidəsi kimi böyük maraq doğurur. Minarə [[Məhəmməd məscidi (Bakı)|Məhəmməd məscidinin]] minarəsindən fərqli olaraq, XI əsrdən XIV əsrədək Şirvan memarlığında baş verən dəyişiklikləri aşkar etmək üçün qiymətli material rolu oynayır. Sınıq qala minarəsindən fərqli olaraq bu minarə daha zərif və incədir. Bu minarədə demək olar ki, müdafiə qülləsi olan Sınıq qala minarəsinə məxsus əlamətlər yoxa çıxmışdır. Bununla yanaşı, onlar arasında müəyyən oxşar cəhətlər də var. Minarənin şərəfəsinin alt hissəsində daş üzərində kitabə həkk edilmişdir. Həmçinin, minarədən şərəfəyə keçid hissə də üçqat stalaktitlə həyata keçirilir. Şərəfənin kənarları isə həndəsi fiqurlarla işlənmişdir.<ref name="din" /> Dəfələrlə bərpa və inşa işləri aparılmış əski Bakı Came məscidi kompleksindən dövrümüzə yalnız [[İçərişəhər]]in bu ən uca minarəsi qalmışdır.<ref name="qiyasi47" /><ref name="din" /> 2016-cı ildən minarədə İçərişəhər DTMQİ tərəfindən təmir-bərpa işləri aparılır. == Cümə məscidi == [[Fayl:Mezquita del Viernes, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-28, DD 36-38 HDR.jpg|thumb|Daxili görünüşü]] === Tarixi === [[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 2010-is3-4.jpg|thumb|200px|left|Üzərində məscidin təsviri olan poçt markası]] [[Fayl:Бакинский миллионер Гаджи Шихали бек Дадашев.jpg|200px|thumb|[[Hacı Şıxəli Dadaşov]]]] 1899-cu ildə Bakı milyonçusu, xeyriyyəçi, [[Hacı Şıxəli Dadaşov|Hacı Şeyxəli ağa Dadaşov]] xeyriyyə məqsədilə Came məscidinin qalıqlarının yerində tamamilə yeni məscid olan Cümə məscidini tikdirmişdir.<ref>{{Cite web |title=2008-ci ildəki təmirdən sonra məscid üzərinə qoyulmuş müasir daş kitabə |url=http://scwra.gov.az/upload/Images/Dini%20qurumlar%20ucun%20sekiller/Iceriseher-cume-3.JPG |access-date=2014-10-02 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401234615/http://scwra.gov.az/upload/Images/Dini%20qurumlar%20ucun%20sekiller/Iceriseher-cume-3.JPG |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2016-04-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160401234615/http://scwra.gov.az/upload/Images/Dini%20qurumlar%20ucun%20sekiller/Iceriseher-cume-3.JPG |deadurl=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.azadliq.org/a/2165195.html |title=«Metropol» otelinin zirzəmisində kimlər ölümdən xilas edilib? |access-date=2023-06-29 |archive-date=2023-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630092025/https://www.azadliq.org/amp/2165195.html |url-status=live |arxivləşdirmə tarixi=2023-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230630092025/https://www.azadliq.org/amp/2165195.html |deadurl=live }}</ref> Məscid Sovet dövürndə xalça muzeyi olaraq fəaliyyət göstərmişdir. 1990-cı illərdən məscid olaraq fəaliyyətini bərpa edən Cümə məscidi Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsi hesabına 2008-ci ildə əsaslı təmir və bərpa edilmişdir.<ref name="din" /> === Haqqında === [[Fayl:Juma Mosque.jpg|thumb|250px|Cümə məscidinin gecə görünüşü]] Məscidin kiçik diametrli günbəzini, mərkəz hissəsində dörd sütunla saxlayan kvadrat formalı ibadət zalı tamamlayır. Binanın memarlığında Şərq və Avropa klassik motivlərindən istifadə olunmuşdur. Girişin portalında Azərbaycan memarlığının əsas prinsipləri əks olunmuşdur: daş üzrə oymalar, geniş naxış palitrası, bədii epiqrafika və s. Əsasən daş üzərində tikinti və naxış işlərinin keyfiyyəti mükəmməldir.<ref name="ich" /> 2008-ci ildə tikinti mütəxəssisləri, memarlar və rəssamlar tərəfindən məscid tam bərpa olunmuş, müasir istilik və işıqlandırma sistemləri quraşdırılmışdır.<ref name="din" /> Məscidin divarlarında naqqaşlar əl ilə ornamentlər işləmiş, [[Qurani-Kərim]]dən surələr və [[İslam]]da müqəddəs olan 5 [[Əhli-beyt]] üzvünün adının ərəbcələrini yazmışlar. == Qeydlər == <div class="references-small"> <references group=q/> </div> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == * {{Cite web |date=2023-06-10 |title=Bir neçə dəfə dağıdılmış tarixi abidə: İçərişəhər Cümə məscidi |url=https://bakuplus.az/2023/06/10/bir-ne-d-f-da-d-lm-tarixi-abid-ri-h-r-c-m-m-scidi/ |access-date=2024-09-22 |website=Bakuplus.az |language=az}} * {{Cite news |last=|date=2009-03-11 |title=Bakının simasında görünən və görünməyən məscidlər |language=az |work=[[Azadlıq Radiosu]] |url=https://www.azadliq.org/a/1506893.html |access-date=2024-09-22}} * [https://azvision.az/news/1482/avropa-mehkemesi-cume-mescidine-yox-dedi.html Avropa Məhkəməsi Cümə Məscidinə "yox" dedi] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190728221541/https://azvision.az/news/1482/avropa-mehkemesi-cume-mescidine-yox-dedi.html |date=2019-07-28 }} * [http://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2013/mart/297531.htm İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi Cümə Məscidi dini icmasının Azərbaycan Respublikasına qarşı şikayətini rədd etmişdir] {{Bakı məscidləri}}{{İçəri Şəhər}} {{Bakı şəhərinin görməli yerləri}} {{Azərbaycan məscidləri}} [[Kateqoriya:İçərişəhər]] [[Kateqoriya:Bakı məscidləri]] [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:Şiə məscidləri]] 8u0gygrwuq7dtso2d6tf6qsdnb6kc0h Mirəli türbəsi 0 380634 8981769 8782184 2026-06-28T11:50:01Z Nemoralis 128937 8981769 wikitext text/x-wiki {{Yaxşı məqalə}} {{Tarixi abidə |adı = Mirəli türbəsi |orijinal adı = |şəkil = Mirəli türbəsi 2022-ci ildə.jpg |şəkil_izah = ''Mirəli türbəsi 2022-ci ildə'' |ölkə = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}} |şəhər = [[Füzuli]] |yerləşir = <small>[[Aşağı Veysəlli]]</small> |aidiyyatı = |memar = |tikilmə_tarixi = XIII–XIV əsrlər |üslubu = |vəziyyəti = qəzalı |nişanlama2 = ATAMQ |nişanlama2_vaxtı = |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [https://e-qanun.az/framework/2847 215] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Türbə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = Ölkə əhəmiyyətli |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = }} '''Mirəli türbəsi''' — [[Füzuli rayonu]]nun [[Kürdlər (Füzuli)|Kürdlər]] və [[Aşağı Veysəlli]] kəndlərinin arasındakı orta əsrlərə aid nekropol yaxınlığında yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Abidənin kimin xatirəsinə ithaf edilməsi, memarın və sifarişçinin kim olması, eyni zamanda dəqiq inşa tarixi haqqında heç bir məlumat yoxdur.<ref>{{cite journal |last1=Aslanova |first1=Fəridə |title=Qədim türbələrin acı taleyi |journal=[[Azərbaycan Arxeologiyası (jurnal)|Azərbaycan Arxeologiyası]] |date=2002 |volume=4 |issue=№ 1–2. |pages=104–106 |accessdate=6 yanvar 2024 |url=https://genderi.org/qedim-turbelerinaci-taleyi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201043512/http://genderi.org/qedim-turbelerinaci-taleyi.html|archive-date=1 fevral 2020|url-status=dead}}</ref> Abidə [[Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti]]nin 2001-ci il avqustun 2-də verdiyi 132 nömrəli qərar ilə ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.<ref>{{cite web|url=http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210707234315/http://www.mct.gov.az/medias/media/other/13/tma.pdf|archivedate=2021-07-07|title=Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust Tarixli 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir|date=2001-08-02|publisher=mct.gov.az|accessdate=2023-01-05|language=az }}</ref> Mirəli türbəsi konusvari daş günbəzlə örtülmüş silindr formasına malikdir. Silindrin səthi zamanla qızılı ton almış möhkəm daşla üzlənmişdir. Türbənin günbəzinin inşasında da daşlardan istifadə edilmişdir; hörgü düzgün sıralarla aparılmışdır.{{Bax|#Memarlıq xüsusiyyətləri|1}} == Tarixi == [[Fayl:Mirəli türbəsi.jpg|120px|thumb|left|Mirəli türbəsi 1940-cı illərin əvvəllərində. [[İvan Şeblıkin (arxeoloq)|İvan Şeblıkin]]in ''"Nizami dövrü Azərbaycan memarlıq abidələri"'' kitabında (1943) nəşr edilmiş ağ-qara foto.]] Türbənin nə yeraltı, nə yerüstü hissəsində onun tarixi, memarı və ya kimə həsr olunduğunu bildirən hansısa kitabə yoxdur.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}} [[İvan Şeblıkin (arxeoloq)|İvan Şeblıkin]] qeyd edir ki, ''"memarlıq forması, material seçimindəki həssaslıq, inşaatda istifadə edilmiş daşların cilalanma forma cə xarakteri və hörgü xüsusiyyətləri tikilinin ən geci XIII–XIV əsrlərdə inşa edildiyini deməyə əsas verir."''{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}} Memarlıq xüsusiyyətlərinə görə türbə [[Cəbrayıl rayonu]]nun [[Şıxlar (Cəbrayıl)|Şıxlar]] kəndindəki [[Şıx Baba türbəsi (Cəbrayıl)|Şıx Baba türbəsi]] ilə oxşarlıq təşkil edir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}} Abidəni tədqiq etmiş Şeblıkin [[Füzuli rayonu|Füzulinin]] [[Kürdlər (Füzuli)|Kürdlər]] kəndində yerli sakinlərin dilindən türbənin inşası ilə bağlı əfsanəni yazıya almışdır: {{cquote|Mil-Muğan düzündə məşhur bənna öz şagirdi ilə birlikdə Peyğəmbər türbəsinin inşası ilə məşğul olur. Bu zaman, bənnanın şagirdinə Veycəlli kəndi yaxınlığında tübə inşasını xahiş edirlər. O, müəlliminin razılığını almadan işi öhdəsinə götürür. Gün ərzində Peyğəmbər türbəsində işini bitirdikdən sonra, gənc bənna Mir Əli türbəsində işə başlayır və gecə boyu inşaat həyata keçirir; gündüzləri isə yenidən müəlliminin yanına qayıdaraq Peyğəmbər türbəsində tikintiyə kömək edir. Bir müddət sonra, nəhayət ki, Mir Əli türbəsinin inşası başa çatır. Yeni möhtəşəm günbəz haqqında xəbər bütün düzə yayılır və ustad bənnanın da qulağına çatır. Ustad yeni tikiliyə baxmaq üçün yola düşür. Məkana çatdıqda uzun müddət sakitcə dayanaraq gözəl əsəri müşahidə edir. İş xarakteri və üslubuna görə, eləcə də digər ayırıcı məqamları nəzərdən keçirən ustad abidənin memarının kim olduğunu başa düşür. Qara həsəd və qəzəb ustadın fikrinə və qəlbinə yol tapır və o, şagirdin əllərini kəsir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=85}}}} Şeblıkin bildirir ki, bu əfsanə regionda geniş yayılmış və müxtəlif mənbələrdə əks olunmuş, fərqli dövrlərdə, fərqli nəqllərlə müxtəlif abidələrə aid edilmişdir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=86}} Məsələn, [[Msxeta]] şəhərindəki [[Svetitsxoveli kafedralı]]nın inşa əfsanəsində də memarın əllərinin kəsilməsi əks olunur. [[Nizami Gəncəvi]]nin ''"[[Yeddi gözəl (Nizami)|Yeddi gözəl]]"'' poemasında istedadlı memar Simnar inşa etdiyi binadan atılaraq öldürülür. [[Şəki xan sarayı]]nın memarı isə inşaatı bitirdikdən sonra gözlərindən edilir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=86}} == Yerləşməsi == Köhnə beşverstlik xəritələrdə abidə ''"Arğalı-gümbəz"'' adı ilə qeyd edilib.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=81}} Türbə sıra dağların arasında yerləşən hündür zirvənin tam üstündə inşa edilib və sanki təpənin təbii davamına çevrilməklə uzaqdan rahatlıqla görünür. Xüsusilə gün batımı zamanı tündləşən dağların fonunda ağ daşlardan inşa edilmiş türbə sanki parıldayaraq diqqət cəlb edir. Günəşli günlərdə isə türbənin sərt silueti mavi səma fonunda şux rənglərə qərq olur.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=81}} [[İvan Şeblıkin (arxeoloq)|İvan Şeblıkin]]ə görə, abidə "orijinal forması, xətlərinin sərtliyi, gözəl silueti, hissələrinin proporsionallığı və detallarının sərifliyi ilə ilk baxışdan diqqət cəlb edir". Türbənin inşa edildiyi təpənin enişində geniş qəbirsanlıq yerləşir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=82}} Türbə və qəbirsanlığın yerləşdiyi təpə [[Füzuli rayonu|Füzulinin]] [[Kürdlər (Füzuli)|Kürdlər]] və [[Aşağı Veysəlli]] kəndlərinin arasındadır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=82}} == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Yerüstü hissə === [[Fayl:Mirəli türbəsinin yerüstü hissəsinin təməl planı.jpg|200px|thumb|right|Mirəli türbəsinin yerüstü hissəsinin [[Əbdülvahab Salamzadə|Ə. Salamzadə]] tərəfindən çəkilmiş təməl planı]] Mirəli türbəsi konusvari daş günbəzlə örtülmüş silindr formasına malikdir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=82}} Silindrin səthi zamanla qızılı ton almış möhkəm daşla üzlənmişdir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=82}} Üzlük daşlar yüksək səviyyədə daşyonma prosesi keçmişdir. Daşların bir-birinə uyğunlaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirilmişdir və buna görə də onlar arasındakı birləşmə yerləri demək olar ki, görünmür.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=82}} Türbə gövdəsinin perimetri 15 metr 75 sm ölçüyə, yerüstü hissənin divarlarının qalınlığı 80 sm-ə bərabərdir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Türbənin gövdəsi üç qat hörgüdən ibarət daş təməl üzərində ucalır; binənin aşağı hörgü qatının türbə gövdəsinə münasibətdə qabağa çıxma ölçüsü 30 sm-ə bərabərdir. Binənin ümumi hündürlüyü isə 45 sm-dir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=82}} Türbə gövdəsi düzgün horizontal sıraya malikdir; daş sıralarının hüdürlükləri fərqlidir: 34, 38, 44, 41, 37 sm və sair. Yalnız bir hörgü sırası – qapı girişi ilə eyni hündürlüyə malik olan sırada daşların hündürlüyü 14 sm-dir. Ümumilikdə türbə gövdəsində karnizə kimi iyirmi iki hörgü sırası var.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=82}} [[Fayl:İvan Şeblıkin. Mir Əli türbəsi.jpg|200px|thumb|Mir Əli türbəsi. [[İvan Şeblıkin (arxeoloq)|İvan Şeblıkin]]|left]] Silindrin həcmi yuxarı hissədə ümumi türbə göbdəsindən bir qədər irəli çıxan karnizlə tamamlanır. Karnizin üstündə günbəzin binəsi yerləşir; bununla belə binə xətti dərhal konusa keçid etməyərək karniz və konusvari günbəz arasında nazik xətt kimi davam edir ki, bu da uzaqdan baxıldığı zaman karnizin vurğulanmasını təmin edir. Bu cür zərif dizayn həlli, binanın sadə və lakonik formalarla ifadə edilmiş incə və təntənəli memarlığını diqqətə çatdırır.{{Sfn|Salamzadə|Məmmədzadə|1979|p=22}} Türbənin yerüstü hissəsinin şimal tərəfində inşa edilmiş qapı yeri qeyri-adi ölçülərə malikdir: 55smx155 sm.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Giriş yeri yuxarı tərəfdən oxvari tağla tmamlanır; tağın yuxarı hissəsi bütöv daşdan yonulmaqla yaradılmışdır; bu hissə daxildən də eyni formaları təkrar edir. Giriş hissəsi, kifayət qədər mürəkkəb naxış sisteminə malik çərçivə ilə əhatə edilmişdir; bütün kompozisiyaya türbə həcmindən 30 sm irəli çıxan [[Portal (memarlıq)|portal]] görünüşü verilmişdir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Portalın eni 175 sm, hündürlüyü 395 sm-dir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Qapı astanası mövcud yer səthindən 115 sm hündürlükdə yerləşir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Türbənin yerüstü hissəsinə giriş üçün heç bir pilləkən yoxdur və İ. P. Şeblıkin bildirir ki, əvvəl hansısa pilləkənin olmasına aid heç bir qeydə almamışdır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Türbənin cənub tərəfində, əsas ox üzrə giriş hissənin tam qarşısında, xaricdən dar olub, daxil getdikcə genişlənən mazqalvari pəncərə yeri vardır. Xaricdə onuncu hörgü sırasından başlayan pəncərə yeri, bütün on birinci sıranı əhatə edir. Daxildən pəncərə döşəmədən 297 sm hündürlükdən başlayır və iki hörgü sırasını əhatə edir. Pəncərəönü hissəsi, bu cür hündür pəncərələr üçün ənənəvi olan aşağı əyilmiş formaya malikdir ki, bu da, mümkün qədər çox işığın içəri ötürülməsinə hesablanmışdır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Türbənin xarici divarları, təxminən yetkin insan boyu hündürlüyünə qədər daşda yonulmuş müxtəlif at, keçi, dəvə fiqurları, nöqtə və xəttlərdən yaradılmış naxşlar, insan fiqurları, uşaq təsvirləri, lələklər və quşlar, eyni zamanda dairələrdən yaradılmış həndəsi naxışlarla örtülmüşdür.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} [[İvan Şeblıkin (arxeoloq)|İvan Şeblıkin]] hesab edir ki, bu təsvirlər qədim dini inanclarla əlaqəlidir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} === Günbəzi === Türbənin günbəzinin inşasında da daşlardan istifadə edilmişdir; hörgü düzgün sıralarla aparılmışdır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Daşların yonulması o qədər düzgün və dəqiq icra edilib ki, bu vaxta kimi tavandan su sızması halı baş vermir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} 1933-cü ilin müşahidəsinə əsasən tədqiqatçı İ. P. Şeblıkin qeyd edir ki, türbənin divarlarında və günbəzində bir dənə də olsun su sızması və ya nəmişlik izinə rast gəlinmir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Konusvari günbəzin yuxarı hissəsi dağıldığından onun necə tamamlanması dəqiq bəlli deyildir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Sonradan [[SSRİ]] dövründə türbənin tamamlayıcı üst hissəsi konusu tamamlayan formada bərpa edilmişdir. Günbəzin inşasında istifadə edilmiş daşlar vaxt keçdikcə qanvari narıncı ton almış, bəzi hissələrdə mavimsil boz ton, bəzən isə ağımtıllıq qazanmışdır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} === Yeraltı hissə === [[Fayl:Mirəli türbəsinin sərdabə planı.jpg|200px|thumb|right|Mirəli türbəsinin yeraltı kamerasının təməl planı]] Mirəli türbəsinin yeraltı hissəsi daxildən 375 sm diametrə malik düzgün dairə formasındadır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}} Yeraltı kameranın inşasında irihəcmli daşlardan istifadə olunmuşdur və həmin daşların yonulma keyfiyyəti türbənin yerüstü hissəsinin inşasında istifadə edilmiş daşlardan xeyli zəifdir. Hörgü düzgün horizontal xətlər üzrə aparılmışdır.{{Sfn|Salamzadə|1952|p=245}} Divarın cənub tərəfində, pəncərə yerinin altında çətin görünən qabarıqlıq formasında çərçivə müşahidə edilməkdədir. Çərçivənin yuxarı hissəsi tağla tamamlanır. Çərçivənin içi zamanla yonulmuş və oxunmaz hala düşmüş qabarıq rəsmlərlə doludur. Pəncərə üstündəki ikinci hörgü sırasından başlayaraq, sıraların qismət qabağa əyilməsi sayəsində divar tağa keçid edir. Ortası qabarıq olan döşəmə, günbəzvari tavanın güzgü əksidir. Döşəmənin tam mərkəzində 50 sm diametrə malik oyuq vardır. Oyuğu əhatə edən daşlar hamısı parlaq qara rəngə malik olmaqla, yaxşı cilalanmışdır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Yeraltı kameranın girişi, türbənin giriş qapısının kənarında quyu şəklində təşkil edilmişdir; onun düzbucaqlı formaya malik yuxarı hissəsi 98x55 sm ölçüyə malikdir. Bu daralma, günbəzin yuxarı hissəsindəki iki daş pilləkən sayəsində baş vermişdir. Eyni zamanda aşağı aparan əlavə dörd pilləkən isə türbənin divarına inşa edilmişdir. Həmin pilləkənlərdən yalnız ikisi dövrümüzə qalmış, digər iki pilləkənin isə divardakı yuvası saxlanmışdır. Oyuğun yuxarı hissəsindən yeraltı kameranın döşəməsinə kimi olan hündürlük 3 metrə bərabərdi. Pilləkənlər hər biri fərqli hündürlüyə malikdir: 38, 35, 29, 30 və 29 sm.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Pilləkənlərin, yeraltı kameraya giriş oyuğunun və ətrafdakı hörgü daşlarının kənarları yüzillər boyunca abidəni ziyarət edən insanların ayaqları tərəfindən cilalanmışdır.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=83}} Türbənin yeraltı hissəsi planda düzgün dördqollu xaç formasına (446x449 sm{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}}) malikdir. Xaçın qollarının hər biri oxvari tağtavanla örtülmüşdür. Tağların yerdən yündürlüyü 186 sm-ə bərabərdir; döşəmə xətti boyunca tağ keçidi 225 sm-ə bərabərdir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}} Xaçın mərkəzi hissəsi günbəzvari örtüyə malikdir.{{Sfn|Salamzadə|1952|p=245}} Günbəzvari tavanın yerüstü hissəyə qalxan mərkəzi hissəsinin, yeraltı kameranın döşəməsindən hündürlüyü 327 sm-ə bərabərdir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}} Divarlar, tağlar və günbəzin inşasında hamar cilalanmış iri daşlardan istifadə olunmuşdur. Daşların seçilməsinə böyük diqqət yetirilməsi diqqət cəlb edir. İnşaatda istifadə olunmuş daşlar müxtəlif hündürlüyə malikdir; 25, 34, 33, 32, 29 və 40 sm. {{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}} Yeraltı kameranın döşəməsi açıq boz rəngli yaxşı yonulmuş daş plitələrlə döşənmişdir. Döşəmənin tam ortasında üzərində heç bir yazısı olmayan kiçik verikal plitə vardır. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu plitə türbədə dəfn edilmiş şəxsin məzar yerini göstərir.{{Sfn|Şeblıkin|1943|p=84}}{{Sfn|Salamzadə|1952|p=245}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|4}} == Ədəbiyyat == * {{Cite book | last = Şeblıkin | first = İvan | author-link1 = İvan Şeblıkin (arxeoloq) | title = Памятники азербайджанского зодчества эпохи Низами | trans-title = Nizami dövrü Azərbaycan memarlığının abidələri | publisher = [[SSRİ Elmlər Akademiyası|АН СССР]], [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası|Азербайджанский филиал]], [[AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutu|Институт истории]], издательство АзФАН | year = 1943 | location = Bakı | url = http://books.e-heritage.ru/book/10081889 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240107101857/http://books.e-heritage.ru/book/10081889 | archive-date = 7 yanvar 2024 | ref = {{SfnRef|Şeblıkin|1943}} | language = ru }} * {{Cite book | last = Salamzadə | first = Əbdülvahab | author-link1 = Əbdülvahab Salamzadə | title = Архитектура мавзолеев Азербайджана ХІІ-ХѴ вв | trans-title = XII–XV əsrlərdə Azərbaycan məqbərələrinin memarlığı. | publisher = Гос. арх. изд-во | year = 1952 | location = Баку | language = ru | ref = {{SfnRef|Salamzadə|1952}} }} * {{Cite book | last1 = Salamzadə | first1 = Əbdülvahab | last2 = Məmmədzadə | first2 = Kamil | title = Arazboyu abidələr | publisher = [[AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu|AzSSR EA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu]], Tarix İnstitutu, "Elm" Nəşriyyatı | year = 1979 | location = Bakı | url = http://web.anl.az/lib/item?id=chamo:12228&theme=e-kataloq | ref = {{SfnRef|Salamzadə|Məmmədzadə|1979}} | language = ru }} * {{Cite book | last = Salamzadə | first = Əbdülvahab | title = Azərbaycanın memarlıq abidələri | publisher = [[Azərbaycan Nəşriyyatı|Azərnəşr]] | year = 1958 | location = Bakı | url = http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:9730&theme=e-kataloq | ref = {{SfnRef|Salamzadə|1958}} | language = ru }} * {{Cite book | last = İsmayılov | first = Qüdrət | author-link1 = Qüdrət İsmayılzadə | title = Abidələr, xatirələr, düşüncələr | publisher = Gənclik nəşriyyatı | year = 1981 | location = Bakı | url = http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000192176 | ref = {{SfnRef|İsmayılov|1981}} | language = ru }} {{Azərbaycan türbələri}} [[Kateqoriya:Füzulinin görməli yerləri]] [[Kateqoriya:Füzuli rayonunun türbələri]] [[Kateqoriya:Arran memarlıq məktəbi]] [[Kateqoriya:Elxanilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan kürdləri]] [[Kateqoriya:XIV əsrdə tamamlanmış qüllələr]] 9omcf3o6aupwh4k4fk190em6dnrw2f0 Dopinq 0 384417 8981282 7730364 2026-06-27T17:43:08Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981282 wikitext text/x-wiki [[Fayl:26390 Anti doping.jpg|thumb]] XX əsrin əvvəllərindən fiziki işgörmə qabiliyyətini yuksəltmək, bərpa prosesini sürətləndirmək, idman nəticələrini yaxşılaşdırmaqdan ötrü müxtəlif stimullaşdırıcı maddələrdən geniş istifadə olunmağa başlamışdır. Bura müxtəlif hormonal, farmakoloji və fizioloji preparatlar - dopinq adlanan maddələr aiddir. Dopinqlərin qəbul olunması nəinki idman mübarizəsində qeyri-bərabər şərait yaradır, həm də idmançıların səhhətinə mənfi təsir göstərir. Dopinqlərin qəbulu orqanizmdə bir sıra xoşa gəlməyən dəyişikliklər yaratmaqla yanaşı, insanın ölümünə də səbəb ola bilir. Dopinqlərin müntəzəm qəbul olunması (xüsusilə də hormonal preparatların) orqanizmin bir sıra fizioloji funksiyalarında pozğunluqlar yaradır: - ürək-damar; - daxili sekresiya (xüsusilə də vezilərin atrofiyası) və hipofızin funksiyalarına təsir edir, doğuş funksiyasının pozulması, qadınlarda ikincili kişi cinsiyyətinin (virilizasiya) meydana gəlməsi, kişilərdə süd vəzilərinin böyüməsi (ginekomastiya) və s. kimi hallar baş verir; - qara ciyərin serrozuna, sətəlcəm və hepatit (sarılığın) yaranmasına səbəb olur; - immun sistemin zəiflənməsinə, tez-tez soyuqdəyməyə, viruslarla xəstələnməyə səbəb olur; - sinir sisteminin psixoloji pozğunluqları (aqressivlik, depressiya, yuxusuzluq); - borulu sümüklerin böyüməsinin dayanması (inkışafda olan orqanizmlər üçün daha təhlükəlidir) və s; Dopinqlərin qəbulundan sonra pozğunluq dərhal baş vermir. Pozğunluq 10-20 il ötdükdən sonra, bəzən də oyunçunun nəslində özünü büruzə verə bilər. Ona görə də 1967-ci ildə BOK xüsusi tibbi komissiya yaradaraq, idmanda qəbul oluna biləcək zərərli preparatların adlarını tərtib etmiş, dopinq əleyhinə yoxlamaların aparılmasını təşkil edir və bütün beynəlxalq yarışlarda həyata keçirir. Hər bir idmançı, məşqçi, həkim qəbulu qadağan olunmuş preparatları bilməlidir. ==Dopinqlərin təsnifatı== İdmanda işgörmə qabiliyyətinin yüksəldilməsi üçün istifadə olunan vasitələrə aiddir: dopinqlər, dopinq metodları, psixoloji metodlar, mexaniki amillər, istifadə olunması məhdudlaşdırılan farmakoloji vasitələr, qida əlavələri və maddələr. İnsan orqanizminə xüsusi zərər vuran və nəzarətə ehtiyacı olan vasitələrə dopinqlər və dopinq metodları (manipulyasiya) aid edilir. Farmakoloji təsirinə görə dopinqlər 5 sinfə bölünür: 1. psixostimulyatorlar (amfetamin, efedrin, kofein, kokain və s.); 2. narkotik vasitələr (morfin, alkoloidlər - opiatlar, promedol, fentanil və s.); 3. anabolik steroidlər (testosteron və onun törəmələri, metan-drostenolon, retabolil, androdiol və s.), həmçinin anabolik peptid hormonallar (somatotropin, qonadotropin, eritropoetin); 4. betta-blokatorlar (anaprimin, propranolol, oksprenalol, nadolol, atenolol və s.); 5. diuretiklər (novurit, dixlotiazid, mrosemid (laziks), klopamid, diakarb, veroşpiron və s.). Dopinqlər bioloji fəal maddələr olub, heyvan və bitki orqanizmlərdən alınır və ya süni surətdə sintez olunur (təbii dopinqlərin analoqu şəklində). Bir çox dopinqlər qrip, soyuqdəymə və s. xəstəliklərin əleyhinə dərmanların tərkibində olur, ona görə də idmançılar dərman qəbul edən zaman komandanın həkimi ilə hökmən məsləhətləşməlidirlər (xüsusilə de beynəlxalq yarışlar ərəfəsində). Dopinq metodlara müxtəlif manipulyasiyalarda qan dopinqləri aid edilir (qadınlarda ovulyasiyanın sıxışdırılması və s.). Ayrı-ayrı siniflərə aid dopinqlərin orqanizmdə bioloji təsiri müxtəlifdir. Belə ki, psixostimulyatorlar idman işgüzarlığım MSS-nin, ürək-damar və tənəffüs sisteminin fəaliyyətini aktivləşdirmək yolu ilə yüksəldir. Bu zaman skelet əzələlərinin təqəllüs aktivliyi, energetikası yüksəlir, idmançının öz gücünə inamı artır, yorğunluq aradan götürülür, nəticədə bu orqan və sistemlərin funksiyaları həddən artıq gərginləşir, enerji ehtiyatları tükənir. Narkotik maddələr ağrı hissini sıxışdırır, yorğunluğun baş verməsini uzaqlaşdırır. Anabolik steroidlər zülalların sintez prosesini gücləndirir, parçalanmasını isə azaldır. Ona görə də bu, əzələlərin inkişafına təkan verir, eritrositlərin miqdarının artmasına, fiziki yükə qarşı orqanizmin adaptasiyasının sürətlənməsinə, bərpa proseslərinin yüksəlməsi və bədənin kompozisiya tərkibinin yaxşılaşmasına səbəb olur. Beta - blokiatorlar adrenalin və noradrenalin hormonlarının effektinin əksinə təsir göstərir, idmançını sakitləşdirir, fiziki yükə qarşı orqanizmin adaptasiyasmı yüksəldir. Diuretik hormonlar və ya sidikqovucu vasitələr orqanizmdən suyun, duzların və digər kimyəvi maddələrin qovulmasını gücləndirir, bədən kütləsini azaldır və qadağan olunmuş maddələrin orqanizmdən qovulmasına şərait yaradır. Qeyd etmək lazımdır ki, sadalanan dopinq sinifləri arasında ən çox anabolik steroidlər qəbul olunur. Ağır atletikada, pauerliftinqdə, bodibildinqdə onları kişilərin 90%-i, qadınların isə 20%-i qəbul edir. Digər idman növlərində bunlar nisbətən az dərəcədə qəbul olunur (futbolçular 78%, sprinterlər 40%). Bu zaman qəbul olunan dozalar dəfələrlə artırılır və 5-10 mqr əvəzinə, 300 mqr, hətta 2 qr çatdırıla bilər. == Həmçinin bax == {{Vikianbar kateqoriyası|Doping in sport}} {{tibb-qaralama}} [[Kateqoriya:İdman|*]] [[Kateqoriya:Dopinq]] [[Kateqoriya:Bioetika]] 4tyb0kqry0k3mhk9kankmyc4936pqfq Corc Smit 0 388507 8981359 8918342 2026-06-27T18:11:59Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 8981359 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Corc Smit''' ({{Dil-en|George Smith}}; {{DVTY}}) — [[Britaniya]]lı [[arxeoloq]]. "[[Gilqameş dastanı]]"nı mixi yazılı gil lövhədən tərcümə etməyi ilə məşhurlaşıb. [[Britaniya Muzeyi]] işçisi idi. == Həyatı == 26 mart 1840-cı ildə doğulub. 19 avqust 1876-cı ildə vəfat edib. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:XIX əsr İngiltərə yazıçıları]] [[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 0fxy89g23rx2bu4bdlmaismoznsyvny Bas-gitara 0 391654 8981101 8708691 2026-06-27T12:14:50Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981101 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti}} '''Bas gitara''', əsasən dörd teli olan və qalın səs verən simli bir musiqi alətidir. Günümüzün əvəzedilməz musiqi alətlərindən biridir. Bas gitara ilə əsasən [[Rok]], [[Metal musiqi|Metal]], [[Caz]], [[Blüz]], [[Pop musiqi|Pop]], [[Fank]] və [[R&B]] kimi musiqi növlərində istifadə edilir. İlk dəfə olaraq [[Fender]] tərəfindən 1950-ci illərin əvvəllərində [[Fender Precision Bass]] modeliylə istehsal edilmişdir. [[Kateqoriya:Gitara]] [[Kateqoriya:ABŞ ixtiraları]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] bzuchze4hbgwuwbz3pdox4xzm9hosn0 Güstav Le Bon 0 401929 8981368 8903892 2026-06-27T18:12:34Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981368 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Güstav Le Bon''' ({{lang-fr|Gustave Le Bon}}; {{DVTY}}) — fransız həkimi, psixoloqu və sosioloqu. Sosial psixologiyanın yaradıcılarından biri, kütlə psixologiyası üzrə mütəxəssis. == Əsas əsərləri == * Sosializm psixologiyası * Kütlə psixologiyası == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbə == * [http://psixologiya.net/ps_tarixi/646-frans305z-psixoloqlar.html Fransız psixoloqlar] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140831025742/http://psixologiya.net/ps_tarixi/646-frans305z-psixoloqlar.html |date=2014-08-31 }} {{Sosial və siyasi fəlsəfə |vəziyyət=collapsed}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Psixoloqlar]] [[Kateqoriya:"Fəxri legion" ordeninin Böyük xaçı kavalerləri]] [[Kateqoriya:İrqçilik]] [[Kateqoriya:XIX əsr filosofları]] [[Kateqoriya:XX əsr filosofları]] [[Kateqoriya:Fransa fizikləri]] [[Kateqoriya:Fransa filosofları]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] nbuvtub6w3m69vuv2tp12bnroq54uyd Vasili Radlov 0 403245 8981357 8848359 2026-06-27T18:11:25Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] 8981357 wikitext text/x-wiki {{Alim |mükafatları = + }} '''Vasili Radlov''' ({{Dil-ru|Васи́лий Васи́льевич Ра́длов}}; {{DVTY}}) — [[alman]] əsilli məşhur Rusiya şərqşünası, [[Türkologiya|türkoloq]], [[Etnoqrafiya|etnoqraf]] və arxeoloqu.<ref name="mfa.gov.az">[[Cavanşir Vəkilov]]. [http://www.mfa.gov.az/files/file/Diplomatiya_Alemi_7.pdf ARSAK: TUTARLI CAVAB] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160812160525/http://mfa.gov.az/files/file/Diplomatiya_Alemi_7.pdf |date=2016-08-12 }}. "Diplomatiya aləmi" jurnalı, 2004, № 7, səh. 88.{{ref-az}}</ref> == Həyatı == 1837-ci ildə anadan olmuşdur. Berlin Universitetində ali təhsil almışdır.1858-ci ildə [[Berlin Universiteti]]ni bitirdikdən sonra Rusiyaya gəlmiş və sonrakı həyatını bu ölkə ilə bağlamışdır.<ref name="mfa.gov.az" /> Radlovun Rusiyadakı fəaliyyəti üç dövrə bölünür: Altay (1859–1871), [[Kazan]] (1874–1884) və [[Sankt-Peterburq|Peterburq]] (1884–1918) dövrləri. Altay dövründə Radlov Altay və Qərbi Sibir türkləri arasında dil etnoqrafiya və folklor materiallarını toplayır, yerli dialektləri və şivələri öyrənir və "Aus Sibirien" adlı əsərini yazır. Kazan dövründə pedaqoji və idarəetmə fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. Bu zaman alim "Vergleichende Grammatik der nördlichen Türksprachen" adlı əsərinin "Phonetik der nördlichen Türksprachen" hissəsini yazmışdır. Peterburq dövründə Radlov Rus Elmlər Akademiyasına üzv seçilir. Ən böyük əsəri "Opyt slovarja tjurkskix narecij"dir. Bu lüğəti tərtib etməyə 1859-cu ildə Barnaulda başlamışdır, çapı isə 1911-ci ildə sona çatmışdır. Radlovun rəhbərliyi altınnda Rusiya Elmlər Akademiyasında "Atlas der Altertümer der Mongolei" adlı əsər işıq üzü görmüşdür. Radlov əski türk yazılarına bir çox məqalələr həsr etmişdir. 1909–1912-ci illərdə alim "Alttürkische Studien" başlığı altında altı əsər üzərində işləmişdir. Ömrünün 81-ci ilində Peterburqda vəfat etmişdir. == Əsərləri == * "Şimali türk dillərinin müqayisəli qrammatikası" (c.1, 1882, almanca); * "Monqolustanda qədim türk kitabələri" (3 c., 1894–1895); * 10 cildlik "Türk tayfalarının xalq ədəbiyyatından nümunələr" (1866–1907); * 4 cildlik "Türk dillərinin lüğəti" (1888–1911). == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Türk dili tədqiqatçıları}} {{xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Şərqşünaslar]] [[Kateqoriya:Türkoloqlar]] [[Kateqoriya:Dialektoloqlar]] [[Kateqoriya:Rusiya dilçiləri]] [[Kateqoriya:Smolensk lüteran qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:Muzey direktorları]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası dilçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Fəlsəfə doktorları]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası etnoqrafları]] [[Kateqoriya:Almaniya mühacirləri]] [[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] isgfs0xzl81j46tgr1j443iq0p33yya Qatran 0 405673 8981497 8837368 2026-06-28T02:22:02Z Xəzərli 81347 8981497 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Résine.jpg|thumb|[[Şam ağacı]]nda yaranan təbii qatran]] [[Fayl:Protium Sp. MHNT.BOT.2016.24.54.jpg|thumb|''Protium Sp."]] {{digər məna}} '''Qatran'''<ref>[https://www.azleks.az/az/online-dictionary/qatran Qatran]</ref> — bir çox [[bitki]]lərdə normal və ya pataloji proseslər nəticəsində əmələ gələn ayrılmalar olub, havada donur. O, əsasən qızdırıldıqda əriyən, alovla qaynayan, suda həll olunmayan amorf şəkilli kütlə halında olur. Qatranların çox hissəsi spirt və efirdə asanlıqla həll olur və müxtəlif rəngsiz və iysiz maddəyə çevrilir. Qatranlar kimyəvi tərkibinə görə karbonlu və hidrogenli olur, amma oksigen və azotu qəbul etmir. Qatran [[turşular|turş]]usu və trepenlər formal olaraq eyni kimyəvi əsasdan ibarətdir. Trepenlər və trepenoidlərə tez-tez yağ turşusu ilə birləşmə şəklində tropik regionlarda iynəli ağaclarda rast gəlinir. Sənaye üçün lazımlı trepen və qatran vericiləri kimi böcəklərdir. Burada qatranın miqdarı 2–10% təşkil edir. Daha sonra ən çox qatran ağacların köklərində olur. Bu qatranlar ya ağacı kəsməklə, ya ağac və ya kökünün ekstraksiyası ilə, ya da sellülozanın hazırlanması zamanı əmələ gələn əlavə maddə kimi əldə olunur. Bu yolla alınmış təbii qatran su buxarı ilə destilisya olunmaqla terpenlərdən təmizlənir. Qatranın yağ turşusundan ayrılması da destillisiya üsulu ilə aparılır. Qatran və yağ turşusunun alınması alkaik ayırma üsulu ilə məhdudlaşır. Qaynatmada yaranan məhlulun buxarlandırılması zamanı onlar natrium sabunu kimi suyun üstünə çıxır, oradan qaşıqlanaraq götürülür, təmizlənir və qatran və yağ turşusuna ayrılır. Təbii qatrandan kağızların yapışdırlması, plastik kütlə sənayesində yumşaldıcı kimi istifadə olunur. == Mənbə == * Rezo Əliyev. [[Maşınqayırma leksikonu]]. I hissə, Bakı: Appostrof nəşriyyatı, 2012, 430 s. == Həmçinin bax == * [[Abiyentin turşusu]] * [[Qarayağ]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Materialşünaslıq]] {{qaralama}} [[Kateqoriya:Bitkilər]] [[Kateqoriya:Meşənin qeyri-oduncaq məhsulları]] 9yrz32k0thhhp224s5wpvjcclq1uuj9 Kateqoriya:İndividualizm 14 407812 8981234 8890164 2026-06-27T17:36:56Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981234 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Siyasi nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Etik nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Həyat fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Siyasi mədəniyyət]] [[Kateqoriya:Siyasi fəlsəfə]] [[Kateqoriya:Sosioloji nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:İdeologiyaların adını daşıyan kateqoriyalar]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Siyasi ideologiyalar]] [[Kateqoriya:Sosial ideologiyalar]] [[Kateqoriya:Muxtariyyət]] [[Kateqoriya:Sosial psixologiya]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] kvcozd0rav6hj0hmw101e5yfanhhyns Kateqoriya:Azərbaycanda qadın 14 416864 8981199 8923499 2026-06-27T16:38:31Z Qədir 136647 ce 8981199 wikitext text/x-wiki {{katəsas}} [[Kateqoriya:Azərbaycan cəmiyyəti|qadın]] [[Kateqoriya:Azərbaycan mədəniyyəti|qadın]] [[Kateqoriya:Avropada qadın]] [[Kateqoriya:Asiyada qadın]] d6dc9cuojnuogearmdnrhaaczk8aqpa Səriyyə Xəlilova 0 416867 8981114 8980983 2026-06-27T12:32:21Z Bozqurd77 316685 +[[Kateqoriya:Bakıda vəfat edənlər]]; +[[Kateqoriya:Azərbaycan qadınları]] 8981114 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |adı = Səriyyə Xəlilova |orijinal adı = |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |digər adı = |doğum tarixi = 1897 |doğum yeri = |vəfat tarixi = 1.1933 |vəfat yeri = [[SSRİ]], [[Azərbaycan SSR]], [[Bakı]] |vəfat səbəbi = [[Qətl]] |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Səriyyə Xəlilova''' — [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]]nun tikiş fabrikinin işçisi [[Azərbaycan]]da qadınların çadradan azad olması hərəkatının fəallarından və çadrasını atan ilk qadınlardan biri idi.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycanda çadra əleyhinə hərəkat - Səriyyə Xəlilovanın Bakını ayağa qaldıran qətli |url=https://goyce.az/news.php?id=951&fb_comment_id=2193730474077554_2328137433970190 |access-date=2025-01-09 |website=goyce.az |language=en}}</ref> == Qətli == Səriyyə Xəlilova 1933-cü ilin yanvarında [[Bakı]]da doğmaları – atası və qardaşı tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir. Bu cinayət mövhumatçı kəsimin yenilikçi qadınlara qarşı çıxmasının tipik nümunəsi sayılır. Belə ki, Səriyyə Xəlilova [[Azərbaycan]]da qadınların çadradan azad olması hərəkatının fəallarından və çadrasını atan ilk qadınlardan biri olmuşdur.<ref>{{Cite web |title=Azad Qadın |url=https://ictimairey.az/2022/05/14/azad-qadin-d%C9%99fni-usyana-cevril%C9%99n-s%C9%99riyy%C9%99-x%C9%99lilova/ |access-date=2025-02-16 |archive-date=2022-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213310/https://ictimairey.az/2022/05/14/azad-qadin-d%C9%99fni-usyana-cevril%C9%99n-s%C9%99riyy%C9%99-x%C9%99lilova/ |url-status=live }}</ref> Səriyyə Xəlilovanın dəfn mərasimi qadınların köhnə, patriarxal-mövhumatçı məişətinin dayaqlarına qarşı ciddi etiraz nümayişinə çevrilmiş, minlərlə qadın dəfn mərasiminə qatılmışdır. Fabrik, zavod, kolxoz və sovxozlarda işçi və kəndli qadınlar Səriyyənin öldürülməsi ilə bağlı dərin hiddətlərini bildirmiş və öz hüquqları uğrunda daha inadla mübarizə aparacaqlarına and içmişdilər. Azərbaycanın ilk qadın neft mühəndisi olan [[Füruzə Kərimova]]nın qızı Rəbiyyə Sultanzadə bu haqda belə xatırlayır: {{sitatın əvvəli}} ''"Anam danışırdı ki, Qadın klubunun fəalı Səriyyə Xəlilovanın həlak olduğu günü heç vaxt unutmayacaq. Onu idman kostyumu geyindiyinə görə, atası və qardaşı qətlə yetirir. Onun tabutunun arxasınca gedən bir çox qadınlar əl-ələ verərək çadralarını çıxarıb tulladılar. Bu, əsl qadın tətili idi və bu haqda onun iştirakçıları əvvəldən heç düşünməmişdilər də."''<ref>Rəbiyyə Sultanzadə. "Neft komandiri". "[[Xalq qəzeti]]", 10 mart 2010. {{ref-az}}</ref> {{sitatın sonu}}Səriyyə 36 yaşında qardaşı tərəfindən bıçaqla öldürülmüşdür. Bəzi mənbələrə görə Səriyyənin ölümündə atasının da əli olur. Ata isə öz sevimli oğlunun həyatını xilas etmək üçün qətli öz boynuna götürməkdən başqa çarə tapmır. O, ahıl yaşında dəhşətli qatil kimi cəmiyyətə təqdim edilir, zindana salınır. Həmin günlərdə Bakının bütün iri sənaye müəssisələrində əksəriyyəti qadınlardan ibarət olan əmək kollektivləri respublikanın rəhbər orqanlarına, hətta Moskvaya müraciətlər yazır, qatilin ölüm cəzasına məhkum olunmasını tələb edirdilər. Beləliklə, qısa bir məhkəmə təşkil edilir. Səriyyənin atası ölüm cəzasına məhkum edilir və onu heç bir tərəddüdə yol vermədən Bayıl qazamatının həyətində güllələyirlər.<ref>{{Cite web |date=2021-02-13 |title=Qardaşı onu bıçaqla qətlə yetirdi, atası cinayəti boynuna götürüb güllələndi - Dəfni üsyana çevrilən Səriyyə... |url=https://news.milli.az/culture/921962.html |access-date=2025-01-09 |website=Milli.Az |language=az}}</ref> Səriyyənin öz qardaşı Ələkbər tərəfindən öldürüldüyü bütün şəhərə, həm də güc strukturlarına məlum idi və o, 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdi.<ref>{{Cite web |last=Yol |first=Bizim |title=Geyiminə görə öldürülən “Azad qadın”ın maraqlı tarixçəsi |url=https://www.bizimyol.info/az/news/421923.html |access-date=2025-01-09 |website=Bizim Yol}}</ref> == Xatirəsi və filmoqrafiya == Səriyyə Xəlilovanın xatirəsi cəmisi 1 il sonra "[[İsmət (film, 1934)|İsmət]]" (digər adı — "Adətin məhvi") bədii filminin çəkilişləri ilə əbədiləşdirilir. Bu film təkcə Səriyyənin xatirəsinə yox, həm də [[Azərbaycan]]ın ilk qadın təyyarəçisi [[Leyla Məmmədbəyova]]ya həsr edilmişdir. Belə ki, rejissor ümumiləşdirmə apararaq, Azərbaycan qadınlarının taleyini əks etdirmişdir.<ref>Zöhrə Fərəcova. [http://regionplus.az/az/articles/view/3052 SƏMANI FƏTH EDƏN QADIN] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210512181540/http://regionplus.az/az/articles/view/3052 |date=2021-05-12 }}. regionplus.az, 11.11.2014 {{ref-az}}</ref> Filmin rejissoru [[Mikayıl Mikayılov (rejissor)|Mikayıl Mikayılov]] öz xatirələrində yazırdı: {{sitatın əvvəli}} ''"1933-cü ildə qətlə yetirilən Səriyyə Xəlilovanın dəfni demək olar ki, bütün [[Bakı]]nı ayağa qaldırmışdı. Cənazə [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]]ndan götürüldü. Həmin [[Azərbaycan qadını]]nın obrazını ümumiləşdirərək əsərimin qəhrəmanı, peşəsini isə [[təyyarəçi]] etdim. Bu, həm kino üçün yeni əlverişli sahə, həm də simvolik mənada yüksəklərə ucalmağa səy edən Azərbaycan qadınları üçün xarakterik idi…"'' {{sitatın sonu}} Film haqqında [[Leyla Məmmədbəyova]] deyir: {{sitatın əvvəli|mənbə=}}''"Kinorejissor [[Mikayıl Mikayılov (rejissor)|Mikayıl Mikayılov]]la mən 30-cu illərin əvvəllərində fəal ictimaiyyətçi, Bakıdakı [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]]nun yaradıcılarından biri Səriyyə Xəlilovanın faciəli surətdə həlakından sonra tanış olmuşam. Səriyyəni yaxşı tanıyırdım. Ailəsi razılıq verməsə də klubda fəallıq göstərirdi. Dini fanatik əhval-ruhiyyəli doğmaları bunu ona bağışlamadılar. Səriyyənin dəfn mərasimi əsl nümayişə çevrildi. Onun faciəli ölümü – atası və qardaşı tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi hamımızı, o cümlədən Mikayıl müəllimi də sarsıtmışdı. O, bu əhvalatı film vasitəsilə tamaşaçılara çatdırmağı qərara aldı. Lakin bir filmdə iki insan taleyini birləşdirdi: Səriyyənin və mənim taleyimi"''.<ref>{{cite web |url=https://kulis.az/xeber/senet/xeber_____________________________________________-14446 |title=Qətlə yetirilən Azərbaycan qadını haqqında film |author= |date=09.01.2025 |website= |language= |access-date=9 yan 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109111827/https://kulis.az/xeber/senet/xeber_____________________________________________-14446 |archive-date=2025-01-09 |url-status=live }}</ref>{{sitatın sonu}} "[[İsmət (film, 1934)|İsmət]]" filmindən başqa, 1927-ci ildə istehsal olunmuş "[[Oktyabrın on illiyi (film, 1927)|Oktyabrın on illiyi]]" <ref>{{Cite web |date=09.01.2025 |title=Oktyabrın on illiyi adlı film |url=https://audiovisual.az/kinorejissorlar/mikayil-mikayilov/ |website=audiovisual.az |access-date=2025-01-09 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413103055/https://audiovisual.az/kinorejissorlar/mikayil-mikayilov/ |url-status=live }}</ref> adlı [[sənədli film]]də Əli Bayramov adına ilk qadınlar klubunun işi və bu klubun əsasını qoyan [[Ceyran Bayramova]] ilə yanaşı Səriyyə Xəlilovanın da təşkilatçılığı öz əksini tapmışdır. == Həmçinin bax == * [[Oktyabrın on illiyi (film, 1927)]] * [[İsmət (film, 1934)]] * [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan aktivistləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan feministləri]] [[Kateqoriya:Əli Bayramov adına Qadın Klubunun üzvləri]] [[Kateqoriya:Qətl qurbanları]] [[Kateqoriya:Bakıda vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan qadınları]] t0whz5tyx9yc7iadbfog60gm14yf4jf 8981134 8981114 2026-06-27T13:21:51Z Yousiphh 175220 8981134 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Səriyyə Xəlilova''' — [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]]nun tikiş fabrikinin işçisi [[Azərbaycan]]da qadınların çadradan azad olması hərəkatının fəallarından və çadrasını atan ilk qadınlardan biri idi.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycanda çadra əleyhinə hərəkat - Səriyyə Xəlilovanın Bakını ayağa qaldıran qətli |url=https://goyce.az/news.php?id=951&fb_comment_id=2193730474077554_2328137433970190 |access-date=2025-01-09 |website=goyce.az |language=en}}</ref> == Qətli == Səriyyə Xəlilova 1933-cü ilin yanvarında [[Bakı]]da doğmaları – atası və qardaşı tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir. Bu cinayət mövhumatçı kəsimin yenilikçi qadınlara qarşı çıxmasının tipik nümunəsi sayılır. Belə ki, Səriyyə Xəlilova [[Azərbaycan]]da qadınların çadradan azad olması hərəkatının fəallarından və çadrasını atan ilk qadınlardan biri olmuşdur.<ref>{{Cite web |title=Azad Qadın |url=https://ictimairey.az/2022/05/14/azad-qadin-d%C9%99fni-usyana-cevril%C9%99n-s%C9%99riyy%C9%99-x%C9%99lilova/ |access-date=2025-02-16 |archive-date=2022-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929213310/https://ictimairey.az/2022/05/14/azad-qadin-d%C9%99fni-usyana-cevril%C9%99n-s%C9%99riyy%C9%99-x%C9%99lilova/ |url-status=live }}</ref> Səriyyə Xəlilovanın dəfn mərasimi qadınların köhnə, patriarxal-mövhumatçı məişətinin dayaqlarına qarşı ciddi etiraz nümayişinə çevrilmiş, minlərlə qadın dəfn mərasiminə qatılmışdır. Fabrik, zavod, kolxoz və sovxozlarda işçi və kəndli qadınlar Səriyyənin öldürülməsi ilə bağlı dərin hiddətlərini bildirmiş və öz hüquqları uğrunda daha inadla mübarizə aparacaqlarına and içmişdilər. Azərbaycanın ilk qadın neft mühəndisi olan [[Füruzə Kərimova]]nın qızı Rəbiyyə Sultanzadə bu haqda belə xatırlayır: {{sitatın əvvəli}} ''"Anam danışırdı ki, Qadın klubunun fəalı Səriyyə Xəlilovanın həlak olduğu günü heç vaxt unutmayacaq. Onu idman kostyumu geyindiyinə görə, atası və qardaşı qətlə yetirir. Onun tabutunun arxasınca gedən bir çox qadınlar əl-ələ verərək çadralarını çıxarıb tulladılar. Bu, əsl qadın tətili idi və bu haqda onun iştirakçıları əvvəldən heç düşünməmişdilər də."''<ref>Rəbiyyə Sultanzadə. "Neft komandiri". "[[Xalq qəzeti]]", 10 mart 2010. {{ref-az}}</ref> {{sitatın sonu}}Səriyyə 36 yaşında qardaşı tərəfindən bıçaqla öldürülmüşdür. Bəzi mənbələrə görə Səriyyənin ölümündə atasının da əli olur. Ata isə öz sevimli oğlunun həyatını xilas etmək üçün qətli öz boynuna götürməkdən başqa çarə tapmır. O, ahıl yaşında dəhşətli qatil kimi cəmiyyətə təqdim edilir, zindana salınır. Həmin günlərdə Bakının bütün iri sənaye müəssisələrində əksəriyyəti qadınlardan ibarət olan əmək kollektivləri respublikanın rəhbər orqanlarına, hətta Moskvaya müraciətlər yazır, qatilin ölüm cəzasına məhkum olunmasını tələb edirdilər. Beləliklə, qısa bir məhkəmə təşkil edilir. Səriyyənin atası ölüm cəzasına məhkum edilir və onu heç bir tərəddüdə yol vermədən Bayıl qazamatının həyətində güllələyirlər.<ref>{{Cite web |date=2021-02-13 |title=Qardaşı onu bıçaqla qətlə yetirdi, atası cinayəti boynuna götürüb güllələndi - Dəfni üsyana çevrilən Səriyyə... |url=https://news.milli.az/culture/921962.html |access-date=2025-01-09 |website=Milli.Az |language=az}}</ref> Səriyyənin öz qardaşı Ələkbər tərəfindən öldürüldüyü bütün şəhərə, həm də güc strukturlarına məlum idi və o, 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdi.<ref>{{Cite web |last=Yol |first=Bizim |title=Geyiminə görə öldürülən “Azad qadın”ın maraqlı tarixçəsi |url=https://www.bizimyol.info/az/news/421923.html |access-date=2025-01-09 |website=Bizim Yol}}</ref> == Xatirəsi və filmoqrafiya == Səriyyə Xəlilovanın xatirəsi cəmisi 1 il sonra "[[İsmət (film, 1934)|İsmət]]" (digər adı — "Adətin məhvi") bədii filminin çəkilişləri ilə əbədiləşdirilir. Bu film təkcə Səriyyənin xatirəsinə yox, həm də [[Azərbaycan]]ın ilk qadın təyyarəçisi [[Leyla Məmmədbəyova]]ya həsr edilmişdir. Belə ki, rejissor ümumiləşdirmə apararaq, Azərbaycan qadınlarının taleyini əks etdirmişdir.<ref>Zöhrə Fərəcova. [http://regionplus.az/az/articles/view/3052 SƏMANI FƏTH EDƏN QADIN] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210512181540/http://regionplus.az/az/articles/view/3052 |date=2021-05-12 }}. regionplus.az, 11.11.2014 {{ref-az}}</ref> Filmin rejissoru [[Mikayıl Mikayılov (rejissor)|Mikayıl Mikayılov]] öz xatirələrində yazırdı: {{sitatın əvvəli}} ''"1933-cü ildə qətlə yetirilən Səriyyə Xəlilovanın dəfni demək olar ki, bütün [[Bakı]]nı ayağa qaldırmışdı. Cənazə [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]]ndan götürüldü. Həmin [[Azərbaycan qadını]]nın obrazını ümumiləşdirərək əsərimin qəhrəmanı, peşəsini isə [[təyyarəçi]] etdim. Bu, həm kino üçün yeni əlverişli sahə, həm də simvolik mənada yüksəklərə ucalmağa səy edən Azərbaycan qadınları üçün xarakterik idi…"'' {{sitatın sonu}} Film haqqında [[Leyla Məmmədbəyova]] deyir: {{sitatın əvvəli|mənbə=}}''"Kinorejissor [[Mikayıl Mikayılov (rejissor)|Mikayıl Mikayılov]]la mən 30-cu illərin əvvəllərində fəal ictimaiyyətçi, Bakıdakı [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]]nun yaradıcılarından biri Səriyyə Xəlilovanın faciəli surətdə həlakından sonra tanış olmuşam. Səriyyəni yaxşı tanıyırdım. Ailəsi razılıq verməsə də klubda fəallıq göstərirdi. Dini fanatik əhval-ruhiyyəli doğmaları bunu ona bağışlamadılar. Səriyyənin dəfn mərasimi əsl nümayişə çevrildi. Onun faciəli ölümü – atası və qardaşı tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi hamımızı, o cümlədən Mikayıl müəllimi də sarsıtmışdı. O, bu əhvalatı film vasitəsilə tamaşaçılara çatdırmağı qərara aldı. Lakin bir filmdə iki insan taleyini birləşdirdi: Səriyyənin və mənim taleyimi"''.<ref>{{cite web |url=https://kulis.az/xeber/senet/xeber_____________________________________________-14446 |title=Qətlə yetirilən Azərbaycan qadını haqqında film |author= |date=09.01.2025 |website= |language= |access-date=9 yan 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109111827/https://kulis.az/xeber/senet/xeber_____________________________________________-14446 |archive-date=2025-01-09 |url-status=live }}</ref>{{sitatın sonu}} "[[İsmət (film, 1934)|İsmət]]" filmindən başqa, 1927-ci ildə istehsal olunmuş "[[Oktyabrın on illiyi (film, 1927)|Oktyabrın on illiyi]]" <ref>{{Cite web |date=09.01.2025 |title=Oktyabrın on illiyi adlı film |url=https://audiovisual.az/kinorejissorlar/mikayil-mikayilov/ |website=audiovisual.az |access-date=2025-01-09 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413103055/https://audiovisual.az/kinorejissorlar/mikayil-mikayilov/ |url-status=live }}</ref> adlı [[sənədli film]]də Əli Bayramov adına ilk qadınlar klubunun işi və bu klubun əsasını qoyan [[Ceyran Bayramova]] ilə yanaşı Səriyyə Xəlilovanın da təşkilatçılığı öz əksini tapmışdır. == Həmçinin bax == * [[Oktyabrın on illiyi (film, 1927)]] * [[İsmət (film, 1934)]] * [[Əli Bayramov adına Qadın klubu]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan aktivistləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan feministləri]] [[Kateqoriya:Əli Bayramov adına Qadın Klubunun üzvləri]] [[Kateqoriya:Qətl qurbanları]] 65glgqj2xdqp6z8v3pt7v0ybi5soau2 Desentralizasiya 0 419976 8981172 8978828 2026-06-27T15:32:45Z Sebirkhan 78602 8981172 wikitext text/x-wiki {{mənbəsiz}} [[Fayl:Decentralization diagram.svg|thumb|Mərkəzləşdirilmiş və mərkəzləşdirilməmiş sistemin qrafik müqayisəsi]] '''Desentralizasiya''' və ya '''əksmərkəzləşmə''', '''mərkəzsizləşmə''' və ya köhnə adı ilə '''ədəmi-mərkəziyyətçilik''' — təşkilatın fəaliyyətinin, xüsusən də planlaşdırma və qərarların qəbulu ilə bağlı fəaliyyətlərinin mərkəzi, nüfuzlu bir yerdən və ya qrupdan kənarda bölüşdürülməsi və ya həvalə edilməsi və onun daxilində daha kiçik fraksiyalara verilməsi prosesi.<ref>{{cite book|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralization|title= Definition of decentralisation|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126051251/http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralisation |archive-date=2013-01-26|publisher=[[Merriam-Webster Dictionary]]|access-date=March 5, 2013}}</ref> Qrup dinamikasına və idarəetmə elminə özəl biznes və təşkilatlarda, siyasət elmində, hüquq və dövlət idarəçiliyində, texnologiyada, iqtisadiyyatda və maliyyədə mərkəzsizləşdirmə anlayışları tətbiq edilmişdir. == Adı == Desentralizasiya, əksmərkəzləşmə, mərkəzsizləşmə terminləri hamısı Azərbaycan dilində ilk dəfə 20-ci əsrdə istifadə edilib, bu vaxta kimi tarixi termin olaraq '''ədəmi-mərkəziyyət'''<ref>Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Üzeyir Hacıbəyli "Türk-rusi və Rusi-Türk lüğəti", Bakı, 1907</ref><ref>https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=294336&pno=5 Ə. Ə. Salamzadə, Tarix terminləri, Bakı, 1931</ref><ref>"Azərbaycan" qəzeti, Bazar, 17 noyabr 1918-ci il, nömrǝ 42 "... Məmləkətin ədəmi-mərkəziyyət [desentralizasiya] və milli-məhəlli mux-tariyyət əsası ilə təşkilatı məsələsini Məclisi-Müəssisana həvalə edərək Müvəqqət Rus Hökuməti müxtəlif əyalətlərdə coğrafi-iqtisadi və milliyət əsası ilə qurulmuş olan milli-məhəlli muxtariyyətləri və əqəliyyət [azlıq] təşkil edib müəyyən əraziyə malik ol-mayan millətlərin milli-mədəni muxta-riyyətə malik olması hüququnu qəbul və təsdiq edir..."</ref> ({{dil-az2|عدم مركزيت}}) sözü işlənilirdi, sözlərin ikisi də ərəbcə olsa da, bu termin ərəb dilində işlənmir və əcəm (türk, fars və s.) əsaslıdır, hərfi tərcümədə "mərkəzi yoxluğu" deməkdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} {{Paylaşma iqtisadiyyatı}} [[Kateqoriya:İdarəetmə]] [[Kateqoriya:Politologiya]] [[Kateqoriya:Sistem nəzəriyyəsi]] [[Kateqoriya:Kiberpank mövzuları]] [[Kateqoriya:Hökumət]] [[Kateqoriya:Siyasi sistemlər]] [[Kateqoriya:Hərbi taktikalar]] [[Kateqoriya:Təşkilat dizaynı]] 8vq7i038h4um1aj3lzq2ifqs8zjjpyy 8981197 8981172 2026-06-27T16:37:34Z Sebirkhan 78602 /* Adı */ 8981197 wikitext text/x-wiki {{mənbəsiz}} [[Fayl:Decentralization diagram.svg|thumb|Mərkəzləşdirilmiş və mərkəzləşdirilməmiş sistemin qrafik müqayisəsi]] '''Desentralizasiya''' və ya '''əksmərkəzləşmə''', '''mərkəzsizləşmə''' və ya köhnə adı ilə '''ədəmi-mərkəziyyətçilik''' — təşkilatın fəaliyyətinin, xüsusən də planlaşdırma və qərarların qəbulu ilə bağlı fəaliyyətlərinin mərkəzi, nüfuzlu bir yerdən və ya qrupdan kənarda bölüşdürülməsi və ya həvalə edilməsi və onun daxilində daha kiçik fraksiyalara verilməsi prosesi.<ref>{{cite book|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralization|title= Definition of decentralisation|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126051251/http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralisation |archive-date=2013-01-26|publisher=[[Merriam-Webster Dictionary]]|access-date=March 5, 2013}}</ref> Qrup dinamikasına və idarəetmə elminə özəl biznes və təşkilatlarda, siyasət elmində, hüquq və dövlət idarəçiliyində, texnologiyada, iqtisadiyyatda və maliyyədə mərkəzsizləşdirmə anlayışları tətbiq edilmişdir. == Adı == Desentralizasiya, əksmərkəzləşmə, mərkəzsizləşmə terminləri hamısı Azərbaycan dilində ilk dəfə 20-ci əsrdə istifadə edilib, bu vaxta kimi tarixi termin olaraq '''ədəmi-mərkəziyyət'''<ref>Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Üzeyir Hacıbəyli "Türk-rusi və Rusi-Türk lüğəti", Bakı, 1907</ref><ref>https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=294336&pno=5 Ə. Ə. Salamzadə, Tarix terminləri, Bakı, 1931</ref><ref>"Azərbaycan" qəzeti, Bazar, 17 noyabr 1918-ci il, nömrǝ 42 "... Məmləkətin ədəmi-mərkəziyyət [desentralizasiya] və milli-məhəlli mux-tariyyət əsası ilə təşkilatı məsələsini Məclisi-Müəssisana həvalə edərək Müvəqqət Rus Hökuməti müxtəlif əyalətlərdə coğrafi-iqtisadi və milliyət əsası ilə qurulmuş olan milli-məhəlli muxtariyyətləri və əqəliyyət [azlıq] təşkil edib müəyyən əraziyə malik ol-mayan millətlərin milli-mədəni muxta-riyyətə malik olması hüququnu qəbul və təsdiq edir..."</ref> ({{dil-az2|عدم مركزيت}}) sözü işlənilirdi, sözlərin ikisi də ərəbcə olsa da, bu termin ərəb dilində işlənmir və əcəm (türk, fars və s.) əsaslıdır, hərfi tərcümədə "mərkəz yoxluğu" deməkdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} {{Paylaşma iqtisadiyyatı}} [[Kateqoriya:İdarəetmə]] [[Kateqoriya:Politologiya]] [[Kateqoriya:Sistem nəzəriyyəsi]] [[Kateqoriya:Kiberpank mövzuları]] [[Kateqoriya:Hökumət]] [[Kateqoriya:Siyasi sistemlər]] [[Kateqoriya:Hərbi taktikalar]] [[Kateqoriya:Təşkilat dizaynı]] g3gfwy8iytt5ji3t32a2sm9pzsif317 8981206 8981197 2026-06-27T16:49:57Z Sebirkhan 78602 /* Adı */ 8981206 wikitext text/x-wiki {{mənbəsiz}} [[Fayl:Decentralization diagram.svg|thumb|Mərkəzləşdirilmiş və mərkəzləşdirilməmiş sistemin qrafik müqayisəsi]] '''Desentralizasiya''' və ya '''əksmərkəzləşmə''', '''mərkəzsizləşmə''' və ya köhnə adı ilə '''ədəmi-mərkəziyyətçilik''' — təşkilatın fəaliyyətinin, xüsusən də planlaşdırma və qərarların qəbulu ilə bağlı fəaliyyətlərinin mərkəzi, nüfuzlu bir yerdən və ya qrupdan kənarda bölüşdürülməsi və ya həvalə edilməsi və onun daxilində daha kiçik fraksiyalara verilməsi prosesi.<ref>{{cite book|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralization|title= Definition of decentralisation|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126051251/http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralisation |archive-date=2013-01-26|publisher=[[Merriam-Webster Dictionary]]|access-date=March 5, 2013}}</ref> Qrup dinamikasına və idarəetmə elminə özəl biznes və təşkilatlarda, siyasət elmində, hüquq və dövlət idarəçiliyində, texnologiyada, iqtisadiyyatda və maliyyədə mərkəzsizləşdirmə anlayışları tətbiq edilmişdir. == Adı == Desentralizasiya, əksmərkəzləşmə, mərkəzsizləşmə terminləri hamısı Azərbaycan dilində ilk dəfə 20-ci əsrdə istifadə edilib, bu vaxta kimi tarixi termin olaraq '''ədəmi-mərkəziyyət'''<ref>Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Üzeyir Hacıbəyli "Türk-rusi və Rusi-Türk lüğəti", Bakı, 1907</ref><ref>https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=294336&pno=5 Ə. Ə. Salamzadə, Tarix terminləri, Bakı, 1931</ref><ref>"Azərbaycan" qəzeti, Bazar, 17 noyabr 1918-ci il, nömrǝ 42 "... Məmləkətin ədəmi-mərkəziyyət [desentralizasiya] və milli-məhəlli mux-tariyyət əsası ilə təşkilatı məsələsini Məclisi-Müəssisana həvalə edərək Müvəqqət Rus Hökuməti müxtəlif əyalətlərdə coğrafi-iqtisadi və milliyət əsası ilə qurulmuş olan milli-məhəlli muxtariyyətləri və əqəliyyət [azlıq] təşkil edib müəyyən əraziyə malik ol-mayan millətlərin milli-mədəni muxta-riyyətə malik olması hüququnu qəbul və təsdiq edir..."</ref> ({{dil-az2|عدم مركزيت}}) sözü işlənilirdi, sözlərin ikisi də ərəbcə olsa da, bu termin ərəb dilində işlənmir və türk əsaslıdır, hərfi tərcümədə "mərkəz yoxluğu" deməkdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} {{Paylaşma iqtisadiyyatı}} [[Kateqoriya:İdarəetmə]] [[Kateqoriya:Politologiya]] [[Kateqoriya:Sistem nəzəriyyəsi]] [[Kateqoriya:Kiberpank mövzuları]] [[Kateqoriya:Hökumət]] [[Kateqoriya:Siyasi sistemlər]] [[Kateqoriya:Hərbi taktikalar]] [[Kateqoriya:Təşkilat dizaynı]] m7gei7fpgi6s4ktp6gesbu2wiqlp0pn Kateqoriya:Azərbaycan qadınları 14 421498 8981201 8923490 2026-06-27T16:41:37Z Qədir 136647 + 8981201 wikitext text/x-wiki {{konteyner}} {{Vikianbar kateqoriyası|Women of Azerbaijan}} [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə qadınlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan şəxsləri|+qadın]] [[Kateqoriya:Azərbaycanda qadın| ]] [[Kateqoriya:Avropa qadınları]] 62sig3inr6xlq5waasmv5cuikeofkmi Gertruda Bell 0 422447 8981361 8930086 2026-06-27T18:12:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 8981361 wikitext text/x-wiki {{adaş|Gertruda}} {{Şəxs}} '''Gertruda Bell'''({{Dil-en|Gertrude Margaret Lowthian Bell}}; {{DVTY}}) — Böyük Britaniya kəşfiyyatçısı, yazıçısı, səyyahı, arxeoloqu. == Həyatı == Gertruda Bell 14 iyul 1868-ci ildə Şimali-qərbi [[İngiltərə]]nin Durham şəhərində dünyaya gəlmişdi. [[London]]da Queens Collegedə təhsil gördükdən sonra 1887-ci ildə Oxfordda Lady Margaret Hallün tarix bölümündən məzun oldu. 1891-ci ildə [[Farsca]] öyrənməyə başladı və xalasının əri Sir Frank Lascellesin [[Tehran]]a elçi olaraq təyin edilməsinə görə 1892-ci ildə onun yanına getdi. Eyni ilin sonunda İngiltərəyə döndü və bu səyahətinə dair qeydlərini nəşrə hazırladı. 1894-cü ildə "Safar Nameh, Persian Pictures" başlığı altında imzasız olaraq çap olunan və İran ilə Osmanlı dövləti haqqındakı görüşlərini Anadolu, İstanbul və Bursaya dair qısa təsvirlərlə anladan bu kiçik kitab ölümündən sonra 1928-ci ildə və 1947-ci ildə yenidən basılmış, 1949-cu ildə da Almanca olaraq nəşr olunmuşdur<ref>Persische Reisebilder [trc. K. von Schab], Hamburg</ref>. Gertruda Bell 12 iyul 1926-cı ildə vəfat edib. == Ədəbiyyat == * Bell, Gertrude. ''Gertrude Bell: From Her Personal Papers 1914–1926''. London: Ernest Benn Ltd, 1961 * Bodley, Ronald and Hearst, Lorna. "Gertrude Bell". New York, NY: The Macmillan Company. 1940. * Hogarth, David G. [http://www.jstor.org/stable/1783440 "Obituary: Gertrude Lowthian Bell." The Geographical Journal 68.4 (1926): pp. 363–368. JSTOR] Web. 28 October 2009 * Howell, Georgina, ''Gertrude Bell: Queen of the Desert, Shaper of Nations'' (Farrar, Straus and Giroux, 2007) ISBN 0-374-16162-3; also issued as ''Daughter of the Desert: the remarkable life of Gertrude Bell'' (Macmillan, Basingstoke and Oxford, 2006) ISBN 1-4050-4587-6. * Lukitz, Liora, ''A Quest in the Middle East: Gertrude Bell and the Making of Modern Iraq'' (I. B. Tauris, 2006) ISBN 978-1-85043-415-3 * Meyer, Karl E. and Shareen Blair Brysac, ''Kingmakers: the Invention of the Modern Middle East''(W. W. Norton, 2008) ISBN 978-0-393-06199-4. * O’Brien, Rosemary, ed. ''Gertrude Bell: The Arabian Diaries, 1913–1914''. USA: Syracuse University Press, 2000. Print. * Wallach, Janet, ''Desert Queen'' (1999). ISBN 0-385-49575-7 * Winstone, H. V. F., ''Gertrude Bell'' (Barzan Publishing, England, 2004; ISBN 0-9547728-0-6) == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Britaniya kəşfiyyatçıları]] [[Kateqoriya:Coğrafi kəşflər]] [[Kateqoriya:Britaniya səyyahları]] [[Kateqoriya:Britaniya şərqşünasları]] [[Kateqoriya:Oksford Universitetinin məzunları]] [[Kateqoriya:İngiltərə yazıçıları]] [[Kateqoriya:Birinci Dünya müharibəsi iştirakçıları]] [[Kateqoriya:Qadın tədqiqatçılar]] [[Kateqoriya:Britaniya alpinistləri]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın qadın yazıçıları]] [[Kateqoriya:XX əsr qadın yazıçıları]] [[Kateqoriya:XIX əsr qadın yazıçıları]] [[Kateqoriya:XX əsrin arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Asiyanın tədqiqatçıları]] [[Kateqoriya:Britaniya siyasətçiləri]] [[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] stic0xl7vrcouue5uduimei3d0xu0lz Lui Larte 0 423014 8981375 6795057 2026-06-27T18:12:45Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981375 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Lui Larte''' ({{Dil-fr|Louis Lartet}}; {{DVTY}}) — fransız arxeoloqu və [[Kromanyon]]ların qalıqlarını aşkar etmiş paleontoloq. == Həyatı == Lui Larte geoloq ailəsində anadan olmuşdur. [[Fələstin]] ərazisində arxeoloji qazıntılarda iştirak etmiş, tədqiqatlarının nəticələrinə görə [[alim]]lik dərəcəsi almışdır. 1868-ci ildə o, [[Fransa]]nın [[Akvitaniya]] regionunda Dordon çayı sahillərində yerləşən Le-Ezi-Tayak-Sirey şəhərində yol tikintisi işləri aparılarkən aşkar edilmiş Kro-Manyondakı qayalıq ərazidə arxeoloji qazıntılar aparmışdır. Qazıntılar zamanı o, əvvəllər aşkar edilən [[neandertal]]dan kəskin şəkildə fərqlənən [[insan]] [[skelet]]inin qalıqlarını tapmışdır. Lui Larte müasir [[insan]]ların əcdadı olan və tarixəqədərki dövrdə yaşamış bu [[insan]] qalıqlarını [[Kromanyon]] adlandırmış və onu təsvir etmişdir. Sonralar o, [[Tuluza]]da [[geologiya]] [[elm]]i üzrə [[professor]] olmuşdu. == Əsərləri == * Verneuil H. de & Lartet L. (1863).- "Sur le calcaire à Lychnus des environs de Segura (Aragon)". Bulletin de la Société Géologique de France, (2), XX, p. 684–698, pl. X. * Verneuil H. de & Lartet L. (1863).- "Sur des silex taillés recueillis dans le diluvium des environs de Madrid et description de l'un d'eux." Bull. Soc. Géol. France, (2), XX, p. 698–702, pl. XI. * Lartet L. (1865).- "Sur la formation du bassin de la Mer morte ou lac Asphaltite, et sur les changements survenus dans le niveau de ce lac". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXII, p. 420–463 et Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences Paris, LX, p. 796–800. * Lartet L. (1865).- Essay on the formation of the Basin of the Dead Sea, and the changes which have taken place in the level of the lake (Grove G. trad.). Edinburgh, Murray and Gibb edit., 351–396. * Lartet L. (1865).- "Note sur la découverte de silex taillés en Syrie" suivi de "De quelques remarques sur l'âge des terrains qui constituent la chaîne du Liban". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXII, p. 537–545 pl. VI. * Lartet L. (1866).- "Sur les grottes du bassin de l'Èbre (Espagne) où sont trouvés des ossements de mammifères fossiles et de vestiges de l'industrie humaine". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXIII, p. 718. * Lartet L. (1866).- "Recherches sur les variations de la salure de l'eau de la Mer Morte en divers points de sa surface et à différentes profondeurs, ainsi que sur l'origine probable des sels qui entrent dans sa composition". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXIII, p. 719–760 et C. R. Acad. Sci. Paris, LXII, p. 1333–1336. * Lartet L. (1866).- "Procès verbal de la réunion extraordinaire de Bayonne (Basses-Pyrénées)". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXIII, p. 813–855. * Lartet L. (1866).- "Sur les gîtes bitumineux de la Judée et de la Coelé-Syrie, et sur le mode d'arrivée de l'asphalte au milieu des eaux de la Mer Morte". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXIV, p. 12–31 et C. R. Acad. Sci. Paris, LXII, 1395–1399. * Lartet L. (1866).- "Poteries primitives, instruments en os et silex taillés des cavernes de la Vieille Castille (Espagne)". Revue Archéologique, Paris, 2, XIII, p. 114–137, 2 pl. * Lartet L. (1867).- "Sur une exploration géologique de la Cochinchine par M. Joubert". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXIV, 625–626. * Lartet L. (1867).- "Sur les découvertes relatives aux temps préhistoriques faites en Palestine". C. R. 2ème Congrès Internat. Anthropologie et Archéologie préhistorique, Paris, p. 115–119. * Lartet L. (1867).- "Anthropologie dans les temps préhistoriques". C. R. 2ème Congrès Internat. Anthropol. et Archéol., préhistorique, Paris, 158–163, suivi de : "Discussions aux séances du congrès" (p. 198, 214 226) et de "Compte rendu de séances" (p. 45, 53, 154, 213, 364). * Lartet L. (1868).- "Discussions aux séances de la Société anthropologique". Bull. Soc. Anthropol. Paris, 2ème série, III, 333. Société d'anthropologie de Bordeaux et du Sud Ouest ? * Lartet L. (1868).- "Sur une formation particulière de grès rouge en Afrique et en Asie, à propos du caractère lithologique en stratigraphie". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXV, 490–499. * Lartet L. (1869).- Congrès d'archéologie préhistorique, Norwich (1868). Compte rendu des séances. Matériaux pour l'histoire naturelle et primitive de l'homme, V, 5–29 et Revue des cours scientifiques, 6e année, 66-…. * Lartet L. (1869).- Essai sur la géologie de la Palestine et des contrées avoisinantes : telles que l'Égypte et l'Arabie, comprenant les observations recueillies dans le cours de l'expédition du duc de Luynes à la Mer Morte. Suivi de Propositions de géologie et de botanique données par la faculté, Paris, V. Masson et fils, 292p. [lire en ligne] * Lartet L. (1869).- "Réunion extraordinaire de la SGF au Puy ; compte rendu de la course à Ronzon, la Denise, Espaly et Saint Marcel". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXVI, 1048–1058. * Lartet L. (1868).- "Une sépulture des troglodytes du Périgord". Bulletin de la Société d'Anthropologie de Paris, 2ème série, III, p. 335–349. et : Annales des Sciences naturelles, 5, X, p. 132–145. * Lartet L. (1869).- "Une sépulture des troglodytes du Périgord à Cro-Magnon", suivi de "Remarques sur la faune de Cro-Magnon". Matériaux pour l'histoire naturelle et primitive de l'homme, V, p. 97–108, 7 fig. (traduit en anglais in Lartet E. et Christy H., Reliquiae Aquitanicae). * Lartet L. (1870).- "Observation sur une note de M. Peron sur la place qu'occupent dans la série stratigraphique certains oursins très répandus en Algérie". Bull. Soc. Géol. France, (2), XXVII, p. 601–602. * Lartet L. (1872).- Essai sur la géologie de la Palestine et des contrées avoisinantes, telles que l'Égypte et l'Arabie. 2ème partie : Paléontologie. Ann. Sci. Géologiques, III, 98 p., 7 pl. ht, 2 cartes. * Lartet L. (1873).- "Observations sur l'âge des faluns en Armagnac". Bull. Soc. Géol. France, (3), I, p. 210–212. * Lartet L. (1873).- "Présentation de la 2ème partie de l'Essai sur la géologie de la Palestine." Bull. soc. Géol. France, (3), I, p. 303–304. * Lartet L. (1873).- Observation à une communication de M. Raulin. Bull. Soc. Géol. France, (3), I, 306. * Lartet L. (1873).- "Les musées d'histoire naturelle des provinces". Revue scientifique, 2ème série, XI, 1190 — *Lartet L. (1873).- "Traces de l'homme préhistorique en Orient". Matériaux pour l'histoire naturelle et primitive de l'homme, VIII (2) 4, p. 177–194. * Lartet L. (1874).- "Gravures inédites de l'âge du renne paraissant représenter le Mammouth et le Glouton". Matériaux pour l'histoire naturelle et primitive de l'homme, IX (2) 5, p. 33–36. * Lartet L. et Chaplain-Duparc G. (1874).- "Sur une sépulture des anciens troglodytes des Pyrénées superposée à un foyer contenant des débris humains associés à de dents sculptées de Lion et d'Ours". Matériaux pour l'histoire naturelle et primitive de l'homme, IX (2) 5, p. 101–167. et C. R. Acad. Sci. Paris, LXXVIII, 1234-… et Bull. Soc. Anthropol. Paris, 2e série, IX, 516-…et C. R. Congrès anthropol. et archéol. Préhistorique, Stockholm, 1874, 302-… * Lartet L. (1874).- Voyage d'exploration à la Mer Morte, à Pétra et sur la rive gauche du Jourdain… publ… sous la dir. de M. le Cte de Vogüe… Tome III, Géologie par Louis Lartet. — Paris : A. Bertrand, 1 vol. (VI + 325 pp. + XIV pl.). * Lartet L. (1875).- "Sur un atelier de silex taillés et une dent de Mammouth trouvés près de Saint-Martory, aux environs d'Aurignac (Hte-Garonne)". Matériaux pour l'histoire naturelle et primitive de l'homme, X (2) 6, p. 272–275. * Lartet L. (1877).- Exploration géologique de la Mer Morte, de la Palestine et de l'Idumée. Imp. Arthus Bertrand, Paris, 326 p., 14 pl. [lire en ligne] * Lartet L. (1879).- "Note sur les ruines Romaines et la nécropole d'Um-Keiss (Gadara), près du lac de Tibériade". Mém. Soc. archéol. Midi, 2ème série, XI, 286–294, 1 pl. * Lartet L. (1879).- "Vie et travaux d'Alexandre Leymerie". Bull. Soc. géol. France, (3), VII, p. 530–556. * Lartet L. (1882).- "Note sur la position de Belsinum". Bull. Soc. archéol. Midi, IX, p. 29. * Lartet L. (1882).- "Le tuco de Panassac". Revue de Gascogne, XXIII, p. 272–275. * Lartet L. (1883).- "Les gisements salifères des petites Pyrénées de la Haute-Garonne et de l'Ariège". Mémoire Acad. Sci. Toulouse, 8ème série, V, (1) p. 260–262. * Lartet L. (1883).- "Sur des sépultures mérovingiennes, découvertes près de Cahors et de Villesec". Bull. Soc. archéol. Midi, X, p. 40. * Lartet L. (1884).- "Rapport sur le concours de la classe des Sciences". Mémoires de l'Académie des Sciences, inscriptions et belles-lettres de Toulouse, 8ème série, VI, (2) p. 68–76. * Lartet L. (1884).- Sur le terrain carbonifère des Pyrénées centrales. C. R. Acad. Sci. Paris, XCIX, 250–253. * Lartet L. (1885).- Allocution et compte rendu des travaux de la société pendant l'année 1884. Bull. Soc. Hist. Nat. Toulouse, XIX, p. 1. * Lartet L. (1886).- Analyse de " Étude sur les bilobites du Portugal " de M. Delgado. Bull. Soc. Hist. Nat. Toulouse, XX, p. 45. * Lartet L. (1887).- "Sur le Carbonifère des Pyrénées centrales" (deuxième note). C. R. Acad. Sci. Paris, CIV, 1314–1317. * Lartet L. (1890).- "Rapport sur une note adressée par M. Gaillac à propos de ses recherches dans plusieurs stations préhistoriques des environs de l'Isle d'Albi, se rapportant aux époques paléolithiques et néolithiques". Mémoires de l'Académie des Sciences, inscriptions et belles-lettres de Toulouse, 9ème série, II, p. 572. * Lartet L. (1890).- "Étude historique sur " les Luttes et les Progrès de la géologie "". Mémoires de l'Académie des Science, inscriptions et belles-lettres de Toulouse, 9ème série, II, p. 573. == Mənbə == * Obituary for Louis Lartet in Revue des Pyrénées 11 (1899): 601–2. * Cotteau, G. (1869).- "Notice sur les échinides fossiles recueillis par M. Louis Lartet en Syrie et en Idumée, pendant son voyage avec le duc de Luynes". Bulletin de la Société géologique de France. (2), XXVI., 1869. p. 533–538. * Margerie, E. de (1900).- "Éloge de Louis Lartet". Bulletin de la Société géologique de France, 3ème série, t. XXVIII, p. 511. * Lavergne, A.(1900) — "Louis Lartet". Revue de Gascogne, XLI, 177–182, Auch. * Emile Cartailhac. (1903) — "Eloge de Louis Lartet", Mémoires de la Société Archéologique du Midi de la France, XVI, (1), 9–18, Toulouse. * Père, A. (1971).- "Louis Lartet (1840–1899) fils et digne successeur d'Édouard LARTET." Bulletin de la Société Archéologique, Historique, Littéraire et Scientifique du Gers. n° spécial, Hommage à Édouard Lartet, paléontologue et préhistorien (1801–1871), 175 p.; Auch. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Paleontoloqlar]] [[Kateqoriya:Fransa paleontoloqları]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] lw9mpgci05cjtdvn3ocmhs9mnf5e8wm One Piece 0 433060 8981461 8969801 2026-06-27T22:13:40Z Pazio Paz 99295 Seriyalar. 8981461 wikitext text/x-wiki {{Animanqa/Başlıq |başlıq = One Piece |şəkil = One Piece01.jpg |şəkilölçü = |şəkilizah = Birinci cildin qapağı |janradı = ワンピース |janradıt = {{dil-az|Van Pis}} |janr = [[macəra (janr)|macəra]], [[komediya]], [[fentezi]] }} {{Animanqa/Manqa |başlıq = One Piece |başlıq_small = |author = [[Eyiçiro Oda]] |publisher = [[Fayl:Flag of Japan.svg|25px]] [[Shueisha]] |publisher_tr = [[Fayl:Flag of the United States.svg|25px]] [[Viz Media]] (ingiliscə) <br>[[Fayl:Flag of Russia.svg|25px]] [[Comix-ART]], [[Eksmo]] (rusca) |serialized = [[Weekly Shonen Jump]] |demographic = [[şonen]] |date = 19 iyul 1997 <br>- günümüz |volumes = 110 |chapters = 1106 }} {{Animanqa/Film |başlıq = One Piece: Defeat The Pirate Ganzack! |başlıq_small = |director = Qoro Taniquçi |writer = Hiroaki Katacima |release_date = 26 iyul 1998 |runtime = 29 }} {{Animanqa/Anime |başlıq = One Piece |title_small = |director = [[Konosuke Uda]] (#1–278)<br>[[Cuncu Şimidzu]] (#131–159)<br>Munehisa Sakai (#244–372)<br>Hiroaki Miyamoto (#352–679)<br>Toşinori Fukazava (#663–) |studio = [[Toei Animation]] |licensor = '''ingiliscə:''' <br>{{AUS}} [[Madman Entertainment]] <br>{{Voburaxılış|NA = [[Funimation]]}} <br>{{SGP}} [[Odex]] <br>{{GBR}} [[Manga Entertainment]] <br>'''rusca:''' <br>{{RUS}} [[Komiks-art]] |runtime = 23 dəq. |network = {{JPN}} [[Fuji TV]] (və digər [[Fuji Network System|FNS]] kanalları) <br>{{AUS}} [[Network Ten]], [[Cartoon Network (Avstraliya)|Cartoon Network]] ([[Toonami (Avstraliya)|Toonami]]) [[2x2]], [[AXN Sci-Fi]], [[Sony Turbo]] <br>{{CAN}} [[YTV]] <br>{{NZL}} [[Cartoon Network (Avstraliya)|Cartoon Network]], [[TV2 (Yeni Zelandiya)|TV2]] <br>{{GBR}} [[Toonami (Britaniya və İrlandiya)|Toonami]], [[CN Too]] <br>{{USA}} [[Fox Broadcasting Company|Fox]] ([[4Kids TV]]), [[Cartoon Network]]/[[Adult Swim]] ([[Toonami]]) <br>{{RUS}} [[2x2]], [[Sony Sci-Fi]] |date = 20 oktyabr 1999 – günümüz |episodes = 1168 }} {{Animanqa/OVA |ONA = |başlıq = One Piece Film Strong World: Episode 0 |director = Naoyuki İto |studio = [[Toei Animation]] |release_date = 12 dekabr 2009 |runtime = 30 dəq. }} {{Animanqa/Digər |başlıq = Tam metrajlı anime: |content = * 2000: ''[[One Piece (tammetrajlı)|One Piece]]'' * 2001: ''[[Clockwork Island Adventure]]'' * 2002: ''[[Chopper's Kingdom on the Island of Strange Animals]]'' * 2003: ''[[Dead End Adventure]]'' * 2004: ''[[The Cursed Holy Sword]]'' * 2005: ''[[Baron Omatsuri and the Secret Island]]'' * 2006: ''[[Giant Mecha Soldier of Karakuri Castle]]'' * 2007: ''[[One Piece Movie: The Desert Princess and the Pirates: Adventures in Alabasta|The Desert Princess and the Pirates: Adventures in Alabasta]]'' * 2008: ''[[Episode of Chopper Plus: Bloom in the Winter, Miracle Cherry Blossom]]'' * 2009: ''[[One Piece: Strong World]]'' * 2010: ''[[One Piece 3D: Mugiwara Chase]]'' * 2012: ''[[One Piece Film Z]]'' * 2016: ''[[One Piece Film: Gold]]'' * 2019: ''[[One Piece: Stampede]]'' * 2022: ''[[One Piece Film: Red]]'' }} {{Animanqa/Son}} {{nihonqo|'''''One Piece'''''|ワンピース|Wan Pīsu|{{dil-az|Van Pis}}}} — [[Eyiçiro Oda]]nın manqası və onun əsasında yaradılmış eyniadlı anime. Manqa ''[[Weekly Shonen Jump]]'' jurnalında 1997-ci ilin iyulun 19-dan seriallaşır. Fəsilləri 105 [[tankobon]] cildə yığılmışdır. Eyiçiro Odanın saytında elan olub ki, bu manqa ''[[Ginnesin Rekordlar Kitabı]]na'' "bir müəllifin yaratdığı ən çox nüsxə satan bir komiks seriayası" kimi düşdü. 2014-cü ilin dekabr ayına kimi dünyanın 30-dan çox ölkəsində onun 320 milyon 866 min nüsxəsi çap olunub,<ref>{{cite web | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-06-14/one-piece-manga-sets-guinness-world-record-for-copies-printed-for-comic-by-single-author/.89275 | title = One Piece Manga Sets Guinness World Record for Copies Printed for Comic by Single Author | publisher = [[Anime News Network]] | date = 14 iyun, 2015 | accessdate = 5 yanvar, 2016 | archive-date = 2015-06-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150617003039/http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-06-14/one-piece-manga-sets-guinness-world-record-for-copies-printed-for-comic-by-single-author/.89275 | url-status = live }}</ref> bu onu [[:en:List of best-selling manga|tarixdə ən yaxşı satılan manqa]] edir. == Dünya == {{Məzmun}} ''One Piece'' dünyasının əhalisi insanlar, balıq insanları, miklər (humanoid heyvanlar) və s. ağillı varlıqlardan ibarətdir. Onun əsas hissəsi {{nihonqo|Red Layn|赤い土の大陸（レッドライン）|Reddo Rain}} adlı bu dünyanın tək qütbü olan nəhəng dağ sistemi ilə ayrılan iki okeandan ibarətdir.<ref>{{cite book | publisher = [[Shueisha]] | first = Eiichiro | last = Oda | chapter = ヤルキマン·マングローブ | series = One Piece | volume = 51 | script-title = ja:[[11人の超新星]] | isbn = 978-4-08-874563-3 | date = September 2008 | language = Japanese }}</ref> ''Red Layna'' perpendikulyar axan {{nihonqo|Qrand Layn|偉大なる航路（グランドライン）|Gurando Rain}} dənizibu okeanları daha bir dəfə dörd dənizə bölür: {{nihonqo|Nors Blu|北の海（ノースブルー）|Nōsu Burū}}, {{nihonqo|İst Blu|東の海（イーストブルー）|Īsuto Burū}}, {{nihonqo|Vest Blu|西の海（ウェストブルー）|Uesuto Burū}} və {{nihonqo|Saus Blu|南の海（サウスブルー）|Sausu Burū}}.<ref>{{cite book | publisher = [[Shueisha]] | first = Eiichiro | last = Oda | chapter = リヴァースマウンテン | page = 36 | series = One Piece | volume = 12 | script-title = ja:[[伝説は始まった]] | isbn = 4-08-872822-X | date = February 2000 | language = Japanese }}</ref> == Məzmun == {{Məzmun}} Serial {{nihonqo|Dəniz Quldurlar Kralı|海賊王|Kaizokuō}} olan Qol D. Rocerin edamından başlanır. Ölməkdən əvvəl onun {{nihonqo|''One Piece''|ひとつなぎの大秘宝 (ワンピース)|Wan Pīsu}} adlı həzinəsinin haqqını onu ilk tapanına verdiyini elan edib, beləliklə {{nihonqo|Böyük Pirat Dövrünü|大海賊時代|Daikaizokujidai}} başlayır: saysız piratlar Qrand Layna həzinəyi tapmaq üçün yollanırlar. Rocerin ölümündən iyirmi iki ildən sonra [[Manki D. Luffi]] adlı oğlan da ''One Piece'' tapıb, Dəniz Quldurlar Kralı olmaq üçün İst Blu dənizindən öz səyahətini başlayır. == Media == === Manqa === Eyiçiro Oda tərəfindən yazılan və çəkilən manqa 1997-ci ilin iyulun 19-dan bəri ''Weekly Shōnen Jump'' jurnalında nəşr olunur. Həmin ilin 24 dekabrından o, ''"Shueisha"'' tərəfindən [[tankobon]]lara toplanılır.<ref name="JPv1">{{cite web | archiveurl = https://www.webcitation.org/5fT0r7fM9?url=http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-872509-3 | archivedate = March 22, 2009 | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-872509-3&mode=1 | title = One Piece/1 | publisher = Shueisha | accessdate = March 22, 2009 | language = Japanese | url-status = live }}</ref> Ümumilikdə 1055 fəsili və 105 tankobon cildi var.<ref name="JPv105">{{cite web | url = https://books.shueisha.co.jp/items/contents.html?isbn=978-4-08-883436-8 | title = One Piece/105 | publisher = Shueisha | accessdate = March 4, 2023 | language = Japanese | archive-date = March 3, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230303091610/https://www.shueisha.co.jp/books/items/contents.html?isbn=978-4-08-883436-8 | url-status = live }}</ref> === Anime === ==== Festival animesi ==== ''[[Production I.G]]'' istehsalı ''"One Piece: Defeat Him! The Pirate Ganzack!"'' animesi 1998-ci ildə keçirilən ''"Jump Super Anime Tour"'' tədbiri üçün rejissor Qoro Taniquçi tərəfindən çəkilib.<ref name="Oda, Eiichiro 2007 30">{{cite book | author = Oda, Eiichiro | year = 2007 | title = One Piece 10th Treasures | publisher = Shueisha | language = Japanese | page = 30 | authorlink = Eiichiro Oda }}</ref> 2008-ci ilin iyulda ''One Piece: Romance Dawn Story'' adlı ikinci film ''[[Toei Animation]]'' tərəfindən ''Jump Super Anime Tour'' üçün istehsal olunub.<ref name="Oda, Eiichiro 2007 30" /> ==== Anime serial ==== Manqanın anime serialı adaptasiyası ''Toei Animation'' studiyası tərəfindən istehsal olunmuşdur. İlk dəfə 1999-cu ilin oktyabrın 20-də Yaponiyanın ''[[Fuji Television]]'' kanalında yayımlanmışdır. Ondan bəri 700-dən çox seriyası çıxmışdır və serial hələ də davam edir.<ref>{{cite web | url = http://www.world-art.ru/animation/animation.php?id=803 | title = Ван-Пис <nowiki>[ТВ] [1999]</nowiki> | publisher = World-Art.ru | accessdate = 2013-07-08 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6HzAD4hPj?url=http://www.world-art.ru/animation/animation.php?id=803 | archivedate = 2013-07-09 | url-status = live }}</ref>. ==== Tammetrajlı anime ==== Hal-hazırda ümumilikdə ''"One Piece"'' əsasında çəkilmiş 15 tammetrajlı anime mövcuddur.<ref name="OnePieceTV">{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=836|title=One Piece (TV)|publisher=[[Anime News Network]]|access-date=2013-07-08|archive-date=2013-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130713163028/http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=836|url-status=live}}</ref> ==== OVA ==== 2010-cu ildə çıxan ''"One Piece Film Strong World: Episode 0"'' anime OVA-sı ''"0-cı fəsil"'' adlı manqanın anime adaptasiyasıdır. Orada Rocerın ölümündən öncə və sonrakı hadisələr göstərilir.<ref>{{cite web | url = http://www.animenewsnetwork.com/news/2009-11-02/eichiro-oda-one-piece-episode-0-to-be-animated | title = Eiichiro Oda's One Piece Episode 0 Manga to be Animated (Updated) | publisher = [[Anime News Network]] | accessdate = 2013-07-08 | archive-date = 2017-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170201133305/http://www.animenewsnetwork.com/news/2009-11-02/eichiro-oda-one-piece-episode-0-to-be-animated | url-status = live }}</ref> === Videooyunlar === ''"One Piece"'' əsasında 2000-ci ilin iyunun 19-da çıxan ilk oyun ''"WonderSwan Color"'' üçün olan ''"From TV Animation — One Piece: Become the Pirate King!"'' idi.<ref name="GameSpot1">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/wonderswan/adventure/fromtvanimationonepiece/tech_info.html | accessdate = 30 сентября 2008 года | title = From TV Animation: One Piece for WonderSwan | publisher = [[GameSpot]] | archive-date = 2009-11-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091129152100/http://www.gamespot.com/wonderswan/adventure/fromtvanimationonepiece/tech_info.html | url-status = live }}</ref> Yaponiyadan başqa yerlərdə də çıxan ilk oyun isə ''PlayStation 2'' və ''Nintendo GameCube'' platformaları üçün olan ''"One Piece: Grand Battle! Rush"'' idi.<ref name="GameSpot16g">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/gamecube/action/onepiecegrandbattle3/similar.html?mode=versions | accessdate = 30 сентября 2008 года | title = One Piece Grand Battle for GameCube | publisher = [[GameSpot]] | archive-date = 2012-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121102121254/http://www.gamespot.com/one-piece-grand-battle/related/platform/gamecube/ | url-status = live }}</ref> === Musiqi === Anime serialının bəstəkarları Kohey Tanaka ilə Şiro Hamaquçidir.<ref name="OnePieceTV" /> ''Netflix'' serialının bəstəkarları isə Sonya Belousova ilə Ciona Ostinellidir. === Kitablar === ==== Ranobe ==== Birinci [[ranobe]] eyniadlı OVA-nın əsasında yazılıb, 1999-cu ilin iyunun 3-də çıxmış ''"One Piece: Defeat The Pirate Ganzak!"'' idi.<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703084-9&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/倒せ!海賊ギャンザック | archive-date = August 8, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808061608/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703084-9 | url-status = live }}</ref> 2000-ci ilin iyulun 17-də isə Loq Taun qübbənin adaptasiyası olan ''"One Piece: Logue Town Chapter"'' adlı ranobesi çap edilmişdir.<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703096-2&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/ローグタウン編 | archive-date = February 7, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160207103241/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703096-2 | url-status = live }}</ref> 2001-ci ilin martın 19-da çıxan ''"Clockwork Island Adventure"'' ranobe şəkildə adaptasiya olunmuş franşizin ilk tammetrajlı animesi olub.<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703102-0&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/ねじまき島の冒険 | archive-date = October 7, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171007043018/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703102-0 | url-status = live }}</ref> Adoptasiya olunmuş ikinci qübbə Apis adlı qız və əjdahalar haqqında idi. ''"One Piece: Thousand-year Dragon Legend"'' adlı ranobe versiyası 2001-ci ilin dekabrın 25-də yayımlanıb.<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703107-1&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/千年竜伝説 | archive-date = February 7, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160207103255/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703107-1 | url-status = live }}</ref> 2002-ci ilin martın 22-də ''"Chopper's Kingdom on the Island of Strange Animals"'', 2003-cü ilin martın 10-da ''"Dead End no Bōken"'',<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703110-1&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/珍獣島のチョッパー王国 | archive-date = August 8, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808051651/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703110-1 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703124-1&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/デッドエンドの冒険 | archive-date = August 8, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808151753/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703124-1 | url-status = live }}</ref> 2004-cü ilin martın 22-də ''"Curse of the Sacred Sword"'', 2005-ci ilin martın 14-də ''"Dead End no Bōken"'',<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703137-3&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/呪われた聖剣 | archive-date = August 8, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808163505/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703137-3 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703153-5&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/オマツリ男爵と秘密の島 | archive-date = August 6, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070806155332/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703153-5 | url-status = live }}</ref> 2006-cı ilin martın 6-da ''"The Giant Mechanical Soldier of Karakuri Castle"'', 2007-ci ilin martın 7-də ''"The Desert Princess and the Pirates: Adventures in Alabasta"'',<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703168-3&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | title = One Piece The Movie/カラクリ城のメカ巨兵 | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | archive-date = August 8, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808160543/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-703168-3 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-703178-2&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = 劇場版One Piece/エピソード オブ アラバスタ 砂漠の王女と海賊たち | archive-date = January 11, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130111073648/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-703178-2 | url-status = live }}</ref> 2008-ci ilin fevralın 25-də isə ''"Episodes of Chopper Plus: Bloom in the Winter, Miracle Cherry Blossom"''<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-703190-4&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | accessdate = January 29, 2009 | language = Japanese | title = One Piece/エピソードオブチョッパー 冬に咲く、奇跡の桜 | archive-date = September 27, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080927060007/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-703190-4 | url-status = live }}</ref> tammetrajlı animenin ranobe adaptasiyası üzə çıxıb. ==== Soraq kitabçaları və artbuklar ==== ''"One Piece: Color Walk 1"'' adlı ilk qrafik albom 2001-ci ilin iyulunda,<ref name="booknavi-cw1">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-859217-4&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Pieceイラスト集/Color Walk/1 | accessdate = 2008-11-22 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I8jkIY08?url=http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-859217-4 | archivedate = 2013-07-15 | url-status = live }}</ref> ingilis tərcüməsi isə 2005-ci ildə yayımlanmışdır<ref name="vizprod-cw1">{{cite web | url = http://www.viz.com/products/products.php?product_id=5340 | title = One Piece Color Walk Art Book, Vol. 1 | accessdate = November 22, 2008 | publisher = [[Viz Media]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081225215738/http://www.viz.com/products/products.php?product_id=5340 | archivedate = December 25, 2008 | deadurl = dead }}</ref>. ''"One Piece: Color Walk 2"'' 2003-cü ilin noyabrın 4-də,<ref name="booknavi-cw2">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-859376-6&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Pieceイラスト集/Color Walk/2 | accessdate = 2008-11-22 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I8jljgpb?url=http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-859376-6 | archivedate = 2013-07-15 | url-status = live }}</ref> ''"One Piece: Color Walk 3 — Lion"'' adlı üçüncü albom isə 2006-cı ildə nəşr olunub<ref name="booknavi-cw3">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-859538-6&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Pieceイラスト集/Color Walk/3/Lion | accessdate = 2008-11-22 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I8jn5zdH?url=http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-859538-6 | archivedate = 2013-07-15 | url-status = live }}</ref>. ''"Eagle"'' altbaşlıqlı dördüncü və ''"Shark"'' altbaşlıqlı beşinci albom müvafiq olaraq 2010-cu ilin mart və dekabr ayında satışa buraxılıb.<ref name="booknavi-cw4">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-782267-0&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Pieceイラスト集/Color Walk/4/Eagle | accessdate = 2010-03-29 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I8joPNk6?url=http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-782267-0 | archivedate = 2013-07-15 | url-status = live }}</ref><ref name="booknavi-cw5">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-782356-1&mode=1 | publisher = [[Shueisha]] | title = One Pieceイラスト集/Color Walk/5/Shark | accessdate = 2010-03-29 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I8jpq3Bz?url=http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-782356-1 | archivedate = 2013-07-15 | url-status = live }}</ref> ''"One Piece: Color Walk 6 — Gorilla"'' isə 2014-cü ilin yanvar ayında çıxıb. Manqanın əsasında ''"One Piece: Red — Grand Characters"'' adlı ilk soraq kitabçası 2002-ci ilin martın 2-də nəşr olunub,<ref name="booknavi-dbred">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-873211-1&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Piece Red: Grand Characters | accessdate = November 22, 2008 | archive-date = February 7, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160207091054/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-873211-1 | url-status = live }}</ref> ''"One Piece: Blue — Grand Data File"'' adlı ikincisi həmin ilin avqustun 2-də,<ref name="booknavi-dbblue">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-873358-4&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Piece Blue: Grand Data File | accessdate = November 22, 2008 | archive-date = October 23, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171023014110/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=4-08-873358-4 | url-status = live }}</ref> ''"One Piece: Yellow — Grand Elements"'' adlı üçüncüsü 2007-ci ilin aprelin 4-də,<ref name="booknavi-dbyellow">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-874098-0&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Piece Yellow: Grand Elements | accessdate = November 22, 2008 | archive-date = December 17, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081217172300/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-874098-0&mode=1 | url-status = live }}</ref> ''"One Piece Green: Secret Pieces"'' adlı dördüncüsü 2010-cu ilin noyabrın 4-də,<ref name="booknavi-dbgreen">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-874848-1&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Piece Green: Secret Pieces | accessdate = November 10, 2010 | archive-date = December 1, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171201030610/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-874848-1 | url-status = live }}</ref> ''"One Piece Blue Deep: Characters World"'' adlı beşinci soraq kitabçası isə 2012-ci ilin martın 2-də<ref>{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-870445-6 | publisher = [[Shueisha]] | title = One Piece Blue Deep: Characters World | accessdate = 2010-11-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I8jwm6Xx?url=http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-870445-6 | archivedate = 2013-07-15 | url-status = live }}</ref> üzə çıxıb. Anime soraq kitabçası isə ''"One Piece: Rainbow!"'' başlığın altında 2007-ci ilin mayın 1-də çıxıb.<ref name="booknavi-dbrainbow">{{cite web | url = http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-874099-7&mode=1 | language = Japanese | publisher = [[Shueisha]] | title = One Piece Rainbow! | accessdate = December 3, 2010 | archive-date = July 22, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130722050011/http://books.shueisha.co.jp/CGI/search/syousai_put.cgi?isbn_cd=978-4-08-874099-7&mode=1 | url-status = live }}</ref> === Netflix serialı === {{əsas|One Piece (serial, 2023)}} 2017-ci ildə ''Weekly Shōnen Jump'' jurnalın redaktoru Hiroyuki Nakano bəyan edib ki, ''Tomorrow Studios'' və ''Shueisha'' ''One Piece'' manqanın 20 il yubileyi ilə əlaqədar Amerkikan serialı istehsal etməyə başlayacaqlar.<ref name="The Japan Times">{{Cite web|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2017/07/21/business/popular-manga-one-piece-remade-live-action-tv-drama/#.WXJKS8YUVE4|last=Fukuda|first=Kazuaki|title=Popular manga 'One Piece' to be remade into live-action TV drama|work=The Japan Times|date=July 21, 2017|access-date=July 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721124721/http://www.japantimes.co.jp/news/2017/07/21/business/popular-manga-one-piece-remade-live-action-tv-drama/#.WXJKS8YUVE4|archive-date=July 21, 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Variety">{{Cite magazine|url=https://variety.com/2017/tv/news/marty-adelstein-tomorrow-studios-one-piece-tv-series-1202510419/|title=Tomorrow Studios to Develop Japanese Comic 'One Piece' as Live-Action TV Series|last=Birnbaum|first=Debra|magazine=Variety|date=July 31, 2017|access-date=August 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731170023/http://variety.com/2017/tv/news/marty-adelstein-tomorrow-studios-one-piece-tv-series-1202510419/|archive-date=July 31, 2017|url-status=live}}</ref> == Mədəni təsir == [[2020 Yay Olimpiya Oyunları|2020-ci il Tokio Olimpiadasında]] yunan atlet Miltiadis Tentoglou kişilər arasında uzunluğa tullanma yarışında qızıl medal qazanmazdan əvvəl "Gear Second" pozası verdi.<ref>{{cite web | title = Tokyo Olympics Gold Medal Celebrated With One Piece Pose | url = https://businesstimenow.com/one-piece-filler-list-ultimate-filler-episode-guide/ | access-date = 2021-08-29 | archive-date = 2023-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230806140752/https://businesstimenow.com/one-piece-filler-list-ultimate-filler-episode-guide/ | url-status = live }}</ref> Meyvə milçəyindəki (Drosophila melanogaster) bir gen qismən One Piece personajı Buggy-dən ilham alaraq "Baramisin" adlandırıldı. Gen bir neçə hissəyə bölünmüş zülalı kodlayır.<ref>{{Cite journal | last1 = Hanson | first1 = Mark Austin | last2 = Cohen | first2 = Lianne B. | last3 = Marra | first3 = Alice | last4 = Iatsenko | first4 = Igor | last5 = Wasserman | first5 = Steven A. | last6 = Lemaitre | first6 = Bruno | date = 2021-08-25 | title = The Drosophila Baramicin polypeptide gene protects against fungal infection | journal = PLOS Pathogens | volume = 17 | issue = 8 | pages = e1009846 | doi = 10.1371/journal.ppat.1009846 | issn = 1553-7374 | pmid = 34432851 | pmc = 8423362 }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} {{One Piece|vəziyyət=expanded}} {{Weekly Shōnen Jump}} {{Production I.G}} {{Toei Animation}}{{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:1997-ci ilin manqaları]] [[Kateqoriya:Şonen manqaları]] [[Kateqoriya:1998-ci ilin anime filmləri]] [[Kateqoriya:2008-ci ilin anime filmləri]] [[Kateqoriya:Toei Animation]] [[Kateqoriya:Fuji Television verilişləri]] [[Kateqoriya:Ginnesin Rekordlar Kitabına düşənlər]] [[Kateqoriya:Macəra anime və manqaları]] [[Kateqoriya:Quldurlar haqqında anime və manqalar]] [[Kateqoriya:One Piece]] [[Kateqoriya:Komediya-drama anime və manqaları]] [[Kateqoriya:Fentezi anime və manqaları]] [[Kateqoriya:Toonami]] [[Kateqoriya:1999-cu ilin anime serialları]] [[Kateqoriya:2008-ci ilin anime OVA-ları]] [[Kateqoriya:2009-cu ilin anime OVA-ları]] [[Kateqoriya:Döyüş anime və manqaları]] [[Kateqoriya:Kiborq haqqında komikslər]] [[Kateqoriya:Funimation]] [[Kateqoriya:Filmlərə adaptasiya olunmuş manqalar]] [[Kateqoriya:Odex]] [[Kateqoriya:Shueisha manqaları]] [[Kateqoriya:Uydurmada ölçü dəyişmək]] [[Kateqoriya:Viz Media manqaları]] [[Kateqoriya:Uydurmada müharibələr]] [[Kateqoriya:Netflix orijinal proqramları]] [[Kateqoriya:Fentezi teleserialları]] [[Kateqoriya:Animasiya serialları]] [[Kateqoriya:Macəra teleserialları]] [[Kateqoriya:Ekşn teleserialları]] [[Kateqoriya:Production I.G]] [[Kateqoriya:Elmi fantastika anime və manqaları]] [[Kateqoriya:Müharibə haqqında anime və manqalar]] [[Kateqoriya:Yaponiya mifologiyası haqqında anime və manqalar]] ci9z431tv555sutnega88peqgksjmel Sergey Rudenko 0 439348 8981383 8897904 2026-06-27T18:13:57Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] 8981383 wikitext text/x-wiki {{Alim |adı = Sergey Rudenko |orijinal adı = {{lang-uk|Сергí́й Іва́нович Руде́нко}} |digər adları = |şəkil = Сергей Иванович Руденко.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |piktoqram = |doğum tarixi = 29.1.1885 |doğum yeri = [[Xarkov]], [[Rusiya]] |vəfat tarixi = 16.7.1969 |vəfat yeri = [[Sankt-Peterburq|Leninqrad]], [[Rusiya]] |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |elm sahəsi = |elmi dərəcəsi = |elmi adı = |iş yeri = |alma-mater = |təhsili = |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Sergey İvanoviç Rudenko'''({{lang-uk|Сергí́й Іва́нович Руде́нко}}; [[29 yanvar]] [[1885]], [[Xarkov]] — [[16 iyul]] [[1969]], [[Sankt-Peterburq|Leninqrad]]) — [[Rusiya]] [[arxeologiya|arxeoloq]]u, [[Antropologiya|antropoloq]]u, etnoloqu, hidroloqu. Coğrafiya magisrti ([[1917]]), texnika elmləri doktoru ([[1944]]), professor ([[1919]], [[1950]]), Rusiya Coğrafiya cəmiyyətinin həqiqi üzvü ([[1911]]), Paris Antrropologiya cəmiyyətinin həqiqi üzvü ([[1914]])<ref>{{Cite web |url=http://encycl.bash-portal.ru/rudenko.htm |title=Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия'' |access-date=2016-02-22 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926192430/http://encycl.bash-portal.ru/rudenko.htm |url-status= }}</ref><ref name=80birth>Массон В. М. ''К 80-летию С. И. Руденко'' «Советская археология» 1965, — 4</ref>. == Həyatı == Sergey İvanoviç Rudenko [[29 yanvar]] [[1885]]-ci ildə Rusiyanın [[Xarkov]] şəhərində anadan olmuşdu. [[1904]]-[[1910]]-cu illərdə [[Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti|Sankt-Peterburq universiteti]]nin tələbəsi olmuşdu. Sergey Rudenko [[16 iyul]] [[1969]]-cu ildə SSRİ-nin [[Sankt-Peterburq|Leninqrad]] şəhərində vəfat edib. == İşləri == * [http://kronk.spb.ru/library/2004-barnaul-sir-list.htm Список научных трудов С. И. Руденко] * «Взгляд на антропологические отношения украинского народа» (в соавт с [[РРаковский, Иван (антрополог)|И. Раковским]], 1925) * Башкиры: Опыт этнологической монографии. Ч.1. Физический тип башкир. Пг., 1916; Ч.2. Быт башкир. Л., 1925; * Древняя культура Берингова моря и эскимосская проблема, М.—Л., 1947 * Горно-Алтайские находки и скифы. М.-Л., 1952 * Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.-Л., 1955. * Культура населения Горного Алтая в скифское время. — М.—Л., 1953. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == == Xarici keçidlər == {{cite web|author=Юрий Ергин|title=«Подвижник и рыцарь науки»|publisher=Бельские просторы|url=http://www.hrono.ru/text/2008/ergin09_07.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/68CUgIPMP?url=http://www.hrono.ru/text/2008/ergin09_07.html|archivedate=2012-06-05|access-date=2016-02-22|url-status=live}} [[Kateqoriya:Xarkovda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Sankt-Peterburqda vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:Texnika elmləri doktorları]] [[Kateqoriya:"Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:Rusiya arxeoloqları]] [[Kateqoriya:SSRİ etnoqrafları]] [[Kateqoriya:SSRİ arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Rusiya etnoqrafları]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] 6u9jp8qgoudgndrck5kaujz54l95109 Nikolay Marr 0 441134 8981365 8947811 2026-06-27T18:12:28Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Gürcüstan arxeoloqları]] 8981365 wikitext text/x-wiki {{Alim |adı = Nikolay Marr |orijinal adı = |digər adları = |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |piktoqram = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |elm sahəsi = |elmi dərəcəsi = |elmi adı = |iş yeri = |alma-mater = |təhsili = |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Nikolay Yakovleviç Marr'''({{dil-ka|ნიკოლოზ მარი}}; {{DVTY}}) — rusiya və sovet şərqşünası, qafqazşünası. == Həyatı == Nikolay Yakovleviç Marr [[25 dekabr]] [[1864]]-cü ildə (yaxud [[6 yanvar]] [[1865]]-ci il-də), bəzi mənbələrdə [[25 may]] ([[6 iyun]]) [[1864]]-cü ildə [[Gürcüstan]]ın [[Kutaisi]] şəhərində anadan olmuşdur. Onun atası şotland Ceyms Marr Gürcüstana gəlmişdir. Knyaz Qurieli Ceyms Marra Kutaisinin botanika bağında torpaq hədiyyə etmişdir. Ceyms Marr burada yaşamışdır. O, yaşının səksəni keçdiyi bir dövrdə cavan bir gürcü qızı ilə evlənmişdir. Bu kəbindən sonra Nikolay Yakovleviç Marr dünyaya gəlmişdir. Onun valideynləri eyni dildə danışmağı bacarmamışlar. Belə ki, ata ingilis, fransız dillərini, ana isə yalnız gürcü dilini bilmişdir. Ona görə də onun valideynləri bir ümumi dildə danışmamışdır. Bəlkə də bu cür şərait N.Marrda dillərə olan maraq və həvəsini daha da artırmışdır. N.Marrın uşaqlığı gürcülərin arasında keçmişdir. O, Kutaisidəki gimnaziyaya daxil olana qədər yalnız gürcü dilində danışmışdır. Kutaisi gimnaziyasında oxuduğu zamanlarda isə rus, alman, fransız, ingilis, latın, qədim yunan və [[türk dilləri]] ilə maraqlanmışdır. 1884-cü ildə N.Marr gimnaziyanı bitirmişdir. Onun attestatında bütün fənlər beş, yalnız [[rus dili]] dörd olmuşdur. Bunun səbəbi isə N.Marrın rus dilində ləhcəylə danışması ilə bağlıdır. N.Marr ömrünün sonuna qədər rus dilində ləhcə ilə danışmışdır. N.Marr gimnaziyanı qurtardıqdan sonra Neva şəhərinə gəlmiş və Peterburq Universitetinin Şərq dilləri fakültəsinə daxil olmuşdur. O, tələbəlik illərində eyni vaxtda dörd istiqamətdə dillərin öyrənilməsini qarşısına məqsəd qoymuşdur: erməni-gürcü, erməni-fars-türk-tatar, sanskrit-fars-erməni və ərəb-yəhudi-suriya. Bundan başqa, Yaxın Şərq və [[Qafqaz dilləri]] ilə də maraqlanmışdır. Nikolay Yakovleviç Marr 1888-ci ildə Peterburq Universitetini bitirmişdir. 1891-ci ildə Peterburq Universitetinin Şərq dilləri fakültəsində dərs deməyə başlamışdır. Şərq dilləri fakültəsində 1918-ci ilə qədər çalışmışdır. O, 1899-cu ildən gürcü ədəbiyyatını da tədris etmişdir. N.Marrın gürcü dilinə və ədəbiyyatına bağlılığı danılmazdır. Təsadüfi deyil ki, onun ən böyük arzularından biri də Gürcüstanın öz azadlığı və müstəqilliyi uğrunda mübarizəsi olmuşdur. Belə olduğu təqdirdə N.Marrın gürcü dilinə və ədəbiyyatına bağlılığı təbiidir. Lakin 1918-ci ildə gürcü dilçisi A.A.Tsaqareli ilə münaqişəsi olduğu üçün N.Marr gürcü filologiyasından erməni filologiyasına keçmişdir. Nikolay Yakovleviç Marr 1891-ci ildə dosent, 1902-ci ildə professor, 1911-ci ildə Şərq dilləri fakültəsinin dekanı, 1912-ci ildə akademik olmuşdur. O, ömrünün sonuna qədər Peterburqda yaşamışdır. Nikolay Yakovleviç Marr dilçilik elmində Yafəs dilləri nəzəriyyəsini yaratmışdır. O, Sami və Hami dil ailələrinə üçüncünü də əlavə edərək yafəs adlandırmışdır. Nikolay Yakovleviç Marr [[20 dekabr]] [[1934]]-cü ildə vəfat etmişdir. == Seçilmiş əsərləri == * „Список рукописей Севанского монастыря“. Москва. 1892 * „Основные таблицы к грамматике древнегрузинского языка“. С.-Петербург. 1908 * „Грамматика древнеармянского языка. Этимология“. С.-Петербург. 1903 * „Избранные работы. Том 1“. Ленинград. 1933 * „Избранные работы. Том 2“. Ленинград. 1936 * „Избранные работы. Том 3“. Ленинград. 1934 * „Избранные работы. Том 4“. Ленинград. 1937 * „Избранные работы. Том 5“. Ленинград. 1935 * „Грамматика древнелитературного грузинского языка“. 1925 * „Грамматика чанского (лазского) языка“. 1910 * „Сборники притч Вардана. Том 1“. 1899 * „Сборники притч Вардана. Том 2“. 1894 * „Описание грузинских рукописей Синайского монастыря“. 1940 * ''Der japhetitische Kaukasus und das dritte ethnische Element im Bildungsprozess der mittelländischen Kultur''. Kohlhammer, Berlin/Stuttgart/Leipzig 1923. == İstinadlar == {{istinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * ''Thomas Lawrence L.'' The linguistic theories of N. Ja. Marr. University of California Press, Berkeley, California [u.a.], 1957 * ''L’Hermitte R.'' Marr, marrisme, marristes: Science et perversion idéologique; une page de l’histoire de la linguistique soviétique. Institut d’Etudes Slaves, Paris, 1987, ISBN 2-7204-0227-3 * ''Голубева О. Д.'' Н. Я. Марр. СПб., Российская национальная библиотека, 2002, ISBN 5-8192-0134-5 * ''Алпатов В. М.'' История одного мифа: Марр и марризм. М., 1991 (там же библиография), 2-е дополн. изд., М., 2004, ISBN 5-354-00405-5 * ''Алпатов В. М.'' [http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/alp93sp.htm Марр, марризм и сталинизм] // Философские исследования, 1993, № 4, с. 271—288. * ''Гитлиц М. М.'' Основные вопросы языка в освещении Н. Я. Марра. Дополнение к Вопроснику по нормативной грамматике русского языка // Русский язык в школе. Отв. ред. С. Г. Бархударов. М., Учпедгиз, 1939, N 3, май-июнь, с.1—10; N 4, июль-август, с.27—33. * ''Никольская Т. Н.'' Н. Я. Марр и футуристы // Кредо (Тамбов).1993. № 3—4. * Микола Якович Марр (1864—1934): Бібліографічний показжик / Упоряд. Ю. Л. Мосенкіс, [[Пучков, Андрей Александрович|А. О. Пучков]]. — Київ: НДІТІАМ, 1994. — 16 с. (соавт. Ю. Л. Мосенкис) * ''Мурашов Ю.'' Письмо и устная речь в дискурсах о языке 1930-х годов: Н. Марр //Соцреалистический канон / Ред. Х. Гюнтер, Е. Добренко. СПб., 2000. С.599—608. * ''Богданов К. А.''. От первоэлементов Н. Я. Марра к мичуринским яблокам: Рациональность и абсурд в советской науке 1920—1950-х гг.// Абсурд и вокруг: Сборник статей / Отв. ред. [[Буренина-Петрова, Ольга Дмитриевна|О. Буренина]]. М., 2004. С.335—345. * ''Шилков Ю. М.'' Философия языка Н. Я. Марра // Вече. Альманах русской философии и культуры. Выпуск 16. СПб., 2004. С.72—82. * ''Velmezova Ekaterina.'' Les lois du sens. La sémantique marriste. Genève, 2007. == Xarici keçidlər == * [http://www.peoples.ru/science/linguist/marr/ Nikolay Yakovleviç Marr] * [http://slovo.iphil.ru/virtlab/50/marr/piatitomnik/ Избранные работы в 5-ти томах, Djvu-версия] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070928000341/http://slovo.iphil.ru/virtlab/50/marr/piatitomnik/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.nlr.ru/history/lavra/com.html Документальные фото похорон и могилы Марра в Лавре] * [http://histling.nw.ru/schools_n_trends/marrismus/view Изложение работ Н. Я. Марра на сайте по истории лингвистики] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080417223044/http://histling.nw.ru/schools_n_trends/marrismus/view |date=2008-04-17 }} * [[:Fayl:Marr.Ancient armenian etimology.djvu|Николай Марр «Грамматика древнеармянского языка-Этимология» Санкт-Петербургъ, Типографiя Имперторской Академiи Наукъ, 1903]] * [http://freidenberg.ru/Docs/Nauchnyetrudy/Stat'i/VospominanijaoMarre/ Воспоминания о Н. Я. Марре его ученицы О. М. Фрейденберг] * [http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=48248 Николай Яковлевич Марр] в базе «Имя в белорусской науке» на сайте ЦНБ НАН Беларуси == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Şərqşünaslar]] [[Kateqoriya:"Lenin" ordeni ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:Rusiya arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Rusiya şərqşünasları]] [[Kateqoriya:Rusiya tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Gürcüstan tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya filoloqları]] [[Kateqoriya:Rusiya dilçiləri]] [[Kateqoriya:Qafqazşünaslar]] [[Kateqoriya:Kazaçe qəbiristanlığında dəfn olunanlar]] [[Kateqoriya:Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:Qripdən ölənlər]] [[Kateqoriya:SSRİ etnoqrafları]] [[Kateqoriya:SSRİ arxeoloqları]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası dilçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyasının tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Karveloloqlar]] [[Kateqoriya:SSRİ dilçiləri]] [[Kateqoriya:Gürcüstan dilçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası etnoqrafları]] [[Kateqoriya:Ruslar]] [[Kateqoriya:SSRİ şərqşünasları]] [[Kateqoriya:Gürcüstan arxeoloqları]] 86627nvqz9pss1ilkvpxng1t1dqg2b8 Tercüman 0 441527 8981394 8954423 2026-06-27T18:18:33Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981394 wikitext text/x-wiki {{Qəzet | adı = Tərcüman | şəkil = | imza = | növ = | format = A2 | təsis tarixi = [[1955]] | təsisçi = [[TürkMedya]] | baş redaktor = | redaktor = | dil = [[Türk dili|Türkcə]] | səhifə = 24 | tiraj = | qiymət = 35 quruş | ünvan = | internet ünvanı = [http://www.tercuman.com.tr Tercüman] }} '''Tərcüman''' ({{dil-tr|Tercüman}}) — [[26 may]] [[1955]]-ci ildən Türkiyədə, İstanbul şəhərində nəşr edilən gündəlik qəzet. Çukurova Holdinq şəbəkəsinin xətti ilə gün işığı görür. İlk baş redaktoru Cihad Baban idi.[[10 oktyabr]] [[1961]]-ci ilədə "Hadisələrlə Tərcüman" adıyla çıxdı.Qəzetin qurucuları Kemal İlıcak, Sadettin Çulcu və Ünal Sakmandır. İlk dönəm yazarları isə [[Yaqub Qədri Qaraosmanoğlu]], Yaşar Nabi Nayır, Kadircan Kaflı, [[Əhməd Kabaklı]], [[Tarık Buğra]], Uğur Reyhan, Rauf Tamer, Ergun Göze, Reşat Ekrem Koçu, Murat Sertoğlu, Mukbil Özyörük, Ali Rıza Alp, Güneri Cıvaoğlu, Nazlı İlıcak, Yavuz Donat, Ertuğrul Yeşiltepe və Ünal Sakmandır. Semih Balcıoğlunun karikaturları da qəzetdə çap olunmuşdur. İdman servisinde Necmi Tanyolaç, Atilla Gökçe, Orhan Ayhan, və Ali Gümüş də vardı. {{Qəzet-qaralama}} [[Kateqoriya:Türkiyə qəzetləri]] [[Kateqoriya:Türk dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:İstanbul qəzetləri]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] 7lvfsmgi12lybd8h5xriuo1aco7th8u 8981436 8981394 2026-06-27T19:10:36Z Мурад 97 21365 8981436 wikitext text/x-wiki {{Aydınlaşdırma |mövzu = Tükriyə qəzeti |digər mövzu = Eyniadlı Krımtatar qəzeti |digər mövzu səhifəsi = Tərcüman (qəzet) }} {{Qəzet | adı = Tərcüman | şəkil = | imza = | növ = | format = A2 | təsis tarixi = [[1955]] | təsisçi = [[TürkMedya]] | baş redaktor = | redaktor = | dil = [[Türk dili|Türkcə]] | səhifə = 24 | tiraj = | qiymət = 35 quruş | ünvan = | internet ünvanı = [http://www.tercuman.com.tr Tercüman] }} '''Tərcüman''' ({{dil-tr|Tercüman}}) — [[26 may]] [[1955]]-ci ildən Türkiyədə, İstanbul şəhərində nəşr edilən gündəlik qəzet. Çukurova Holdinq şəbəkəsinin xətti ilə gün işığı görür. İlk baş redaktoru Cihad Baban idi.[[10 oktyabr]] [[1961]]-ci ilədə "Hadisələrlə Tərcüman" adıyla çıxdı.Qəzetin qurucuları Kemal İlıcak, Sadettin Çulcu və Ünal Sakmandır. İlk dönəm yazarları isə [[Yaqub Qədri Qaraosmanoğlu]], Yaşar Nabi Nayır, Kadircan Kaflı, [[Əhməd Kabaklı]], [[Tarık Buğra]], Uğur Reyhan, Rauf Tamer, Ergun Göze, Reşat Ekrem Koçu, Murat Sertoğlu, Mukbil Özyörük, Ali Rıza Alp, Güneri Cıvaoğlu, Nazlı İlıcak, Yavuz Donat, Ertuğrul Yeşiltepe və Ünal Sakmandır. Semih Balcıoğlunun karikaturları da qəzetdə çap olunmuşdur. İdman servisinde Necmi Tanyolaç, Atilla Gökçe, Orhan Ayhan, və Ali Gümüş də vardı. {{Qəzet-qaralama}} [[Kateqoriya:Türkiyə qəzetləri]] [[Kateqoriya:Türk dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:İstanbul qəzetləri]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] 6rv322s3tbowahqgpraghug0d194lvh Nərgiz Xəlilova 0 446290 8981188 8977796 2026-06-27T15:42:50Z Yousiphh 175220 8981188 wikitext text/x-wiki {{avtobioqrafiya|tarix=mart 2026}} {{tərəfli}} {{Şəxs |orijinal adı = Nərgiz Ramazan qızı Xəlilova |şəkil = Nərgiz Xəlilova.png |şəklin izahı = Nərgiz Xəlilova |milliyyəti = Azərbaycanlı |atası = [[Ramazan Xəlilov]] |anası = Elvira Xəlilova (Rabinoviç) |ixtisası = Musiqişünas |təhsili = [[Bakı Musiqi Akademiyası]] |doğum yeri=Rusiya Federasiyası, Sankt-Peterburq|elmi dərəcəsi=PhD|vəfat yeri=Rusiya Federasiyası, Moskva|vəfat tarixi=1999|doğum tarixi=1937|uşağı=Anar Əzizov}} '''Nərgiz Xəlilova Ramazan qızı''' (avqust, 1937-ci il, Leninqrad şəhəri, Rusiya SSFR) - [[Azərbaycan SSR]]-nin dəb ikonası, teatr xadimi və musiqişünas. Üzeyir Hacıbəyovun ev muzeyinin direktoru (1999) Nərgiz Xəlilova 1937-ci ildə Rusiya Federasiyası, indiki Sankt-Peterburq şəhərində jurnalist ailəsində dünyaya göz açmışdır. İkinci Dünya müharibəsi illərində şəhərin mühasirəyə alınmasından sonra Leninqrad şəhər Kommunist partiya komitəsi ərzaq çatışmazlığı ilə əlaqədar olaraq Leninqradda yaşayıb işləyən, lakin orada doğulmayan sakinlərə ərzaq verilməsinin dayandırılması haqqında qərar qəbul edir. Bu qərardan sonra Nərgiz Xəlilovanın atası Ramazan Xəlilov öz ailəsi ilə Leninqradı tərk edərək Bakıya gəlmək qərarı verir. Onlar ağır bombardman altında şəhəri tərk etməyi bacarırlar və 1942-ci ildə Bakıya yaxın qohumları olan bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun evində yerləşirlər. Müharibə bitdikdən sonra Nərgizin Bakıda qayğısız və şən uşaqlığı keçmişdir. '''<big>Həyatı</big>''' [[Fayl:Nərgiz Xəlilova 9-cu sinifdə.jpg|thumb|left|Nərgiz Xəlilova (soldan birinci) 9-cu sinifdə]] Nərgiz Xəlilova həm ata, həm ana tərəfdən əsilzadə ailənin davamçısı idi. Onun atası [[Ramazan Xəlilov]] [[Tbilisi]]də yaşayıb.<ref name="sputnik">{{Cite web |title=Bakı gözəli Nərgiz Xəlilovanın faciəvi həyat hekayəsi |url=https://sputnik.az/life/20171211/413137891/baki-gozeli-nergiz-xalilova.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801224913/https://sputnik.az/life/20171211/413137891/baki-gozeli-nergiz-xalilova.html |archive-date=2021-08-01 |access-date=11 mart 2020 |website=sputnik.az |publisher=Sputnik}}</ref> O, [[avarlar|avar]] knyazı Həmzət bəyin oğlu idi.<ref name="sputnik" /> Ramazanın atası Həmzət bəy Rusiya İmperiyası zamanında böyük dövriyyəsi olan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul idi. Onun Zakatala-Balakən bölgəsində meşə təssərrüfatında qiymətli ağac emalı məhsulları Rusiya imperiyasın müxtəlif quberniyalarında satılırdı, Bakıda ticarət obyektləri var idi. Ramazan Xəlilov [[Jurnalistika]] təhsili aldıqdan sonra 1930-cu ildə "[[Bakinski raboçi (qəzet)|Bakinskiy raboçiy]]" (Bakı fəhləsi) qəzetinin müxbiri kimi [[Leninqrad]]da akkreditə edilib və orada da Nərgizin anası Elvira Rayskaya (Rabinoviç) tanış olur.<ref name="sputnik" /> Cütlük bir müddət sonra ailə qurur və Nərgiz dünyaya göz açır. Nərgiz Xəlilovanın anası Elvira Rayskaya [[Belorusiya]]da yəhudi haham ailəsində (Rabinoviç — [[Медалье, Шмер-Лейб Янкелевич|Şmer]] [[Медалье, Шмер-Лейб Янкелевич|Medalye]] nəsli) anadan olub.<ref name="sputnik" /> Elvira xanım Ramazan Xəlilovla tanış olduğu zaman o da Leninqradda jurnalist kimi fəaliyyət göstərirdi. Elvira Xəlilova 1956-cı ildə Bakıda rəhmətə getmişdir.<ref name="sputnik" /> Elvira xanım [[ürək|ürək-damar]] xəstəliyindən əziyyət çəkirdi.<ref name="sputnik" /> Həyat yoldaşı vəfat etdikdən sonra Ramazan Xəlilov dərin [[depressiya]]ya düşür. Lakin bir müddət sonra yenidən ailə qurmaq qərarına gəlir. Nərgizin ata nənəsi Hüsniyyə xanım Rusiya İmperiyasında tanınmış tatar zadəgan nəsli olan [[Terequlovlar|Terequlovların]] qızı, bəstəkar Əbdülmüslim Maqomayevin həyat yoldaşı Badigülcamal Terequlovanın bacısı idi. Əsilzadə köklərinə görə Nərgiz özünü uşaqlıqda şahzadə adlandırırdı və eqoist xarakterli qız idi. '''<big>Təhsili və elmi irsi</big>''' Üzeyir Hacıbəyov və onun həyat yoldaşı [[Məleykə Hacıbəyli Terequlova]] Nərgiz Xəlilovanın ilk musiqi müəllimləri olublar.<ref name="secret">{{Cite web |title=БАКИНСКАЯ ЛЕГЕНДА - КРАСАВИЦА НАРГИЗ |url=http://samlib.ru/a/ajnur_m/nargizdoc.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018175730/http://samlib.ru/a/ajnur_m/nargizdoc.shtml |archive-date=2018-10-18 |access-date=11 mart 2020 |website=samlib.ru |publisher=samlib.ru}}</ref> Üzeyir Hacıbəyovu dəfn edəndə, orta məktəb şagirdi olan Nərgiz Xəlilova onun məzarı başında fəxri qarovul dəstəsində dayanmışdı.<ref name="secret" /> Bu "[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]" filmində yer alıb.<ref name="secret" /> Nərgiz Xəlilova Bakı şəhər 23 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına musiqi nəzəriyyəsi ixtisası üzrə qəbul olmuşdur. Ali təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasi, Memarlıq və İncəsənət İnstitutuna təyinat alaraq 7 il orada çalışır. Sonrakı illərdə Moskvada aspiranturaya daxil olaraq PhD elmi dərəcə əldə etmişdir. Nərgiz Xəlilova Azərbaycanın mədəniyyət xadimilərinə həsr edilmiş 150-yə yaxın məqalənin və Ümumittifaq Teatr və Musiqi Ensiklopediyasının müəlliflərindən biridir.<ref name="secret" /> O, estetik təbliğatla məşğul olur, tez-tez mətbuatda çıxışlar edir, "Bilik" cəmiyyətində tez-tez incəsənət mövzusunda mühazirələr oxuyurdu. === Mədəniyyətə marağı === Nərgiz Xəlilova fəal işgüzar həyat yaşayırdı.<ref name="sputnik" /> O, dünyəvi bir qadın olaraq [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]]ndə çalışmış, çoxsaylı xeyriyyə işləri görmüşdür. Üzeyir Hacıbəyov fondunu zənginləşdirmiş, gənc musiqiçilərə və digər mədəniyyət xadimlərinə sərmayə qoymuşdu.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova tez-tez baş rolları [[Lyudmila Duxovnaya]] və [[Hacı Murad Yagizarov]]un oynadığı [[Rus Dram Teatrı]]nı ziyarət edir, təkcə Bakıda deyil, Moskvada müxtəlif sərgilərə və tədbirlərə qatılırdı.<ref name="sputnik" /> Ömrünün son illərində Dağıstan mədəniyyət xadimləri ilə Azərbaycan mədəniyyət ictimaiyyəti arasında bağlar qurmağa çalışaraq Qafqaz dəyərlərinin harmoniyasını akademik səviyyədə göstərməyə cəhdlər edirdi. 1999-cu ilin yanvarında Nərgiz Xəlilovanın atası Ramazan Xəlilov vəfat etdikdən sonra [[Üzeyir Hacıbəylinin ev-muzeyi (Bakı)|Üzeyir Hacıbəylinin ev-muzeyi]] direktoru təyin olunur. Onun ölümündən sonra Üzeyir Hacıbəyov irsinin tanıdılmasını Nərgiz xanım öz üzərinə götürür, muzeyin tərtibatını yeniləyir və zənginləşdirir. O, muzeyin yenidən qurulmasını planlaşdırırdı.<ref name="report">{{Cite book |last=Дегтярь |first=Михаил |title=Репортер |accessdate=27 aprel 2016}}</ref> Müstəqillik illərində şən və hazırcavablar klubun davamçıları "Bakılı oğlanlar" komandasının təşkili işləri ilə də məşğul olmuşdur. === Azərbaycanın Dəb İkonası === [[Fayl:Nərgiz Xəlilova 02.jpg|thumb|Gənc yaşlarında Nərgiz Xəlilova]] Nərgiz Xəlilova qeyri-adi təbii gözəlliyə malik azsaylı Azərbaycan qızlarından biri idi. Onun xarici görünüşü, intelektual səviyyəsi, dil bilikləri, beynəlmiləl dünya görüşü 60-cı illərin Bakısında insanlar arasında əlçatmaz, arzu edilən qadın obrazı yaratmışdı. Bu səbəbdən onu Parisdə keçirilən gözəllik müsahibəsinə göndərirlər. Həmin müsabiqədə yer tutduqdan sonra Nərgiz Xəlilovanın məşhurluğu daha da artır və o Azərbaycanın dəb ikonası adlandırılmağa başlayır. Bundan sonra o zaman Bakı şəhərinin baş memarı olmuş Əliş Ləmbəranskiy 1961-ci ildə onun şərəfinə indiki Fəvvarələr meydanında "NƏRGİZ" kafesini açır. Həmin dövrdə Parisdə bir restoran və Nyu-Yorkda iki mağaza "NƏRGİZ" adı ilə adlandırılmışdır.<ref name="daughter">{{cite web |title=Дочери Дагестана |url=https://culture.wikireading.ru/71334 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806012850/https://culture.wikireading.ru/71334 |archive-date=2023-08-06 |accessdate=11 mart 2020 |website=culture.wikireading.ru |publisher=culture.wikireading.ru}}</ref> Nərgiz Xəlilova təkcə gözəlliyi ilə deyil, həm də stili ilə diqqəti cəlb edirdi.<ref name="sputnik" /> SSRİ xalq artisti, estrada müğınnisi Müslüm Maqomayev ona xaricdən dəbə uyğun geyimlər gətirirdi.<ref name="sputnik" /> Bakıda şalvarlı kostyumu ilk dəfə Nərgiz geyinmişdir. Nərgiz Xəlilova 1960-cı illərdə ev iti ilə Bakı küçələrində gəzintiyə çıxaraq modern həyat tərzi yaratmış ilk azərbaycanlı qız hesab olunur. Nərgiz ilə Müslim bir yerdə böyüdükləri üçün onların bir-birləri ilə çox yaxın münasibətləri var idi. Yüzlərlə ailə Nərgizdən ilhamlanaraq öz qızlarına Nərgiz adını veriblər. === Teatr, Kino və Ədəbiyyatda === Dağıstanlı tanınmış şair [[Rəsul Həmzətov]] Nərgiz Xəlilovaya şer həsr etmişdi, [[Otar Taktaşişvili]] ona roman, [[Arkadi Arkanov]] isə hekayə yazmışdı.<ref name="sputnik" /> 2008-ci ildə nəşr olunan [[Eduard Bağırov]]un '''"''Sevgililər''"''' romanında, 2019-cu ildə Regina Krasivskayanın '''"''Bakı şəhərinin əfsanəsi — Nərgiz''"''' kitabında Nərgiz Xəlilovanın həyatına da toxunulur.<ref name="sputnik" /><ref>{{cite web |title=Эдуард Багиров. Любовники |url=http://azeribooks.narod.ru/proza/eduard_bagirov/lyubovniki.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025105423/http://azeribooks.narod.ru/proza/eduard_bagirov/lyubovniki.htm |archive-date=2020-10-25 |accessdate=27 aprel 2016 |website=azeribooks.narod.ru |publisher=azeribooks.narod.ru}}</ref> Onun həyatından bəzi faktlar, o cümlədən insanların ikili həyat yaşaması Moskva teatrının '''''"Yarasa"''''' ('''''{{lang-ru|Летучая мышь}}''''') tamaşasının əsasını təşkil etmişdi.<ref name="sputnik" /> 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin şəxsi təşəbbüsü və məlumatları əsasında Nərgiz Xəlilova, həyat yoldaşı İsak Qerşveld və onun övladlığa verdiyi oğlu Anar Əzizovun 3 yaşında yaşadığı real həyat hekayəsinə uyğun C.Lopesin baş rolda oynadığı '''''"The Mother"''''' filminin ssenarisi hazırlanaraq çəkilmişdir. 1999-cu ildə Azərbaycan televizayasıda çəkilmiş '''''"Məhv olmuş gündəliklər"''''' televiziya tamaşası isə Nərgiz Xəlilovanın öz təşəbbüsü ilə özü, övladlığa verdiyi oğlu və oğlunun atası arasında olan münasibətlərinə bədii çalarlar verilməklə hazırlanmışdır.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova Sovetlər Birliyi dönəmində [[Paris]]də, [[Nyu-York]]da, sonra isə vətəndaşlığını aldığı [[İsrail]]də olmuşdur.<ref name="sputnik" /><ref>{{cite web |title=ƏSRIN YAŞIDI, ƏSRI YASADI |url=http://www.musigi-dunya.az/new/added.asp?action=print&txt=158 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124140624/http://musigi-dunya.az/new/added.asp?action=print&txt=158 |archive-date=2013-01-24 |accessdate=11 mart 2020 |website=www.musigi-dunya.az |publisher=www.musigi-dunya.az}}</ref> === Şəxsi həyatı === Nərgiz Xəlilova beynəlmiləl düşüncəli, müasir qadın kimi şəxsi həyatında da azadlığa üstünlük verirdi. Gənc yaşlarında Nərgiz Xəlilova mühəndis Məlik Axundovla tanış olur.<ref name="sputnik" /> Məlik Axundovun anası tibb elmləri doktoru, atası isə səhiyyə naziri və Azərbaycan Kommunist partiyasının birinci katibi olmuş Vəli Axundov idi.<ref name="sputnik" /> O Nərgizin arxasınca düşüb evlərinə qədər gəlirdi. Nərgiz Xəlilova bu barədə atası Ramazan Xəlilova məlumat verir. Ramazan Xəlilov Məlik və onun ailəsi ilə tanış olduqdan sonra ailələrin razılığı ilə cütlük ailə qurmağa qərar verirlər.<ref name="sputnik" /> 1959-cu ildə Nərgiz Xəlilova [[Bakı Musiqi Akademiyası|Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası]]nın nəzəriyyə bölməsini bitirdikdən sonra toy baş tutur, özünün yeni həyat yoldaşı titulunu daşımalı olur.<ref name="sputnik" /> Bir neçə il sonra Nərgiz və Məlik ayrılmaq qərarına gəlirlər. Bunun bir neçə səbəbi vardı: xarakterlərin uyuşmazlığı, ortaq maraqların olmaması və həyat yoldaşının əsassız qısqanclıqları.<ref name="sputnik" /> Boşanandan sonra Nərgiz ata evinə qayıdır.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilovanın gözəlliyi, ictimai aktivliyi və sosiallaşma dərəcəsi yüksək olduğu üçün SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsində gənc yaşlarından ona nəzarət etməyə başlayırlar. Bir müddət sonra DTK ilə əməkdaşlığa cəlb edilmişdir. Boşandıqdan bir müddət sonra Nərgiz Xəlilova qardaşı Rüfət Xəlilovun dostu Slavik Aqaranovla tanış olur.<ref name="sputnik" /> Slavik varlı [[tat]] yəhudilərindən birinin oğlu və şəhərin "''qızıl gəncliyi''"nin lideri idi.<ref name="sputnik" /> O, Nərgiz Xəlilovanı dəlicəsinə sevir və onlar vətəndaş nikahında yaşamağa qərar verirlər.<ref name="sputnik" /> Daha sonra cütlük təhsillərini davam etdirmək üçün [[Moskva]]ya köçmək qərarına gəlirlər.<ref name="sputnik" /> Moskvada Slavik valyuta tacirləri qrupuna qoşulur.<ref name="sputnik" /> Aqanarov əcnəbilərlə tanış olur, onların dillərini öyrənir, [[Rusiya rublu|rublu]] sərfəli qiymətlə valyutaya çevirir, həmçinin Bakıya dəbli və tapılmayan malları gətirərək baha qiymətə satırdı.<ref name="sputnik" /> Əvvəlcə Slavik tək işləyir, sonra fəaliyyətlərini dəstə şəklində genişləndirərək [[qızıl]] alıb onu xaricə satırdılar.<ref name="sputnik" /> Slavik Aqanarovun genişləmiş fəaliyyəti xüsusi xidmət orqanlarının diqqətini çəkir. Bundan sonra həmin orqanın işçilərindən biri Nərgiz Xəlilova haqqında əməkdaşlıq razılaşmasını kobud pozduğu barədə raport verdiyi üçün Moskvada onu yerli orqanlar saxlayırar.<ref name="sputnik" /> İstintaq mərhələsində Nərgiz Xəlilovanın Bakıda olan mənzillərində hər şeyi müsadirə edilir.<ref name="sputnik" /> Mənzildə axtarış zamanı SSRİ-də qadağan olunmuş [[Boris Pasternak]]ın "''[[Doktor Jivaqo]]''", [[Anna Axmatova]]nın "Rekviyem", [[Aleksandr Soljenitsın]]ın "İlk dairədə", [[Vladimir Nabokov]]un xaricdə nəşr olunmuş üç kitabının tapırlar.<ref name="daughter" /> Nərgiz Xəlilova Slavik Aqaranovla birlikdə valyuta alverində ittiham olunaraq səkkiz il həbs cəzasına məhkum edilmişdir.<ref name="report" /> O, il yarım [[Rusiya]]nın [[Lefortovo]] həbsxanasında, qalan beş ili isə Bakıdakı ümumi rejimli qadın koloniyasında cəza çəkmişdir. Halbuki Nərgiz Xəlilova dəstə üzvlərinin sadəcə adlarını bilirdi. Ancaq SSRİ hakimiyyəti onu şəxsi maraq naminə qrupla gizli əlaqədə günahlandırmışdır. === Ailəsi === Nərgiz Xəlilova qadın islah düşərgəsində olduğu müddətdə həbsxana kitabxanasının müdiri kimi çalışmışdır. Ona baş çəkməyə gələnlərdən kitab gətirmələrini xahiş edərək həbsxana kitabxanasının fondunu zənginləşdirmişdir. [[KQB]]-nin müstəntiqi olan İsak Qerşveld də Nərgizə tez-tez baş çəkənlər arasında idi. Onlar bir-birlərini həbsxanaya düşməzdən əvvəl tanıdıqları üçün əlaqələri davam etdirirdilər.<ref name="report" /><ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova azadlığa çıxdıqdan sonra İsak Qerşveld öz ailəsindən ayrılaraq Nərgiz Xəlilova ilə rəsmi nikah bağlayır. İsak Qerşveldin əvvəlki ailədən iki qızı var.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova İsak Qerşveld ilə 16 il birlikdə yaşayırlar.<ref name="sputnik" /> Onlar nikaha girdikdən sonra Qerşveld bir daha sistemdə işləmək hüququndan məhrum edilməklə tutduğu vəzifədən azad olunur.<ref name="sputnik" /> [[Fayl:Nərgiz Xəlilova Arbatda.jpg|thumb|Nərgiz Xəlilova [[Moskva]]nın [[Arbat (Moskva)|Arbat]] küçəsində]] Nərgiz Qerşveldlə ailə qurduqdan sonra yenidən Moskvaya köçür.<ref name="sputnik" /> Qerşveld Moskvada tipoqrafiya açır. Nərgiz Xəlilovanın keçmiş həyat yoldaşı Slavik Aqaranov həbsdən çıxdıqdan sonra Nərgizə onun yanına qayıtması üçün yalvarsa da Nərgiz bu təklifdən qəti şəkildə imtina edir.<ref name="sputnik" /> Ailəli olmasına baxmayaraq Nərgiz Xəlilova yaxın qohumu olan Müslim Maqomayev ilə hər zaman isti əlaqələri davam etdirmişdir. Nərgiz Xəlilovanın tanınmış yaxın qohumu ilə uzun illəri əhatə edən sevgi münasibətləri Moskvada da davam etmişdir. Nərgiz Xəlilovanın həmin sevgi münasibətlərindən 1982-ci ilin avqustunda dünyaya gətirdiyi Anar adlı bir oğlu var. Uşağın atası İsak Qerşveld olmadığı üçün doğulduqdan iki gün sonra indiki Şirvan şəhərində başqa ailəyə övladlığa verilir. Nərgiz Xəlilovanın oğlunun olması onun peşəkar fəaliyyəti ilə bağlı olaraq Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin nəzarəti altında uzun müddət gizli saxlanılmışdır. === Səhhətində problemlər və ölümü === 1999-cu ilin avqustunda Nərgiz Xəlilova özünü pis hiss etməyə başlayır. Halsızlıq, qabırğalarında ağrılar, tez-tez yorulma onu əldən salırdı.<ref name="sputnik" /> Bakıda həkimlər ona səhvən ağciyərlərin soyuqlaması diaqnozunu qoyurlar.<ref name="sputnik" /> Nərgizi güclü [[antibiotik]]lərlə müalicə etməyə başlasalar da onun vəziyyəti getdikcə daha da pisləşməyə başlayır. Müalicə dövründə kəskin böyrək çatışmamazlığı baş verir. <ref name="sputnik" /> Qardaşı Rüfət Xəlilov öz həyat yoldaşı ilə birlikdə Nərgizi Moskvaya apararaq Gertsen adına Onkologiya İnstitutuna yerləşdirirlər. İnstitutda Nərgiz Xəlilovaya [[leykoz]] diaqnozunu qoyurlar.<ref name="sputnik" /> Nərgiz vəfat etdikdə onu sink tabutda Bakıya gətirirlər.<ref name="sputnik" /> Onun nəşinin qarşılamaq üçün hava limanında çoxlu sayda tanış və tanış olmayan adamlar toplaşmışdı.<ref name="sputnik" /> Onlar Nərgiz xanımla vidalaşmağa gəlmişdilər. 1999-cu ildə Bakıda yerləşən rus qəbirstanlığında anasının məzarı yanında dəfn olmuşdur.<ref name="report" /> == Qalereya == <center><gallery> Nərgiz Xəlilova 01.jpg|Gənc yaşlarında Nərgiz Xəlilova </gallery></center> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikisitat}} * [https://culture.wikireading.ru/71334 Дочери Дагестана] [[Kateqoriya:Azərbaycan sənətşünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan musiqişünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanda dəb]] [[Kateqoriya:Leykozdan ölənlər]] 4lleveayix7tr91xnxy4et2j68pnvtl 8981189 8981188 2026-06-27T15:43:22Z Yousiphh 175220 8981189 wikitext text/x-wiki {{avtobioqrafiya|tarix=mart 2026}} {{tərəfli}} {{Şəxs |orijinal adı = Nərgiz Ramazan qızı Xəlilova |şəkil = Nərgiz Xəlilova.png |şəklin izahı = Nərgiz Xəlilova |milliyyəti = Azərbaycanlı |atası = [[Ramazan Xəlilov]] |anası = Elvira Xəlilova (Rabinoviç) |ixtisası = Musiqişünas |təhsili = [[Bakı Musiqi Akademiyası]] |doğum yeri=Rusiya Federasiyası, Sankt-Peterburq|elmi dərəcəsi=PhD|vəfat yeri=Rusiya Federasiyası, Moskva|vəfat tarixi=1999|doğum tarixi=1937|uşağı=Anar Əzizov}} '''Nərgiz Xəlilova Ramazan qızı''' (avqust, 1937-ci il, Leninqrad şəhəri, Rusiya SSFR) - [[Azərbaycan SSR]]-nin dəb ikonası, teatr xadimi və musiqişünas. Üzeyir Hacıbəyovun ev muzeyinin direktoru (1999) Nərgiz Xəlilova 1937-ci ildə Rusiya Federasiyası, indiki Sankt-Peterburq şəhərində jurnalist ailəsində dünyaya göz açmışdır. İkinci Dünya müharibəsi illərində şəhərin mühasirəyə alınmasından sonra Leninqrad şəhər Kommunist partiya komitəsi ərzaq çatışmazlığı ilə əlaqədar olaraq Leninqradda yaşayıb işləyən, lakin orada doğulmayan sakinlərə ərzaq verilməsinin dayandırılması haqqında qərar qəbul edir. Bu qərardan sonra Nərgiz Xəlilovanın atası Ramazan Xəlilov öz ailəsi ilə Leninqradı tərk edərək Bakıya gəlmək qərarı verir. Onlar ağır bombardman altında şəhəri tərk etməyi bacarırlar və 1942-ci ildə Bakıya yaxın qohumları olan bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun evində yerləşirlər. Müharibə bitdikdən sonra Nərgizin Bakıda qayğısız və şən uşaqlığı keçmişdir. '''<big>Həyatı</big>''' [[Fayl:Nərgiz Xəlilova 9-cu sinifdə.jpg|thumb|left|Nərgiz Xəlilova (soldan birinci) 9-cu sinifdə]] Nərgiz Xəlilova həm ata, həm ana tərəfdən əsilzadə ailənin davamçısı idi. Onun atası [[Ramazan Xəlilov]] [[Tbilisi]]də yaşayıb.<ref name="sputnik">{{Cite web |title=Bakı gözəli Nərgiz Xəlilovanın faciəvi həyat hekayəsi |url=https://sputnik.az/life/20171211/413137891/baki-gozeli-nergiz-xalilova.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801224913/https://sputnik.az/life/20171211/413137891/baki-gozeli-nergiz-xalilova.html |archive-date=2021-08-01 |access-date=11 mart 2020 |website=sputnik.az |publisher=Sputnik}}</ref> O, [[avarlar|avar]] knyazı Həmzət bəyin oğlu idi.<ref name="sputnik" /> Ramazanın atası Həmzət bəy Rusiya İmperiyası zamanında böyük dövriyyəsi olan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul idi. Onun Zakatala-Balakən bölgəsində meşə təssərrüfatında qiymətli ağac emalı məhsulları Rusiya imperiyasın müxtəlif quberniyalarında satılırdı, Bakıda ticarət obyektləri var idi. Ramazan Xəlilov [[Jurnalistika]] təhsili aldıqdan sonra 1930-cu ildə "[[Bakinski raboçi (qəzet)|Bakinskiy raboçiy]]" (Bakı fəhləsi) qəzetinin müxbiri kimi [[Leninqrad]]da akkreditə edilib və orada da Nərgizin anası Elvira Rayskaya (Rabinoviç) tanış olur.<ref name="sputnik" /> Cütlük bir müddət sonra ailə qurur və Nərgiz dünyaya göz açır. Nərgiz Xəlilovanın anası Elvira Rayskaya [[Belorusiya]]da yəhudi haham ailəsində (Rabinoviç — [[Медалье, Шмер-Лейб Янкелевич|Şmer]] [[Медалье, Шмер-Лейб Янкелевич|Medalye]] nəsli) anadan olub.<ref name="sputnik" /> Elvira xanım Ramazan Xəlilovla tanış olduğu zaman o da Leninqradda jurnalist kimi fəaliyyət göstərirdi. Elvira Xəlilova 1956-cı ildə Bakıda rəhmətə getmişdir.<ref name="sputnik" /> Elvira xanım [[ürək|ürək-damar]] xəstəliyindən əziyyət çəkirdi.<ref name="sputnik" /> Həyat yoldaşı vəfat etdikdən sonra Ramazan Xəlilov dərin [[depressiya]]ya düşür. Lakin bir müddət sonra yenidən ailə qurmaq qərarına gəlir. Nərgizin ata nənəsi Hüsniyyə xanım Rusiya İmperiyasında tanınmış tatar zadəgan nəsli olan [[Terequlovlar|Terequlovların]] qızı, bəstəkar Əbdülmüslim Maqomayevin həyat yoldaşı Badigülcamal Terequlovanın bacısı idi. Əsilzadə köklərinə görə Nərgiz özünü uşaqlıqda şahzadə adlandırırdı və eqoist xarakterli qız idi. '''<big>Təhsili və elmi irsi</big>''' Üzeyir Hacıbəyov və onun həyat yoldaşı [[Məleykə Hacıbəyli Terequlova]] Nərgiz Xəlilovanın ilk musiqi müəllimləri olublar.<ref name="secret">{{Cite web |title=БАКИНСКАЯ ЛЕГЕНДА - КРАСАВИЦА НАРГИЗ |url=http://samlib.ru/a/ajnur_m/nargizdoc.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018175730/http://samlib.ru/a/ajnur_m/nargizdoc.shtml |archive-date=2018-10-18 |access-date=11 mart 2020 |website=samlib.ru |publisher=samlib.ru}}</ref> Üzeyir Hacıbəyovu dəfn edəndə, orta məktəb şagirdi olan Nərgiz Xəlilova onun məzarı başında fəxri qarovul dəstəsində dayanmışdı.<ref name="secret" /> Bu "[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]" filmində yer alıb.<ref name="secret" /> Nərgiz Xəlilova Bakı şəhər 23 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına musiqi nəzəriyyəsi ixtisası üzrə qəbul olmuşdur. Ali təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasi, Memarlıq və İncəsənət İnstitutuna təyinat alaraq 7 il orada çalışır. Sonrakı illərdə Moskvada aspiranturaya daxil olaraq PhD elmi dərəcə əldə etmişdir. Nərgiz Xəlilova Azərbaycanın mədəniyyət xadimilərinə həsr edilmiş 150-yə yaxın məqalənin və Ümumittifaq Teatr və Musiqi Ensiklopediyasının müəlliflərindən biridir.<ref name="secret" /> O, estetik təbliğatla məşğul olur, tez-tez mətbuatda çıxışlar edir, "Bilik" cəmiyyətində tez-tez incəsənət mövzusunda mühazirələr oxuyurdu. === Mədəniyyətə marağı === Nərgiz Xəlilova fəal işgüzar həyat yaşayırdı.<ref name="sputnik" /> O, dünyəvi bir qadın olaraq [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]]ndə çalışmış, çoxsaylı xeyriyyə işləri görmüşdür. Üzeyir Hacıbəyov fondunu zənginləşdirmiş, gənc musiqiçilərə və digər mədəniyyət xadimlərinə sərmayə qoymuşdu.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova tez-tez baş rolları [[Lyudmila Duxovnaya]] və [[Hacı Murad Yagizarov]]un oynadığı [[Rus Dram Teatrı]]nı ziyarət edir, təkcə Bakıda deyil, Moskvada müxtəlif sərgilərə və tədbirlərə qatılırdı.<ref name="sputnik" /> Ömrünün son illərində Dağıstan mədəniyyət xadimləri ilə Azərbaycan mədəniyyət ictimaiyyəti arasında bağlar qurmağa çalışaraq Qafqaz dəyərlərinin harmoniyasını akademik səviyyədə göstərməyə cəhdlər edirdi. 1999-cu ilin yanvarında Nərgiz Xəlilovanın atası Ramazan Xəlilov vəfat etdikdən sonra [[Üzeyir Hacıbəylinin ev-muzeyi (Bakı)|Üzeyir Hacıbəylinin ev-muzeyi]] direktoru təyin olunur. Onun ölümündən sonra Üzeyir Hacıbəyov irsinin tanıdılmasını Nərgiz xanım öz üzərinə götürür, muzeyin tərtibatını yeniləyir və zənginləşdirir. O, muzeyin yenidən qurulmasını planlaşdırırdı.<ref name="report">{{Cite book |last=Дегтярь |first=Михаил |title=Репортер |accessdate=27 aprel 2016}}</ref> Müstəqillik illərində şən və hazırcavablar klubun davamçıları "Bakılı oğlanlar" komandasının təşkili işləri ilə də məşğul olmuşdur. === Azərbaycanın Dəb İkonası === [[Fayl:Nərgiz Xəlilova 02.jpg|thumb|Gənc yaşlarında Nərgiz Xəlilova]] Nərgiz Xəlilova qeyri-adi təbii gözəlliyə malik azsaylı Azərbaycan qızlarından biri idi. Onun xarici görünüşü, intelektual səviyyəsi, dil bilikləri, beynəlmiləl dünya görüşü 60-cı illərin Bakısında insanlar arasında əlçatmaz, arzu edilən qadın obrazı yaratmışdı. Bu səbəbdən onu Parisdə keçirilən gözəllik müsahibəsinə göndərirlər. Həmin müsabiqədə yer tutduqdan sonra Nərgiz Xəlilovanın məşhurluğu daha da artır və o Azərbaycanın dəb ikonası adlandırılmağa başlayır. Bundan sonra o zaman Bakı şəhərinin baş memarı olmuş Əliş Ləmbəranskiy 1961-ci ildə onun şərəfinə indiki Fəvvarələr meydanında "NƏRGİZ" kafesini açır. Həmin dövrdə Parisdə bir restoran və Nyu-Yorkda iki mağaza "NƏRGİZ" adı ilə adlandırılmışdır.<ref name="daughter">{{cite web |title=Дочери Дагестана |url=https://culture.wikireading.ru/71334 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806012850/https://culture.wikireading.ru/71334 |archive-date=2023-08-06 |accessdate=11 mart 2020 |website=culture.wikireading.ru |publisher=culture.wikireading.ru}}</ref> Nərgiz Xəlilova təkcə gözəlliyi ilə deyil, həm də stili ilə diqqəti cəlb edirdi.<ref name="sputnik" /> SSRİ xalq artisti, estrada müğınnisi Müslüm Maqomayev ona xaricdən dəbə uyğun geyimlər gətirirdi.<ref name="sputnik" /> Bakıda şalvarlı kostyumu ilk dəfə Nərgiz geyinmişdir. Nərgiz Xəlilova 1960-cı illərdə ev iti ilə Bakı küçələrində gəzintiyə çıxaraq modern həyat tərzi yaratmış ilk azərbaycanlı qız hesab olunur. Nərgiz ilə Müslim bir yerdə böyüdükləri üçün onların bir-birləri ilə çox yaxın münasibətləri var idi. Yüzlərlə ailə Nərgizdən ilhamlanaraq öz qızlarına Nərgiz adını veriblər. === Teatr, Kino və Ədəbiyyatda === Dağıstanlı tanınmış şair [[Rəsul Həmzətov]] Nərgiz Xəlilovaya şer həsr etmişdi, [[Otar Taktaşişvili]] ona roman, [[Arkadi Arkanov]] isə hekayə yazmışdı.<ref name="sputnik" /> 2008-ci ildə nəşr olunan [[Eduard Bağırov]]un '''"''Sevgililər''"''' romanında, 2019-cu ildə Regina Krasivskayanın '''"''Bakı şəhərinin əfsanəsi — Nərgiz''"''' kitabında Nərgiz Xəlilovanın həyatına da toxunulur.<ref name="sputnik" /><ref>{{cite web |title=Эдуард Багиров. Любовники |url=http://azeribooks.narod.ru/proza/eduard_bagirov/lyubovniki.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025105423/http://azeribooks.narod.ru/proza/eduard_bagirov/lyubovniki.htm |archive-date=2020-10-25 |accessdate=27 aprel 2016 |website=azeribooks.narod.ru |publisher=azeribooks.narod.ru}}</ref> Onun həyatından bəzi faktlar, o cümlədən insanların ikili həyat yaşaması Moskva teatrının '''''"Yarasa"''''' ('''''{{lang-ru|Летучая мышь}}''''') tamaşasının əsasını təşkil etmişdi.<ref name="sputnik" /> 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin şəxsi təşəbbüsü və məlumatları əsasında Nərgiz Xəlilova, həyat yoldaşı İsak Qerşveld və onun övladlığa verdiyi oğlu Anar Əzizovun 3 yaşında yaşadığı real həyat hekayəsinə uyğun C.Lopesin baş rolda oynadığı '''''"The Mother"''''' filminin ssenarisi hazırlanaraq çəkilmişdir. 1999-cu ildə Azərbaycan televizayasıda çəkilmiş '''''"Məhv olmuş gündəliklər"''''' televiziya tamaşası isə Nərgiz Xəlilovanın öz təşəbbüsü ilə özü, övladlığa verdiyi oğlu və oğlunun atası arasında olan münasibətlərinə bədii çalarlar verilməklə hazırlanmışdır.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova Sovetlər Birliyi dönəmində [[Paris]]də, [[Nyu-York]]da, sonra isə vətəndaşlığını aldığı [[İsrail]]də olmuşdur.<ref name="sputnik" /><ref>{{cite web |title=ƏSRIN YAŞIDI, ƏSRI YASADI |url=http://www.musigi-dunya.az/new/added.asp?action=print&txt=158 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124140624/http://musigi-dunya.az/new/added.asp?action=print&txt=158 |archive-date=2013-01-24 |accessdate=11 mart 2020 |website=www.musigi-dunya.az |publisher=www.musigi-dunya.az}}</ref> === Şəxsi həyatı === Nərgiz Xəlilova beynəlmiləl düşüncəli, müasir qadın kimi şəxsi həyatında da azadlığa üstünlük verirdi. Gənc yaşlarında Nərgiz Xəlilova mühəndis Məlik Axundovla tanış olur.<ref name="sputnik" /> Məlik Axundovun anası tibb elmləri doktoru, atası isə səhiyyə naziri və Azərbaycan Kommunist partiyasının birinci katibi olmuş Vəli Axundov idi.<ref name="sputnik" /> O Nərgizin arxasınca düşüb evlərinə qədər gəlirdi. Nərgiz Xəlilova bu barədə atası Ramazan Xəlilova məlumat verir. Ramazan Xəlilov Məlik və onun ailəsi ilə tanış olduqdan sonra ailələrin razılığı ilə cütlük ailə qurmağa qərar verirlər.<ref name="sputnik" /> 1959-cu ildə Nərgiz Xəlilova [[Bakı Musiqi Akademiyası|Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası]]nın nəzəriyyə bölməsini bitirdikdən sonra toy baş tutur, özünün yeni həyat yoldaşı titulunu daşımalı olur.<ref name="sputnik" /> Bir neçə il sonra Nərgiz və Məlik ayrılmaq qərarına gəlirlər. Bunun bir neçə səbəbi vardı: xarakterlərin uyuşmazlığı, ortaq maraqların olmaması və həyat yoldaşının əsassız qısqanclıqları.<ref name="sputnik" /> Boşanandan sonra Nərgiz ata evinə qayıdır.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilovanın gözəlliyi, ictimai aktivliyi və sosiallaşma dərəcəsi yüksək olduğu üçün SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsində gənc yaşlarından ona nəzarət etməyə başlayırlar. Bir müddət sonra DTK ilə əməkdaşlığa cəlb edilmişdir. Boşandıqdan bir müddət sonra Nərgiz Xəlilova qardaşı Rüfət Xəlilovun dostu Slavik Aqaranovla tanış olur.<ref name="sputnik" /> Slavik varlı [[tat]] yəhudilərindən birinin oğlu və şəhərin "''qızıl gəncliyi''"nin lideri idi.<ref name="sputnik" /> O, Nərgiz Xəlilovanı dəlicəsinə sevir və onlar vətəndaş nikahında yaşamağa qərar verirlər.<ref name="sputnik" /> Daha sonra cütlük təhsillərini davam etdirmək üçün [[Moskva]]ya köçmək qərarına gəlirlər.<ref name="sputnik" /> Moskvada Slavik valyuta tacirləri qrupuna qoşulur.<ref name="sputnik" /> Aqanarov əcnəbilərlə tanış olur, onların dillərini öyrənir, [[Rusiya rublu|rublu]] sərfəli qiymətlə valyutaya çevirir, həmçinin Bakıya dəbli və tapılmayan malları gətirərək baha qiymətə satırdı.<ref name="sputnik" /> Əvvəlcə Slavik tək işləyir, sonra fəaliyyətlərini dəstə şəklində genişləndirərək [[qızıl]] alıb onu xaricə satırdılar.<ref name="sputnik" /> Slavik Aqanarovun genişləmiş fəaliyyəti xüsusi xidmət orqanlarının diqqətini çəkir. Bundan sonra həmin orqanın işçilərindən biri Nərgiz Xəlilova haqqında əməkdaşlıq razılaşmasını kobud pozduğu barədə raport verdiyi üçün Moskvada onu yerli orqanlar saxlayırar.<ref name="sputnik" /> İstintaq mərhələsində Nərgiz Xəlilovanın Bakıda olan mənzillərində hər şeyi müsadirə edilir.<ref name="sputnik" /> Mənzildə axtarış zamanı SSRİ-də qadağan olunmuş [[Boris Pasternak]]ın "''[[Doktor Jivaqo]]''", [[Anna Axmatova]]nın "Rekviyem", [[Aleksandr Soljenitsın]]ın "İlk dairədə", [[Vladimir Nabokov]]un xaricdə nəşr olunmuş üç kitabının tapırlar.<ref name="daughter" /> Nərgiz Xəlilova Slavik Aqaranovla birlikdə valyuta alverində ittiham olunaraq səkkiz il həbs cəzasına məhkum edilmişdir.<ref name="report" /> O, il yarım [[Rusiya]]nın [[Lefortovo]] həbsxanasında, qalan beş ili isə Bakıdakı ümumi rejimli qadın koloniyasında cəza çəkmişdir. Halbuki Nərgiz Xəlilova dəstə üzvlərinin sadəcə adlarını bilirdi. Ancaq SSRİ hakimiyyəti onu şəxsi maraq naminə qrupla gizli əlaqədə günahlandırmışdır. === Ailəsi === Nərgiz Xəlilova qadın islah düşərgəsində olduğu müddətdə həbsxana kitabxanasının müdiri kimi çalışmışdır. Ona baş çəkməyə gələnlərdən kitab gətirmələrini xahiş edərək həbsxana kitabxanasının fondunu zənginləşdirmişdir. [[KQB]]-nin müstəntiqi olan İsak Qerşveld də Nərgizə tez-tez baş çəkənlər arasında idi. Onlar bir-birlərini həbsxanaya düşməzdən əvvəl tanıdıqları üçün əlaqələri davam etdirirdilər.<ref name="report" /><ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova azadlığa çıxdıqdan sonra İsak Qerşveld öz ailəsindən ayrılaraq Nərgiz Xəlilova ilə rəsmi nikah bağlayır. İsak Qerşveldin əvvəlki ailədən iki qızı var.<ref name="sputnik" /> Nərgiz Xəlilova İsak Qerşveld ilə 16 il birlikdə yaşayırlar.<ref name="sputnik" /> Onlar nikaha girdikdən sonra Qerşveld bir daha sistemdə işləmək hüququndan məhrum edilməklə tutduğu vəzifədən azad olunur.<ref name="sputnik" /> [[Fayl:Nərgiz Xəlilova Arbatda.jpg|thumb|Nərgiz Xəlilova [[Moskva]]nın [[Arbat (Moskva)|Arbat]] küçəsində]] Nərgiz Qerşveldlə ailə qurduqdan sonra yenidən Moskvaya köçür.<ref name="sputnik" /> Qerşveld Moskvada tipoqrafiya açır. Nərgiz Xəlilovanın keçmiş həyat yoldaşı Slavik Aqaranov həbsdən çıxdıqdan sonra Nərgizə onun yanına qayıtması üçün yalvarsa da Nərgiz bu təklifdən qəti şəkildə imtina edir.<ref name="sputnik" /> Ailəli olmasına baxmayaraq Nərgiz Xəlilova yaxın qohumu olan Müslim Maqomayev ilə hər zaman isti əlaqələri davam etdirmişdir. Nərgiz Xəlilovanın tanınmış yaxın qohumu ilə uzun illəri əhatə edən sevgi münasibətləri Moskvada da davam etmişdir. Nərgiz Xəlilovanın həmin sevgi münasibətlərindən 1982-ci ilin avqustunda dünyaya gətirdiyi Anar adlı bir oğlu var. Uşağın atası İsak Qerşveld olmadığı üçün doğulduqdan iki gün sonra indiki Şirvan şəhərində başqa ailəyə övladlığa verilir. Nərgiz Xəlilovanın oğlunun olması onun peşəkar fəaliyyəti ilə bağlı olaraq Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin nəzarəti altında uzun müddət gizli saxlanılmışdır. === Səhhətində problemlər və ölümü === 1999-cu ilin avqustunda Nərgiz Xəlilova özünü pis hiss etməyə başlayır. Halsızlıq, qabırğalarında ağrılar, tez-tez yorulma onu əldən salırdı.<ref name="sputnik" /> Bakıda həkimlər ona səhvən ağciyərlərin soyuqlaması diaqnozunu qoyurlar.<ref name="sputnik" /> Nərgizi güclü [[antibiotik]]lərlə müalicə etməyə başlasalar da onun vəziyyəti getdikcə daha da pisləşməyə başlayır. Müalicə dövründə kəskin böyrək çatışmamazlığı baş verir. <ref name="sputnik" /> Qardaşı Rüfət Xəlilov öz həyat yoldaşı ilə birlikdə Nərgizi Moskvaya apararaq Gertsen adına Onkologiya İnstitutuna yerləşdirirlər. İnstitutda Nərgiz Xəlilovaya [[leykoz]] diaqnozunu qoyurlar.<ref name="sputnik" /> Nərgiz vəfat etdikdə onu sink tabutda Bakıya gətirirlər.<ref name="sputnik" /> Onun nəşinin qarşılamaq üçün hava limanında çoxlu sayda tanış və tanış olmayan adamlar toplaşmışdı.<ref name="sputnik" /> Onlar Nərgiz xanımla vidalaşmağa gəlmişdilər. 1999-cu ildə Bakıda yerləşən rus qəbirstanlığında anasının məzarı yanında dəfn olmuşdur.<ref name="report" /> == Qalereya == <center><gallery> Nərgiz Xəlilova 01.jpg|Gənc yaşlarında Nərgiz Xəlilova </gallery></center> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikisitat}} * [https://culture.wikireading.ru/71334 Дочери Дагестана] [[Kateqoriya:Azərbaycan muzeylərinin direktorları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan sənətşünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan musiqişünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanda dəb]] [[Kateqoriya:Leykozdan ölənlər]] j7eq7yb4au1bh808evrjnicmg88aqql Canni İnfantino 0 451272 8981211 8684345 2026-06-27T17:00:11Z Rusi57 326523 "[[:en:Special:Redirect/revision/1361169856|Gianni Infantino]]" səhifəsinin "Personal life" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981211 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs |adı = Canni İnfantino |orijinal adı = Giovanni Vincenzo Infantino |digər adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = İsveçrəli və İtalyan |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = FİFA-nın prezidenti |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = + |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Covani Infantino''' ({{DVTY}}) — [[FİFA]]-nın IX prezidenti. == Həyatı == Covani Infantino 23 mart 1970-ci ildə İsveçrədə anadan olub. Hal-hazırda [[FIFA]] -nın prezidentidir. 2000-cı ildə UEFA ilə işləməyə başlayıb və UEFA-nın Hüquqi İşlər Direktoru olub. Yanvarın 2004-də Klubu Lisenziyalaşdırma Şöbəsinə təyin olunub. 26 fevral 2016-cı ildə o, 3 il müddətinə FİFA Prezidenti seçilib. İtalyan mənşəlidir. O, İtalyan, Fransız və Alman dillərində sərbəst danışa bilir. Universitetdə hüquq təhsili alıb və həmçinin İngilis, İspan və Ərəb Dillərində bilir. == Şəxsi həyatı == İnfantino Livanlı Leena Əl Aşqarla evlidir; cütlüyün dörd uşağı var. <ref name="fifapresprofile">{{Cite web |title=The President – Gianni Infantino |url=https://www.fifa.com/who-we-are/fifa-president/gianni-infantino/ |access-date=22 December 2020 |website=FIFA}}</ref> 2021-ci ilin oktyabr ayından bəri o, Qətərin [[Doha]] şəhərində də vaxt keçirir, o iki uşağının məktəbdə oxuduğu yerdə kirayə evdə yaşayır. <ref name=":6">{{Cite web |date=17 January 2022 |title=FIFA President Gianni Infantino moves to Qatar |url=https://www.swissinfo.ch/eng/society/fifa-president-gianni-infantino-has-moved-to-qatar/47267300 |access-date=27 March 2023 |website=[[Swissinfo]] |language=en}}</ref> Keçmiş FİFA prezidenti Sepp Blatter də daxil olmaqla, bəziləri İnfantinonun FİFA-nın qərargahını Sürixdən başqa yerə köçürmək niyyəti barədə fərziyyələr irəli sürüblər. <ref name=":6" /> İnfantino rəsmi iqamətgahının Sürix Kantonunda qaldığını təsdiqləyib və izah edib ki, Qətərdə Dünya Kubokunun təşkili onun orada olmasını zəruri edib. <ref>{{Cite web |date=28 November 2022 |title=Infantino ist nach Zug gezogen – und spart damit ordentlich Steuern |url=https://www.stern.de/sport/fussball/infantino-ist-nach-zug-gezogen---und-spart-damit-ordentlich-steuern-32953464.html |access-date=27 March 2023 |website=stern.de |language=de}}</ref> O, rəsmi iqamətgahını yerdəyişmə edərək 2022-ci ilin iyun ayında İsveçrənin Zuq şəhərinə köçürüb. <ref>{{Cite web |date=28 November 2022 |title=Infantino ist nach Zug gezogen – und spart damit ordentlich Steuern |url=https://www.stern.de/sport/fussball/infantino-ist-nach-zug-gezogen---und-spart-damit-ordentlich-steuern-32953464.html |access-date=27 March 2023 |website=[[Stern (magazine)|Stern]] |language=de}}</ref> 25 noyabr 2025-ci ildə İnfantino [[Livan Prezidenti|Livan prezidenti]] [[Cozef Aun]] və Livan Futbol Assosiasiyasının prezidenti Haçem Haydar ilə görüşdən sonra Livan vətəndaşlığını almaq prosesini başlatdı. <ref>{{Cite web |date=25 November 2025 |title=Aoun grants FIFA President Gianni Infantino Lebanese citizenship |url=https://today.lorientlejour.com/article/1486100/aoun-grants-fifa-president-gianni-infantino-lebanese-citizenship.html |access-date=25 November 2025 |website=[[L'Orient Today]]}}</ref> O, 16 fevral 2026-cı ildə Livan vətəndaşı oldu. <ref>{{Cite news |title=رسميًا... إنفانتينو ينال الجنسية اللبنانية |language=ar |work=The LFA |url=https://the-lfa.com.lb/news/Infantino_Leb.php |url-status=live |access-date=2026-06-13 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260411111853/https://the-lfa.com.lb/news/Infantino_Leb.php |archive-date=2026-04-11}}</ref> Livan vətəndaşlığının verilməsi ictimai müzakirələrə səbəb oldu. Livan qanunlarına görə, qadınlara milliyətlərini xarici ərlərinə və uşaqlarına ötürmək ümumiyyətlə qadağandır və bu da İnfantinonun işini Livan prezidenti üçün müstəsna bir istisna halına gətirir. <ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=FIFA President Infantino celebrates in Beirut after receiving a Lebanese passport |url=https://apnews.com/article/lebanon-citizenship-fifa-president-infantino-beirut-passport-2057186e8f75e2c03b437dd82ae287e1 |access-date=2026-06-15 |website=AP News |language=en}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Prezidentləri}} {{FİFA}} [[Kateqoriya:FİFA prezidentləri]] [[Kateqoriya:İtaliya iş adamları]] [[Kateqoriya:XX əsr hüquqşünasları]] [[Kateqoriya:XXI əsr hüquqşünasları]] noerq4jpjzc46w4f08w6m743c9ro9qw Aydın Məmmədov (tarixçi) 0 451571 8981160 8941491 2026-06-27T14:30:48Z ~2026-37176-63 348879 8981160 wikitext text/x-wiki {{eyni ad-soyadlı|Aydın Məmmədov}} {{Alim |orijinal adı = Aydın Balamirzə oğlu Məmmədov |şəkil = Aydın Məmmədov (tarixçi).jpg |milliyyəti = [[azərbaycanlı]] |elmi dərəcəsi = [[Fəlsəfə doktoru|tarix üzrə fəlsəfə doktoru]] |iş yeri = [[BDU|BDU Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika kafedrası]]<ref name=":1">{{Cite web | title = BDU Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika kafedrası | url = http://history.bsu.edu.az/az/content/azrbaycan_tarxnn_mnbnaslii_tarxnasli_v_metodkasi_17 | access-date = 2019-05-24 | archive-date = 2022-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220308162110/http://history.bsu.edu.az/az/content/azrbaycan_tarxnn_mnbnaslii_tarxnasli_v_metodkasi_17 | url-status = live }}</ref> |alma-mater = [[Bakı Dövlət Universiteti]] |doğum tarixi=21.11.1967}} '''Aydın Balamirzə oğlu Məmmədov''' ({{DVTY}}) — Azərbaycan tarixçisi, [[Demoqrafiya|demoqraf]] alim, [[Fəlsəfə doktoru|tarix üzrə fəlsəfə doktoru]],<ref>{{Cite web | title = http://history.bsu.edu.az Məmmədov Aydın Balamirzə oğlu | url = http://history.bsu.edu.az/az/content/mmmdov_aydn_balamirz_olu | access-date = 2016-10-12 | archive-date = 2019-08-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190821092034/http://history.bsu.edu.az/az/content/mmmdov_aydn_balamirz_olu | url-status = live }}</ref> [[Bakı Dövlət Universiteti|BDU]]-nun [[Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsi|Tarix fakültəsinin]] "Mənbəşünaslıq, Tarixşünaslıq və metodika" kafedrasının<ref>{{Cite web | title = MƏNBƏŞÜNASLIQ, TARİXŞÜNASLIQ VƏ METODİKA | url = http://history.bsu.edu.az/az/content/azrbaycan_tarxnn_mnbnaslii_tarxnasli_v_metodkasi_17 | access-date = 2019-05-24 | archive-date = 2022-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220308162110/http://history.bsu.edu.az/az/content/azrbaycan_tarxnn_mnbnaslii_tarxnasli_v_metodkasi_17 | url-status = live }}</ref> [[dosent]]i<ref>{{Cite web | title = Dosent attestatı alanların siyahısı 30.07.2019 | url = http://www.aak.gov.az/attestat_alanlar/dos_30_07_2019_09.pdf | access-date = 2019-12-06 | archive-date = 2019-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191127004022/http://www.aak.gov.az/attestat_alanlar/dos_30_07_2019_09.pdf | url-status = dead }}</ref> == Həyatı == Aydın Məmmədov 1967-ci ildə [[Sumqayıt]] şəhərində anadan olub. 1975–1983-cü illərdə Sumqayıt şəhəri 10 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil almış, buranı əla qiymətlərlə bitirmişdir. 1983-cü ildə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kolleci|M.Ə. Sabir adına Bakı Pedoqoji Məktəbi]]nə daxil olmuş, 1987-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1987–1989-cu illərdə orduda xidmət etmişdir. 1989–1994-cü illərdə [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin, tarix fakültəsində təhsil almışdır və oranı fərqləmə diplomu ilə bitirmişdir. Aydın Məmmədov Universitetdə əla qiymətlərlə oxuduğuna görə [[Karl Marks]] (sonradan [[Abbasqulu ağa Bakıxanov|A.Bakıxanov]]) adına təqaüdə layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite web | title = Məmmədov Aydın Balamirzə oğlu | url = http://history.bsu.edu.az/az/content/mmmdov_aydn_balamirz_olu | access-date = 2016-10-12 | archive-date = 2019-08-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190821092034/http://history.bsu.edu.az/az/content/mmmdov_aydn_balamirz_olu | url-status = live }}</ref> == Elmi fəaliyyəti == 1994–1997-ci illərində [[Sumqayıt Dövlət Universiteti]]ndə və müxtəlif hazırlıq kurslarında əmək fəaliyyəti ilə məşğul olub. 2001-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində müəllim, baş müəllim, daha sonra dosent kimi çalışır. 2006–2011-ci illərdə [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin Tarix fakültəsinin Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika kafedrasında dissertantura təhsili almışdır. 2013-cü ildə 5509.01 – "Tarixşünaslıq, mənbəşünaslıq və tarixi tədqiqat metodları" ixtisası üzrə "[[Almaniya]]nın XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində [[Türkiyə]] siyasəti və onun tarixşünaslığı"<ref>{{Cite web |url=https://aak.gov.az/upload/dissertasion/tar/tar_n_mab_19_10_13.pdf |title=Almaniyanın XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində Türkiyə siyasəti və onun tarixşünaslığı |access-date=2024-01-17 |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424011136/https://aak.gov.az/upload/dissertasion/tar/tar_n_mab_19_10_13.pdf |url-status=live }}</ref> mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək tarix üzrə [[fəlsəfə doktoru]] elmi dərəcəsini almışdır. 2019-cu ildə Aydın Məmmədovun müəllifi olduğu Azərbaycan dilində olan ilk "Tarixi demoqrafiya" dərsliyi nəşr olunmuşdur.<ref>[https://drive.google.com/file/d/1GzM6cIWMzb41StXZevFkKIGnTK5zKfC9/view]{{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210626083104/https://drive.google.com/file/d/1GzM6cIWMzb41StXZevFkKIGnTK5zKfC9/view|date=2021-06-26}}<span> </span>Tarixi demoqrafiya. Dərslik. Bakı, 2019 [PDF]</ref> Elə həmin ildə, A.Məmmədov Azərbaycan Respublikasının Təhsil nazirinin əmri ilə [["Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919-2019)" yubiley medalı]] ilə təltif olunmuşdur. 2020-2025-ci illərdə BDU-nun Tarix fakültəsində 5509.01 – “Tarixşünaslıq, mənbəşünaslıq və tarixi tədqiqat üsulları” ixtisası üzrə [[elmlər doktoru]] proqramı üzrə doktorantura pilləsində təhsil almışdır. “XX əsrin II yarısı – XXI əsrin əvvəllərində Azərbaycan və Rusiya tarixşünaslığında tarixi demoqrafiyanın aktual məsələləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyası üzərində tədqiqat aparır.<ref>{{Cite web | url = http://history.mamedov.co/menbesunasliq-tarixsunasliq-ve-me-todika-kafedrasinin-emekdaslari/memmedov-aydin-balamirze-oglu | title = MƏMMƏDOV AYDIN BALAMİRZƏ OĞLU | access-date = 2022-04-27 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165336/http://history.mamedov.co/menbesunasliq-tarixsunasliq-ve-me-todika-kafedrasinin-emekdaslari/memmedov-aydin-balamirze-oglu | url-status = live }}</ref> 2025-ci ilin aprelin 9-11-da Türkiyənin [[İzmir]] və [[Əskişəhər|Eskişehir]] şəhərlərində keçirilmiş panel konfranslarda məruzələr edərək XX əsrdə azərbaycanlılara qarşı törədilmiş soyqırımların tarixi sənədlər və arxiv materialları əsasında təhlilini aparmışdır.<ref>{{Cite web |url=http://bsu.edu.az/az/news/eskiehird_bdunun_hmtkilatl_il_azrbaycanllara_qar_trdilmi_soyqrmlara_hsr_olunmu_konfrans_keirilib |title=Eskişehirdə BDU-nun həmtəşkilatçılığı ilə azərbaycanlılara qarşı törədilmiş soyqırımlara həsr olunmuş konfrans keçirilib |access-date=2025-05-22 |archive-date=2025-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411125001/http://bsu.edu.az/az/news/eskiehird_bdunun_hmtkilatl_il_azrbaycanllara_qar_trdilmi_soyqrmlara_hsr_olunmu_konfrans_keirilib |url-status=live }}</ref><ref>[https://history.bdu.info.az/xeberler/bdu-nun-dosenti-aydin-memmedov-turkiyede-kecirilen-panel-konfranslarda-istirak-etmisdir BDU-nun dosenti Aydın Məmmədov Türkiyədə keçirilən panel konfranslarda iştirak etmişdir.]</ref> Bakı Dövlət Universitetində müntəzəm olaraq müxtəlif mövzularda, o cümlədən "Tarix elmində riyazi metodlardan istifadənin elmi xüsusiyyətləri və əhəmiyyəti" mövzusunda elmi seminarlar aparır.<ref>[http://bsu.edu.az/en/news/bsu_hosts_seminar_on_the_role_of_mathematical_methods_in_historical_science BSU Hosts Seminar on the Role of Mathematical Methods in Historical Science]</ref><ref>[https://history.bdu.info.az/xeberler/tarix-fakultesinde-elm-gunune-hesr-olunmus-elmi-seminar-kecirilmisdir Tarix fakültəsində "Elm günü"nə həsr olunmuş elmi seminar keçirilmişdir.]</ref> 100-ə yaxın elmi məqalənin, 4 dərslik və dərs vəsaitinin müəllifidir.<ref>[https://history.bdu.info.az/emekdaslar-menbesunasliq-tarixsunasliq-ve-metodika-kafedrasi/memmedov-aydin-balamirze-oglu AYDIN BALAMİRZƏ OĞLU MƏMMƏDOV - history.bdu.info.az]</ref> === Tədris etdiyi fənlər === Aydın Məmmədov bir neçə fənn üzrə [[Azərbaycan dili|Azərbaycan]], [[Rus dili|rus]] və [[ingilis dili|ingilis]] dilində tədris aparır. Bakalavr üzrə: * [[Tarixşünaslıq]]; * [[Tarixi demoqrafiya]]; * [[Mənbəşünaslıq]] * Tarixi tədqiqat metodları; * Tarixin tədrisi metodikası; * Tarixi tədqiqatlarda riyazi metodlar. Magistratura üzrə: *A.Bakıxanov Azərbaycan tarixşünaslığının banisi kimi *Mirzə Kazımbəyin tarixi görüşləri *Azərbaycanın ictimai-siyasi fikir tarixində milli dövlətçilik məfkurəsi *XIX əsrdə Azərbaycanda tarixi fikrin inkişafı *Azərbaycan tarixinin öyrənilməsində mənbələrin rolu *Tarix elminin tarixi və metodologiyası *Tarixin tədrisi üsulları və onun istiqamətləri *Tədqiqat analitikası *Azərbaycanda təhsil islahatı və Boloniya sistemi.<ref>{{Cite web | url = http://history.mamedov.co/menbesunasliq-tarixsunasliq-ve-me-todika-kafedrasinin-emekdaslari/memmedov-aydin-balamirze-oglu | title = MƏMMƏDOV AYDIN BALAMİRZƏ OĞLU | access-date = 2022-04-27 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165336/http://history.mamedov.co/menbesunasliq-tarixsunasliq-ve-me-todika-kafedrasinin-emekdaslari/memmedov-aydin-balamirze-oglu | url-status = live }}</ref> === Tədqiqat sahəsi === * Azərbaycan və Rusiya tarixşünaslığında tarixi demoqrafiyanın aktual məsələləri. == Seçilmiş əsərləri == [[Fayl:Aydın Məmmədov. Tarixi demoqrafiya. Dərslik.jpg|thumb|250px|Aydın Məmmədovun "[[Tarixi demoqrafiya]]" dərsliyi. Bakı, 2019]] === Elmi məqalələr === ==== Azərbaycan dilində ==== * Almaniyanın Osmanlı imperiyasına müdaxiləsinin iqtisadi-siyasi kökləri alman-rus tarixşünaslığı kontekstində // [[Tarix və onun problemləri (jurnal)|Tarix və onun problemləri]], № 3, 2006, s. 348-354. * XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyəyə müdaxiləsi və alman-ingilis ziddiyyətləri rus-alman tarixşünaslığında // ADPU "Xəbərlər" Humanitar elmlər seriyası № 1, 2004, s.495-503. * XIX əsrin sonu–XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyədə möhkəmlənmək cəhdləri və rus-alman ziddiyyətləri rus-alman tarixşünaslığında. "Tarix və onun problemləri", № 1, 2007, s. 353-359. * Alman kapitalının Anadolu və Şərq dəmir yollarının-Bağdad dəmir yolunun çəkilişində iştirakı alman və rus tarixşünaslığında. "Tarix və onun problemləri", № 3, 2007, s. 400-412. * XIX əsrin sonu–XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyə ilə apardığı ticarət siyasəti alman və rus tarixşünaslığında. "Tarix və onun problemləri" jurnalı. B., № 1- 2. 2008 s. 396-410. * XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyəyə maliyyə yatrımları alman və rus tarixşünaslığında // Tarix və onun problemləri, № 1–2, 2009, s.450-464.<ref>{{Cite web | title = XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyəyə maliyyə yatrımları alman və rus tarixşünaslığında | url = http://static.bsu.az/w8/Tarix%20ve%20onun%20problem/2009%201-2/450-463.pdf | access-date = 2019-10-05 | archive-date = 2022-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220705054321/http://static.bsu.az/w8/Tarix%20ve%20onun%20problem/2009%201-2/450-463.pdf | url-status = live }}</ref> * XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyəyə dair bank-kredit siyasəti alman və rus tarixşünaslığında // Tarix və Onun problemləri Bakı, 2013 № 2 s.346–351.<ref>{{Cite web | url = http://static.bsu.az/w8/Tarix%20ve%20onun%20problem/2013%20%20%202/seh.346-350.pdf | title = Aydın Məmmədov. XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyəyə dair bank — kredit siyasəti alman və rus tarixşünaslığında // Tarix və onun problemləri Bakı, 2013 № 2 s.346–351 | access-date = 2018-10-07 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165329/http://static.bsu.az/w8/Tarix%20ve%20onun%20problem/2013%20%20%202/seh.346-350.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan xalqının qədim inancları tarixi tədqiqatlarda. Tarix və onun problemləri N3, səh.267–272, 2015. * Tarix fənninin tədrisində incəsənətlə tərbiyə. Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), N3, 2015, s.123-128.<ref>{{Cite web | title = A.B.Məmmədov. Tarix fənninin tədrisində incəsənətlə tərbiyə BDU-nun Xəbərləri humanitar seriyası N3,səh.123–128, 2015. | url = http://static.bsu.az/w8/Xeberler%20Jurnali/Humanitar%202015%203/123-128.pdf | access-date = 2019-10-05 | archive-date = 2022-07-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220705054336/http://static.bsu.az/w8/Xeberler%20Jurnali/Humanitar%202015%203/123-128.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan Tarix Fənninin Tədrisində İncəsənətlə Tərbiyə. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi Cilt:IV/Sayı:XI/Mayıs /MMXVII s.199–206. *''ABŞ tarixinin tarixşünaslığı fənninin proqramı. Bakı 2016.'' *''Программа Историографии по истории США., БГУ, 2016.'' * Xalqımızın Novruz bayramı ilə bağlı inancları. Tarix və onun problemləri № 2, 2016, s.327–331. * Azərbaycan xalqının Günəş kultuna dair inancları. Tarix və onun problemləri № 1, 2017, s.270-275. * Azərbaycan xalqının qədim inanc, adət və mərasimlərində demoqrafik baxışlar. Tarix və onun problemləri № 1, 2018, s.344–349. * Azərbaycan xalqının daşla bağlı inanclarında tarixi demoqrafiya məsələləri. GeoStrategiya № 02 (44) mart-aprel, 2018 il, s. 37–40.<ref>{{Cite web | title = '''Azərbaycan Xalqının daşla bağlı inanclarında tarixi demoqrafiya məsələləri.''' GeoStrategiya № 02 (44) mart-aprel, 2018. ''Aydın Məmmədov — BDU-nun Mənbəşünaslıq, Tarixşünaslıq və metodika kafedrasının müəllimi, dosent'' | url = http://az.strategiya.az/news.php?id=125918 | access-date = 2019-10-05 | archive-date = 2021-01-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210115145057/http://az.strategiya.az/news.php?id=125918 | url-status = live }}</ref><ref>[http://www.elibrary.az/docs/jurnal/jrn2018_201.pdf Azərbaycan xalqının daşla bağlı inanclarında tarixi demoqrafiya məsələləri] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20200111173330/http://www.elibrary.az/docs/jurnal/jrn2018_201.pdf | date = 2020-01-11 }},</ref> * Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xadimlərinin əsərlərində tarixi demoqrafik baxışlar. Tarix və onun Problemləri № 2, 2018, s.51–57 * ''Tarixi demoqrafiya proqramı // Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika kafedrası Bakalavr seviyyəsi üçün Tarix fakültəsinin Tarixçi — 050206 üzrə İPF-B01. Bakı. 2018'' * Azərbaycan xalqının qədim ailə institutu milli adət və inanclar sistemində // [[AMEA Əlyazmalar İnstitutu|AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu]]. Elmi Əsərlər №1(6), 2018. s. 80–87<ref>{{Cite web | title = AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu. Elmi Əsərlər №1(6), 2018 | url = https://manuscript.az/elmies/espdf/ES1-2018.pdf | access-date = 2022-10-26 | archive-date = 2022-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220327071813/https://www.manuscript.az/elmies/espdf/ES1-2018.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan xalqının Günəşlə bağlı folklor nümunələrində tarixi demoqrafiya məsələləri. //AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu. Elmi Əsərlər N2(7), 2018. s. 18–23.<ref>{{Cite web | title = Məmmədov A. Azərbaycan xalqının günəşlə bağlı folklor nümunələrində tarixi demoqrafiya məsələləri // Elmi əsərlər, 2018, №2(7), iyul-dekabr, s.18-23. | url = https://manuscript.az/elmies/espdf/ES2-2018.pdf | access-date = 2022-04-27 | archive-date = 2022-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220327071835/https://www.manuscript.az/elmies/espdf/ES2-2018.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan xalqının təbiətlə bağlı inanclarında tarixi demoqrafiya məsələlərinin tədqiqi // Tarix və onun problemləri, № 3, 2018, s.316–321. * İbn Xəldunun tarixi-demoqrafik baxışları. Tarix və onun problemləri, № 4, 2018, s.269–272. * Azərbaycan tarixşünaslığında xalqımızın islamqədərki dəfn mərasimlərində tarixi demoqrafik məsələlərin tədqiqi'''.''' Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası) № 3, 2018, s.78–85.<ref>{{Cite web | title = Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası) № 3, 2018 | url = http://static.bsu.az/w1/pdf%20hum%202018-19/humanitar-3-2018(3).pdf | access-date = 2022-02-23 | archive-date = 2022-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220223111805/http://static.bsu.az/w1/pdf%20hum%202018-19/humanitar-3-2018(3).pdf | url-status = live }}</ref> * Tarixi demoqrafiyanın aktual məsələlərinə dair. Tarix və onun problemləri № 1, 2019. s.269–275. * İbn Sinanın tarixi-demoqrafik baxışları. Tarix və onun problemləri № 2, 2019. s.382–386. * Azərbaycan xalqının ağac və bitkilərlə bağlı qədim inanc, adət və mərasimlərində demoqrafik baxışlar."Folklorşünaslıq" beynəlxalq elmi-nəzəri jurnal, 2019. s.37–43.<ref>{{Cite web | url = http://static.bsu.az/w15/Tam%20versiya%202019-1%20-%20Alk%20(2).pdf | title = "Folklorşünaslıq" beynəlxalq elmi-nəzəri jurnal, 2019 | access-date = 2022-04-27 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165349/http://static.bsu.az/w15/Tam%20versiya%202019-1%20-%20Alk%20%282%29.pdf | url-status = live }}</ref> * Antik dövr mütəfəkkir və alimlərinin demoqrafik baxışları. Tarix və onun problemləri, 2019, № 3, s.357–361.<ref>{{Cite web | url = https://aydinmemmed.blogspot.com/2019/12/antik-dovr-mutfkkir-v-alimlrinin.html?m=1 | title = Antik dövr mütəfəkkir və alimlərinin demoqrafik baxışları. Tarix və onun problemləri, 2019 | access-date = 2019-12-18 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165331/https://aydinmemmed.blogspot.com/2019/12/antik-dovr-mutfkkir-v-alimlrinin.html?m=1 | url-status = live }}</ref> * Azərbaycanın 20–30-cu illər tarixşünaslığında tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2019, № 4, s.270–275. * Azərbaycanın qədim və orta əsrlər şəhər və əhalisi tarixi mənbələrdə. Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 2, 2019, s.101–106.<ref>{{Cite web | title = Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 2, 2019 | url = http://static.bsu.az/w1/2019%20pdf2/humanitar-2-2019%20sayt.pdf | access-date = 2022-02-23 | archive-date = 2022-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220223110902/http://static.bsu.az/w1/2019%20pdf2/humanitar-2-2019%20sayt.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycanın 20–30-cu illər tarixşünaslığında tarixi demoqrafiya məsələləri. Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2019, s.109–116.<ref>{{Cite web | title = Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2019 | url = http://static.bsu.az/w1/PDF2021%20elm/humanitar-3-2019%201.pdf | access-date = 2022-02-23 | archive-date = 2022-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220223110856/http://static.bsu.az/w1/PDF2021%20elm/humanitar-3-2019%201.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan xalqının su ilə bağlı qədim inanc, adət və mərasimlərində tarixi-demoqrafik baxışlar. AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu. Elmi Əsərlər N2(9), 2019. s. 26–32.<ref>{{Cite web | title = Aydın Məmmədov. Azərbaycan xalqının su ilə bağlı qədim inanc, adət və mərasimlərində tarixi-demoqrafik baxışlar s. 26–32 | url = http://manuscript.az/elmies/espdf/ES2-2019.pdf | access-date = 2020-06-15 | archive-date = 2020-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615134207/http://manuscript.az/elmies/espdf/ES2-2019.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan folklorunda ana ilə bağlı nümunələrdə tarixi-demoqrafiya məsələləri. AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu. Elmi Əsərlər N1 (10) yanvar-iyun, 2020. s. 36–41.<ref>{{Cite web | title = AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu. Elmi Əsərlər N1 (10) yanvar-iyun, 2020. | url = https://manuscript.az/elmies/espdf/ES1-2020.pdf | access-date = 2022-09-09 | archive-date = 2022-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220327071835/https://www.manuscript.az/elmies/espdf/ES1-2020.pdf | url-status = live }}</ref> * XIX əsrdə Azərbaycanda cərəyan edən siyasi proseslərin demoqrafik vəziyyətə təsiri. Dünya azərbaycanlıları: tarix və müasirlik (elmi-nəzəri toplu), VII buraxılış, Bakı, "Füyuzat", 2020, s.91–97.<ref>[http://static.bsu.az/w1/17%2012%202021%20pdf/TOPLU-2020-VII-12.12.2020-%C9%99sas.pdf]{{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220308162319/http://static.bsu.az/w1/17%2012%202021%20pdf/TOPLU-2020-VII-12.12.2020-%C9%99sas.pdf|date=2022-03-08}}<span> Aydın Məmmədov. XIX əsrdə Azərbaycanda cərəyan edən siyasi proseslərin demoqrafik vəziyyətə təsiri // Dünya azərbaycanlıları: tarix və müasirlik. (Elmi-nəzəri toplu). VII buraxılış. Bakı, "Füyuzat" nəşriyyatı, 2020, 222 səh</span>]</ref> * Azərbaycan xalqının Vətənin müdafiəsi və ananın yenilməzliyi ilə bağlı inanclar sistemində tarixi demoqrafiya məsələləri. Dünya azərbaycanlıları: tarix və müasirlik (elmi-nəzəri toplu), VII buraxılış, Bakı, "Füyuzat", 2020, s. 141–148.<ref>{{Cite web | title = Aydın Məmmədov. Azərbaycan xalqının Vətənin müdafiəsi və ananın yenilməzliyi ilə bağlı inanclar sistemində tarixi demoqrafiya məsələləri. // Dünya azərbaycanlıları: tarix və müasirlik. (Elmi-nəzəri toplu). VII buraxılış. Bakı, "Füyuzat" nəşriyyatı, 2020, 222 səh. | url = http://static.bsu.az/w1/17%2012%202021%20pdf/TOPLU-2020-VII-12.12.2020-%C9%99sas.pdf | access-date = 2022-02-18 | archive-date = 2022-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220308162319/http://static.bsu.az/w1/17%2012%202021%20pdf/TOPLU-2020-VII-12.12.2020-%C9%99sas.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan xalqının daşla bağlı inanclarında şəhid ruhlarına ehtiram və nəsil artımı ilə bağlı tarixi demoqrafik baxışlar. Tarix və onun problemləri, Bakı, 2020, Xüsusi buraxılış, s.113–119. * Azərbaycan 40–50-ci illər tarixşünaslığında tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun Problemləri, 2021, N1, s.165–168. * Azərbaycanın XX əsrin ikinci yarısı tarixşünaslığında tarixi demoqrafiya məsələləri. Humanitar və ictimai elmlər üzrə III Beynəlxalq Elmi konfransın materialları, Bakı, 2021, s.16–22.<ref>{{Cite web | title = Humanitar və ictimai elmlər üzrə III Beynəlxalq Elmi konfransın materialları | url = https://aem.az/uploads/files/2021-04/1618000983__bek-humantar.pdf | access-date = 2021-04-17 | archive-date = 2021-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210417180130/https://aem.az/uploads/files/2021-04/1618000983__bek-humantar.pdf | url-status = dead }}</ref> * Dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin ailə modeli və nəsil artımı ilə bağlı tarixi demoqrafik baxışları. Tarix və onun problemləri, 2021, № 2, s.257–261. * Nizami Gəncəvinin əsərlərində ətraf mühit, təbii-coğrafi amillər və məskunlaşma problemləri. İpək yolu, No.2, 2021, s.5–12.<ref>{{Cite web | title = Aydın Məmmədov. Nizami Gəncəvinin əsərlərində ətraf mühit, təbii-coğrafi amillər və məskunlaşma problemləri | url = http://au.edu.az/upload-files/menu/ipekyolu/2021_02/1MammadovA.pdf | access-date = 2021-07-02 | archive-date = 2021-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210709184235/http://au.edu.az/upload-files/menu/ipekyolu/2021_02/1MammadovA.pdf | url-status = live }}</ref> * Azərbaycan 60–70-ci illər tarixşünaslığında tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2021, № 3, s.212–217. * "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda Azərbaycan xalqının əhali artımı ilə bağlı tarixi-demoqrafik baxışları. Dədə Qorqud dünyası elmi-nəzəri jurnal, № 1 (3), 2021, s.71–80.<ref>{{Cite web |title=Dədə Qorqud dünyası elmi-nəzəri jurnal, № 1 (3), 2021 |url=http://static.bsu.az/w15/Dede%20qorqud%20jurnal%203-c%C3%BC%20n%C3%B6mr%C9%9909.09.2021.pdf%20.pdf.pdf |url-status=live |archive-url= |archive-date=2021-12-05 |access-date=2021-12-05}}</ref> * XX əsrin ikinci yarısı Azərbaycan və Rusiya tarixçilərinin ibtidai cəmiyyətdə məskunlaşma və ona təsir edən amillərlə bağlı tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2021, № 4, s.254–262. * XX əsrin ikinci yarısı Azərbaycan tarixçilərinin orta əsrlər dövrünə dair tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Dünya azərbaycanlıları: tarix və müasirlik (elmi-nəzəri toplu), VIII buraxılış, Bakı, "Füyuzat", 2021, 160 s, s.91–99. * XX əsrin ikinci yarısı – XXI əsrin əvvəllərində Azərbaycan tarixçilərinin 1918-ci ilin mart soyqırımları ilə bağlı tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2022, № 1, s.52–61. * XX əsrin ikinci yarısı – XXI əsrin əvvəlləri Azərbaycan və Rusiya tarixçilərinin orta əsrlər dövrünə dair tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. [[Tarix, insan və cəmiyyət (jurnal)|Tarix, insan və cəmiyyət]], 1 (34), 2022, s.21–32.<ref>{{Cite web | title = Tarix, insan və cəmiyyət, 1 (34), 2022 | url = https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-1-2022.pdf | access-date = 2023-04-19 | archive-date = 2023-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230419055339/https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-1-2022.pdf | url-status = live }}</ref> * “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunda doğum və ölümlə bağlı tarixi demoqrafiya məsələlər. Dədə Qorqud dünyası elmi-nəzəri jurnal, № 1, 2022, s.28-38.<ref>[http://static.bsu.az/w15/Dede%20qorqud-%20jurnal%204-cu%20nomre.pdf Dədə Qorqud dünyası elmi-nəzəri jurnal, № 1, 2022]</ref> * Azərbaycan xalçalarındakı naxışlarda tarixi demoqrafiya elementləri. Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 1, 2022, s.73–84.<ref>{{Cite web | title = Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 1, 2022 | url = http://static.bsu.az/w1/01%2003%202022%20g/humanitar-1-2022%20(1).pdf | access-date = 2022-09-29 | archive-date = 2022-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220929114931/http://static.bsu.az/w1/01%2003%202022%20g/humanitar-1-2022%20(1).pdf | url-status = live }}</ref> * XX əsrin ikinci yarısı Azərbaycan tarixşünaslığında ibtidai dövrdə Qarabağda məskunlaşma ilə bağlı tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2022, № 2, s.249–254. * XX əsrin ikinci yarısı – XXI əsrin əvvəlləri Vətən tarixşünaslığında Azərbaycanın orta əsr şəhərlərinə dair tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix, insan və cəmiyyət, 2 (35), 2022, s.11-20.<ref>{{Cite web | url = https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-2-2022.pdf | title = Tarix, insan və cəmiyyət, 2 (35), 2022 | access-date = 2022-11-29 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165332/https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-2-2022.pdf | url-status = live }}</ref> * XX əsrin II yarısı Vətən tarixşünaslığında ermənilərin xalqımıza qarşı törətdikləri soyqırımları və sosial-iqtisadi dağıntıların qarşısının alınmasında Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının tədqiq. Azərbaycan və Türkiyənin iqtisadi əməkdaşlığının strateji istiqamətləri. Beynəlxalq elmi konfrans (26-27 may 2022). Sumqayıt, 2022, s.404-409. * XIX əsr – XX əsrin əvvəllərində Şimali Azərbaycanda baş verən siyasi proseslərin Şuşanın demoqrafik vəziyyətinə təsiri XXI əsr Azərbaycan tarixşünaslığında. Tarix və onun problemləri, 2022, № 3, Xüsusi buraxılış, s.79–87. * XX əsrin II yarısı Azərbaycan tarixşünaslığında antik dövr şəhərlərinə dair tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix, insan və cəmiyyət, 3 (36), 2022, s.13-25.<ref>{{Cite web | title = Tarix, insan və cəmiyyət, 3 (36), 2022 | url = https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-3-2022.pdf | access-date = 2023-04-19 | archive-date = 2023-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230419055343/https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-3-2022.pdf | url-status = live }}</ref> * Əyləncə ilə təlim: mif ya reallıq: muzeydə xalqımızın nəsil artımı ilə bağlı qədim adət, mərasim və inanclarını əks etdirən eksponatlar əsasında tarixi-demoqrafik bilgilərin öyrədilməsi. "Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi" elmi toplu, Bakı, "Təhsil", 2022, 416 s. s.353-360. * Azərbaycan arxeoloq-tarixçisi Fazil Osmanovun XX əsrin II yarısı – XXI əsrin əvvəllərinə dair elmi tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2022, s.62–74.<ref>{{Cite web | url = http://static.bsu.az/w1/Humanitar_2022-yekun%20(3).pdf | title = Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2022 | access-date = 2023-01-28 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165832/http://static.bsu.az/w1/Humanitar_2022-yekun%20%283%29.pdf | url-status = live }}</ref> * XX əsrin əvvəllərində erməni-daşnak birləşmələrinin Şuşada törətdikləri soyqırımlarının Azərbaycanın demoqrafik vəziyyətinə təsiri XXI əsr Vətən tarixşünaslığında. Tarix, insan və cəmiyyət, 4 (37), 2022, s.126-136.<ref>{{Cite web | url = https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-4-2022.pdf?v=1 | title = Tarix, insan və cəmiyyət, 4 (37), 2022 | access-date = 2023-01-21 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165834/https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-4-2022.pdf?v=1 | url-status = live }}</ref> * XIX əsrdə Azərbaycanın tarixi demoqrafiya problemləri Vətən tarixşünaslığında. Dünya azərbaycanlıları: tarix və müasirlik (elmi-nəzəri toplu), IX buraxılış, Bakı, "Füyuzat", 2022/2023, s.72–80. * XX əsrin II yarısı Rusiya alimlərinin ailə ilə bağlı tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2023, № 1, s. 249-254. * Məmmədəli Hüseynovun tədqiqat əsərlərində əhali artımı və məskunlaşmasına dair tarixi demoqrafiya məsələləri. “Pedaqoji Universitetin Xəbərləri” Humanitar, ictimai və pedaqoji-psixoloji elmlər seriyası, c.71, №1, 2023, s. 67-77.<ref>{{Cite web | url = https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/02hippes/hippes-1-2023.pdf | title = “Pedaqoji Universitetin Xəbərləri” Humanitar, ictimai və pedaqoji-psixoloji elmlər seriyası, c.71, №1, 2023 | access-date = 2023-08-30 | archive-date = 2023-08-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230830065559/https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/02hippes/hippes-1-2023.pdf | url-status = live }}</ref> * XX əsrin II yarısı Azərbaycan və Rusiya tarixşünaslığında tarixi demoqrafiyanın aktual məsələləri. Tarix, insan və cəmiyyət, 1 (38), 2023, s.66-78.<ref>{{Cite web | url = https://www.adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-1-2023.pdf | title = Tarix, insan və cəmiyyət, 1 (38), 2023 | access-date = 2023-08-30 | archive-date = 2023-08-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230830065558/https://www.adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-1-2023.pdf | url-status = live }}</ref> * Heydər Əliyev və Azərbaycan Respublikasının Demoqrafik İnkişaf Konsepsiyası. Tarix və onun problemləri, 2023, № 2, Xüsusi buraxılış, s.107–115.<ref>{{Cite web | url = http://mamedov.co/storage/files/37/Tarix%20v%C9%99%20Onun%20probleml%C9%99ri%20jurnal/TOP_N2_2023_yubiley.pdf | title = Tarix və onun problemləri, 2023, Xüsusi buraxılış | access-date = 2023-05-14 | archive-date = 2023-05-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230514174725/http://mamedov.co/storage/files/37/Tarix%20v%C9%99%20Onun%20probleml%C9%99ri%20jurnal/TOP_N2_2023_yubiley.pdf | url-status = live }}</ref> * XX əsrin ikinci yarısı – XXI əsrin əvvəlləri Rusiya tarixşünaslığında əhalinin təbii artım tempinin azalması ilə bağlı tarixi demoqrafiyanın aktual problemləri. Tarix və onun problemləri, 2023, № 4, s.185–192.<ref>{{Cite web |url=https://tarixveonunproblemleri.az/index.php?newsid=85 |title=Aydın Məmmədov. ''XX əsrin ikinci yarısı – XXI əsrin əvvəlləri Rusiya tarixşünaslığında əhalinin təbii artım tempinin azalması ilə bağlı tarixi demoqrafiyanın aktual problemləri'' |access-date=2024-02-08 |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208190954/https://tarixveonunproblemleri.az/index.php?newsid=85 |url-status=live }}</ref> * XX əsrin II yarısı – XXI əsrin əvvəlləri Rusiya tarixşünaslığında əhali artımının tənzimlənməsinə dair tarixi demoqrafiya məsələləri. Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2023, s.5–14.<ref>{{Cite web |url=http://static.bsu.az/w1/Humanitar_2023_3%20Yekun.pdf |title=Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2023 |access-date=2024-03-08 |archive-date=2024-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308175218/http://static.bsu.az/w1/Humanitar_2023_3%20Yekun.pdf |url-status=live }}</ref> * Azərbaycan xalça naxışlarında xalqımızın əhali artımı ilə bağlı tarixi demoqrafik baxışları. Mahmud Kaşğarlı, Cild II, №1, 2024, s.124-134.<ref>{{Cite web |url=https://www.kashgarli.az/images/kashgarli_PDF_1/Ayd%C4%B1n%20M%C9%99mm%C9%99dov%20.pdf |title=A.Məmmədov. Azərbaycan xalça naxışlarında xalqımızın əhali artımı ilə bağlı tarixi demoqrafik baxışları |access-date=2024-05-24 |archive-date=2024-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524060206/https://www.kashgarli.az/images/kashgarli_PDF_1/Ayd%C4%B1n%20M%C9%99mm%C9%99dov%20.pdf |url-status=live }}</ref> * B.Urlanisin tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2024, № 2, s. 218-227.<ref>{{Cite web |url=https://tarixveonunproblemleri.az/index.php?newsid=130 |title=A.Məmmədov. ''B.Urlanisin tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri.'' Tarix və onun problemləri, 2024, № 2, s. 218-227. |access-date=2024-05-03 |archive-date=2024-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503170046/https://tarixveonunproblemleri.az/index.php?newsid=130 |url-status=live }}</ref> * XX əsrin ikinci yarısı Vətən tarixşünaslığında ibtidai cəmiyyətdə əhali problemlərinə dair tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix, insan və cəmiyyət, 1 (42), 2024, s.3-14.<ref>[https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-1-42-2024.pdf Tarix, insan və cəmiyyət, 1 (42), 2024]</ref> * XX əsrin ikinci yarısı - XXI əsrin əvvəllərində Bakı Dövlət Universitetinin tarixçi-məzunlarının tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix və onun problemləri, 2024, № 3, Xüsusi buraxılış, s. 43-53.<ref>[https://tarixveonunproblemleri.az/index.php?newsid=192 A.Məmmədov. ''XX əsrin ikinci yarısı - XXI əsrin əvvəllərində Bakı Dövlət Universitetinin tarixçi-məzunlarının tədqiqat əsərlərində tarixi demoqrafiya məsələləri'']</ref> * XIX əsrdə Qərbi Azərbaycanın tarixi demoqrafiya məsələlərinə dair. Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2024, s.5–12.<ref>{{Cite web |url=http://static.bsu.az/w1/26%2012%202024jur/Humanitar_2024_3%20(1).pdf |title=Bakı Universitetinin xəbərləri (humanitar elmlər seriyası), № 3, 2024 |access-date=2025-01-06 |archive-date=2025-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250326125340/http://static.bsu.az/w1/26%2012%202024jur/Humanitar_2024_3%20%281%29.pdf |url-status=live }}</ref> * Tarixçi-demoqraf Kərim Şükürovun tədqiqat əsərlərində Azərbaycanın tarixi demoqrafiya məsələləri. Tarix, insan və cəmiyyət, 2 (47), 2025, s.14-21.<ref>[https://adpu.edu.az/images/adpu_files/elm/elmi-jurnallar/03tic/tic-2-2025.pdf Tarix, insan və cəmiyyət, 2 (47), 2025]</ref> *“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında ailə institutu ilə bağlı tarixi demoqrafiya məsələləri. Dədə Qorqud Dünyası Beynəlxalq Elmi Jurnal, Cild 7, Sayı 2, 2025, s.31-36.<ref>[https://dqd.az/wp-content/uploads/2025/12/DQD-7.2.pdf Dədə Qorqud Dünyası Beynəlxalq Elmi Jurnal, Cild 7, Sayı 2, 2025]</ref> *Tədqiqat analitikasının aktual məsələlərinə dair. Tarix və onun problemləri, 2026, № 2, s.263-274.<ref>[https://tarixveonunproblemleri.az/index.php?newsid=507 A.Məmmədov. Tədqiqat analitikasının aktual məsələlərinə dair.]</ref> ==== Rus dilində ==== * Попытки усиления Германии в Турции в конце XIX начале XX века на материалах русской и германской историографии // Межкультурные коммуникации. [[Tbilisi|Тбилиси]], № 8. 2009. с 107–116/<ref>[http://www.nplg.gov.ge/gsdl/cgi-bin/library.exe?e= nplg.gov.ge] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20230628165836/http://www.nplg.gov.ge/greenstone3/library?e= | date = 2023-06-28 }} {{Ka icon}}</ref><ref>Ильхамов Дониѐр Арипджанович. Проникновение Германии на Ближний и Средний Восток и русско-германские противоречия. Ташкент, 2014. с.96</ref> * Историография банковско — кредитной политики Германии в Турции в конце XIX — начале XX века // Гилея. Научный вестник — Сборник научных статей по истории, философии и права Украинской Академии Наук. [[Kiyev|Киев]], 2014 г. выпуск 83 (№ 4) стр. 131–134.<ref>[http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/opac/search.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=gileya_2014_83_34 Историография Банковско–кредитной политики Германии в Турции в конце XIX – начале ХХ века / А. Б. Мамедов // Гілея: науковий вісник. — 2014. — Вип. 83. — С. 132–134.]</ref> * Культ Солнца в древней системе верований азербайджанцев. İrs-Наследие, № 5 (89), 2017. стр. 32–37.<ref>{{Cite web | title = Айдын Мамедов. Культ Солнца в древней системе верований азербайджанцев. Следуя традициям, № 5 (89), 2017. стр. 32–37. | url = http://irs-az.com/new/files/2017/204/2596.pdf | access-date = 2019-09-13 | archive-date = 2018-11-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181123131750/http://irs-az.com/new/files/2017/204/2596.pdf | url-status = live }}</ref> * Культ Солнца в доисламской системе верований Азербайджанского народа. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Uluslararası Hakemi Dergi Cilt:IV/sayı:XI/Mayıs/MMXVII, Ankara Universiteti. 2017 s.200–209<ref>{{Cite web | url = https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/446574 | title = Культ Солнца в доисламской системе верований Азербайджанского народа Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2017 | access-date = 2019-11-26 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165840/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/446574 | url-status = live }}</ref> * К символике орнамента на азербайджанских коврах. İrs-Наследие, № 110, 2021, стр.40–44.<ref>{{Cite web | title = Айдын МАМЕДОВ. К символике орнамента на азербайджанских коврах // İrs-Наследие, № 110, 2021 | url = https://irs-az.com/sites/default/files/2021-11/%D1%81%D1%82%D1%80.%2040%20-%2044.pdf | access-date = 2021-11-25 | archive-date = 2021-11-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211125051038/https://irs-az.com/sites/default/files/2021-11/%D1%81%D1%82%D1%80.%2040%20-%2044.pdf | url-status = live }}</ref> * Роль древних историко-демографических представлений и верований азербайджанского народа в укреплении института семьи в отечественной историографии. Science and education: modern time, №20, 2026, стр.90-96<ref>[https://nacsir.kz/index.php/NACSIR/issue/view/20/96 Science and education: modern time, №20, 2026]</ref>. ==== İngilis dilində ==== * Study of historical demographic issues in pre-Islamic funeral ceremonies of Turkic peoples in Azerbaijani historiography. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt:8/sayı:2/Haziran, [[Ankara]], 2021, s. 481–494.<ref>[https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1843307]{{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210626064513/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1843307|date=2021-06-26}}<span> </span>Aydin Mammadov. Study of historical demographic issues in pre-Islamic funeral ceremonies of Turkic peoples in Azerbaijani historiography. Akademik Tarih ve Düşünce Dergi, Cilt:8/sayı:2/Haziran, Ankara, 2021. [PDF]</ref><ref>{{Cite web | title = Aydın MAMMADOV. Study of historical demographic issues in pre-Islamic funeral ceremonies of Turkic peoples in Azerbaijani historiography | url = https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/63005/957565#author1879990 | access-date = 2021-06-26 | archive-date = 2021-06-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210626064516/https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/63005/957565#author1879990 | url-status = live }}</ref> * Historical and demographic issues in the scientific creativity of Azerbaijani historian and archeologist [[Məmmədəli Hüseynov|Mammadali Huseynov]]. AICNHS 1st International Conference on new horizons in science, January 12-15, 2023, [[Qahirə|Cairo]], [[Misir|Egypt]]. pp.108-113.<ref>{{Cite web | title = AICNHS 1st International Conference on new horizons in science, January 12-15, 2023, Cairo, Egypt. | url = https://www.africaconferences.org/_files/ugd/797a84_69017cd7225a4f0cb2cb76b94980d622.pdf | access-date = 2023-02-04 | archive-date = 2023-02-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230204154438/https://www.africaconferences.org/_files/ugd/797a84_69017cd7225a4f0cb2cb76b94980d622.pdf | url-status = live }}</ref> * Demographic situation in Azerbaijan in the middle ages in Azerbaijani historiography of the second half of the XX century - the beginning of the XXI century. [[Florensiya|Florence]], Annali d’Italia, №40, 2023, pp.24–28.<ref>{{Cite web | url = http://www.anditalia.com/wp-content/uploads/2023/02/Annali-d%E2%80%99Italia-%E2%84%9640-2023.pdf | title = Annali d’Italia, №40, 2023 | access-date = 2023-06-12 | archive-date = 2023-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230628165842/http://www.anditalia.com/wp-content/uploads/2023/02/Annali-d%E2%80%99Italia-%E2%84%9640-2023.pdf | url-status = live }}</ref> * Historical and demographic views on environmental, natural geographical and population settlement issues in the works of Nizami Ganjavi. [[Oslo]], Norwegian Journal of development of the International Science, №102, 2023, pp.43-46.<ref>{{Cite web|https://nor-ijournal.com/wp-content/uploads/2023/09/NJD_102.pdf | title = Norwegian Journal of development of the International Science, №102, 2023 | access-date = 2023-09-07 | archive-date = 2023-06-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230612111104/https://www.nor-ijournal.com/wp-content/uploads/2023/02/NJD_102.pdf | url-status = live }}</ref> * Historical and demographic issues related to ancient beliefs, customs and ceremonies of the Azerbaijani people (on the basis of Azerbaijani historiography in second half of the XX - early XXI centuries). [[Zatteldorf|Satteldorf]]'','' Deutsche internationale Zeitschrift für zeitgenössische Wissenschaft, №57, 2023, pp.15-16.<ref>{{Cite web | url = https://dizzw.com/wp-content/uploads/2023/06/Deutsche-internationale-Zeitschrift-f%C3%BCr-zeitgen%C3%B6ssische-Wissenschaft-%E2%84%9657-2023.pdf | title = Deutsche internationale Zeitschrift für zeitgenössische Wissenschaft | access-date = 2023-09-07 | archive-date = 2023-06-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230612111933/https://dizzw.com/wp-content/uploads/2023/06/Deutsche-internationale-Zeitschrift-f%C3%BCr-zeitgen%C3%B6ssische-Wissenschaft-%E2%84%9657-2023.pdf | url-status = live }}</ref> * The history of the development of the historical and demographic thought in Azerbaijan in the Azerbaijani historiography of the second half of the XX century – the beginning of the XXI century. [[Praqa|Prague]], Scientific discussion, Vol 1, No 77, 2023, pp.10-15.<ref>[http://sdjscience.com/wp-content/uploads/2023/06/Scientific-discussion-No-77-2023.pdf Scientific discussion, Vol 1, No 77, 2023]</ref> * Historical demographic issues in the studies on primitive society of Azerbaijani historians in the second half of XX century. [[Kopenhagen|Copenhagen]], Danish scientific journal, № 85, 2024, pp.37-42.<ref>{{Cite web |url=https://zenodo.org/records/12580986 |title=Historical demographic issues in the studies on primitive society of Azerbaijani historians in the second half of XX century. |access-date=2024-07-06 |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706183433/https://zenodo.org/records/12580986 |url-status=live }}</ref> * Historical-Demographic Dynamics of Medieval Azerbaijan: A Comparative Historiographical Examination of Population Structure, Ethnicity, Migration, and Socio-Political Transformations. Architecture Image Studies, Vol.6, Issue 3, 2025, pp.1125-1135.<ref>Aydin Mammadov. [https://journals.ap2.pt/index.php/ais/article/view/394/263 Historical-Demographic Dynamics of Medieval Azerbaijan: A Comparative Historiographical Examination of Population Structure, Ethnicity, Migration, and Socio-Political Transformations.] Architecture Image Studies, Vol.6, Issue 3, 2025, pp.1125-1135.</ref> ==== Alman dilində ==== * Fragen der historischen demografie in den forschungsarbeiten aserbaidschanischer historiker zum mittelalterlichen zeitraum in der zweitenhälfte des 20.jahrhundert. I International Scientific and Practical Conference «Modern science: experience, traditions, innovations», January 31 – February 1, 2023, [[Berlin]], [[Almaniya|Germany]]''.'' pp.27-32.<ref>{{Cite web | title = I International Scientific and Practical Conference «Modern science: experience, traditions, innovations», January 31 – February 1, 2023, Berlin. Germany. | url = https://zenodo.org/record/7604871#.Y95-9nZBzcc | access-date = February 9, 2023 | archive-date = February 4, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230204155452/https://zenodo.org/record/7604871#.Y95-9nZBzcc | url-status = live }}</ref> ==== İspan dilində ==== * Sobre la ornamentación y simbolismo de las alfombras Azerbaiyanas. İrs-Herencia, № 15, 2023, p.28-32.<ref>{{Cite web |url=https://irs-az.com/sites/default/files/2023-12/Heritage_ESP_15_2023%20%28Small%29%20pages%2028%20-%2032.pdf |title=Aydin Mamedov. Sobre la ornamentación y simbolismo de las alfombras Azerbaiyanas |access-date=2024-03-06 |archive-date=2024-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518104906/https://irs-az.com/sites/default/files/2023-12/Heritage_ESP_15_2023%20%28Small%29%20pages%2028%20-%2032.pdf |url-status=live }}</ref> === Kitablar === * [[Anar İsgəndərov]], Adil Mövlayi. Şeyxülislamlığın tarixi.<ref>{{Cite web | title = "Şeyxülislamlığın tarixi" kitabının təqdimatı | url = https://report.az/din/seyxulislamligin-tarixi-kitabinin-teqdimati-kecirilib/ | access-date = 2019-10-05 | archive-date = 2020-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200221170847/https://report.az/din/seyxulislamligin-tarixi-kitabinin-teqdimati-kecirilib/ | url-status = live }}</ref> Bakı, 2016 ('''tarixi mənbələri tərcümə etmişdir.''') * [[Anar İsgəndərov|Искендеров А.]], Мамедов А. Историческая демография. Баку, "Elm və təhsil", 2017, 164 с.<ref>[http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:569915&theme=e-kataloq Историческая демография] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240208191644/http://ek.anl.az/lib/item?id=chamo:569915&theme=e-kataloq |date=2024-02-08 }} : учебное пособие /А. Искендеров, А. Мамедов</ref> * Мамедов А., Халилзаде А. Историография истории США. Учебное пособие по специальности 050211 Регионоведение (американистика). Баку, "АГУКИ", 2018, 142 с. * [https://drive.google.com/file/d/1GzM6cIWMzb41StXZevFkKIGnTK5zKfC9/view Aydın Məmmədov. Tarixi demoqrafiya. Dərslik. Bakı, 2019, 232 s.].<ref>{{Cite web | title = Aydın Məmmədov. Tarixi demoqrafiya. Dərslik. Bakı, 2019, 232 s. | url = https://www.academia.edu/71804276/Ayd%C4%B1n_M%C9%99mm%C9%99dov_Tarixi_demoqrafiya_D%C9%99rslik_Bak%C4%B1_2019_230_s | access-date = 2022-02-18 | archive-date = 2022-02-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220218205303/https://www.academia.edu/71804276/Ayd%C4%B1n_M%C9%99mm%C9%99dov_Tarixi_demoqrafiya_D%C9%99rslik_Bak%C4%B1_2019_230_s | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | title = Aydın Məmmədov. Tarixi demoqrafiya kitabı | url = http://qazet.bsu.edu.az/az/article/379 | access-date = 2019-10-05 | archive-date = 2019-10-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191021120726/http://qazet.bsu.edu.az/az/article/379 | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin dosentinin yeni kitabı nəşri olunub | url = http://history.bsu.edu.az/az/news/bak_dvlt_universitetinin_tarix_fakltsinin_dosentinin_yeni_kitab_nri_olunub | access-date = 2019-07-07 | archive-date = 2019-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190828220140/http://history.bsu.edu.az/az/news/bak_dvlt_universitetinin_tarix_fakltsinin_dosentinin_yeni_kitab_nri_olunub | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | title = "Tarixi demoqrafiya" haqqında | url = http://anl.az/down/meqale/kredo/2019/avqust/668793(meqale).pdf | access-date = 2020-06-15 | archive-date = 2020-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615134205/http://anl.az/down/meqale/kredo/2019/avqust/668793(meqale).pdf | url-status = live }}</ref> * Anar İsgəndərov, Aydın Məmmədov. Tarix və onun metodologiyası. Ali məktəblər üçün dərslik. Bakı, "ADMİU", 2024, 312 s. == Təltifləri == * 2017 — Azərbaycan elminin və təhsilinin inkişafındakı xidmətlərə, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmasında roluna və Bakı Dövlət Universitetinin nüfuzunun yüksəldilməsinə verdiyi töhfələrə görə, anadan olmasının 50 illik yubileyi<ref>{{Cite web | title = Aydın müəllim, 50 yaşın mübarək! | url = http://qazet.bsu.edu.az/az/article/38 | access-date = 2019-10-05 | archive-date = 2019-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190925125516/http://qazet.bsu.edu.az/az/article/38 | url-status = dead }}</ref> münasibətilə Fəxri Fərman. * 2019 — [["Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919-2019)" yubiley medalı]].<ref>{{Cite web | title = "Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019)" yubiley medalı ilə təltif olunanlar | url = http://edu.gov.az/upload/file/emr/2019/emr-bdu.pdf | access-date = 2019-11-27 | archive-date = 2019-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191127164346/http://edu.gov.az/upload/file/emr/2019/emr-bdu.pdf | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | title = Bu şəxslərə BDU-nun 100 illik yubiley medalı verildi-Nazirdən əmr | url = http://azedu.az/az/news/22218 | access-date = 2019-11-27 | archive-date = 2020-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200809080838/https://azedu.az/az/news/22218 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | title = "Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019) Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı" ilə təltif olunanlar | url = https://www.muallim.edu.az/news.php?id=8576 | access-date = 2019-11-27 | archive-date = 2022-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220824044658/https://muallim.edu.az/news.php?id=8576 | url-status = live }}</ref> == Xarici keçidlər == * [https://scholar.google.com/citations?user=XMUuV78AAAAJ&hl=ru Aydın Məmmədov] [[Google Scholar]]-da * [https://www.youtube.com/watch?v=AeX1g1BoPZs Aydın Məmmədov - "Ovqat" verilişi (Mədəniyyət TV, 02.12.2022)] [[YouTube]] saytında * [https://www.youtube.com/watch?v=IGTuSJ_QaPs Ustad dərsi | Muğamın tarixi | Aydın Məmmədov | 17.12.2022] [[YouTube]] saytında * [http://bsu.edu.az/az/news/tarix_fakltsinin_tlblri_aydn_mmmdovla_grblr Tarix fakültəsinin tələbələri Aydın Məmmədovla görüşüblər] * [https://www.facebook.com/events/1808903106084865/ A.Məmmədovun Təqdimatında Elmi Seminar — BDU Tarix Tələbə Elmi Cəmiyyəti] == İstinadlar == {{İstinad stili}} {{İstinad siyahısı|3}} {{authority control}} [[Kateqoriya:Azərbaycan tarixçiləri]] [[Kateqoriya:1967-ci ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Tarix üzrə fəlsəfə doktorları]] [[Kateqoriya:Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:Bakı Dövlət Universitetinin müəllimləri]] aesivkyxmzhmvqc5c6xdd8s9puff38h Kateqoriya:LGBT fərdlərinə qarşı zorakılıq 14 451784 8981288 6152483 2026-06-27T17:43:18Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] 8981288 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Genderlə əlaqəli zorakılıq]] [[Kateqoriya:Nifrət cinayətləri]] [[Kateqoriya:Homofobiya]] [[Kateqoriya:LGBT hüquqları]] [[Kateqoriya:Seksual oriyentasiya və cəmiyyət]] [[Kateqoriya:Zorakılıq]] [[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] ju3kvnu6f79nvrmomkjm3shkwf9obm8 Kateqoriya:Genderlə əlaqəli zorakılıq 14 451799 8981279 5629421 2026-06-27T17:42:39Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] 8981279 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Zorakılıq]] [[Kateqoriya:Gender və cəmiyyət|Zorakılıq]] [[Kateqoriya:Seksuallıq və genderlə əlaqəli zehniyyət]] [[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] saujktuyekz24t6we7d6iyv7xdna2z3 Qaziantep terror hücumu (2016) 0 458095 8981294 8904870 2026-06-27T17:44:27Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 8981294 wikitext text/x-wiki {{Terror hücumu |Adı = Qaziantep terror hücumu |Münaqişə = Türkiyə-İŞİD münaqişəsi |Şəkil = |Şəkil miqyası = |İmza = |Hücum üsulu = |Hücum yeri = Şahinbəyi, [[Qaziantep]], [[Türkiyə]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Koordinatlar = {{Coord|37.039528|37.392846|type:railwaystation|display=inline,title}} |Hücum hədəfi = |Tarix = 20 avqust, 2016 |Vaxt = 22:50 |Girov sayı = |Girovlar = |Həlak olanlar = 51<ref name="nyt">{{cite web|last1=Yeginsu|first1=Ceylan|title=Bombing at Wedding in Turkey Kills More Than 50|url=http://www.nytimes.com/2016/08/22/world/europe/turkey-wedding-attack-isis-blamed.html|website=nytimes.com|publisher=New York Times|accessdate=21 August 2016|archive-date=21 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821093830/http://www.nytimes.com/2016/08/22/world/europe/turkey-wedding-attack-isis-blamed.html|url-status=live}}</ref> | injuries = 69 – 94<ref name="nyt"/><ref name=":1">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/world/turkey-wedding-explosion-22-dead-and-almost-100-injured-20160820-gqxi01.html|title=Turkey wedding explosion: 50 dead and more than 69 injured|last=Gumrucku|first=Tuvan|date=2016-08-21|newspaper=The Sydney Morning Herald|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023135639/http://www.smh.com.au/world/turkey-wedding-explosion-22-dead-and-almost-100-injured-20160820-gqxi01.html|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{cite news|url=http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/08/20/490779707/turkish-officials-say-at-least-22-killed-94-injured-in-wedding-bombing|title=Turkish Officials Say At Least 50 Killed, Scores Injured In Wedding Bombing|last=Kenyon|first=Peter|date=2016-08-21|newspaper=NPR|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822025004/http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/08/20/490779707/turkish-officials-say-at-least-22-killed-94-injured-in-wedding-bombing|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/injured-blast-hits-wedding-hall-gaziantep-160820204150494.html|title=More than 50 dead in attack on wedding party in Turkey|date=2016-08-21|newspaper=Al Jazeera|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820222602/http://www.aljazeera.com/news/2016/08/injured-blast-hits-wedding-hall-gaziantep-160820204150494.html|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{cite news|url=http://www.dailysabah.com/nation/2016/08/20/suspected-daesh-terror-bombing-kills-51-injures-94-at-wedding-in-turkeys-southern-gaziantep|title=Suspected Daesh terror bombing kills 51, injures 94 at wedding in Turkey's southern Gaziantep|date=2016-08-21|newspaper=Daily Sabah|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822000439/http://www.dailysabah.com/nation/2016/08/20/suspected-daesh-terror-bombing-kills-51-injures-94-at-wedding-in-turkeys-southern-gaziantep|url-status=dead}}</ref> |Yaralılar = |Terrorçu sayı = |Terrorçular = |Qatil sayı = |Qatillər = |Təşkilatçılar = |Təşkilat növü = |Şübhəlilər = [[Fayl:Islamic State flag.svg|23px]] [[İŞİD]] <br/> [[Fayl:Flag of Kurdistan Workers Party (PKK).svg|23px]] [[Kürdüstan Fəhlə Partiyası|PKK]] |Silah = [[Partlayıcı maddələr|partlayıcılar]] |commons = }} '''Qaziantep terror hücumu''' ({{Dil-tr|Ağustos 2016 Gaziantep saldırısı}}) — [[Türkiyə]]nin [[Qaziantep]] şəhərində keçirilən toy məclisi zamanı baş vermiş terror hücumu. Hadisə 20 avqust tarixində yerli vaxtla saat 22:50-də [[Qaziantep]] şəhərinin Şahinbəyi bölgəsində keçirilən yerli toy məclisində yeniyetmə kamikadzenin özünü partlatması nəticəsində baş vermişdir.<ref name="Fox">{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2016/08/21/at-least-30-dead-94-injured-in-turkey-wedding-bombing.html|title=Suicide bomber at Turkish wedding was as young as 12, president says|publisher=Fox News|date=2016-08-21|language=en-US|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821084232/http://www.foxnews.com/world/2016/08/21/at-least-30-dead-94-injured-in-turkey-wedding-bombing.html|url-status=live}}</ref><ref name="rt">{{cite web|title=30 killed, 94 injured as blast rips through wedding ceremony in Turkey (GRAPHIC)|url=https://www.rt.com/news/356620-turkey-blast-wedding-gaziantep/|website=rt.com|publisher=Russia Today|accessdate=20 August 2016|archive-date=21 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821073205/https://www.rt.com/news/356620-turkey-blast-wedding-gaziantep/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-37147717|title=Turkey wedding suicide bomber 'was child aged 12-14' - BBC News|language=en-GB|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821112826/http://www.bbc.com/news/world-europe-37147717|url-status=live}}</ref><ref name="Reuters">{{Cite web|url=http://www.reuters.com/article/us-turkey-blast-idUSKCN10V0TG|title=Bombing at wedding party in southern Turkey kills at least 50|publisher=Reutets|accessdate=2016-08-21|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821012555/http://www.reuters.com/article/us-turkey-blast-idUSKCN10V0TG|url-status=live}}</ref> == Arxa plan == Terrorçular tərəfindən terror hadisəsinin törədiləcəyi yerin 2016-cı il 20 avqust tarixində saat 10:50 də təyin eldiyi təxmin edilir. Həmin gün şəhərin Şahinbəyli bölgəsində 200 nəfərin iştirakı ilə keçiriləcək toy məclisinin əraziyə yaxın yerdə yaşayan yerli [[kürd]] icmasının təşəbbüsü ilə keçirilirməsi planlaşdırılmışdı. Hadisə nəticəsində gəlin yara almadan xilas olsa da, bəy ağır şəkildə qəlbə yarası almışdır.<ref name="Reuters"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://gulfnews.com/news/mena/turkey/at-least-50-killed-in-turkey-wedding-attack-near-syria-border-1.1882463|title=At least 50 killed in Turkey wedding attack near Syria border|last=WAM|first=AFP,|date=2016-08-21|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821093403/http://gulfnews.com/news/mena/turkey/at-least-50-killed-in-turkey-wedding-attack-near-syria-border-1.1882463|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.wsj.com/articles/wedding-blast-in-southern-turkey-kills-dozens-1471767231|title=Wedding Blast in Southern Turkey Kills at Least 50|last=Coker|first=Margaret|date=2016-08-21|last2=Grove|first2=Thomas|newspaper=Wall Street Journal|issn=0099-9660|access-date=2016-08-21|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821095330/http://www.wsj.com/articles/wedding-blast-in-southern-turkey-kills-dozens-1471767231|url-status=live}}</ref> Türkiyə Təhlükəsizlik Qüvvələri hadisənin törədilməsində 2 qüvvənin şübhəli olduğunu elan etmişdir. [[İŞİD]] və [[PKK]] hadisənin əsas sifarişçilərindən hesab olunur. Hadisə baş verəndən sonra heç bir terror təşkilatı hadisə ilə bağlı məsuliyyəti öz üzərinə götürməmişdir.<ref name="reuters">{{cite web|title=Bomb attack on wedding kills at least 27 in southern Turkey: Erdogan|url=http://www.reuters.com/article/us-turkey-blast-idUSKCN10V0TG|website=reuters.com|publisher=Reuters|accessdate=20 August 2016|archive-date=21 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821012555/http://www.reuters.com/article/us-turkey-blast-idUSKCN10V0TG|url-status=live}}</ref><ref name=dawn>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1279003/at-least-30-killed-in-turkey-wedding-attack-near-syria-border|title=At least 30 killed in Turkey wedding attack near Syria border|last=AFP|date=21 August 2016|access-date=21 August 2016|archive-date=22 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822012307/http://www.dawn.com/news/1279003/at-least-30-killed-in-turkey-wedding-attack-near-syria-border|url-status=live}}</ref> [[Türkiyə]] Respublikasının prezidenti [[Rəcəb Tayyib Ərdoğan]] hadisənin [[İŞİD]] tərəfindən yetişdirilmiş 12-14 yaşlı yeniyetmə tərəfindən törədildiyini bildirib. Hadisə nəticəsində toy mərasimində iştirak edən 50-dən çox şəxs həlak olub, 94 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsərətləri alıb. == Reaksiyalar == {{AZE}} prezidenti [[İlham Əliyev]] [[Qaziantep]] vilayətində toy mərasimi zamanı törədilmiş dəhşətli partlayışla əlaqədar türkiyəli həmkarı [[Rəcəb Tayyib Ərdoğan]]a başsağlığı verib.<ref>{{Cite web |title=Prezident İlham Əliyev Türkiyə prezidentinə başsağlığı verib - Bakı-APA.az |url=http://www.apa.az/xarici_siyaset/prezident-ilham-eliyev-turkiye-prezidentine-bassagligi-verib.html |access-date=2016-08-21 |archive-date=2016-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822181711/http://apa.az/xarici_siyaset/prezident-ilham-eliyev-turkiye-prezidentine-bassagligi-verib.html |url-status=dead }}</ref> Prezident İlham Əliyev Qaziantep vilayətində toy mərasimi zamanı törədilmiş dəhşətli partlayış nəticəsində çoxsaylı insan tələfatı və yaralananlar barədə xəbərin onu çox sarsıtdığını bildirib. Dövlət başçısı partlayış nəticəsində həyatını itirənlərə rəhmət, yaralılara şəfa diləyib: {{cquote|“Biz bu amansız terror əməlindən, ölkənizdə xaincəsinə törədilmiş digər terror aktlarından son dərəcə hiddətlənir, terrorizmin bütün təzahürlərinə qarşı hamılıqla, qətiyyətlə və ardıcıl mübarizə aparılmasını vacib və zəruri hesab edirik. Bu faciə ilə əlaqədar Sizə, həlak olanların ailələrinə və yaxınlarına, bütün qardaş Türkiyə xalqına şəxsən öz adımdan və Azərbaycan xalqı adından dərin hüznlə başsağlığı verir, yaralananlara şəfa diləyirəm”.}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} [[Kateqoriya:Türkiyədə terror hadisələri]] [[Kateqoriya:2016-cı ildə Türkiyədə terror hadisələri]] [[Kateqoriya:Türkiyədə qətliamlar]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 9ryne9rcyeid1aupeo78u2gos0vxbo9 Sinfi mübarizə 0 459586 8981168 8965821 2026-06-27T15:04:42Z ~2026-37144-49 348883 8981168 wikitext text/x-wiki {{azərbaycanca deyil}} {{vikiləşdirmək}} {{Kommunizm yan qutu}} '''Sinfi mübarizə''' anlayışı ilk dəfə [[Karl Marks]] və [[Fridrix Engels]] birlikdə yaratdığı [[Kommunist Manifesti]] adlı əsərində "İndiyə qədərki bütün cəmiyyətin tarixi, sinif savaşları tarixidir" demişdir. Marksa görə kapitalizmdə istehsal edici mövqedə olan ancaq bu mövqeyə qarşı istehsal vasitələrinin burjuaziyanın özəl mülkiyyətində olmasından ötrü istismar edilən işçi sinfinin bu istismardan qurtulması üçün burjuaziyanın iqtidarına son verməsi və istehsal vasitələrinin dövlət nəzarətinə keçilməsidir. Sinfi mübarizə, Marksist sinif teoriyasında və tarix anlayışında siniflər arası münasibətlərin müstəqil halı olaraq təsbit edilir. Marksist tarix anlayışına görə sinfi mübarizələr yalnız müəyyən bir andakı cəmiyyətin siniflər arasındakı mübarizəsi deyildir, əksinə o tarixin motorudur, yəni tarixi inkişafın və ilərləmənin dayağı ifadəsini siniflər arasındakı mübarizə tapır. Marksizmdə əsas olaraq."Tarix sinfi mübarizə tarixidir" fikri götürülür. Hər qabaqcıl sinif, müəyyən bir mərhələdə mürtəceləşir və mənfəətlərini mövcud olanın qorunmasında tapır. Marksist teoriyada Bu qaçınılmaz olaraq belədir. Marks bunun misalını burjuaziyanı, feodalizmi tövsiyə edərkən inqilabçı öz böyüklüyünü qurduqdan sonra mürtəce olaraq ortaya çıxar. Ancaq sınfi mübarizə bitməmişdir və onu məhv edəcək sinif [[burjuaziya]] ilə birlikdə doğulmuşdur. Yəni proletariat Sinfi mübarizənin qaynağı sosial iqtisadi şərtlər deyilən maddi cəmiyyət quruluşudur, yəni müəyyən bir andakı istehsal münasibətləri ilə mürtəce istehsalçılar arasındakı münasibət və ziddiyətlərin toplamı. Bunun nəticəsində sinfi mübarizənin müəyyən bir dövründə bir müstəqil sinif digər sinif tərəfindən yenilər və iqtidarını itirər. Bu əsas olaraq istehsal tərzindəki dəyişmənin nəticəsidir. Bu dəyişmə bərabərində mənfəətləri müstəqil sinifdən fərqli olan yeni bir sinif doğulmaqdadır. [[Marksizm]] "Siniflərin ortaya çıxmasından etibarən, tarixi, sinfi mübarizə tarixi olaraq anlamaq lazım olduğunu" deyər. Quldarlıqdan Feodalizmə, oradan kapitalizmə keçildiyini, bu keçidləri təmin edən itici gücün, maddi iqtisadi quruluşa bağlı olan siniflər arasındakı mübarizənin olduğu bildirilir. Proletariata gəldikdə isə vəziyyət fərqli olmuşdur. Proletariat gerçək mənfəətini sinif olaraq öz varlığını da ortadan qaldırmaqda görər. Buna Misal olaraq Marksın"Sinfi cəmiyyəti davam etdirmək deyil son qoymaq" fikri, MArksın iqtisadi-siyasi düşüncələrini izləyərək söyləmək gərəkərsə proletariatın maddi-toplum quruluşdan qaynaqlanması çətin bir vəzifədir. Müxtəlif marksist düşünürlər (Georg Lukács, Antonio Gramsci ya da Althusser kimi) bu teoriyanın açıqlamasını verməyə çalışmışlar. Kimi iqtisadi təyin olunma, kimi iradəçi bu teoriyalarda sinfi mübarizənin təməl bir elmi-siyasi arqument olaraq funksiya görər. {{Qitə fəlsəfəsi |vəziyyət=collapsed}} {{Sosializm |vəziyyət=collapsed}} {{Kommunizm |vəziyyət=collapsed}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Sosializm]] [[Kateqoriya:Cəmiyyətdə münaqişə]] [[Kateqoriya:Sosial struktur]] [[Kateqoriya:Politologiya]] [[Kateqoriya:Antifaşizm]] [[Kateqoriya:Marksizm]] [[Kateqoriya:Politologiya terminologiyası]] [[Kateqoriya:Marksist anlayışlar]] ga6k5k94hhzdwnkxriqba9sc0d44hww Jak de Morqan 0 469503 8981370 8555193 2026-06-27T18:12:38Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981370 wikitext text/x-wiki {{mənbə azlığı}} {{vikiləşdirmək}} {{Şəxs |adı = ''Jak De Morqan'' |orijinal adı = {{Dil-fr|''Jacques Jean Marie de Morgan''}} |şəkil = Jacques de Morgan 3.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |digər adı = |doğum tarixi = 3.6.1857 |doğum yeri = {{FRA}}, Uisso-Syur-Koccon |vəfat tarixi = 12 iyun, 1924-cü il |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = {{Fəxri Legion ordeni}} |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Jak de Morqan''' ({{DVTY}})— fransız tarixçisi, numizmat və arxeoloqu. == Həyatı == Jak De Morqan 3 iyun 1857-ci ildə [[Fransa]]nın Uisso-Syur-Koccon şəhərində anadan olmuşdur. 1889–1891-ci illərdə mühəndis De Morqanın rəhbərliyi ilə fransız arxeoloji missiyası [[İran]] və [[Azərbaycan]] ərazisinə gəlmişdir. De Morqan bu zaman ərzində İranın şimal-qərb rayonlarında, Xəzərin sahillərində, Talış xanlığında olmuş və arxeoloji qazıntılar apararaq tarixi abidələrimizi ölkədən kənara çıxartmışdır. O, 1889-cu ildə Korqanrud (Kəonru) mahalında qazıntılar aparmış və buradakı tarixi abidələrlə yanaşı, qızıl və digər qiymətli əşyaları Fransa muzeylərinə göndərmişdir. De Morqan Lənkəran, Lerik və Astaranın ərazisində arxeoloji qazıntılara ilk olaraq Çay İçi [[Lənkəran rayonu|Lənkəran]] (Ruədilə) mahalından başlayaraq, [[Astara rayonu|Astaranın]], [[Lerik|Lerikin]], [[Masallı|Masallının]] müxtəlif dağ kəndlərinə qədər olan ərazidə ən qədim abidələri, tarixi eksponatları, bir sözlə, bütün maddi mədəniyyət nümunələrini Fransaya yola salır. Qeyd etmək lazımdır ki, onun Azərbaycandan apardığı həmin nümunələr, son tunc, erkən dəmir dövründən 17-ci əsrə qədər olan dövrü əhatə edirdi. O, savadsız kənd camaatını müxtəlif yollarla aldadaraq qədim tarixə malik qəbirləri onlara qazdırmışdır. 1890-cı ildə tədqiqatcı həmyerlisi K. Şaffer və qardaşı Henri ilə birlikdə Talış dağlarının ətəyindəkı kəndlərin ərazisində arxeoloji qazıntılara başlayır. O, buradakı nəhəng qəbirləri (bu qəbirlər çəkisi 5–6 tondan ağır böyük daşlardan hazırlanıb, daşlar şaquli vəziyyətdə yerə basdırılıb və hər iki tərəfi bağlıdır. Onların üstünə böyük sal daşlar qoyulub) yerli əhaliyə qazdıraraq, qiyməti milyonlarla ölçülən tarixi abidələri Parisin Sen-Jemen muzeyinə göndərmişdir. O, daha sonra Lerikin [[Veri]] kəndi ərazisindəki "Qızılbaşlar" qəbiristanlığında, Həmat kəndinin '''"Penəğəvıston"''' adlanan ən qədim qəbiristanlığında uzunmüddətli arxeoloji qazıntılar aparmış və çox qədim eksponatları aşkar etmişdir. Hamarat kəndinin "Kəloci" adlanan ərazisində indi də, de Morqanın dağıtdığı kurqanların, dolmenlərin və tarixi abidələrin qalıqları mövcuddur. Bu qazıntılardan sonra o, Talış dağlarındakı kəndlərı "arxeoloji cənnət" adlandırmışdır. Yaşlı nəsildən qalan xatirələrə görə, de Morqan onlara bu torpaqların tarixini, burda yaşayan əhalinin məşğuliyyətini və dilini öyrənmək üçün bura gəldiyini söyləmişdir. Bu yolla o, insanları özünə inandırır. Sadə kənd camaatının inamını qazanan de Morqan onlardan [[talış dili]]ndə nağıllar, bayatılar, atalar sözləri və digər şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrini də öyrənmişdir. Beləliklə, o, Talış xanlığında 300-ə yaxın belə qəbirləri qazdıraraq içindəki sərvəti Fransaya daşımışdır. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində bu mərtəbəli qəbirlərdən tunc və dəmir dövrlərinin öyrənilməsi üçün əhəmiyyətli olan e.ə. III minilliyə aid olan nadir nümunələri tapmışdır. De Morqan Cənubi Qafqazın bir sıra bölgələrində qarət məqsədilə "arxeoloji qazıntı" işləri aparmışdır. Onun istəyi zəngin arxeoloji materiallar əldə edərək [[Fransa]] muzeylərinə satmaq idi. Bir sözlə onun bölgədəki "tədqiqatları" qiymətli əşyaların əldə edilməsi məqsəd ilə aparılırdı. Bunu De Morqan özü də inkar etmirdi. Yazırdı ki, ''"mənim adamlarım bir neçə qazıntı aparmışdılar ki, mənim üçün əşyalar əldə etsinlər".'' Onun qarət xarakterli qazıntıları barədə məlumatlar o zaman siyasi rəhbərliyə qədər gedib çatmış və hətta Rusiya İmperator Arxeoloji Cəmiyyəti ona qazıntılar aparmağı qadağan etmişdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}}{{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:"Fəxri Legion" ordeninin komandorları]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] bvmvtu2x4l1yo4n8neglgra7ci12xya Xəyalə Abdulla 0 484041 8981180 8508678 2026-06-27T15:39:44Z Sthendry 348885 8981180 wikitext text/x-wiki {{Şahmatçı |adı = Xəyalə Abdulla |orijinal adı = |vətəndaşlığı = {{Flaqifikasiya|Azərbaycan}} |ilk adı = |doğum tarixi = 13.7.1993 |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = qadınlar arasında beynəlxalq [[qrosmeyster]] (2015) |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = 2.320 (sentyabr 2015) |reytinq yeri = |mükafatları = |dünya çempionluğu = |FİDE nömrəsi = 13401807 |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Xəyalə Mardan qızı Abdulla''' ({{DVTY}}) — [[azərbaycan]]lı [[şahmat]]çı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2015). == Şahmat karyerası == 2010-cu ildə [[Gürcüstan]]ın [[Batumi]] şəhərində keçirilmiş 18 yaşa qədər qızlar arasında Avropa çempionatında bürünc medal qazanıb.<ref>{{cite web|title=AZƏRBAYCAN ŞAHMATÇILARI AVROPA ÇEMPİONATINDA 3 QIZIL VƏ 1 BÜRÜNC MEDAL QAZANMIŞLAR|url=http://azertag.az/xeber/AZARBAYCAN_SAHMATCHILARI_AVROPA_CHEMPIONATINDA_3_QIZIL_VA_1_BURUNC_MEDAL_QAZANMISLAR-494973|publisher=Azertag.az}}</ref> 2011-ci ildə 18 yaşa qədər qızlar arasında Azərbaycan çempionatında qızıl,<ref>{{cite web|title=G18 18 yasadak qizlar arasinda Azarbaycan birinciliyi|url=http://chess-results.com/tnr46589.aspx?lan=34&art=1&wi=821|publisher=Chess-results.com|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102416/http://chess-results.com/tnr46589.aspx?lan=34&art=1&wi=821|url-status=live}}</ref> 20 yaşa qədər qızlar arasında isə gümüş medala sahib çıxıb.<ref>{{cite web|title=AZE Ch U20 Girls 2011|url=http://chess-results.com/tnr33162.aspx?lan=34&art=1&wi=821|publisher=Chess-results.com}}</ref> 2012-ci ildə 20 yaşa qədər qızlar arasında Azərbaycan çempionatında ikinci dəfə gümüş medala sahib çıxıb.<ref>{{cite web|title=20 yasadak qizlar arasinda Azarbaycan birinciliyi|url=http://chess-results.com/tnr70360.aspx?lan=34&art=1&wi=821|publisher=Chess-results.com|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102417/http://chess-results.com/tnr70360.aspx?lan=34&art=1&wi=821|url-status=live}}</ref> 2013<ref>{{cite web|title=Qadinlar arasinda Azarbaycan cempionati|url=http://chess-results.com/tnr94140.aspx?art=4&lan=11&wi=821|work=chess-results.com|date=14 mart 2013|accessdate=9 sentyabr 2014|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043325/http://chess-results.com/tnr94140.aspx?art=4&lan=11&wi=821|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qadınlar arasında Azərbaycan Çempionatı|url=http://ulvichess.az/chess-news-in-azerbaijan/267-qad305nlar-aras305nda-az601rbaycan-199empionat305.html|work=ulvichess.az|date=14 mart 2013|accessdate=9 sentyabr 2014|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704074501/http://ulvichess.az/chess-news-in-azerbaijan/267-qad305nlar-aras305nda-az601rbaycan-199empionat305.html|url-status=dead}}</ref> və 2014-cü<ref>{{cite web|title=WIM Khayala Abdulla is Azerbaijan Women's Chess Champion 2014|url=http://www.chessblog.com/2014/03/wim-khayala-abdulla-is-azerbaijan.html|work=Chess News Blog|accessdate=18 January 2015|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195557/http://www.chessblog.com/2014/03/wim-khayala-abdulla-is-azerbaijan.html|url-status=live}}</ref> illərdə qadınlar arasında şahmat üzrə [[Azərbaycan Şahmat Çempionatı|Azərbaycan çempionu]] olub. Azərbaycanın qadınlardan ibarət milli komandasının tərkibində 2014-cü ildə [[Norveç]]in [[Tromse]]<ref>{{cite web|title=Abdulla, Khayala WOMEN'S CHESS OLYMPIADS|url=http://www.olimpbase.org/playersw/kegwk4es.html|publisher=Olimpbase.org|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102415/http://www.olimpbase.org/playersw/kegwk4es.html|url-status=live}}</ref> şəhərində keçirilmiş [[Şahmat Olimpiadası|Ümumdünya Şahmat Olimpiadası]]nda və 2013-cü ildə [[Polşa]]nın [[Varşava]], 2015-ci ildə isə [[İslandiya]]nın [[Reykyavik]] şəhərlərində keçirilmiş [[Şahmat üzrə Milli Komandaların Avropa çempionatı|komandalar arasında Avropa çempionatlarında]] çıxış etmişdir.<ref>{{cite web|title=Abdulla, Khayala EUROPEAN WOMEN'S TEAM CHESS CHAMPIONSHIP|url=http://www.olimpbase.org/playersu/kegwk4es.html|publisher=Olimpbase.org|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102445/http://www.olimpbase.org/playersu/kegwk4es.html|url-status=live}}</ref> 2016-cı ildə [[Bakı]] şəhərində keçirilmiş [[42-ci Şahmat Olimpiadası|42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadası]]nda Azərbaycanın ikinci komandasının heyətində mübarizə aparmışdır.<ref>{{cite web|title=İlham Əliyev 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasının təntənəli açılış mərasimdə iştirak edib|url=http://www.president.az/articles/20926|publisher=President.az|access-date=2017-03-28|archive-date=2018-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416222216/http://www.president.az/articles/20926|url-status=live}}</ref> Xəyalə Abdulla 2010-cu ildə qadınlar arasında beynəlxalq usta adına, 2015-ci ildə isə qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster adına layiq görülüb. == Reytinqi == [[FİDE]]-nin rəsmi saytında dərc olunmuş 2017-ci ilin mart ayına olan məlumata görə Xəyalə Abdulla 2241 xalla Azərbaycan qadın şahmatçıları arasında 9-cu,<ref name=umudova2>{{Cite web | url = http://ratings.fide.com/topfed.phtml?tops=1&ina=1&country=AZE | title = Federations Ranking Women Azerbaijan | publisher = Fide.com | archiveurl =https://web.archive.org/web/20170328184315/http://ratings.fide.com/topfed.phtml?tops=1&ina=1&country=AZE | archivedate = 29 Mart 2017}}</ref> "Top 100 Women February 2017" reytinq cədvəlində isə 320-ci yerdə qərarlaşıb. == Şəxsi həyatı == Xəyalə Abdulla azərbaycanlı qrosmeyster ilə ailə həyatı qurub.<ref>{{Cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20200420/nidzhat-abasov-hajala-abdulla-semja-zags-karantin-423701329.html|title=Любовь не признает преград: азербайджанские шахматисты поженились в условиях карантина|date=2020-04-20|website=az.sputniknews.ru|language=ru|access-date=2023-08-17|archive-date=2023-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816205546/https://az.sputniknews.ru/20200420/nidzhat-abasov-hajala-abdulla-semja-zags-karantin-423701329.html|url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikilər | commons = Category:Khayala Abdulla | wikispecies = | wikt = | b = | s = | q = | n = | m = }} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=13401807 FIDE Chess profili] * [https://chess-db.com/public/pinfo.jsp?id=13401807&lan=4 Khayala Abdulla. Chess-DB.com]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{en}} * [http://www.chessgames.com/player/khayala_abdulla.html Khayala Abdulla]. [[:en:Chessgames.com|Chessgames.com]] {{en}} * [https://www.365chess.com/players/Khayala_Mardan_qizi_Abdulla Khayala Abdulla]. 365Chess.com {{en}} {{xarici keçidlər}} {{Azərbaycanın qadın şahmatçıları}} {{qadınlar arasında şahmat üzrə Azərbaycan çempionları}} [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın şahmatçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]] [[Kateqoriya:Qadın şahmat qrosmeysterləri]] [[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]] buhbd1a4ratievri6u7fy4w8bbv54og 8981187 8981180 2026-06-27T15:42:49Z Bozqurd77 316685 [[Special:Contributions/Sthendry|Sthendry]] ([[User talk:Sthendry|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş [[Special:Diff/8981180|8981180]] nömrəli redaktə geri qaytarıldı 8981187 wikitext text/x-wiki {{Şahmatçı |adı = Xəyalə Abdulla |orijinal adı = |vətəndaşlığı = {{Flaqifikasiya|Azərbaycan}} |ilk adı = |doğum tarixi = 13.7.1993 |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = qadınlar arasında beynəlxalq [[qrosmeyster]] (2015) |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = 2.320 (sentyabr 2015) |reytinq yeri = |mükafatları = |dünya çempionluğu = |FİDE nömrəsi = 13401807 |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Xəyalə Mardan qızı Abdulla''' ({{DVTY}}) — [[azərbaycan]]lı [[şahmat]]çı, qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster (2015). == Şahmat karyerası == 2010-cu ildə [[Gürcüstan]]ın [[Batumi]] şəhərində keçirilmiş 18 yaşa qədər qızlar arasında Avropa çempionatında bürünc medal qazanıb.<ref>{{cite web|title=AZƏRBAYCAN ŞAHMATÇILARI AVROPA ÇEMPİONATINDA 3 QIZIL VƏ 1 BÜRÜNC MEDAL QAZANMIŞLAR|url=http://azertag.az/xeber/AZARBAYCAN_SAHMATCHILARI_AVROPA_CHEMPIONATINDA_3_QIZIL_VA_1_BURUNC_MEDAL_QAZANMISLAR-494973|publisher=Azertag.az}}</ref> 2011-ci ildə 18 yaşa qədər qızlar arasında Azərbaycan çempionatında qızıl,<ref>{{cite web|title=G18 18 yasadak qizlar arasinda Azarbaycan birinciliyi|url=http://chess-results.com/tnr46589.aspx?lan=34&art=1&wi=821|publisher=Chess-results.com|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102416/http://chess-results.com/tnr46589.aspx?lan=34&art=1&wi=821|url-status=live}}</ref> 20 yaşa qədər qızlar arasında isə gümüş medala sahib çıxıb.<ref>{{cite web|title=AZE Ch U20 Girls 2011|url=http://chess-results.com/tnr33162.aspx?lan=34&art=1&wi=821|publisher=Chess-results.com}}</ref> 2012-ci ildə 20 yaşa qədər qızlar arasında Azərbaycan çempionatında ikinci dəfə gümüş medala sahib çıxıb.<ref>{{cite web|title=20 yasadak qizlar arasinda Azarbaycan birinciliyi|url=http://chess-results.com/tnr70360.aspx?lan=34&art=1&wi=821|publisher=Chess-results.com|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102417/http://chess-results.com/tnr70360.aspx?lan=34&art=1&wi=821|url-status=live}}</ref> 2013<ref>{{cite web|title=Qadinlar arasinda Azarbaycan cempionati|url=http://chess-results.com/tnr94140.aspx?art=4&lan=11&wi=821|work=chess-results.com|date=14 mart 2013|accessdate=9 sentyabr 2014|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704043325/http://chess-results.com/tnr94140.aspx?art=4&lan=11&wi=821|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qadınlar arasında Azərbaycan Çempionatı|url=http://ulvichess.az/chess-news-in-azerbaijan/267-qad305nlar-aras305nda-az601rbaycan-199empionat305.html|work=ulvichess.az|date=14 mart 2013|accessdate=9 sentyabr 2014|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704074501/http://ulvichess.az/chess-news-in-azerbaijan/267-qad305nlar-aras305nda-az601rbaycan-199empionat305.html|url-status=dead}}</ref> və 2014-cü<ref>{{cite web|title=WIM Khayala Abdulla is Azerbaijan Women's Chess Champion 2014|url=http://www.chessblog.com/2014/03/wim-khayala-abdulla-is-azerbaijan.html|work=Chess News Blog|accessdate=18 January 2015|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195557/http://www.chessblog.com/2014/03/wim-khayala-abdulla-is-azerbaijan.html|url-status=live}}</ref> illərdə qadınlar arasında şahmat üzrə [[Azərbaycan Şahmat Çempionatı|Azərbaycan çempionu]] olub. Azərbaycanın qadınlardan ibarət milli komandasının tərkibində 2014-cü ildə [[Norveç]]in [[Tromse]]<ref>{{cite web|title=Abdulla, Khayala WOMEN'S CHESS OLYMPIADS|url=http://www.olimpbase.org/playersw/kegwk4es.html|publisher=Olimpbase.org|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102415/http://www.olimpbase.org/playersw/kegwk4es.html|url-status=live}}</ref> şəhərində keçirilmiş [[Şahmat Olimpiadası|Ümumdünya Şahmat Olimpiadası]]nda və 2013-cü ildə [[Polşa]]nın [[Varşava]], 2015-ci ildə isə [[İslandiya]]nın [[Reykyavik]] şəhərlərində keçirilmiş [[Şahmat üzrə Milli Komandaların Avropa çempionatı|komandalar arasında Avropa çempionatlarında]] çıxış etmişdir.<ref>{{cite web|title=Abdulla, Khayala EUROPEAN WOMEN'S TEAM CHESS CHAMPIONSHIP|url=http://www.olimpbase.org/playersu/kegwk4es.html|publisher=Olimpbase.org|access-date=2017-03-28|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812102445/http://www.olimpbase.org/playersu/kegwk4es.html|url-status=live}}</ref> 2016-cı ildə [[Bakı]] şəhərində keçirilmiş [[42-ci Şahmat Olimpiadası|42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadası]]nda Azərbaycanın ikinci komandasının heyətində mübarizə aparmışdır.<ref>{{cite web|title=İlham Əliyev 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasının təntənəli açılış mərasimdə iştirak edib|url=http://www.president.az/articles/20926|publisher=President.az|access-date=2017-03-28|archive-date=2018-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416222216/http://www.president.az/articles/20926|url-status=live}}</ref> Xəyalə Abdulla 2010-cu ildə qadınlar arasında beynəlxalq usta adına, 2015-ci ildə isə qadınlar arasında beynəlxalq qrosmeyster adına layiq görülüb. == Reytinqi == [[FİDE]]-nin rəsmi saytında dərc olunmuş 2017-ci ilin mart ayına olan məlumata görə Xəyalə Abdulla 2241 xalla Azərbaycan qadın şahmatçıları arasında 9-cu,<ref name=umudova2>{{Cite web | url = http://ratings.fide.com/topfed.phtml?tops=1&ina=1&country=AZE | title = Federations Ranking Women Azerbaijan | publisher = Fide.com | archiveurl =https://web.archive.org/web/20170328184315/http://ratings.fide.com/topfed.phtml?tops=1&ina=1&country=AZE | archivedate = 29 Mart 2017}}</ref> "Top 100 Women February 2017" reytinq cədvəlində isə 320-ci yerdə qərarlaşıb. == Şəxsi həyatı == Xəyalə Abdulla azərbaycanlı qrosmeyster [[Nicat Abasov]] ilə ailə həyatı qurub.<ref>{{Cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20200420/nidzhat-abasov-hajala-abdulla-semja-zags-karantin-423701329.html|title=Любовь не признает преград: азербайджанские шахматисты поженились в условиях карантина|date=2020-04-20|website=az.sputniknews.ru|language=ru|access-date=2023-08-17|archive-date=2023-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816205546/https://az.sputniknews.ru/20200420/nidzhat-abasov-hajala-abdulla-semja-zags-karantin-423701329.html|url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikilər | commons = Category:Khayala Abdulla | wikispecies = | wikt = | b = | s = | q = | n = | m = }} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=13401807 FIDE Chess profili] * [https://chess-db.com/public/pinfo.jsp?id=13401807&lan=4 Khayala Abdulla. Chess-DB.com]{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot }} {{en}} * [http://www.chessgames.com/player/khayala_abdulla.html Khayala Abdulla]. [[:en:Chessgames.com|Chessgames.com]] {{en}} * [https://www.365chess.com/players/Khayala_Mardan_qizi_Abdulla Khayala Abdulla]. 365Chess.com {{en}} {{xarici keçidlər}} {{Azərbaycanın qadın şahmatçıları}} {{qadınlar arasında şahmat üzrə Azərbaycan çempionları}} [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın şahmatçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]] [[Kateqoriya:Qadın şahmat qrosmeysterləri]] [[Kateqoriya:Şahmat Olimpiadalarının iştirakçıları]] jlnpee1kbzw11ouhk4azpz28z9ij2wo Albert von Le Coq 0 484212 8981350 8684410 2026-06-27T18:11:08Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] 8981350 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |adı = Albert von Le Coq |orijinal adı = |şəkil = Albertvonlecoq.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |digər adı = |doğum tarixi = 8.9.1860 |doğum yeri = [[Berlin]], [[Almaniya]] |vəfat tarixi = 21.4.1930 |vəfat yeri = [[Berlin]], [[Almaniya]] |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = Alman |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = arxeoloq, türkoloq |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Albert Avqust von Le Coq''' (1860–1930)— [[Almanlar|alman]] arxeloq və türkoloqu. == Həyatı == Albert Avqust von Le Coq 1860-cı ildə [[Berlin]]də doğulmuşdu. Din savaşları (1562–1568) sırasında Fransanı tərk etmək məcburiyyətində qalan bir Fransız protestanı (huquqnot) ailəsinə mənsub tacir bir atanın oğludur. Berlindəki Fransız litsryini bitirdikdən sonra Çinlə ticarət edən atasının yanında çalışmağa başladı. 1881-ci ildə Londonda firmalarının təmsilçiliyini etdi; ardından Amerika Birləşmiş Ştatlarına gedərək ticarətlə məşğul olmaqla yanaşı tibb fakültəsində oxudu və təhsilini 1887-ci ildə tamamlayıb üç il sonra Berlinə döndü. Fəqət həkimliyini daima ikinci planda tutdu və bir yandan "Museum für Völkərkunde"də könüllü olaraq çalışırkən, bir yandan da "Seminar für Oriəntalische Sprachenə davam etdi. Almanların 1901-ci ildə Osmanlı dövlətinin Zəncirli höyüyündə (Qaziantəp) apardıqları qazıntılara qatıldı. Burada olduğu dörd ay içində Türkcəsini irəlilətdi və nümunələr topladı. İskəndərun, Beyrut vəSuriyaya keçərək koleksiyasını genişlətdi. Bu səyahətin nəticəsində hazırladığı "Kurdische Texte" başlıqlı kitabı dolayısıyla ona Kiel Universitetindən fəlsəfə doktoru ünvanı verildi. Daha sonra almanların Orta Asiyaya hazırladıqları araşdırma gəzintilərinə və arxeoloji qazıntılarına qatıldı. Dörd dönəm halında Turfan vahəsində yoğunlaşdırılan bu araşdırma gəzintilərindən (1902–1914) ikincisini (sentyabr 1904 — dekabr 1905) və dördüncüsünü (yanvar 1913 — fevral 1914) idarə etdi. Son səyahətindən döndükdən sonra "Museum für Völkerkunde"nin Asiya bölümü başçılığına gətirildi. I Dünya Müharibəsinin çətin şərtləri altında araşdırma gəzintilərində əldə edilən tapıntıların bu muzeydə sərgilənməsi üçün çalışdı. 1925-ci ildə muzeyin müdirü oldu. Albert Avqust von Le Coq 21 aprel 1930-cu ildə Berlində vəfat etdi. == Xarici keçidlər == {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Türkoloqlar]] [[Kateqoriya:Berlində doğulanlar]] [[Kateqoriya:Berlində vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:Almaniya səyyahları]] [[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] 8k6nzc9md30u561pjepxozt25mvcww6 Kontrabas (musiqi aləti) 0 484228 8981104 8844925 2026-06-27T12:14:53Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981104 wikitext text/x-wiki {{digər məna|Kontrabas}} {{Musiqi aləti}} '''Kontrabas''' ({{Dil-it|contrabbasso}}) — [[musiqi aləti]]. Bu alət Kontrabas Violone adı verilən Renesans musiqi alətindən törəmişdir. 16-cı əsrdən 18-ci əsrə qədər dəyişim dövrü keçmişdir. 18-ci əsrin ikinci yarısında bugünkü halını almışdır. Hündürlüyü 1.80 eni 60 sm olan kontrabas bu ölçüləri səbəbindən ayaqda yaxud hündür stula əyləşərək çalınır. Kontrabas simli kaman alətləri arasında öz ölçüsünə görə ən böyük və ən bəm səslənən alətdir. Zahirən o, [[violonçel]]ə bənzəyir. Texniki cəhətdən kontrabas orkestrin digər simli kaman alətlərinə nisbətən xeyli ağırdır. Həm də onun qalın simlərinin səslənməsi violino, viola və violonçelə nisbətən daha az ahəngdardır. Buna görə də kontrabasda müstəqil solo partiyalar nisbətən az çalınır. Lakin simli alətlər qrupunun və ümumiyyətlə bütün [[orkestr]]in bünövrəsi, əsası kimi kontrabasların əhəmiyyəti çox böyükdür. Öz qohum alətlərindən fərqli olaraq, kontrabasın simləri kvinta intervalı üzrə deyil, kvarta intervalı üzrə köklənir: böyük oktavanın "sol", "re" və [[kontroktava]]nın "lya", "mi" səslərində. Onun diapazonu kontroktavanın "mi" səsindən birinci oktavanın " sol" səsinə kimidir. Bəzən ənənəvi kontrabaslarla yanaşı, 5-simli kontrabasdan da istifadə edilir. Onun 5-ci simi kontroktavanın "do" ( və ya subkontroktavavnın "si") səsində köklənir və buna görə də alətin diapazonu həmin səsə qədər genişlənir. Kontrabas transpozisiyalı alətdir və not yazılışına nisbətən bir oktava bəm səslənir (çox vaxt kontrabas və violonçel partiyaları birləşdirilir, yəni [[unison]] yazılır, lakin bayaq qeyd etdiyimiz cəhətə görə kontrabaslar violonçellərə nisbətən bir [[oktava]] aşağı səslənir). Kontrabas üçün təbii ki, [[bas açarı]] istifadə olunur, lakin nadir hallarda digər açarlardan da istifadə oluna bilər. == İstinadlar. == {{İstinad siyahısı}} {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Skripka]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ii7y7u5723hkv8acocvu7oqa7373g63 Paris Notr-Dam kilsəsi 0 485263 8981158 8980949 2026-06-27T14:17:17Z Sefer azeri 4000 /* Kafedralın apsidası */ 8981158 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] a6cx7nbrxyvg15qyhgass55rlos2ndz 8981159 8981158 2026-06-27T14:27:22Z Sefer azeri 4000 /* Xor kapellalarının barelyefləri */ 8981159 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] i7ja5qg3yf6p47ha176mtgb47hgwrbr 8981161 8981159 2026-06-27T14:35:44Z Sefer azeri 4000 /* Kafedralın apsidası */ 8981161 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] 9nh2qu29a0rnvjgb8h4rmn7ss1xhv4u 8981525 8981161 2026-06-28T05:24:45Z Sefer azeri 4000 /* Qapıların menteşələri */ 8981525 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== Paris Notr-Dam kafedralının qapıları döymə dəmirdən hazırlanmış [[Menteşə|menteşələrlə]] bəzədilmişdir. Müqəddəs Anna portalının qapı tayları<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Serrurerie#290 |access-date=25 iyun 2026 |language=fr|page=290}}</ref> demək olar ki, tamamilə bu menteşələrlə örtülmüşdür. Onlar iri [[Arabesk (incəsənət)|arabesk]] naxışlar, çiçək və yarpaq ornamentləri, hətta heyvan fiqurları əmələ gətirərək XII–XIII əsrlərin bədii [[Dəmirçilik|dəmirçilik]] sənətinin parlaq nümunəsini təşkil edirlər. Bu naxışlar qapı taylarının üzərinə çəkilmiş örtüyün fonunda aydın seçilir. Bir əfsanəyə görə, Biskorne adlı parisli bir sənətkara kafedralın qapı taylarını bədii dəmir işləmələri və [[Qıfıl|qıfıllarla]] bəzəmək tapşırılmışdı. İşin son dərəcə çətin olduğunu görən usta kömək üçün [[İblis]]ə müraciət etmiş, Şər ruhu isə ona elə kömək etmişdi ki, sonradan qıfılların açılması üçün müqəddəs sudan istifadə etmək lazım gəlmişdi. Biskorne öz əsərini tamamladıqdan az sonra vəfat etmiş və sirrini özü ilə qəbirə aparmışdı. Metal işləmələrinin texnikası o qədər qeyri-adi hesab olunurdu ki, rəvayətə görə, bu gün də mütəxəssislər onun məşhur dəmir işləmələrinin necə hazırlandığını izah edə bilmirlər. Bu işləmələr bu gün də kafedralın əsas fasadının qapılarında görünür. Bununla belə, onlar XIX əsrdə hazırlanmış surətlərdir; orijinalları [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı məhv edilmişdir. Parisdə, [[Bastiliya qalası|Bastiliya]] yaxınlığında dəmirçi və qıfıl ustasının xatirəsinə Biskorne küçəsi də mövcuddur.<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=23 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5897467/f3.image.r=Biscornet.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Başqa bir əfsanəyə görə isə portal qapılarının menteşələri elə İblisin özü tərəfindən [[Cəhənnəm]]in dəmirçi emalatxanalarında döyülərək hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=Didron |first1=Adolphe Napoléon |last2=Didron |first2=Edouard |title=Annales archéologiques |date=1852 |publisher=Bureau des Annales Archéologiques |page=52 |url=https://books.google.fr/books?id=pxwGAAAAQAAJ&pg=PA52&lpg=PA52&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=babmHy7Je2&sig=6yB4o9ERVhzq8NFeZ50fbSIQRjg&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Guilhermy |first1=Roch François Marie Nolasque baron de |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Librairie d'architecture de Bance |page=73 |url=https://books.google.fr/books?id=oOQDAAAAYAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=doDZ7Chd5f&sig=rB4MjW7diX-8KmL6xkRjwelrPk8&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] 5gestuxe1i10jn2qyo2lvnt2aufgp9f 8981541 8981525 2026-06-28T05:41:10Z Sefer azeri 4000 /* Qapıların menteşələri */ 8981541 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== Paris Notr-Dam kafedralının qapıları döymə dəmirdən hazırlanmış [[Menteşə|menteşələrlə]] bəzədilmişdir. Müqəddəs Anna portalının qapı tayları<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Serrurerie#290 |access-date=25 iyun 2026 |language=fr|page=290}}</ref> demək olar ki, tamamilə bu menteşələrlə örtülmüşdür. Onlar iri [[Arabesk (incəsənət)|arabesk]] naxışlar, çiçək və yarpaq ornamentləri, hətta heyvan fiqurları əmələ gətirərək XII–XIII əsrlərin bədii [[Dəmirçilik|dəmirçilik]] sənətinin parlaq nümunəsini təşkil edirlər. Bu naxışlar qapı taylarının üzərinə çəkilmiş örtüyün fonunda aydın seçilir. Bir əfsanəyə görə, Biskorne adlı parisli bir sənətkara kafedralın qapı taylarını bədii dəmir işləmələri və [[Qıfıl|qıfıllarla]] bəzəmək tapşırılmışdı. İşin son dərəcə çətin olduğunu görən usta kömək üçün [[İblis]]ə müraciət etmiş, Şər ruhu isə ona elə kömək etmişdi ki, sonradan qıfılların açılması üçün müqəddəs sudan istifadə etmək lazım gəlmişdi. Biskorne öz əsərini tamamladıqdan az sonra vəfat etmiş və sirrini özü ilə qəbirə aparmışdı. Metal işləmələrinin texnikası o qədər qeyri-adi hesab olunurdu ki, rəvayətə görə, bu gün də mütəxəssislər onun məşhur dəmir işləmələrinin necə hazırlandığını izah edə bilmirlər. Bu işləmələr bu gün də kafedralın əsas fasadının qapılarında görünür. Bununla belə, onlar XIX əsrdə hazırlanmış surətlərdir; orijinalları [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı məhv edilmişdir. Parisdə, [[Bastiliya qalası|Bastiliya]] yaxınlığında dəmirçi və qıfıl ustasının xatirəsinə Biskorne küçəsi də mövcuddur.<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=23 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5897467/f3.image.r=Biscornet.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Başqa bir əfsanəyə görə isə portal qapılarının menteşələri elə İblisin özü tərəfindən [[Cəhənnəm]]in dəmirçi emalatxanalarında döyülərək hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=Didron |first1=Adolphe Napoléon |last2=Didron |first2=Edouard |title=Annales archéologiques |date=1852 |publisher=Bureau des Annales Archéologiques |page=52 |url=https://books.google.fr/books?id=pxwGAAAAQAAJ&pg=PA52&lpg=PA52&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=babmHy7Je2&sig=6yB4o9ERVhzq8NFeZ50fbSIQRjg&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Guilhermy |first1=Roch François Marie Nolasque baron de |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Librairie d'architecture de Bance |page=73 |url=https://books.google.fr/books?id=oOQDAAAAYAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=doDZ7Chd5f&sig=rB4MjW7diX-8KmL6xkRjwelrPk8&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Transeptin şimal və cənub qapılarının [[Orta əsrlər|orta əsrlərə]] aid menteşələri XVIII əsrdə həmin dövrdə [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslub haqqında mövcud təsəvvürlərə uyğun hazırlanmış yeni menteşələrlə əvəz edilmişdir. [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalına]] gəldikdə isə, XVIII əsrin sonlarında Jak-Jermen Sufflonun müdaxiləsindən sonra portalın qapıları həmin dövrdə verilmiş yeni ölçülərə uyğunlaşdırılmış iki taxta qapı tayı ilə əvəz edilmiş, onların üzərində Məsihin və Məryəmin natural ölçüdə təsvirləri oyulmuşdu. Daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk Sufflonun qapılarını sökdürmüş və portalı orta əsrlərdəki görünüşünə uyğun şəkildə yenidən bərpa etdirmişdir. 1859–1867-ci illərdə bədii dəmirçi Pyer Fransua Mari Bulanje sakristiyanın bütün dəmirçilik işlərini yerinə yetirmiş,<ref>{{cite book |last1=Leniaud |first1=Jean-Michel |title=Jean-Baptiste Lassus, 1807-1857, ou, Le temps retrouvé des cathédrales |date=1980 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-04613-8 |url=https://books.google.fr/books?id=ZHk00UswE50C&pg=PA203#v=onepage&q=Boulanger&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> yan portalları bərpa etmiş və Böyük məhkəmə portalının menteşələrini hazırlamışdır. Bu işin xatirəsini yaşatmaq və burada İblisin heç bir rolunun olmadığını göstərmək məqsədilə o, hər bir mərkəzi dəmir elementin arxa tərəfində aşağıdakı yazını həkk etmişdir: ''"Bu dəmir işləmələri dəmirçi Pyer-Fransua Bulanje tərəfindən hazırlanmış, 1867-ci ilin avqust ayında quraşdırılmışdır. Həmin dövrdə [[III Napoleon]] hakimiyyətdə idi, Paris Notr-Dam kafedralının memarı isə Ejen Violle-le-Dyuk idi."''<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=24 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k589747m/f3.image.r=Boulanger.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu menteşələrin zolaqlarının eni 16–18 santimetr, qalınlığı isə təxminən 2 santimetrdir. Onlar bir neçə dəmir zolağının müəyyən aralıqlarla qucaqlayıcı halqalar vasitəsilə birləşdirilib qaynaq edilməsi ilə hazırlanmışdır. Bu halqalar təkcə bütün konstruksiyanın möhkəmliyini artırmır, həm də əyilmiş budaqların qaynaq yerlərini örtməyə imkan verir. <gallery mode="packed" heights="190px" caption=> Fayl:Penture.Notre.Dame.Paris.png|Usta hər bir budaqcığı ayrıca döyərək hazırlayır, sonra isə onları birləşdirir; Emuar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.2.png|Müqəddəs Anna portalının aşağı menteşəsinin beş əsas elementi; Peqar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.png|Müqəddəs Anna portalının menteşəsi — xırda budaqcıqların birləşdirilməsinin son dərəcə mürəkkəb quruluşunu nümayiş etdirən nümunə; E. Giyom tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> </gallery> == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] ic719oyyg6fy8yp2g15rjnf175ft9wz 8981544 8981541 2026-06-28T05:42:27Z Sefer azeri 4000 /* Qapıların menteşələri */ 8981544 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== Paris Notr-Dam kafedralının qapıları döymə dəmirdən hazırlanmış [[Menteşə|menteşələrlə]] bəzədilmişdir. Müqəddəs Anna portalının qapı tayları<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Serrurerie#290 |access-date=25 iyun 2026 |language=fr|page=290}}</ref> demək olar ki, tamamilə bu menteşələrlə örtülmüşdür. Onlar iri [[Arabesk (incəsənət)|arabesk]] naxışlar, çiçək və yarpaq ornamentləri, hətta heyvan fiqurları əmələ gətirərək XII–XIII əsrlərin bədii [[Dəmirçilik|dəmirçilik]] sənətinin parlaq nümunəsini təşkil edirlər. Bu naxışlar qapı taylarının üzərinə çəkilmiş örtüyün fonunda aydın seçilir. Bir əfsanəyə görə, Biskorne adlı parisli bir sənətkara kafedralın qapı taylarını bədii dəmir işləmələri və [[Qıfıl|qıfıllarla]] bəzəmək tapşırılmışdı. İşin son dərəcə çətin olduğunu görən usta kömək üçün [[İblis]]ə müraciət etmiş, Şər ruhu isə ona elə kömək etmişdi ki, sonradan qıfılların açılması üçün müqəddəs sudan istifadə etmək lazım gəlmişdi. Biskorne öz əsərini tamamladıqdan az sonra vəfat etmiş və sirrini özü ilə qəbirə aparmışdı. Metal işləmələrinin texnikası o qədər qeyri-adi hesab olunurdu ki, rəvayətə görə, bu gün də mütəxəssislər onun məşhur dəmir işləmələrinin necə hazırlandığını izah edə bilmirlər. Bu işləmələr bu gün də kafedralın əsas fasadının qapılarında görünür. Bununla belə, onlar XIX əsrdə hazırlanmış surətlərdir; orijinalları [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı məhv edilmişdir. Parisdə, [[Bastiliya qalası|Bastiliya]] yaxınlığında dəmirçi və qıfıl ustasının xatirəsinə Biskorne küçəsi də mövcuddur.<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=23 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5897467/f3.image.r=Biscornet.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Başqa bir əfsanəyə görə isə portal qapılarının menteşələri elə İblisin özü tərəfindən [[Cəhənnəm]]in dəmirçi emalatxanalarında döyülərək hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=Didron |first1=Adolphe Napoléon |last2=Didron |first2=Edouard |title=Annales archéologiques |date=1852 |publisher=Bureau des Annales Archéologiques |page=52 |url=https://books.google.fr/books?id=pxwGAAAAQAAJ&pg=PA52&lpg=PA52&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=babmHy7Je2&sig=6yB4o9ERVhzq8NFeZ50fbSIQRjg&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Guilhermy |first1=Roch François Marie Nolasque baron de |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Librairie d'architecture de Bance |page=73 |url=https://books.google.fr/books?id=oOQDAAAAYAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=doDZ7Chd5f&sig=rB4MjW7diX-8KmL6xkRjwelrPk8&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Transeptin şimal və cənub qapılarının [[Orta əsrlər|orta əsrlərə]] aid menteşələri XVIII əsrdə həmin dövrdə [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslub haqqında mövcud təsəvvürlərə uyğun hazırlanmış yeni menteşələrlə əvəz edilmişdir. [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalına]] gəldikdə isə, XVIII əsrin sonlarında Jak-Jermen Sufflonun müdaxiləsindən sonra portalın qapıları həmin dövrdə verilmiş yeni ölçülərə uyğunlaşdırılmış iki taxta qapı tayı ilə əvəz edilmiş, onların üzərində Məsihin və Məryəmin natural ölçüdə təsvirləri oyulmuşdu. Daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk Sufflonun qapılarını sökdürmüş və portalı orta əsrlərdəki görünüşünə uyğun şəkildə yenidən bərpa etdirmişdir. 1859–1867-ci illərdə bədii dəmirçi Pyer Fransua Mari Bulanje sakristiyanın bütün dəmirçilik işlərini yerinə yetirmiş,<ref>{{cite book |last1=Leniaud |first1=Jean-Michel |title=Jean-Baptiste Lassus, 1807-1857, ou, Le temps retrouvé des cathédrales |date=1980 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-04613-8 |url=https://books.google.fr/books?id=ZHk00UswE50C&pg=PA203#v=onepage&q=Boulanger&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> yan portalları bərpa etmiş və Böyük məhkəmə portalının menteşələrini hazırlamışdır. Bu işin xatirəsini yaşatmaq və burada İblisin heç bir rolunun olmadığını göstərmək məqsədilə o, hər bir mərkəzi dəmir elementin arxa tərəfində aşağıdakı yazını həkk etmişdir: ''"Bu dəmir işləmələri dəmirçi Pyer-Fransua Bulanje tərəfindən hazırlanmış, 1867-ci ilin avqust ayında quraşdırılmışdır. Həmin dövrdə [[III Napoleon]] hakimiyyətdə idi, Paris Notr-Dam kafedralının memarı isə Ejen Violle-le-Dyuk idi."''<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=24 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k589747m/f3.image.r=Boulanger.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu menteşələrin zolaqlarının eni 16–18 santimetr, qalınlığı isə təxminən 2 santimetrdir. Onlar bir neçə dəmir zolağının müəyyən aralıqlarla qucaqlayıcı halqalar vasitəsilə birləşdirilib qaynaq edilməsi ilə hazırlanmışdır. Bu halqalar təkcə bütün konstruksiyanın möhkəmliyini artırmır, həm də əyilmiş budaqların qaynaq yerlərini örtməyə imkan verir. <gallery mode="packed" heights="190px" caption=> Fayl:Penture.Notre.Dame.Paris.png|Usta hər bir budaqcığı ayrıca döyərək hazırlayır, sonra isə onları birləşdirir; Emuar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.2.png|Müqəddəs Anna portalının aşağı menteşəsinin beş əsas elementi; Peqar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.png|Müqəddəs Anna portalının menteşəsi — xırda budaqcıqların birləşdirilməsinin son dərəcə mürəkkəb quruluşunu nümayiş etdirən nümunə; E. Giyom tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> </gallery> ==== Dam örtüyü və dam karkası ==== == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] amu2qjbo1fh0a26lwh4n3nn1ryqmlzx 8981738 8981544 2026-06-28T10:33:11Z Sefer azeri 4000 /* Dam örtüyü və dam karkası */ 8981738 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== Paris Notr-Dam kafedralının qapıları döymə dəmirdən hazırlanmış [[Menteşə|menteşələrlə]] bəzədilmişdir. Müqəddəs Anna portalının qapı tayları<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Serrurerie#290 |access-date=25 iyun 2026 |language=fr|page=290}}</ref> demək olar ki, tamamilə bu menteşələrlə örtülmüşdür. Onlar iri [[Arabesk (incəsənət)|arabesk]] naxışlar, çiçək və yarpaq ornamentləri, hətta heyvan fiqurları əmələ gətirərək XII–XIII əsrlərin bədii [[Dəmirçilik|dəmirçilik]] sənətinin parlaq nümunəsini təşkil edirlər. Bu naxışlar qapı taylarının üzərinə çəkilmiş örtüyün fonunda aydın seçilir. Bir əfsanəyə görə, Biskorne adlı parisli bir sənətkara kafedralın qapı taylarını bədii dəmir işləmələri və [[Qıfıl|qıfıllarla]] bəzəmək tapşırılmışdı. İşin son dərəcə çətin olduğunu görən usta kömək üçün [[İblis]]ə müraciət etmiş, Şər ruhu isə ona elə kömək etmişdi ki, sonradan qıfılların açılması üçün müqəddəs sudan istifadə etmək lazım gəlmişdi. Biskorne öz əsərini tamamladıqdan az sonra vəfat etmiş və sirrini özü ilə qəbirə aparmışdı. Metal işləmələrinin texnikası o qədər qeyri-adi hesab olunurdu ki, rəvayətə görə, bu gün də mütəxəssislər onun məşhur dəmir işləmələrinin necə hazırlandığını izah edə bilmirlər. Bu işləmələr bu gün də kafedralın əsas fasadının qapılarında görünür. Bununla belə, onlar XIX əsrdə hazırlanmış surətlərdir; orijinalları [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı məhv edilmişdir. Parisdə, [[Bastiliya qalası|Bastiliya]] yaxınlığında dəmirçi və qıfıl ustasının xatirəsinə Biskorne küçəsi də mövcuddur.<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=23 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5897467/f3.image.r=Biscornet.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Başqa bir əfsanəyə görə isə portal qapılarının menteşələri elə İblisin özü tərəfindən [[Cəhənnəm]]in dəmirçi emalatxanalarında döyülərək hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=Didron |first1=Adolphe Napoléon |last2=Didron |first2=Edouard |title=Annales archéologiques |date=1852 |publisher=Bureau des Annales Archéologiques |page=52 |url=https://books.google.fr/books?id=pxwGAAAAQAAJ&pg=PA52&lpg=PA52&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=babmHy7Je2&sig=6yB4o9ERVhzq8NFeZ50fbSIQRjg&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Guilhermy |first1=Roch François Marie Nolasque baron de |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Librairie d'architecture de Bance |page=73 |url=https://books.google.fr/books?id=oOQDAAAAYAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=doDZ7Chd5f&sig=rB4MjW7diX-8KmL6xkRjwelrPk8&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Transeptin şimal və cənub qapılarının [[Orta əsrlər|orta əsrlərə]] aid menteşələri XVIII əsrdə həmin dövrdə [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslub haqqında mövcud təsəvvürlərə uyğun hazırlanmış yeni menteşələrlə əvəz edilmişdir. [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalına]] gəldikdə isə, XVIII əsrin sonlarında Jak-Jermen Sufflonun müdaxiləsindən sonra portalın qapıları həmin dövrdə verilmiş yeni ölçülərə uyğunlaşdırılmış iki taxta qapı tayı ilə əvəz edilmiş, onların üzərində Məsihin və Məryəmin natural ölçüdə təsvirləri oyulmuşdu. Daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk Sufflonun qapılarını sökdürmüş və portalı orta əsrlərdəki görünüşünə uyğun şəkildə yenidən bərpa etdirmişdir. 1859–1867-ci illərdə bədii dəmirçi Pyer Fransua Mari Bulanje sakristiyanın bütün dəmirçilik işlərini yerinə yetirmiş,<ref>{{cite book |last1=Leniaud |first1=Jean-Michel |title=Jean-Baptiste Lassus, 1807-1857, ou, Le temps retrouvé des cathédrales |date=1980 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-04613-8 |url=https://books.google.fr/books?id=ZHk00UswE50C&pg=PA203#v=onepage&q=Boulanger&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> yan portalları bərpa etmiş və Böyük məhkəmə portalının menteşələrini hazırlamışdır. Bu işin xatirəsini yaşatmaq və burada İblisin heç bir rolunun olmadığını göstərmək məqsədilə o, hər bir mərkəzi dəmir elementin arxa tərəfində aşağıdakı yazını həkk etmişdir: ''"Bu dəmir işləmələri dəmirçi Pyer-Fransua Bulanje tərəfindən hazırlanmış, 1867-ci ilin avqust ayında quraşdırılmışdır. Həmin dövrdə [[III Napoleon]] hakimiyyətdə idi, Paris Notr-Dam kafedralının memarı isə Ejen Violle-le-Dyuk idi."''<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=24 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k589747m/f3.image.r=Boulanger.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu menteşələrin zolaqlarının eni 16–18 santimetr, qalınlığı isə təxminən 2 santimetrdir. Onlar bir neçə dəmir zolağının müəyyən aralıqlarla qucaqlayıcı halqalar vasitəsilə birləşdirilib qaynaq edilməsi ilə hazırlanmışdır. Bu halqalar təkcə bütün konstruksiyanın möhkəmliyini artırmır, həm də əyilmiş budaqların qaynaq yerlərini örtməyə imkan verir. <gallery mode="packed" heights="190px" caption=> Fayl:Penture.Notre.Dame.Paris.png|Usta hər bir budaqcığı ayrıca döyərək hazırlayır, sonra isə onları birləşdirir; Emuar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.2.png|Müqəddəs Anna portalının aşağı menteşəsinin beş əsas elementi; Peqar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.png|Müqəddəs Anna portalının menteşəsi — xırda budaqcıqların birləşdirilməsinin son dərəcə mürəkkəb quruluşunu nümayiş etdirən nümunə; E. Giyom tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> </gallery> ==== Dam örtüyü və dam karkası ==== Öz vəsiyyətində Moris de Sülli kafedralın dam örtüyünün tamamlanması üçün beş min denari vəsiyyət etmişdir. Onun 1196-cı ildə vəfatına qədər kafedralın damı yalnız müvəqqəti materiallarla örtülmüş vəziyyətdə idi.<ref>{{cite journal |last1=Gauvard |first1=Claude |title=On connait aujourd'hui Notre-Dame beaucoup mieux |journal=L'Histoire |date=décembre 2024 |volume=no 526 |page=74-79 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Dam örtüyü qalınlığı 5 millimetr olan 1326 qurğuşun lövhə ilə örtülmüşdür. Hər bir lövhənin uzunluğu 10 kral [[Fut|futu]], eni isə 3 kral futu idi (1 kral futu = 32,484 santimetr, 1 tuaz = 6 kral futu). [[Dam|Dam]] örtüyündə istifadə olunan qurğuşunun ümumi çəkisi təxminən 210 ton hesablanır.<ref>{{cite web |title=Les Bâtisseurs de cathédrales |url=https://www.notredamedeparis.fr/Les-Batisseurs-de-cathedrales |website=www.notredamedeparis.fr |publisher=Notre-Dame de Paris |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Moris de Süllinin dövründə, 1177–1182-ci illərdə xor hissəsinin, 1196–1200-cü illərdə isə [[Nef|nefin]] üzərinə quraşdırılmış ilkin dam örtüyü bu günə qədər qorunub saxlanılmamışdır. Bunun səbəbi, həmin dövrdə suaxıdan divarların hündürlüyünün indiki səviyyədən aşağı olmasıdır. XIII əsrin əvvəllərində suaxıdan divarlar təxminən 3 metr hündürləşdirilmişdir: xor hissəsində təxminən 1220-ci ildə, nefdə isə 1230-cu ildə. XII və XIII əsrlərə aid hörgü texnikası arasındakı fərqlər bunu aydın şəkildə göstərir.{{sfn|Aubert|1920|p=397}} == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] 5dhlk3lo3cfm2s414wfc4y3wsfidqht 8981740 8981738 2026-06-28T10:49:21Z Sefer azeri 4000 /* Dam örtüyü və dam karkası */ 8981740 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== Paris Notr-Dam kafedralının qapıları döymə dəmirdən hazırlanmış [[Menteşə|menteşələrlə]] bəzədilmişdir. Müqəddəs Anna portalının qapı tayları<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Serrurerie#290 |access-date=25 iyun 2026 |language=fr|page=290}}</ref> demək olar ki, tamamilə bu menteşələrlə örtülmüşdür. Onlar iri [[Arabesk (incəsənət)|arabesk]] naxışlar, çiçək və yarpaq ornamentləri, hətta heyvan fiqurları əmələ gətirərək XII–XIII əsrlərin bədii [[Dəmirçilik|dəmirçilik]] sənətinin parlaq nümunəsini təşkil edirlər. Bu naxışlar qapı taylarının üzərinə çəkilmiş örtüyün fonunda aydın seçilir. Bir əfsanəyə görə, Biskorne adlı parisli bir sənətkara kafedralın qapı taylarını bədii dəmir işləmələri və [[Qıfıl|qıfıllarla]] bəzəmək tapşırılmışdı. İşin son dərəcə çətin olduğunu görən usta kömək üçün [[İblis]]ə müraciət etmiş, Şər ruhu isə ona elə kömək etmişdi ki, sonradan qıfılların açılması üçün müqəddəs sudan istifadə etmək lazım gəlmişdi. Biskorne öz əsərini tamamladıqdan az sonra vəfat etmiş və sirrini özü ilə qəbirə aparmışdı. Metal işləmələrinin texnikası o qədər qeyri-adi hesab olunurdu ki, rəvayətə görə, bu gün də mütəxəssislər onun məşhur dəmir işləmələrinin necə hazırlandığını izah edə bilmirlər. Bu işləmələr bu gün də kafedralın əsas fasadının qapılarında görünür. Bununla belə, onlar XIX əsrdə hazırlanmış surətlərdir; orijinalları [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı məhv edilmişdir. Parisdə, [[Bastiliya qalası|Bastiliya]] yaxınlığında dəmirçi və qıfıl ustasının xatirəsinə Biskorne küçəsi də mövcuddur.<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=23 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5897467/f3.image.r=Biscornet.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Başqa bir əfsanəyə görə isə portal qapılarının menteşələri elə İblisin özü tərəfindən [[Cəhənnəm]]in dəmirçi emalatxanalarında döyülərək hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=Didron |first1=Adolphe Napoléon |last2=Didron |first2=Edouard |title=Annales archéologiques |date=1852 |publisher=Bureau des Annales Archéologiques |page=52 |url=https://books.google.fr/books?id=pxwGAAAAQAAJ&pg=PA52&lpg=PA52&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=babmHy7Je2&sig=6yB4o9ERVhzq8NFeZ50fbSIQRjg&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Guilhermy |first1=Roch François Marie Nolasque baron de |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Librairie d'architecture de Bance |page=73 |url=https://books.google.fr/books?id=oOQDAAAAYAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=doDZ7Chd5f&sig=rB4MjW7diX-8KmL6xkRjwelrPk8&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Transeptin şimal və cənub qapılarının [[Orta əsrlər|orta əsrlərə]] aid menteşələri XVIII əsrdə həmin dövrdə [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslub haqqında mövcud təsəvvürlərə uyğun hazırlanmış yeni menteşələrlə əvəz edilmişdir. [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalına]] gəldikdə isə, XVIII əsrin sonlarında Jak-Jermen Sufflonun müdaxiləsindən sonra portalın qapıları həmin dövrdə verilmiş yeni ölçülərə uyğunlaşdırılmış iki taxta qapı tayı ilə əvəz edilmiş, onların üzərində Məsihin və Məryəmin natural ölçüdə təsvirləri oyulmuşdu. Daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk Sufflonun qapılarını sökdürmüş və portalı orta əsrlərdəki görünüşünə uyğun şəkildə yenidən bərpa etdirmişdir. 1859–1867-ci illərdə bədii dəmirçi Pyer Fransua Mari Bulanje sakristiyanın bütün dəmirçilik işlərini yerinə yetirmiş,<ref>{{cite book |last1=Leniaud |first1=Jean-Michel |title=Jean-Baptiste Lassus, 1807-1857, ou, Le temps retrouvé des cathédrales |date=1980 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-04613-8 |url=https://books.google.fr/books?id=ZHk00UswE50C&pg=PA203#v=onepage&q=Boulanger&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> yan portalları bərpa etmiş və Böyük məhkəmə portalının menteşələrini hazırlamışdır. Bu işin xatirəsini yaşatmaq və burada İblisin heç bir rolunun olmadığını göstərmək məqsədilə o, hər bir mərkəzi dəmir elementin arxa tərəfində aşağıdakı yazını həkk etmişdir: ''"Bu dəmir işləmələri dəmirçi Pyer-Fransua Bulanje tərəfindən hazırlanmış, 1867-ci ilin avqust ayında quraşdırılmışdır. Həmin dövrdə [[III Napoleon]] hakimiyyətdə idi, Paris Notr-Dam kafedralının memarı isə Ejen Violle-le-Dyuk idi."''<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=24 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k589747m/f3.image.r=Boulanger.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu menteşələrin zolaqlarının eni 16–18 santimetr, qalınlığı isə təxminən 2 santimetrdir. Onlar bir neçə dəmir zolağının müəyyən aralıqlarla qucaqlayıcı halqalar vasitəsilə birləşdirilib qaynaq edilməsi ilə hazırlanmışdır. Bu halqalar təkcə bütün konstruksiyanın möhkəmliyini artırmır, həm də əyilmiş budaqların qaynaq yerlərini örtməyə imkan verir. <gallery mode="packed" heights="190px" caption=> Fayl:Penture.Notre.Dame.Paris.png|Usta hər bir budaqcığı ayrıca döyərək hazırlayır, sonra isə onları birləşdirir; Emuar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.2.png|Müqəddəs Anna portalının aşağı menteşəsinin beş əsas elementi; Peqar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.png|Müqəddəs Anna portalının menteşəsi — xırda budaqcıqların birləşdirilməsinin son dərəcə mürəkkəb quruluşunu nümayiş etdirən nümunə; E. Giyom tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> </gallery> ==== Dam örtüyü və dam karkası ==== Öz vəsiyyətində Moris de Sülli kafedralın dam örtüyünün tamamlanması üçün beş min denari vəsiyyət etmişdir. Onun 1196-cı ildə vəfatına qədər kafedralın damı yalnız müvəqqəti materiallarla örtülmüş vəziyyətdə idi.<ref>{{cite journal |last1=Gauvard |first1=Claude |title=On connait aujourd'hui Notre-Dame beaucoup mieux |journal=L'Histoire |date=décembre 2024 |volume=no 526 |page=74-79 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Dam örtüyü qalınlığı 5 millimetr olan 1326 qurğuşun lövhə ilə örtülmüşdür. Hər bir lövhənin uzunluğu 10 kral [[Fut|futu]], eni isə 3 kral futu idi (1 kral futu = 32,484 santimetr, 1 tuaz = 6 kral futu). [[Dam|Dam]] örtüyündə istifadə olunan qurğuşunun ümumi çəkisi təxminən 210 ton hesablanır.<ref>{{cite web |title=Les Bâtisseurs de cathédrales |url=https://www.notredamedeparis.fr/Les-Batisseurs-de-cathedrales |website=www.notredamedeparis.fr |publisher=Notre-Dame de Paris |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Moris de Süllinin dövründə, 1177–1182-ci illərdə xor hissəsinin, 1196–1200-cü illərdə isə [[Nef|nefin]] üzərinə quraşdırılmış ilkin dam örtüyü bu günə qədər qorunub saxlanılmamışdır. Bunun səbəbi, həmin dövrdə suaxıdan divarların hündürlüyünün indiki səviyyədən aşağı olmasıdır. XIII əsrin əvvəllərində suaxıdan divarlar təxminən 3 metr hündürləşdirilmişdir: xor hissəsində təxminən 1220-ci ildə, nefdə isə 1230-cu ildə. XII və XIII əsrlərə aid hörgü texnikası arasındakı fərqlər bunu aydın şəkildə göstərir.{{sfn|Aubert|1920|p=397}} [[Qotika (memarlıq)|Qotika memarlığında]] [[Ojiva|ojivaların]] inşası dik maililiyə malik dam örtüklərini zəruri edirdi. Paris Notr-Dam kafedralının dam örtüyünün maililiyi 55° təşkil edir. Dam karkasının tikildiyi dövrdə geniş miqyaslı meşə qırıntıları səbəbindən iri palıd gövdələri artıq nadir hallarda tapılırdı. Buna görə də dülgərlər kəsiyi daha kiçik, nəticədə daha yüngül ağaclardan istifadə edirdilər ki, bu da dam karkasının daha yüksək qaldırılmasına və dam örtüyünün maililiyinin artırılmasına imkan verirdi. İlk olaraq tikilmiş xor hissəsində 1160–1170-ci illərdə kəsilmiş ağaclardan hazırlanmış daha qədim bir dam karkası mövcud idi. Bu ilk karkas sonradan yox olmuşdur, lakin onun bəzi tirləri 1220-ci ildə quraşdırılmış ikinci dam karkasında yenidən istifadə edilmişdir. Məhz həmin dövrdə xor hissəsinin suaxıdan divarları nefin səviyyəsinə çatdırılması üçün 2,70 metr hündürləndirilmiş, eyni zamanda yuxarı pəncərələr də böyüdülmüşdür. Tamamilə palıd ağacından hazırlanmış dam karkası kafedralın inşa edildiyi dövrün, yəni XIII əsrin birinci üçdəbirinin memarlıq üslubuna aiddir (adətən 1220-ci il əsas tarix kimi qəbul edilir).{{Ref|18|Qeyd 18}} O, qeyri-rəsmi olaraq ''"Notr-Dam meşəsi"'' adlandırılır. Dam karkasının uzunluğu 120 metr, nefdə eni 13 metr, transeptdə uzunluğu 40 metr, hündürlüyü isə 10 metr olmuşdur. Ümumilikdə dam karkasının hazırlanmasında 1300 palıd ağacından istifadə edilmişdir.<ref name="Kic"/> Bu isə 21 hektardan artıq meşə sahəsinə bərabərdir.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> 1843-cü ildən etibarən memarlar Jan-Batist Antuan Lassü və daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk<ref>{{cite book |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |url=http://passerelles.bnf.fr/dossier/cathedrale_nd_paris_03.php |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> [[XVI Lüdovik]]in dövründən bəri lazımi qaydada baxım görməyən dam örtüyünün bərpasına başladılar. Bir tərəfdən onlar dam karkasını möhkəmləndirib yenidən qurdu,{{Ref|19|Qeyd 19}} digər tərəfdən isə qurğuşun dam örtüyünün quraşdırılması texnologiyasını tamamilə yenilədilər. Bunun üçün maili kənarlı taxta reylər üzərində küknar taxtalarından hazırlanmış alt örtük (volij) döşənir, onun üzərinə isə qarmaqlar vasitəsilə bərkidilmiş qurğuşun lövhələr yerləşdirilirdi. Sızdırmazlığı artırmaq məqsədilə qurğuşun lövhələr istilik vasitəsilə bir-birinə lehimlənirdi.<ref>{{cite journal |last1=Laboulaye |first1=Charles |title=Couverture |journal=Complément du Dictionnaire des arts et manufactures, de l'agriculture, des mines description des procédés de l'industrie française et étrangère |date=1870–1873 |volume=BNF Gallica |issue=Librairie du dictionnaire des arts et manufactures |page=217 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Dam karkası [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|2019-cu il yanğını]] zamanı tamamilə məhv olmuşdur. Buna qədər isə o, tarixində heç vaxt belə böyük miqyaslı yanğın yaşamamışdı.<ref>{{cite news |title=Effroyable incendie à Notre-Dame de Paris : la flèche effondrée, la charpente complètement détruite |url=https://www.sudouest.fr/france/notre-dame-de-paris/effroyable-incendie-a-notre-dame-de-paris-la-fleche-effondree-la-charpente-completement-detruite-2728685.php |access-date=28 iyun 2026 |work=SudOuest.fr |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qarqoyllar və ximera fiqurları ==== =====Orta əsrlər qarqoylları ===== == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] 7h7q91ky2cd6ygcny7e85i2ghq2u8po 8981741 8981740 2026-06-28T10:53:55Z Sefer azeri 4000 /* Qeydlər */ 8981741 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== Paris Notr-Dam kafedralının qapıları döymə dəmirdən hazırlanmış [[Menteşə|menteşələrlə]] bəzədilmişdir. Müqəddəs Anna portalının qapı tayları<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Serrurerie#290 |access-date=25 iyun 2026 |language=fr|page=290}}</ref> demək olar ki, tamamilə bu menteşələrlə örtülmüşdür. Onlar iri [[Arabesk (incəsənət)|arabesk]] naxışlar, çiçək və yarpaq ornamentləri, hətta heyvan fiqurları əmələ gətirərək XII–XIII əsrlərin bədii [[Dəmirçilik|dəmirçilik]] sənətinin parlaq nümunəsini təşkil edirlər. Bu naxışlar qapı taylarının üzərinə çəkilmiş örtüyün fonunda aydın seçilir. Bir əfsanəyə görə, Biskorne adlı parisli bir sənətkara kafedralın qapı taylarını bədii dəmir işləmələri və [[Qıfıl|qıfıllarla]] bəzəmək tapşırılmışdı. İşin son dərəcə çətin olduğunu görən usta kömək üçün [[İblis]]ə müraciət etmiş, Şər ruhu isə ona elə kömək etmişdi ki, sonradan qıfılların açılması üçün müqəddəs sudan istifadə etmək lazım gəlmişdi. Biskorne öz əsərini tamamladıqdan az sonra vəfat etmiş və sirrini özü ilə qəbirə aparmışdı. Metal işləmələrinin texnikası o qədər qeyri-adi hesab olunurdu ki, rəvayətə görə, bu gün də mütəxəssislər onun məşhur dəmir işləmələrinin necə hazırlandığını izah edə bilmirlər. Bu işləmələr bu gün də kafedralın əsas fasadının qapılarında görünür. Bununla belə, onlar XIX əsrdə hazırlanmış surətlərdir; orijinalları [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı məhv edilmişdir. Parisdə, [[Bastiliya qalası|Bastiliya]] yaxınlığında dəmirçi və qıfıl ustasının xatirəsinə Biskorne küçəsi də mövcuddur.<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=23 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5897467/f3.image.r=Biscornet.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Başqa bir əfsanəyə görə isə portal qapılarının menteşələri elə İblisin özü tərəfindən [[Cəhənnəm]]in dəmirçi emalatxanalarında döyülərək hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=Didron |first1=Adolphe Napoléon |last2=Didron |first2=Edouard |title=Annales archéologiques |date=1852 |publisher=Bureau des Annales Archéologiques |page=52 |url=https://books.google.fr/books?id=pxwGAAAAQAAJ&pg=PA52&lpg=PA52&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=babmHy7Je2&sig=6yB4o9ERVhzq8NFeZ50fbSIQRjg&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Guilhermy |first1=Roch François Marie Nolasque baron de |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Librairie d'architecture de Bance |page=73 |url=https://books.google.fr/books?id=oOQDAAAAYAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=doDZ7Chd5f&sig=rB4MjW7diX-8KmL6xkRjwelrPk8&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Transeptin şimal və cənub qapılarının [[Orta əsrlər|orta əsrlərə]] aid menteşələri XVIII əsrdə həmin dövrdə [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslub haqqında mövcud təsəvvürlərə uyğun hazırlanmış yeni menteşələrlə əvəz edilmişdir. [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalına]] gəldikdə isə, XVIII əsrin sonlarında Jak-Jermen Sufflonun müdaxiləsindən sonra portalın qapıları həmin dövrdə verilmiş yeni ölçülərə uyğunlaşdırılmış iki taxta qapı tayı ilə əvəz edilmiş, onların üzərində Məsihin və Məryəmin natural ölçüdə təsvirləri oyulmuşdu. Daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk Sufflonun qapılarını sökdürmüş və portalı orta əsrlərdəki görünüşünə uyğun şəkildə yenidən bərpa etdirmişdir. 1859–1867-ci illərdə bədii dəmirçi Pyer Fransua Mari Bulanje sakristiyanın bütün dəmirçilik işlərini yerinə yetirmiş,<ref>{{cite book |last1=Leniaud |first1=Jean-Michel |title=Jean-Baptiste Lassus, 1807-1857, ou, Le temps retrouvé des cathédrales |date=1980 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-04613-8 |url=https://books.google.fr/books?id=ZHk00UswE50C&pg=PA203#v=onepage&q=Boulanger&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> yan portalları bərpa etmiş və Böyük məhkəmə portalının menteşələrini hazırlamışdır. Bu işin xatirəsini yaşatmaq və burada İblisin heç bir rolunun olmadığını göstərmək məqsədilə o, hər bir mərkəzi dəmir elementin arxa tərəfində aşağıdakı yazını həkk etmişdir: ''"Bu dəmir işləmələri dəmirçi Pyer-Fransua Bulanje tərəfindən hazırlanmış, 1867-ci ilin avqust ayında quraşdırılmışdır. Həmin dövrdə [[III Napoleon]] hakimiyyətdə idi, Paris Notr-Dam kafedralının memarı isə Ejen Violle-le-Dyuk idi."''<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=24 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k589747m/f3.image.r=Boulanger.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu menteşələrin zolaqlarının eni 16–18 santimetr, qalınlığı isə təxminən 2 santimetrdir. Onlar bir neçə dəmir zolağının müəyyən aralıqlarla qucaqlayıcı halqalar vasitəsilə birləşdirilib qaynaq edilməsi ilə hazırlanmışdır. Bu halqalar təkcə bütün konstruksiyanın möhkəmliyini artırmır, həm də əyilmiş budaqların qaynaq yerlərini örtməyə imkan verir. <gallery mode="packed" heights="190px" caption=> Fayl:Penture.Notre.Dame.Paris.png|Usta hər bir budaqcığı ayrıca döyərək hazırlayır, sonra isə onları birləşdirir; Emuar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.2.png|Müqəddəs Anna portalının aşağı menteşəsinin beş əsas elementi; Peqar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.png|Müqəddəs Anna portalının menteşəsi — xırda budaqcıqların birləşdirilməsinin son dərəcə mürəkkəb quruluşunu nümayiş etdirən nümunə; E. Giyom tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> </gallery> ==== Dam örtüyü və dam karkası ==== Öz vəsiyyətində Moris de Sülli kafedralın dam örtüyünün tamamlanması üçün beş min denari vəsiyyət etmişdir. Onun 1196-cı ildə vəfatına qədər kafedralın damı yalnız müvəqqəti materiallarla örtülmüş vəziyyətdə idi.<ref>{{cite journal |last1=Gauvard |first1=Claude |title=On connait aujourd'hui Notre-Dame beaucoup mieux |journal=L'Histoire |date=décembre 2024 |volume=no 526 |page=74-79 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Dam örtüyü qalınlığı 5 millimetr olan 1326 qurğuşun lövhə ilə örtülmüşdür. Hər bir lövhənin uzunluğu 10 kral [[Fut|futu]], eni isə 3 kral futu idi (1 kral futu = 32,484 santimetr, 1 tuaz = 6 kral futu). [[Dam|Dam]] örtüyündə istifadə olunan qurğuşunun ümumi çəkisi təxminən 210 ton hesablanır.<ref>{{cite web |title=Les Bâtisseurs de cathédrales |url=https://www.notredamedeparis.fr/Les-Batisseurs-de-cathedrales |website=www.notredamedeparis.fr |publisher=Notre-Dame de Paris |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Moris de Süllinin dövründə, 1177–1182-ci illərdə xor hissəsinin, 1196–1200-cü illərdə isə [[Nef|nefin]] üzərinə quraşdırılmış ilkin dam örtüyü bu günə qədər qorunub saxlanılmamışdır. Bunun səbəbi, həmin dövrdə suaxıdan divarların hündürlüyünün indiki səviyyədən aşağı olmasıdır. XIII əsrin əvvəllərində suaxıdan divarlar təxminən 3 metr hündürləşdirilmişdir: xor hissəsində təxminən 1220-ci ildə, nefdə isə 1230-cu ildə. XII və XIII əsrlərə aid hörgü texnikası arasındakı fərqlər bunu aydın şəkildə göstərir.{{sfn|Aubert|1920|p=397}} [[Qotika (memarlıq)|Qotika memarlığında]] [[Ojiva|ojivaların]] inşası dik maililiyə malik dam örtüklərini zəruri edirdi. Paris Notr-Dam kafedralının dam örtüyünün maililiyi 55° təşkil edir. Dam karkasının tikildiyi dövrdə geniş miqyaslı meşə qırıntıları səbəbindən iri palıd gövdələri artıq nadir hallarda tapılırdı. Buna görə də dülgərlər kəsiyi daha kiçik, nəticədə daha yüngül ağaclardan istifadə edirdilər ki, bu da dam karkasının daha yüksək qaldırılmasına və dam örtüyünün maililiyinin artırılmasına imkan verirdi. İlk olaraq tikilmiş xor hissəsində 1160–1170-ci illərdə kəsilmiş ağaclardan hazırlanmış daha qədim bir dam karkası mövcud idi. Bu ilk karkas sonradan yox olmuşdur, lakin onun bəzi tirləri 1220-ci ildə quraşdırılmış ikinci dam karkasında yenidən istifadə edilmişdir. Məhz həmin dövrdə xor hissəsinin suaxıdan divarları nefin səviyyəsinə çatdırılması üçün 2,70 metr hündürləndirilmiş, eyni zamanda yuxarı pəncərələr də böyüdülmüşdür. Tamamilə palıd ağacından hazırlanmış dam karkası kafedralın inşa edildiyi dövrün, yəni XIII əsrin birinci üçdəbirinin memarlıq üslubuna aiddir (adətən 1220-ci il əsas tarix kimi qəbul edilir).{{Ref|18|Qeyd 18}} O, qeyri-rəsmi olaraq ''"Notr-Dam meşəsi"'' adlandırılır. Dam karkasının uzunluğu 120 metr, nefdə eni 13 metr, transeptdə uzunluğu 40 metr, hündürlüyü isə 10 metr olmuşdur. Ümumilikdə dam karkasının hazırlanmasında 1300 palıd ağacından istifadə edilmişdir.<ref name="Kic"/> Bu isə 21 hektardan artıq meşə sahəsinə bərabərdir.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> 1843-cü ildən etibarən memarlar Jan-Batist Antuan Lassü və daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk<ref>{{cite book |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |url=http://passerelles.bnf.fr/dossier/cathedrale_nd_paris_03.php |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> [[XVI Lüdovik]]in dövründən bəri lazımi qaydada baxım görməyən dam örtüyünün bərpasına başladılar. Bir tərəfdən onlar dam karkasını möhkəmləndirib yenidən qurdu,{{Ref|19|Qeyd 19}} digər tərəfdən isə qurğuşun dam örtüyünün quraşdırılması texnologiyasını tamamilə yenilədilər. Bunun üçün maili kənarlı taxta reylər üzərində küknar taxtalarından hazırlanmış alt örtük (volij) döşənir, onun üzərinə isə qarmaqlar vasitəsilə bərkidilmiş qurğuşun lövhələr yerləşdirilirdi. Sızdırmazlığı artırmaq məqsədilə qurğuşun lövhələr istilik vasitəsilə bir-birinə lehimlənirdi.<ref>{{cite journal |last1=Laboulaye |first1=Charles |title=Couverture |journal=Complément du Dictionnaire des arts et manufactures, de l'agriculture, des mines description des procédés de l'industrie française et étrangère |date=1870–1873 |volume=BNF Gallica |issue=Librairie du dictionnaire des arts et manufactures |page=217 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Dam karkası [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|2019-cu il yanğını]] zamanı tamamilə məhv olmuşdur. Buna qədər isə o, tarixində heç vaxt belə böyük miqyaslı yanğın yaşamamışdı.<ref>{{cite news |title=Effroyable incendie à Notre-Dame de Paris : la flèche effondrée, la charpente complètement détruite |url=https://www.sudouest.fr/france/notre-dame-de-paris/effroyable-incendie-a-notre-dame-de-paris-la-fleche-effondree-la-charpente-completement-detruite-2728685.php |access-date=28 iyun 2026 |work=SudOuest.fr |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qarqoyllar və ximera fiqurları ==== =====Orta əsrlər qarqoylları ===== == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 :{{Note|18}} Violle-le-Dyukun fikrincə, çardaqdakı dam karkası konstruktiv xüsusiyyətlərinə görə fasadla eyni dövrə aiddir. Bax: Messieurs Lassus et Viollet-le-Duc, Projet de restauration de Notre-Dame de Paris, Imprimerie Lacombe, Paris, 1843, s. 14 :{{Note|19}} 1849-cu ildə Violle-le-Dyuk və Merimenin bərpa ilə bağlı tövsiyələrinə əsasən; [https://fr.wikisource.org/wiki/Conseils_pour_la_restauration_en_1849_par_Eug%C3%A9ne_Viollet-le-Duc_et_Prosper_M%C3%A9rim%C3%A9e bax]. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] s94zf8tlwqj0uolel2ceowrv3megcng 8981743 8981741 2026-06-28T10:55:55Z Sefer azeri 4000 /* Orta əsrlər qarqoylları */ 8981743 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Tarixi abidə |adı = Paris Notr-Dam kilsəsi |orijinal adı = {{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|280px]] |şəkil_izah = ''Notre-Dame de Paris kafedralının keçmiş kilsə həyətindən görünən iki zəng qülləsi ilə əhatələnmiş fasadı''<br><small>Foto 2013-cü ilin iyulunda çəkilmişdir</small> |ölkə = {{flaqifikasiya|Fransa}} |şəhər = [[Fayl:Grandes Armes de Paris.svg|25px|]] [[Paris]] |yerləşir = <small>6 [[Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı]], 750042 [[Paris]], [[İl-de-Frans]]</small> |aidiyyatı = [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin [[Paris arxiyeparxiyası]] |memar = |tikilmə_tarixi = 1163—1345 |üslubu = [[Fransız qotik memarlığı]] |vəziyyəti = stabil |nişanlama2 = FTA |nişanlama2_vaxtı = 1862 |nişanlama2_rəsmiadı = |nişanlama2_tipi = |nişanlama2_kriteriya = |nişanlama2_nömrəsi = [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00086250 PA00086250] |nişanlama2_hissəsi = |nişanlama2_sərbəst1ad = Kateqoriya |nişanlama2_sərbəst1dəyər = Kilsə |nişanlama2_sərbəst2ad = Əhəmiyyəti |nişanlama2_sərbəst2dəyər = |nişanlama2_sərbəst3ad = |nişanlama2_sərbəst3dəyər = |memar = [[Jan de Şell]], [[Pyer de Montrey]] |sifarişçi = [[VII Lüdovik]] |xeyirduası = [[1182]]<br/>[[Yepiskop Moris de Sull|Moris de Sulli]]<br />[[III Aleksandr (Roma papası)|III Aleksandr]] |qüllələri = 1 (90 metr (300 ft)) |hündürlük = 69 metr (226 ft) (2 qüllə) |uzunluğu = 128 metr (420 ft) |eni = 48 metr (157 ft) |Commons kateqoriyası = Cathédrale Notre-Dame de Paris |Xəritəsi = {{Yer xəritəsi |Paris |label=Paris Məryəm Ana kilsəsi|label_size=100 |lat=48.853 |long=2.3498 |mark=Locator Dot2.gif |marksize=15 |position=bottom |width=269 |float=center |caption=}} }} '''Paris Notr-Dam [[Kafedral|kafedralı]]''' ({{Dil-fr|Cathédrale Notre-Dame de Paris}}, {{IPA-fr|nɔtʁə dam də paʁi|lang|Fr-Notre Dame de Paris.wav}}) və ya '''Paris Məryəm ana kafedralı''' — [[Paris]] şəhərinin mərkəzində yerləşən katolik kafedralı, Fransa paytaxtının əsas simvollarından biri. Notr-Dam [[Paris arxiyeparxiyası]]nın kafedral kilsəsidir<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |title=Discoverfrance.net |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=31 May 2011 |archive-date=28 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070853/http://www.discoverfrance.net/France/Cathedrals/Paris/Notre-Dame.shtml |url-status=live }}</ref>. O, Parisin ilk xristian kilsəsi hesab edilən, Müqəddəs Stefan bazilikasının yerində, daha doğrusu [[Site adası]]nın şərq hissəsində, dördüncü şəhər dairəsində II İohann Pavel meydanında yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] üslublu [[kilsə]] 1163-1345-ci illərdə [[Paris]] yepiskopu Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə ucaldılmışdır. Kilsə tam bir memarlıq üslubunda deyil, belə ki, kilsənin müxtəlif memarlıq həlləri, həm erkən qotik memarlıq üslübu, həm də XIII əsr qotik memarlıq üslubuna aid xüsusiyyətləri əks etdirir. Transeptin hər iki tərəfindəki 13 metr diametrə malik rozet pəncərələri öz həcmlərinə görə [[Avropa]]<nowiki/>da ilk sıradadır. Kilsə, inşası tamamlandığında [[qərb]]<nowiki/>in ən böyük kilsələrindən biri olmuşdu. İnqilabi mübarizədən sonra 1844 - 1864-cü illərdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]]un rəhbərliyi altında kilsə restavrasiya olunmuş və memarlığına yeni motivlər əlavə edilmişdir. Kilsə yarandığı tarixdən etibarən Parisin ən simvolik memarlıq abidələrindən biri olmuşdur. Öz memarlığı ilə fərqlənən kilsə, uzun müddət Paris memarlığında birinciliyi öz əlində saxlayır və kralların tacqoyma mərasiminə ev sahibliyi edən [[Reyms Notr-Dam kilsəsi]], [[Amyen Notr-Dam kilsəsi]] və [[Bove Notr-Dam kilsəsi|Bove Notr-Dam kilsələri]] ilə müqayisə edilir. Özündə həm dini, həm də tarixi motivləri ehtiva edən abidə, [[Fransa]] tarixinin müəyyən epizodları ilə yaxından əlaqəlidirlər. Belə ki, məbəd, 1239-cu ildə [[Müqəddəs Tac]]ın orta əsrlər Kral kilsəsinə gətirilməsi, 1804-cü ildə [[Napoleon Bonapart|Napoleon]]<nowiki/>un tacqoyma mərasimi, [[Bordo]] [[Hersoq|hersoqunun]] xaç suyuna salınması, Adolf Tier və Sadi Karnonun dəfn mərasimləri kimi tarixi hadisələri özündə cəmləşdirir. 26 avqust 1944-cü ildə Parisin azad edilməsi günündə general [[Şarl de Qoll|Şarl de Qollun]] hüzurunda [[Maqnifikat]] sərgilənir. Dini mərasimlərə 1970-ci il 12 noyabrda Şarl de Qollun ölümü, 1974-cü il 6 apreldə [[Jorj Pompidu|Jorj Pompidunun]] ölümü və 1996-cı il 11 yanvarda [[Fransua Mitteran]]ın ölümü kimi hadisələr daxildir. Dahi fransız yazıçısı [[Viktor Hüqo]]nun ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Notr-Dam kilsəsi]]"'' tarixi [[Roman|romanı]] sayəsində kafedral dünyanın ən tanınmış abidələrindən birinə çevrilmişdir. Paris Notr-Dam kilsəsini (eyni zamanda kiçik [[Bazilika|bazilikanı]]) il ərzində 20 milyondan çox insan ziyarət edir. Bu ziyarətçi sayı kilsəni Parisin və bütün [[Avropa|Avropanın]] ən çox ziyarət edilən məkanlarından birinə çevirir.<ref>{{cite web|author=Joel Saget|title=Notre-Dame, le Sacré-Coeur et le Louvre, les sites les plus visités à Paris|url=https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|date=2 iyul 2012|publisher=LExpress.fr|accessdate=|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328070854/https://www.lexpress.fr/culture/art/notre-dame-le-sacre-coeur-et-le-louvre-les-sites-les-plus-visites-a-paris_1133365.html|url-status=live}}</ref> 2013-cü ildə kilsənin tikintisinin başlanmasının 850 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Dünyanın mədəniyyət incisi adlandırılan kilsənin bir hissəsi 2019-cu il 15 aprel tarixində yanğın nəticəsində məhv olmuş, sonradan bərpa edilmiş və yenidən kilsə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. == Tarix == === Tikintinin mərhələləri === {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = La Descente du Saint-Esprit.jpg | izah1 = [[Jan Fuke]] - ''"Müqəddəs Ruhun enməsi"'', təxm. 1450, [[Metropoliten muzeyi]]nin kolleksiyası. Arxa fonda Paris Notr-Dam kilsəsi görünür. | şəkil2 = BnF - Latin 1226-2 Pontifical romain aux armes de Jean II de Mauléon - Notre-Dame de Paris.jpg | izah2 = [[Noel Bellemar]] - Paris Notr-Dam kafedralı II Jan de Moleonun gerbi ilə, ''"Pontifical romain"'' əlyazması, 1525–1530-cu illər, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası | alt yazı = | footer_align = left }} [[Xristianlığın yaranması|Xristianlığın yeni yarandığı dövr]]<nowiki/>də Notr-Dam kafedralının yerində [[Yupiter (planet)|Yupiter]]ə həsr edilmiş bir [[Qalliya|Qal]]-[[Roma]] [[Paqanizm|paqan]] məbədinin olduğu, daha sonralar isə burada qədim bazilikalara bənzəyən böyük bir [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] bazilikasının yerləşdiyi düşünülür. [[Müqəddəs Etyen]]ə həsr edilən bu tikilinin IV əsrin sonunda və ya ondan sonra təmir edildiyi və VII əsrdən sonra keçmiş ənənələrin qalıb-qalmadığı bilinmir {{Ref|1|Qeyd 1}} ([[I Xlodviq|l Xlodviq]] və [[Klotilda|Klotildanın]] oğlu [[I Kildebert]] kilsəsinin hipotezi).<ref name="Xlo">{{cite book|author=|title=Notre-Dame de Paris. Une des premières cathédrales gothiques de France|publisher=Andurand|date=|url=http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen%20age/gothique/notre%20dame%20paris.pdf|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2019-04-15|access-date=2018-01-29|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20190416000805/http://www.andurand.net/HdA/seconde/moyen age/gothique/notre dame paris.pdf}}</ref> Müqəddəs Etyen kilsəsi, zamanı üçün çox böyük idi. Qərb fasadı Notr-Damın indiki fasadından təxminən 40 metr aralıda idi və genişliyi daha kiçik idi (36 metr). Bu tikili 70 metr uzunluğunda idi və bu, indiki kilsənin yarısından bir az daha uzundur. Mərmər sütun sıraları bir nef və dörd dəhliz ayırmışdı, bina isə mozaikalarla bəzədilmişdi.<ref name="Xlo"/> [[Sen-Etyen kilsəsi|Sen-Etyen kilsəsinin]] şimal tərəfində Sen-Jan-le-Rond adında bir [[vəftizxana]] olub və [[Sufflo|Sufflonun]] kilsədə apardığı təmir zamanına qədər həmin abidə öz mövcudluğunu qorumuşdur.<ref name=Sek>{{cite news|author=Michel Rouche|title=Jubilé de cathédrale Notre-Dame de Paris - La symbolique des cathédrales : approche historique, religieuse, sociale |url=|publisher=La voix est libre sur Radio Notre-Dame|date=19 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> [[Qalliya|Qal]]-[[Roma İmperiyası|Roma]] məbədi ilə Sullinin kilsəsi arasında burada ən az 4 dini məbəd olmuşdur: dördüncü əsrin [[erkən xristianlıq|erkən xristian]] kilsəsi, sonradan [[Merovinqlər sülaləsi|Merovinq]] kilsəsinə daxil edilmişdir, daha sonra burada [[Karolinq imperiyası|Karolinq]] kilsəsi yaradılmış (857-ci ildə baş verən yanğından sonra yenidən bərpa edilmişdir)<ref>{{cite book|author=Victor Mortet|title=Étude historique et archéologique sur la cathédrale et le palais épiscopal de Paris du vie au xiie siècle|publisher=A. Picard|date=1888|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref>, bundan sonra burada roman kilsəsi yaradılmış və restavrasiya edilmişdir. Lakin sürətlə artan [[Paris]] əhalisi üçün, bu məbədlər kiçik həcmli idilər.<ref name="Kic">{{cite web|author=Marc Fourny|title=Les dix secrets de Notre-Dame de Paris|url=http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|date=12 dekabr 2012|publisher=Le Point|accessdate=|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809181752/http://www.lepoint.fr/culture/les-dix-secrets-de-notre-dame-de-paris-12-12-2012-1561105_3.php|url-status=live}}</ref> 1160-cı ildə yepiskop Moris de Sulli,<ref name="Xlo"/> zaman keçdikcə dağılan roman kilsəsinin yerinə daha böyük bir məbəd inşa etməyə qərar verir. Müqəddəs daşlar ya yenidən boyanır, ya da vəqflərə bağışlanılırdı.<ref name="Sek"/> XI-XII əsrlərdə [[Qərbi Avropa|Qərbi Avropada]] baş verən iqtisadi dirçəliş [[Fransa]] şəhərlərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə şəhərlərdə əhalinin sayı sürətlə artırdı və köhnə kilsələr artıq əhali sayına görə çox kiçik görünürdü. Mütəxəssislər [[Paris]] əhalisinin [[II Filip Avqust|II Filip Avqustun]] dönəmində sürətlə artmağa başladığını qeyd edirlər. Belə ki, 1180-ci ildə 25000 nəfər əhalisi olan Parisin, 1220-ci ildə əhalisinin sayı 50000 nəfəri keçmişdi və beləliklə Paris [[İtaliya]] xaricində [[Avropa|Avropanın]] ən böyük şəhərinə çevrilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris à l'époque de Philippe Auguste|url=http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2007-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502043511/http://www.philippe-auguste.com/ville/maisons.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author=Baldwin, John|title=Philippe Auguste et son gouvernement - Les fondations du pouvoir royal en France au Moyen Âge|publisher=Fayard|date=1991|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Yeni kilsənin memarlığı qotik incəsənəti ilə əlaqəli olmalı idi. [[Sen-Etyen kilsəsi]] tamamlandığı vaxtda artıq [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda bir neçə böyük kilsə var idi. Bunlar [[Sen-Deni bazilikası]], [[Nuoyon Notr-Dam kilsəsi|Nuoyon Notr-Dam]] və [[Lan Notr-Dam kilsəsi|Lan Notr-Dam kilsə]]<nowiki/>ləri idi.<ref name="Xlo" /> 1163-cü ildə [[VII Lüdovik]] dövründə başlanan inşaat, 1345-ci ilə qədər davam edir. Həmin dövrdə [[Paris]], [[Lion|Lionda]] yerləşən [[Roma prefekturası|Roma prefekturasından]] asılı olan Sens [[Arxiyepiskopluq|arxiyepiskopluğunun]] [[Yepiskopluq|yepiskopluğu]] idi.<ref name="Sek" /> ==== Birinci mərhələ (1163 - 1250) ==== [[Fayl:Plan Notre Dame cathédrale primitive.svg|300px|thumb|left|Sənətşünas Marsel Oberin fikrincə, 1150-ci ildə ilkin Paris Notr-Dam kafedralın yerləşdiyi sahənin sxemi; bu sahə indiki binanın nef, transept və xor hissələrinin yerləşdiyi əraziyə uyğun gəlirdi. Paris Sen-Etyen kafedralı isə indiki kafedralın qərbində, meydan səviyyəsində yerləşirdi.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Les anciennes églises épiscopales de Paris, Saint-Étienne et Notre-Dame, au XIe siècle et au début du XIIe |date=1939 |pages=319–327 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1939_num_83_3_77195#crai_0065-0536_1939_num_83_3_T1_0322_0000 |access-date=23 may 2026}}</ref>]] Jan de Sen-Viktorun ''"Memorial Historiarum"'' qəzetində yayımlanmış məqaləsində, bir inanca əsasən 24-25 mart [[1163]]-cü il tarixlərində kilsənin təməl daşı atılarkən [[III Aleksandr (Roma papası)|Papa III Aleksandr]] və kral [[VII Lüdovik|VII Lüdovikin]] birlikdə bu mərasimdə iştirak etdiyi bildirilir.<ref>{{cite book|author=René Héron de Villefosse|title=Solennités, fêtes et réjouissances parisiennes|publisher=Hachette|date=1980|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Mövcud məlumatlara əsasən Notr-Dam kilsəsinin inşasına [[1163]]-cü ildə başlanıldığına inanılır.<ref>{{cite book|author=Jacques Henriet|title=A l'aube de l'architecture gothique|publisher=Presses Universitaires de Franche-Comté|date=2005|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Görülən işin böyük qismi yepiskop [[Moris de Sulli]] (1160 - 1197) və xələfi [[Odon de Sulli]] (1197-1208) tərəfindən kontrol edilmişdir. Bunlardan əlavə adlarının naməlum olduğu dörd nəfər də bu kilsənin tikilişində iştirak etmişdir:{{Ref|2|Qeyd 2}} * 1163 - 1182: xor və onun iki ambulator quruluşunun tikintisi. Xronikaçı Robert de Torinyiyə görə, xor, 1177-ci ildə tamamlanmışdır. Yüksək altar kardinal Henrix de Şato-Marçay, [[Roma papası|papa]] və [[Moris de Sulli]] tərəfindən təqdis olunmuşdur. * 1182 - 1190: nef, dəhliz və tribunaların son dörd körfəzinin tikintisi. Nefin tikilişi, xorun tikilişindən sonra, yəni 1182-ci ildə başladmışdır. Bəziləri tikintinin 1175-ci ildə başladığını düşünür. Dördüncü körfəz tamamlanandan sonra, nefin tikilişi dayandırılmışdır. * 1190 - 1225: əsas fasadın və nefin ilk iki körfəzinin tikintisi. Fasadın tikintisi 1208-ci ildə başlamışdır. Həmin il portallar inşa edilmiş və bəzədilmişdi. Rozet mərtəbəsinin inşası 1220-1225-ci illərdə baş tutur. Fasadın qarşısında olan nefin ilk körfəzlərinin inşasına 1218-ci ildə yenidən başlanılmışdı. * 1225 - 1250: fasadın yuxarı hissəsi və iki qüllənin inşası. Qaranlığın aradan qaldırılması üçün hündür pəncərələr daha da genişləndirildi. Təxminən 1230-a yaxın kiçik rozet pəncərələri çıxarıldı. Eyni zamanda tribuna tavanının yeri teraslarla əvəz edildi. Binanın üst qismindən yağış suyunun boşaldılması üçün [[şaperon]]<nowiki/>lar və su tağları inşa edildi. Nefin yan şapelləri su tağlarının abutmentləri arasında inşa edilmişdi. Cənub qülləsi 1240-cı ildə tamamlanmış və həmin il qüllələrin oxla təmin edilməsi fikrindən daşınılmışdı. 1250-ci ildə şimal qülləsinin inşası başa çatır. Bu zaman kilsənin inşası tamamilə başa çatır və kilsə tam fəaliyyətə hazır olur. Bu zaman [[Fransa|Fransada]] Müqəddəs Lüdovik adlanan [[IX Lüdovik]] hökmranlıq edirdi. Sonrakı dövrlərdə kilsənin ümumi dizaynında əlavələr, yeni bəzəmələr və bəzi yerlərində önəmli dəyişikliklər icra edilmişdi. ==== İkinci mərhələ (1250-ci ildən XIV əsrin ortalarına qədər) ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 340 | şəkil1 = Villard de Honnecourt - Sketchbook - 64.jpg | izah1 = [[Villar de Onnekur]] tərəfindən hazırlanmış və kilsənin kontrfors modelini göstərən eskiz, təxminən 1200-cü il. Paris Milli Kitabxanasının kolleksiyası | şəkil2 = Coupe.transversale.cathedrale.Paris.png | izah2 = 1220–1230-cu illərdə böyük nefin sxematik kəsiyi; burada iki eyni hündürlüklü yan nef və tribunalar göstərilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=23 may 2026}}</ref> Təxminən 1230-cu ildə yuxarı pəncərələrin genişləndirilməsindən sonra ikiqat aşırımlı yuxarı arkbutanlar iri tək aşırımlı arkbutanlarla əvəz edilmişdir.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> | alt yazı = | footer_align = left }} Təxminən 1250-ci illərdən hesablanan ikinci inşaat mərhələsində, [[Roman memarlığı|roman üslubunda]] inşa edilmiş transeptik portalların, müasir [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslubunda inşa edilmiş fasad ilə ziddiyyət təşkil etdiyi aşkarlanır. Roman memarlıq üslubunda olan parçaların yenidən inşası yepiskop Reno de Korbe tərəfindən həyata keçirilmişdir (1250 - 1268). Jan de Şell, Pyer de Montrey, Pyer de Şell, Jan Ravi, Jan le Buteye, Raymond du Tampl bu dövrün ən məşhur ustalarından idilər. Jan de Şell transepti əvvəl şimala, sonra cənuba doğru uzatdı və transeptin şimal fasadını və rozeti hazırladı. 1265-ci ildə onun ölümündən sonra, kilsənin cənub xaçındakı işləri Pyer de Montrey tərəfindən icra edildi. Pyer de Montrey eyni zamanda cənub fasadını və rozet pəncərəsinin inşasını da tamamlamışdı. O, 1267-ci ildə vəfat edir. Pyer de Montrey həm də kapella və qırmızı qapıların inşasını tamamlayır. Eyni zamanda, xorun tavalarını da dəyişdirməyə başlayır. Onun xələfi Pyer de Şell 1296-cı ildə [[Lektoriya|lektoriya]] inşa edir və xor [[kapella|kapellasını]] inşa etməyə başlayır. Kapellanın inşası 1318-ci ildən 1344-cü ilə qədər Jan Ravi rəhbərliyində tamamlanır. Jan Ravi 15 metr aralıqla xor tağlarını inşa etməyə başlayır. O, həmçinin xor korpusunu da inşa etməyə başlayır. Jan Ravidən sonra, onun qardaşı oğlu Jan le Buteye 1344-cü ildən 1363-cü ilə qədər xor korpusunun inşasına rəhbərlik edir. Onun ölümündən sonra Raymond du Templ xorun inşasını tamamlayır. ==== XV - XVI əsrlər ==== [[İntibah]] sənətkarları, qotik memarlıq üslubunun barbarlara aid olduğunu düşündükləri üçün, qotik memarlıqdan uzaq durmağa çalışırdılar. Buna görə də divar və qapıları örtmək üçün böyük xalçalar və asmalardan istifadə edirdilər. Sonrakı dövrdə [[Barokko]] heykəlləri, altar, masa, məzar, [[kenotaf|kenotaflar]] və neflərin bəzəməyə başladılar.<ref name=":0">{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris, joyau de l'art gothique, célèbre ses 850 ans|url=http://www.liberation.fr/depeches/2012/12/12/notre-dame-de-paris-joyau-de-l-art-gothique-celebre-ses-850-ans_867048|date=|publisher=Libération|accessdate=}}{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==== XVII - XVIII əslər ==== [[Fayl:Cathedrale Notre-Dame de Paris maitre-autel.jpg|thumb|left|230px|[[Nikola Kustu]]nun əsəri olan əsas kilsə altarı; Altar, [[Antuan Kuazevoks]] tərəfindən hazırlanmış XIV Lüdovik və [[Giyom Kustu (böyük)|Giyom Kustu]] tərəfindən hazırlanmış XIII Lüdovik heykəli ilə əhatələnmişdir.]] 1625-ci ildə memar Avqust Giyan tərəfindən [[Notr-Dam həyət fəvvarəsi]] inşa edilir. Bu fəvvarənin inşasında məqsəd [[Site adası]] sakinlərini axar su ilə təmin etmək idi.<ref>{{cite web|author=|title=Les fontaines alimentées par le Médicis|url=http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|date=|publisher=Fontaines et réservoirs de Paris|accessdate=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831205751/http://400ansaqueducmedicis.org/hom/fontaines-et-reservoirs-de-paris/|url-status=dead}}</ref> 1699-cu ildə [[XIV Lüdovik]] və atası [[XIII Lüdovik]]<nowiki/>in istəkləri nəticəsində kilsənin iç dekorasiyasında, xüsusilə də xorda böyük dəyişikliklər edilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre-Dame de Paris et le vœu de Louis XIII, une dévotion contemporaine|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> Memar Rober de Kot xora doğru gedən dəhlizləri genişləndirmək üçün yüksək relyeflərin bir parçası olan [[lektoriya|lektoriyaları]] dağıdır və xora XVII - XVIII əsrlərdə [[Avropa]]<nowiki/>da olan bir çox kilsədəki kimi yeni görünüş verməyə çalışır. Yeni lövhələr yaradılır və günümüzə qədər mövcud olan heykəllərlə yeni altar bəzədilir. [[XIV Lüdovik]] atasının istəyini yerinə yetirir və hər ikisi [[Pyeta]] qarşısında diz çökürlər. Sonralar, 1756-cı ildə kanoniklər binanın çox qaranlıq olduğunu bildirdilər və bundan sonra Le Viey qardaşları orta əsrlərdən qalma şüşələri çıxartdılar və əvəzinə bəyaz şüşələr yerləşdirdilər. Daha sonra isə kilsənin divarları rəngləndi. Lakin, rozet qorunmuşdu.<ref name=":0" /> Sonunda din xadimlərinin xahişləri əsasında [[Paris]] [[Panteon|Panteonunun]] memarı [[Jak-Jermen Sufflo|Sufflo]] mərkəzi portaldan məşhur ''Son Məhkəmə'' ilə bəzədilən trümo və timpanın bir hissəni çıxartdı. Bunun səbəbi gediş-gəliş üçün daha rahat keçid yaratmaq idi. [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı kilsə bir neçə vandalist hücuma məruz qalmışdı. Fasadda olan Krallar qalereyasındakı yəhudi krallarının heykəllərinin başları kəsilir və kilsədən çıxarılır. Beləki, inqilabçılar yəhudi krallarının xatirələrinin monarxiyanı təmsil etdiyinə inanırdılar. Kəsilmiş 28 başdan 21-i və bir neçə digər parçalar 1977-ci ildə tapıldı və hal-hazırda [[Klüni muzeyi|Orta Əsrlər Dövlət Muzeyində]] saxlanılır. Kluaster portalının trümosunda olan Bakirə heykəlindən başqa, portallardakı bütün heykəllər dağıdıldı.<ref>{{cite web|author=|title=Historique de la construction|url=http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|date=8 may 2016|publisher=notredamedeparis.fr|accessdate=|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821235900/http://www.notredamedeparis.fr/la-cathedrale/histoire/historique-de-la-construction/|url-status=live}}</ref> 10 noyabr 1793-cü ildə Azadlıq bayramı günü Paris Notr-Dam kilsəsində Ağıl Kultu həyata keçirildi və verilən qərarla kilsə [[Ağıl Məbədi|Ağıl Məbədinə]] çevrildi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Duvergier|title=Collection complète des lois, décrets, ordonnances, réglements, et avis du Conseil d'État|publisher=Paris, A. Guyot et Scribe|date=1825|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2022-05-05|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224116/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63812308}}</ref> Bu kult [[Pyer Qaspar Şomett]] tərəfindən təşkil edilmişdi və kilsənin əsas altarı [[Ağıl ilahəsi]] qurbangahına çevrildi. Həmin il noyabr ayının sonunda Parisdə [[Roma-Katolik kilsəsi|katolik]] ibadəti qadağan edildi. Kilsə sonralar [[anbar]] kimi istifadə olundu.<ref>{{cite news|author=Louis Laforge|title=Les 850 ans de Notre-Dame|url=|publisher=Des racines et des ailes sur France 3|date=13 feral 2013|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> ==== XIX əsr restavrasiyası ==== [[Fayl:Notre Dame de Paris en 1840.jpg|240px|thumb|right|Paris Notr-Dam kafedralı, 1840-cı il. Bu [[Dagerotipiya|dagerotip]] foto, bina üzərində Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən başladılmış böyük restavrasiya proqramından əvvəl tikilinin ciddi dərəcədə dağılmış vəziyyətini göstərir. Burada kral qalereyasının heykəllərinin yoxluğu ([[Böyük Fransa inqilabı]] zamanı dağıdılmışdır) və Jak-Jermen Sufflo tərəfindən Böyük Məhkəmə portalının əsaslı şəkildə dəyişdirilməsi diqqətə çarpır.]] Kilsə, 1802-ci ilin aprelində (1801-ci il konkordatından sonra) yeni ibadət mərkəzinə çevrilir. Bəzi lazımlı yenilənmələr çox sürətlə həyata keçirilir və beləliklə 1804-ci ilin dekabrında [[Napoleon Bonapart]] [[VII Piy|Papa VII Piyin]] hüzurunda [[Fransa]] [[İmperator|İmperatoru]] elan edilir. Bu münasibətlə bina əvvəlcə boyanılmış, sonra isə [[Şarl Persye|Persye]] və [[Pyer Fonten|Fonten]] tərəfindən bəzədilmişdi.<ref>{{cite web|author=|title=CATHÉDRALE NOTRE-DAME DE PARIS|url=https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|date=|publisher=Napoleon Magazine|accessdate=|archive-date=2022-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505224111/https://www.napoleon.org/magazine/lieux/cathedrale-notre-dame-de-paris/|url-status=live}}</ref> Sülh bərpa edildikdən sonrakı dövrdə kilsənin vəziyyəti çox pis idi, buna görə də şəhər rəhbərliyi kilsənin fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq barədə fikirləşirdi. Kilsənin quruluşuna heyran olan [[Viktor Hüqo]] ''"[[Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)|Paris Notr-Dam kilsəsi]]"'' romanını yazır və bu roman çox böyük şöhrət qazanır. Bu romanın yazılmasında əsas məqsəd kilsəyə olan diqqəti artırmaq idi. Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin dağıdılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.<ref>{{cite book|author=|title=Cathédrale d’art et d’histoire Vitraux|publisher=|date=|url=http://www.notredamedeparis.fr/#nh1|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2011-02-24|access-date=2018-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/#nh1}}</ref> Bu əsər kilsənin lehinə geniş bir maraq yarada bildi. Roman, sonralar marjinal bir abidəni canlandırır və bu Paris əhalisinə daha doğma görünür. Roman, bundan əlavə [[romantizm]] kimi bilinən və insanlarda dünyaya yeni baxış formalaşdıran [[Avropa]] trendinin də formalaşmasına böyük təsir göstərmişdi. [[Viktor Hüqo|Viktor Hüqonun]] romanı ölümcül vəziyyətdə olan tarixi abidəyə yeni həyat verilməsində əsas rol oynamışdı. Həmin dövrdə Notr-Dam kilsəsi barədə bir neçə fikir axını formalaşmışdı. Belə ki, [[Fransa]]<nowiki/>nın yaxın keçmişindən qopmasını istəməyən monarxistlər, dindar çoxluğun inancını ifadə edən [[katolik]]<nowiki/>lər və dünyəvi düşüncə tərəfdarı olan qruplar var idi. [[Fayl:Notre-dame-paris-4th-statue-west-side.jpg|200px|thumb|left|Violle-le-Dyukun heykəltəraşlar komandası tərəfindən həyata keçirilmiş heykəltəraşlıq proqramının bərpasına nümunə: qərb fasadının cənub kontrforsunda yerləşən Müqəddəs Deni heykəli.]] Bu zaman mədəniyyət naziri kilsənin restavrasiya edilməsi ilə bağlı qərar verir. O zamana qədər kilsənin təmirindən məsul olan Qodde bərpa metodları bəyənilmədiyi üçün vəzifəsindən çıxarılır. Kilsənin bərpa işləri [[Jan-Batist-Antuan Lassü]]<nowiki/>ya və [[Ejen Violle le-Dyuk]]a tapşırılır. Onlar daha əvvəl [[Sen-Şapel]]<nowiki/>in tikintisində fərqlənmişdilər. Violle le-Dyuk bir layihə və hesabat təqdim edir. 1844-cü ildə onun layihəsi qəbul edilir. 1845-ci ildə bu layihənin həyata keçirilməsi üçün 3.888.500 frank məbləğində büdcə ayrılmasını istəyir, lakin kilsənin təmiri üçün sadəcə 2.650.000 frank məbləğində büdcə ayrılır. Milli Məclis məbləğin verilməsi ilə əlaqədər qanun qəbul edir.{{Ref|3|Qeyd 3}} Beləliklə uzun müddət gözlənilən restavrasiya prosesi başlamalı idi. 1850-ci ildə ayrılan məbləğ bitir və kilsənin təmiri dayandırılır. Violle le-Dyuk təmirin tamamlana bilməsi üçün yeni təkliflər verməyə məcbur olur. Ümumilikdə təmir üçün 12 milyon frankdan çox məbləğ ayrılır. Kilsənin təmiri maliyyə cəhətdən çatışmazlıqlar olduğunu təsdiqlədi. Kilsənin aşağı hissəsinə düşmək üçün 9 metr aşağıya enmək lazım idi. Antuan Lusson və [[Adolf Napoleon Didro]] kimi şüşə sənəti ustaları dəhlizin hündür pəncərələrinin şüşələrini və [[kapella]]<nowiki/>nın pəncərələrinin şüşələrini dəyişmək üçün XIII əsrin [[vitraj]] şüşələrindən istifadə etdilər.<ref>{{cite book|author=Hervé Cabezas|title=Du « vitrail archéologique » |publisher=Revue d'archéologie moderne et d'archéologie générale|date=1988|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Kilsənin divar qapısının təmiri də layihəyə daxil idi. Beləki qırmızı qapı artıq sıradan çıxmışdı.<ref group="a">[[Dagerotipiya]] və şəkillər (səh. 210)</ref> Qırılmış pinakllar və dağılmış üçbucaq tavanlar da təmir edildi. Portalların və fasadın böyük heykəlləri də təmir edildikdən sonra təmirin bitməsi üçün çox az iş qalmışdı. Restavrasiya edənlər Violle le-Dyukun yazıları və rəsimlərinə əsasən dağılan hissələri tapmaqda çox çətinlik çəkirdilər. Kilsənin əsaslı bərpası, xüsusilə də heykəllərin bərpası iki memarın uğurları kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə yox edilən bütün heykəllərin sürətli bərpasına çalışırdılar. Bu heykəllərə [[Amyen kafedralı|Amyen]], [[Şartr kafedralı|Şartr]] və [[Reyms kilsəsi|Reyms]] kilsələrində olan heykəllər də daxil idi. Bunu etmək üçün memarlar, [[Adolf-Viktor Joffri-Deşom]]un rəhbərliyində məşhur heykəltəraşlardan ibarət bir komanda yaratdılar. Onların bir çoxu [[David Danje]]<nowiki/>nin atelyesindən gəlmişdilər və bir-birlərini tanıyırdılar. Heykəltəraşlardan ibarət komanda, içərisində 12 bürünc heykəlin də olduğu, yüzdən çox heykəli yenidən yaradır. Joffri-Deşom və Violle le-Dyuk heykəllərin hazırlanması işində yaxından fəaliyyət göstərirlər.{{Ref|4|Qeyd 4}} Heykəllərin görünüşünü əvvəlcə Violle le-Dyuk tərəfindən hazırlanırdı, sonra heykəltəraşlar bu görünüşə əsasən heykəlləri hazırlayırdılar. Sonuncu daş heykəlin hazırlanması da bura daxil idi. Heykəllərin hazırlanmasına memarlar tərəfindən nəzarət edilməsi, heykəltəraşlara incəsənət azadlığı vermirdi. Restavrasiya sırasında kilsədə bəzi hissələr də dəyişildi. Məsələn, şimaldakı rozetin yeri on beş dərəcə dəyişdirilir. Bunun səbəbi pəncərəni saxlayan divarın sökülməsi və divarın bərpa ehtiyacının yaranması idi. Sonda, memarın düşüncələrindən kənar bəzi heykəllər də yaradıdı. Bunlara misal olaraq kilsənin üzərindən [[Paris]]ə baxan [[Ximera (mifologiya)|ximera]]<nowiki/>ları göstərmək olar. II İmperiya dövründə [[Parisin yenidənqurulması]] zamanı, Notr-Dam meydanı [[Jorj Ejen Osman|Baron Osman]]ın göstərişi ilə gigiyenik qaydada təmizlənir. Osmanın əmri ilə Notr-Dam meydanına bəzi dəyişikliklər edilir. Bu fəaliyyətə əsası XVIII əsrdə qoyulmuş uşaq bağçasının, İctimai Yardım İdarəsinin və keçmiş Otel Dyönün dağıdılmaları daxil idi. Arxeoloji Kriptanın yaranmasından sonra orta əsr küçələri və Sen-Ceneviv de Ardent kilsəsinin konturları yeni rənglərlə boyanıldı. Bunun edilməsində əsas səbəb onlara diqqətin cəlb edilməsi idi.<ref name="Combeau">{{cite news|author=Yves Combeau|title=L’Histoire de Notre-Dame de Paris : 850 ans… et toujours aussi belle !|url=|publisher=Canal Académie|date=23 dekabr 2012|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> </ref> <gallery mode="packed" heights="220px" caption="Kafedralın XIX əsr restavrasiyası"> Fayl:South-side-of-notre-dame-paris-during-restoration-0b5c84.jpg|Kafedralın cənub fasadı restavrasiya işləri zamanı, fotoqraf [[Hippolit Bayar]], albom nəşri, 1847 Fayl:P1140701 Carnavalet Harrouart quai Montebello et ND detail ND c1860 rwk.jpg|Emil Arruar - ''"Montebello sahili və və Paris Notr-Dam kafedralının apsidası"'', 1858, [[Karnavale muzeyi]] Fayl:Notre-Dame - Eglise Cathédrale de Paris 2.jpg|[[Alfred Delone]] - ''"Paris Notr-Dam kilsəsi XIX əsrin sonlarında"'', 1867-1890, [[Konqres Kitabxanası]]nın kolleksiyası </gallery> ==== Restavrasiyadan sonra ==== [[Fayl:Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|thumb|Paris Notr-Dam kilsəsi 1930-cu illərdə]] Bir müddət sonra, [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] nümayəndələri bir neçə skamya və stullara atəş açdılar və kilsəni yandırmağa çalışdılar. Lakin yanğın istənilən nəticəni vermədi, kilsəyə yüngül zərər dəydi. Kilsə heç bir problem olmadan iki [[Dünya Müharibəsi|dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndən keçdi. 1965-ci ildə nefin on iki yüksək pəncərəsi və on iki rozet pəncərəsinin boz və solğun pəncərələri iyirmi dörd [[vitraj]] pəncərə ilə dəyişdirildi. Bunlar orta əsrlərin rəngləmə üsullarını istifadə edən şüşə sənətçisi [[Jak le Şevalye]]<nowiki/>nin əsərləri idi. Əsasən qırmızı və mavi olmaq üzrə on beş rəng tonundan istifadə edildi. Belə ki, rəngləmə qərbdən şərqə mavidən qırmızıya doğru gedir.<ref>{{cite web|author=|title=Jacques Le Chevallier|url=http://www.notredamedeparis.fr/|date=|publisher=|accessdate=|archive-date=2011-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110224070943/http://www.notredamedeparis.fr/|url-status=live}}</ref> 1990-cı illərdə müasir proseslər, əsrlər boyu qaralan kilsənin divar daşlarının yenidən ilkin halına, saflığına və bəyazlığına qayıtmasına təsir edir. Daşları qaraldan iki ayrı çirklənmə təbəqəsi var idi: * Daşın hava və günəş işıqları nəticəsində qəhvərəngi olan bir hissəsi * [[Paris]]<nowiki/>in çirkli havası nəticəsində qaralan gipsdən ibarət hissə Daşlar üçün təhlükə yaradan kir qatı aradan qaldırıldı. Heykəllərə zərər dəyməsin deyə, lazer, mikro-fırçalama və nəm kompressorlar vasitəsilə təmizləndi. Çox sayda korlanmış daşlar [[Paris]] yaxınlığında olan lutetiyen daş yatağındakı daşlarla əvəz olundu. Elektrik xəttinin çəkilməsi də daşlarda müəyyən qədər dəyişikliklər edilməsinə səbəb oldu. Kilsənin 850 illik yubileyi münasibətilə, abidənin XXI əsrə keçməsini bildirmək üçün böyük işlər görüldü. Əsas nefin işıqlandırılması restavrasiya edildi və axşam ziyarətləri və konsertlər üçün şərait yaradıldı. 2013-cü ildə ilk olaraq böyük orqanın idarə edilməsi tamamilə kompyuterləşdirildi. 2014-cü ildə ikinci addım kimi, 12000 boru təmizləndi. Yeni qapı kilidləri və xüsusi naqillər quraşdırılmış yanğından mühafizə sistemi quruldu. İçəridə və çöl tərəfdə qalan naqillər kilsənin dizaynını pozmasın deyə gizlədildi. Nəhayət, 23 mart 2013-cü ildə Notr-Dam qüllələri aralarında birinci dəfə çalınan zənglə birlikdə, doqquz zənglə dolduruldu. Beləliklə kilsəyə [[orta əsrlər]]<nowiki/>dəki görünüşünə oxşar görünüş verildi. [[2012]]-ci ilin noyabrından [[2013]]-cü ilin dekabrına qədər keçmiş Notr-Dam küçəsində müəyyən dəyişiklik edildi və bura "Yubiley yolu" adlandırıldı. Bu küçə kilsənin işçilərinin və [[Xristianlıq|xristian dini]]<nowiki/>nin müqəddəs şəxlərinin adları ilə bəzədilmişdi. Kirlənmə kilsəyə böyük zərər verirdi. Buna [[qarqoyl]]<nowiki/>ların düşməsi və [[pinakl]]<nowiki/>ların dağılması da aiddir. Buna görə də baş [[yepiskop]] kilsənin yenidən restavrasiya edilməsi üçün 20 il müddətində 100 milyon [[avro]]<nowiki/>luq məbləğin yığılması üçün 2017-ci ildə çıxış etdi. 10 milyon [[avro]] işçilər üçün, kilsənin yanında müqəddəs yer üçün 10 milyon [[avro]], [[Su arxı|su arx]]<nowiki/>larının dayaqlarını gücləndirmək üçün 20-30 milyon [[avro]] nəzərdə tutulmuşdu.<ref>{{cite news|author=Marc Fourny|title=Il faut sauver Notre-Dame de Paris !|url=|publisher=Le Point|date=01 iyun 2017|accessdate=|deadurl=|archiveurl= |df=}}</ref> === 2019-cu il yanğını === {{main|Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)}} [[Fayl:Notre-Dame en feu, 20h06.jpg|280px|thumb|left|<center>Kafedralda yanğın</center>]] 15 aprel 2019-cu ildə<ref>{{cite news |title=Trois ans après l'incendie, Notre-Dame de Paris retrouve progressivement sa beauté |url=https://www.geo.fr/histoire/trois-ans-apres-lincendie-notre-dame-de-paris-retrouve-progressivement-sa-beaute-209305 |access-date=28 may 2026 |work=Geo.fr |date=15 aprel 2022 |language=fr-FR}}</ref>, axşam çağı, təxminən saat 18 radələrində<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026}}</ref> Paris Notr-Dam kafedralında böyük yanğın baş verdi.<ref>{{cite news |title=Les images de l’incendie de Notre-Dame |url=https://www.lemonde.fr/societe/portfolio/2019/04/15/les-images-de-l-incendie-de-notre-dame_5450587_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Fəlakət nəticəsində kafedralın dam örtüyü, XIII əsrə aid taxta konstruksiyası, Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən layihələndirilmiş şpil və tavanı təşkil edən bir neçə tağ örtüyü (transept keçidinin tağı, şimal transeptinin tağı və nefin bir aşırımı) məhv olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron souhaite que Notre-Dame soit reconstruite « plus belle encore » d’ici 2024 |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html |access-date=28 may 2026}}</ref> Yanğın yalnız Fransada deyil, bütün dünyada böyük sarsıntı və emosional reaksiya doğurmuşdur. Sena çayının sahillərində parislilər və turistlər toplaşmış, çoxsaylı katoliklər dua etməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Matalon |first1=Vincent |title=Incendie de Notre-Dame de Paris : la piste accidentelle est privilégiée |url=https://www.franceinfo.fr/faits-divers/direct-paris-un-incendie-potentiellement-lie-aux-travaux-est-en-cours-a-la-cathedrale-notre-dame_3399863.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın təxminən 650 yanğınsöndürənin müdaxiləsi nəticəsində ertəsi gün səhər saatlarında nəzarət altına alınmışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : le témoignage inédit du pompier qui a sauvé les reliques de la cathédrale |url=https://www.franceinfo.fr/culture/notre-dame-de-paris-le-temoignageinedit-dupompier-qui-a-sauve-les-reliques-de-la-cathedrale_5014946.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=15 mart 2022 |language=fr-FR}}</ref> Yanğın başa çatdıqdan qısa müddət sonra təxminən əlli müstəntiq Paris Notr-Dam kafedralındakı yanğının mümkün səbəblərini araşdırmağa başlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : tout ce qu'il faut savoir sur l'incendie de la cathédrale |url=https://information.tv5monde.com/international/notre-dame-de-paris-tout-ce-quil-faut-savoir-sur-lincendie-de-la-cathedrale-31420 |access-date=28 may 2026 |work=TV5MONDE - Informations |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Yanğının baş verdiyi gün [[Fransa Prezidenti]] [[Emmanuel Makron]] kafedralın yenidən inşa ediləcəyini elan etmiş<ref>{{cite news |title=Emmanuel Macron : "Cette cathédrale, nous la rebâtirons" |url=https://www.bfmtv.com/societe/emmanuel-macron-cette-cathedrale-nous-la-rebatirons_VN-201904150190.html |access-date=28 may 2026 |date=15 aprel 2019 |language=fr}}</ref>, ertəsi gün televiziya ilə xüsusi müraciətində isə belə demişdir: ''"Biz kafedralı əvvəlkindən də gözəl şəkildə yenidən quracağıq və istəyirəm ki, bu iş beş il ərzində başa çatsın."''<ref>{{cite news |title=VIDÉO - Incendie de Notre-Dame : revivez l'allocution d'Emmanuel Macron {{!}} TF1 Info |url=https://www.tf1info.fr/politique/video-replay-incendie-de-notre-dame-de-paris-revivez-l-allocution-d-emmanuel-macron-au-20h-2118610.html |access-date=28 may 2026 |work=www.tf1info.fr |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Növbəti gün Baş nazir [[Eduar Filip]] kafedralın şpilinin yenidən qurulması üçün beynəlxalq memarlıq müsabiqəsinin keçiriləcəyini açıqlamışdır.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame: un concours international d'architecture pour reconstruire la flèche |url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/notre-dame-un-concours-international-d-architecture-pour-reconstruire-la-fleche-20190417 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=17 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Fransadan və xarici ölkələrdən fiziki şəxslər, şirkətlər və dövlət qurumları tərəfindən böyük həcmdə ianələr edilmişdir. Ümumilikdə 340 min donor tərəfindən 846 milyon avro vəsait toplanmış və bu, dünya üzrə mesenatlıq sahəsində rekord göstərici olmuşdur. ==== Restavrasiya və yenidən açılış ==== [[Fayl:New spire of Notre Dame Cathedral in Paris 2024 (6).jpg|thumb|200px|right|Paris Notr-Dam kafedralının yeni şpili 2024-cü ilin əvvəllərində inşasının tamamlanmasından əvvəl]] Yenidənqurma və restavrasiya işlərinə 2013-cü ildən Paris Notr-Dam kafedralına cavabdeh olan tarixi abidələrin baş memarı Filip Vilnöv rəhbərlik etmişdir. 8 dekabr 2023-cü ildə ''"[[France 2]]"'' kanalının Paris Notr-Dam kafedralından canlı yayımlanan xüsusi buraxılışı zamanı Emmanuel Makron "qrafikə uyğun irəlilədiklərini" və kafedralın 8 dekabr 2024-cü ildə yenidən ictimaiyyət üçün açılacağını bəyan etmişdir. O, həmçinin Roma Papası [[Fransisk|Fransiski]] açılış mərasimində iştirak etməyə dəvət etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron invite le pape à la réouverture de l’édifice dans un an |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-invite-le-pape-a-la-reouverture-de-l-edifice-dans-un-an-20231208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2023 |language=fr}}</ref> Lakin Katolik Kilsəsi, papanın gəlməyi planlaşdırmadığını açıqlamış, bunun səbəbi kimi isə "diqqətin bu münasibətlə onun üzərinə yönəlməsini istəməməsi" və "baş rolu" kafedralın özünə buraxmaq arzusu göstərilmişdir.<ref>{{cite news |title=Visite du pape François : pourquoi va-t-il en Corse, et pas à la réouverture de Notre-Dame de Paris ? |url=https://www.leparisien.fr/societe/religions/visite-du-pape-francois-pourquoi-va-t-il-en-corse-et-pas-a-la-reouverture-de-notre-dame-de-paris-23-11-2024-ZRPNHAZJMNGJHB6SGSBZGLSUWY.php |access-date=28 may 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Réouverture de Notre-Dame de Paris : pourquoi l'absence du pape François fait débat ? |url=https://actu.fr/ile-de-france/paris_75056/reouverture-du-notre-dame-de-paris-pourquoi-l-absence-du-pape-francois-fait-debat_61909455.html |access-date=28 may 2026 |work=actu.fr |date=24 noyabr 2024 |language=fr}}</ref> Binanın 8 dekabr 2024-cü il tarixində yenidən açılışı münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış şəxslər, xüsusilə siyasi liderlər, eləcə də kafedralın yenidən qurulmasını maliyyələşdirmiş donorlar mərasimə dəvət olunmuşdular. Paris arxiyepiskopu Loran Yulriş kafedralın qapılarını yenidən açmış və orqanı təqdis etmişdir. Yanğın zamanı xilasetmə işlərində iştirak edən şəxslər və yenidənqurma üzərində çalışmış sənətkarlar uzun sürən alqışlarla təbrik olunmuşdular. ==== Layihələr: vitrajlar və muzey ==== [[Emmanuel Makron]] kafedral üçün ''"XXI əsrin izini daşıyacaq"'' altı müasir vitrajın hazırlanması məqsədilə müsabiqə elan etmişdir. Bu qərar ənənə ilə müasirlik arasında geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. 18 dekabr 2024-cü ildə [[Fransa Prezidenti|Respublika Prezident Administrasiyası]] yaydığı bəyanatda [[rəssam]] [[Kler Tabure]]nin ''"Paris Notr-Dam kafedralının cənub kapellalarındakı altı müasir pəncərənin hazırlanması üçün səkkiz namizəd arasından seçildiyini"'' açıqlamışdır. Bəyanatda sənətkarın ''"kafedralın tələb etdiyi səviyyəyə uyğun"'' olduğu bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Silamo |first1=Sabrina |title=Claire Tabouret, artiste : «La peinture permet de retenir quelque chose qui nous échappe» |url=https://madame.lefigaro.fr/celebrites/culture/claire-tabouret-peintre-je-passe-par-des-phases-ou-je-suis-comme-ecrasee-par-le-doute-20240314 |access-date=28 may 2026 |work=Madame Figaro |date=14 mart 2024 |language=fr}}</ref> Bundan əlavə, Emmanuel Makron [[Otel-Dyö (Paris)|Otel-Dyö]] kompleksində Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılacağını elan etmişdir.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : Emmanuel Macron annonce le lancement d’un concours de vitraux contemporains et la création d’un musée |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2023/12/08/notre-dame-de-paris-emmanuel-macron-annonce-le-lancement-d-un-concours-de-vitraux-contemporains-et-la-creation-d-un-musee_6204625_823448.html |access-date=28 may 2026 |work=Le Monde.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=PODCAST. "Ils ont sauvé Notre-Dame" (6/6) : les derniers sauveurs |url=https://www.franceinfo.fr/replay-radio/ils-ont-sauve-notre-dame/ils-ont-sauve-notre-dame-6-6-les-derniers-sauveurs_6913157.html |access-date=28 may 2026 |work=franceinfo |date=25 noyabr 2024 |language=fr-FR}}</ref> ==== Yeni vitrajlarla bağlı mübahisə ==== Kler Tabure bildirmişdir ki, onun vitrajları ustanın əsərlərini əvəz etsə də, məqsədi ''"Ejen Violle-le-Dyuka ehtiram göstərməkdir"''.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Notre-Dame : Claire Tabouret choisie pour s'asseoir sur le code du patrimoine |url=https://www.latribunedelart.com/notre-dame-claire-tabouret-choisie-pour-s-asseoir-sur-le-code-du-patrimoine?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Bununla belə, bəzi sənət tənqidçilərinin fikrincə, bu yanaşma sənətkarın etik mövqeyi ilə bağlı suallar doğurur.<ref>{{cite news |last1=Duponchelle |first1=Valérie |title=Qui est Claire Tabouret, la peintre qui réalisera les nouveaux vitraux de Notre-Dame ? |url=https://www.lefigaro.fr/culture/patrimoine/qui-est-claire-tabouret-la-peintre-qui-realisera-les-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-20241218 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=18 dekabr 2024 |language=fr}}</ref> Respublika Prezident Administrasiyasının bu seçimi layihəyə qarşı çıxanlar tərəfindən də tənqid edilmişdir. Müxaliflər ilk növbədə vurğulayırlar ki, söhbət gedən vitrajlar yanğın zamanı zərər görməmişdi.<ref>{{cite news |title=Nous n'avons pas validé le projet de remplacement des vitraux de Notre-Dame ! |url=https://www.latribunedelart.com/nous-n-avons-pas-valide-le-projet-de-remplacement-des-vitraux-de-notre-dame?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=14 iyun 2025 |language=fr}}</ref> Öz növbəsində Milli İrs və Memarlıq Komissiyası yekdilliklə bu layihəyə qarşı çıxmış və onun [[Venesiya Xartiyası]]na zidd olduğunu bildirmişdir.<ref>{{cite news |title=Le Figaro du 1er décembre 2025 : "Nouveaux vitraux de Notre-Dame : la justice rejette la requête de l’association Sites et Monuments" - Sites & Monuments |url=https://www.sitesetmonuments.org/le-figaro-du-1er-decembre-2025-nouveaux-vitraux-de-notre-dame-la-justice-rejette-la-requete-de-l |access-date=28 may 2026 |work=www.sitesetmonuments.org}}</ref> 2025-ci ilin yanvarında "Yerlər və Abidələr" dərnəyi və bir donor tərəfindən inzibati məhkəmədə iddia qaldırılmışdır.<ref name="latribunedelart">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Un premier recours pour sauver les vitraux de Viollet-le-Duc |url=https://www.latribunedelart.com/un-premier-recours-pour-sauver-les-vitraux-de-viollet-le-duc?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=29 yanvar 2025 |language=fr}}</ref> İddianın əsas arqumenti ondan ibarət idi ki, sifariş rəsmən Paris Notr-Dam kafedralının qorunması və bərpasına cavabdeh dövlət qurumu tərəfindən verilmişdi. Halbuki həmin qurumun nizamnaməsində yalnız "bərpa" və "qoruma" missiyaları qeyd olunur; müasir müdaxilə həyata keçirmək və ya ianələri bu məqsədlə istifadə etmək barədə heç bir müddəa yoxdur.<ref name="latribunedelart"/> 27 noyabr 2025-ci il tarixli qərarı ilə Paris İnzibati Məhkəməsi bu iddianı rədd etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, "bərpa" və "qoruma" anlayışları dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir və qanunvericiyə məcburi şəkildə tətbiq oluna bilməz; eyni zamanda apellyasiya şikayəti vermək hüququnun açıq qaldığı bildirilmişdir.<ref>{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=Vitraux de Notre-Dame : Le TA rejette en première instance la requête de Sites & Monuments |url=https://www.latribunedelart.com/vitraux-de-notre-dame-le-ta-rejette-en-premiere-instance-la-requete-de-sites-monuments?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=28 noyabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihəyə qarşı çıxanlar bu hökmü hüquqi baxımdan əsassız və anlaşılmaz hesab edərək qərardan apellyasiya şikayəti vermişlər.<ref name="300-000">{{cite news |last1=Rykner |first1=Didier |title=300 000 ! |url=https://www.latribunedelart.com/300-000?lang=fr |access-date=28 may 2026 |work=La Tribune de l'Art |date=10 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Kler Taburenin təqdim etdiyi eskizlər də tənqidlərə səbəb olmuşdur; iradlar yalnız estetik və ikonoqrafik baxımdan deyil, həm də onların vitraj sənətinin texniki xüsusiyyətlərinə uyğunluğu ilə bağlı idi.<ref name="300-000"/> Bütün bu mübahisələrə baxmayaraq, 2025-ci ilin dekabrında [[Qran-Pale|Qran-Paledə]] tam ölçülü altı maket nümayiş etdirilmişdir. Bu əsərlər [[Pentikost bayramı|Pentikost]] ruhunu təcəssüm etdirir və Notre-Dame de Paris Paris Notr-Dam kafedralının nefinin cənub yan keçidində yerləşən altı pəncərə üçün nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite news |title=Les vitraux de Claire Tabouret au Grand Palais : retour sur un projet controversé |url=https://www.lefigaro.fr/culture/les-vitraux-de-claire-tabouret-au-grand-palais-retour-sur-un-projet-controverse-20251208 |access-date=28 may 2026 |work=Le Figaro |date=8 dekabr 2025 |language=fr}}</ref> Layihənin hüquqi taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, 1640-cı ildən [[Reyms|Reymsdə]] fəaliyyət göstərən Simon-Mark vitraj emalatxanasının ustaları artıq eskizlər əsasında işləməyə başlamışdılar.<ref>{{cite news |last1=Fouquet |first1=raphael |title=Découvrez les vitraux de Claire Tabouret à Paris |url=https://streetartparis.fr/decouvrez-les-vitraux-de-claire-tabouret-a-paris/ |access-date=28 may 2026 |work=Streetart Paris |date=9 dekabr 2025}}</ref> ==== Kafedral muzeyinin yaradılması ==== ''"Paris Notr-Dam Dostları"'' dərnəyinin ''"İncəsənət Jurnalı"''na istinadən yaydığı məlumata görə<ref>{{cite news |title=Le Musée Notre-Dame à l’arrêt |url=https://www.lejournaldesarts.fr/patrimoine/le-musee-notre-dame-larret-177802 |access-date=28 may 2026 |work=Le Journal Des Arts |language=fr}}</ref>, 2025-ci ilin may ayında ''"Paris Notr-Dam kafedralına həsr olunmuş muzeyin yaradılması elanından bir il sonra layihə hazırda dayanmış vəziyyətdə görünür"''.<ref name="musee">{{cite news |title=« Le Musée Notre-Dame à l’arrêt » |url=https://amisnotredameparis.fr/le-musee-notre-dame-a-larret/ |access-date=28 may 2026 |work=Amis de Notre-Dame de Paris |date=10 iyun 2025 |language=fr-FR}}</ref> Doğrudan da, dərnək qeyd edir ki, muzeyin ilkin konsepsiyasına dair hesabat 2024-cü ilin iyun ayında müəllifləri tərəfindən Fransa Mədəniyyət Nazirliyinə təqdim olunsa da, həmin sənəd hələ də ictimaiyyət üçün dərc edilməmişdir.<ref name="musee"/> === Əhəmiyyətli tarixi hadisələrin xronologiyası === [[Fayl:Réjouissances à l'annonce de l'abolition de l'esclavage, 30 pluviôse an II.jpg|thumb|18 fevral 1794-cü ildə Pyer-Qaspar Şomett tərəfindən artıq "[[Ağıl məbədi]]"nə çevrilmiş Paris Notr-Dam kafedralı binasında köləliyin ləğvi münasibətilə keçirilən bayram zamanı nitq söylənişi]] Notr-Dam, [[Fransa]]<nowiki/>nın tarixində çox sayda dini və siyasi hadisənin qeyd edildiyi tarixi bir məkandır. * [[1229]]-cu ildə, cümə axşamı günü, [[Tuluza]] qrafı [[VII Raymund]]<nowiki/>un burada [[amand onorabl]] mərasimi burada keçirilir. * [[IX Lüdovik]], [[Sen-Şapel kilsəsi]]<nowiki/>nin tikintisi başa çatana qədər [[Məsih]]<nowiki/>in [[tikanlı tac]]ını taxır. * [[IV Filip (Fransa)|IV Filip]] 1302-ci ildə [[Fransa]] krallığının [[Baş Ştatlar]]ını çağırır. * [[Yüzillik müharibə]]<nowiki/>nin sonlarına doğru, on yaşındakı [[VI Henrix]]<nowiki/>nin [[tacqoyma]] mərasimi.<ref>{{cite book|author=Jean-Baptiste Lebigue|title=L'ordo du sacre d'Henri VI à Notre-Dame de Paris|publisher=|date=|url=https://metapress.com/|isbn=|deadurl=live|8=|archivedate=2012-07-09|access-date=2018-02-02|archive-url=https://archive.today/20120709233606/http://lq.cathmed.metapress.com/content/tp560727r314u06n}}</ref><ref>{{cite book|author=Cédric Giraud, Turnhout|title=Notre-Dame de Paris 1163-2013|publisher=Brepols|date=2013|url=|isbn=|deadurl=||archivedate=df=}}</ref> Lakin bu tacqoyma mərasimi tanınmadı. Çünki artıq [[1429]]-cu ildə [[Reyms]]<nowiki/>də [[VII Karl]]ın [[Fransa]] kralı kimi tacqoyma mərasimi keçirilmişdi. * [[1447]]-ci ildə [[VII Karl]] [[Paris]]<nowiki/>in azad edilməsini "[[Te Deum]]" himni ilə qeyd edir. * [[1456]]-cı ildə [[Janna d'Ark]]ın xatirəsinin bərpa edilməsi. * [[1558]]-ci il 24 apreldə [[Şotlandiya]] [[kraliça]]<nowiki/>sı [[Mariya Stüart]] ilə II Fransuanın [[nikah]] mərasimi. * [[1559]]-cu il 22 iyunda [[Yelizaveta Valua]]<nowiki/>nın [[İspaniya]] kralı [[II Filipp (İspaniya kralı)|II Filip]]<nowiki/>lə [[nikah]] mərasimi. * [[1572]]-ci il 18 avqustda [[Marqarita de Valua]] ilə [[Fransa]] kralı [[IV Henrix]]<nowiki/>in [[nikah]] mərasimi. [[Nikah]] mərasimindən 6 gün öncə [[Varfolomey gecəsi]] hadisəsi baş tutmuşdu. * [[1594]]-cü il 22 mart [[IV Henrix]] [[Paris]]<nowiki/>də baş verən [[üsyan]] dalğasının beş ildən sonra yatırılması ilə əlaqədər öz minnətdarlığını bildirdi. * [[1660]]-cı ildə [[XIV Lüdovik]] [[nikah]] mərasimi vasitəsilə [[Te Deum]] ilə təbrik edildi. Notr-Damın döşəməçisi adlandırılan, gələcək marşal, [[Lüksemburq]] qrafı bura xeyli sayda düşmən bayraqları gətirir. * [[1668]]-ci ildə Turenn [[Protestantlıq|protestant]] inancından ayrılır. * [[1687]]-ci ildə [[Bossue]] [[Böyük II Lüdovik Burbon Konde]]<nowiki/>nin ölümü ilə əlaqədar olaraq tərifnamə yazır. * [[1793]]-cü il noyabrın 10-da Notr-Dam kilsəsi Səbəb və Ali Varlıq dini etiqadını təbliğ etmək üçün [[Paris kommunası|Paris Kommunası]] tərəfindən yeni inancın əsas məbədinə çevrilir.<ref>{{cite web|author=|title=Notre Dame de Paris temple de la Raison|url=http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|date=|publisher=Linternaute|accessdate=|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040402/http://www.linternaute.com/histoire/jour/evenement/10/11/1/a/54290/notre_dame_de_paris_temple_de_la_raison.shtml|url-status=dead}}</ref> * [[1804]]-cü il dekabrın 2-də papa [[VII Piy]]<nowiki/>in iştirakı ilə [[Napoleon Bonapart]] özünü [[Fransa]]<nowiki/>nın [[imperator]]<nowiki/>u elan edir. * [[1811]]-ci ilin iyununda [[II Napoleon]] [[vəftiz]] edilir. * [[1835]]-ci il martın 8-də yepiskop [[De Kelen]]<nowiki/>in xahişi əsasında, Notr-Damın [[pasxa]]<nowiki/>dan əvvəlki dönəm [[konfrans]]<nowiki/>ları içərisində [[Anri Lakorder]]ə [[konfrans]] keçirməyə icazə verilir. Onun [[konfrans]]ı əsasən gənclərin [[Xristianlıq|xristianlığ]]<nowiki/>a dəvəti ilə əlaqədar idi. [[1836]]-cı ildə belə konfranslar dayandırılır. Lakin [[1841]]-ci ildən fəaliyyətini bərpa edən [[konfrans]]<nowiki/>lar günümüzə qədər fəaliyyət göstərir. * [[1853]]-cü il yanvarın 30-da [[III Napoleon]]<nowiki/>un [[nikah]] mərasimi baş tutdu. * [[1856]]-cı ildə [[IV Napoleon]] [[vəftiz]] edildi. * [[1896]]-cı il iyulun 19-da [[Tunis]]<nowiki/>də üsyançılar tərəfində öldürülən [[Markiz de More]]<nowiki/>nin [[dəfn]] mərasimi keçirildi. * [[1944]]-cü ilin aprelində [[Paris]] [[arxiyepiskop]]<nowiki/>u [[kardinal]] [[Kardinal Suard|Suard]] [[marşal]] [[Peten]]<nowiki/>i təntənəli şəkildə qəbul etdi. Həmin [[arxiyepiskop]] 1944-cü ilin iyununda [[Filipp Anriot]]<nowiki/>un cənazə mərasimini qəbul edir. * [[1944]]-cü il avqustun 26-da [[Paris]]<nowiki/>in azad olunduğu gün, general [[Şarl de Qoll]] və general Leklerkin hüzurunda [[Maqnifikat]] nümayiş edilir. * [[1945]]-ci il mayın 9-da [[kardinal]] Suard general [[Şarl de Qoll]] ilə birlikdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Böyük Britaniya]] dövlət xadimləri və səfirlərini kilsədə qarşılayır. [[Arxiyepiskop]] onları [[Te Deum]] ilə salamlayır və qələbə münasibətilə böyük orqanda [[Marselyeza]] ifa edilir.<ref>Le Figaro no. 228 du jeudi 10 mai 1945.</ref> *[[Fayl:Paris, Notre-Dame vue du quai de la Tournelle.jpg|thumb|''"Paris Notr-Dam kilsəsi"''. Rəssam Yan Bartold Yonqkind. Paris, 1852-ci il]]Milli dəfn mərasimləri: [[Moris Barres]] ([[1923]]), marşal [[Ferdinand Foş]] ([[1929]]), marşal [[Jozef Joffr]] ([[1931]]), [[Raymon Puankare]] ([[1934]]), marşal [[Filipp Leklerk]] ([[1947]]), marşal [[Latr de Tassini]] ([[1952]] yanvar), [[Pol Klodel]] ([[1955]] fevral), marşal [[Alfons Juen]] (1967). * Milli Anım günləri: [[Şarl de Qoll]], [[Jorj Pompidu]] ([[1974]] aprel), [[Fransua Mitteran]] ([[1996]] yanvar) * [[1980]]-ci il və [[1997]]-ci ilin avqustu: papa [[II İohann Pavel]]<nowiki/>un ziyarətləri. * [[2007]]-ci il yanvar 26-da [[abbat Pyer]]<nowiki/>in dəfn mərasimi. * [[2008]]-ci ilin sentyabrın papa [[XVI Benedikt]]<nowiki/>in ziyarəti. * [[2008]]-ci il 22 oktyabrda [[rahibə Emmanuella]]<nowiki/>nın dəfn mərasimində [[Rekviyem]] səsləndirildi. * [[2009]]-cu il iyunun 3-də [[Air France]] [[Rio-de-Janeyro|Rio]]-[[Paris]] 447 qəzasının qurbanlarının xatirəsinə kilsədə ekumenik tədbir hazırlanır. * [[2012]]-ci il dekabrından [[2013]]-cü il 24 noyabra qədər kilsənin 850 illik yubiley tədbirləri keçirildi. * [[2013]]-cü il mayın 21-də yazıçı [[Dominik Venner]] qurbangah qarşısında özünü vuraraq intihar etdi.<ref>{{cite web|author=|title=Paris: un homme se suicide à Notre-Dame|url=http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|date=21 may 2013|publisher=|accessdate=|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411225409/https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2013/05/21/97001-20130521FILWWW00441-paris-un-homme-se-suicide-a-notre-dame.php|url-status=live}}</ref> Həmçinin [[1931]]-ci il fevralın 11-də də [[Paris]]<nowiki/>də sürgün həyatı yaşayan meksikalı intellektual gənc kilsənin mərkəzində özünü vurub intihar etmişdi. * [[2015]]-ci il noyabrın 15-də [[Parisdə terror hadisələri (noyabr, 2015)|Paris terror hadisələri]]<nowiki/>nin qurbanlarının xatirələrini əbədiləşdirmək üçün kilsədə 15 dəqiqəlik zəng çalınmışdır.<ref>{{cite news|author=Marie Théobald|title=Notre-Dame de Paris déborde de fidèles venus rendre hommage aux victimes des attentats|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|publisher=Le Figaro|date=|accessdate=|deadurl=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505224043/https://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/11/15/01016-20151115ARTFIG00207-notre-dame-de-paris-deborde-de-fideles-venues-rendre-hommage-aux-victimes-des-attentats.php|df=|archive-date=2022-05-05}}</ref> *[[2019]]-cu il aprelin 15-də [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|kilsədə güclü yanğın]] baş<nowiki/> vermişdir.<ref name="Le Monde">{{Cite news|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|title=Important incendie en cours dans la cathédrale Notre-Dame de Paris|last=|first=|date=15 April 2019|work=[[Le Monde]]|access-date=15 April 2019|language=fr|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526065729/https://www.lemonde.fr/societe/article/2019/04/15/incendie-en-cours-dans-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_5450533_3224.html|url-status=live}}</ref><ref name="cnbc.com">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|title=Paris' Notre Dame Cathedral on fire|last=|first=|date=15 April 2019|website=[[CNBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172554/https://www.cnbc.com/2019/04/15/paris-notre-dame-cathedral-on-fire-reuters.html|archive-date=15 April 2019|dead-url=live|access-date=15 April 2019}}</ref> <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon.jpg|[[Jak-Lui David]] - ''"[[Napoleonun tacqoyması (Jak-Lui David)|Napoleonun tacqoyma mərasimi]]"'', 1805–1808-ci illər, [[Luvr muzeyi]]nin kolleksiyası. Səhnə Paris Notr-Dam kafedralının xor hissəsində baş verir və burada interyer həmin dövrdəki görnüşündə təsvir olunmuşdur; sütunların bəzəyi isə 1698-ci ildə [[Rober de Kot]] tərəfindən hazırlanmış layihəyə əsaslanır. Fayl:Conference Notre-Dame Lacordaire.jpg|Naməlum rəssam tərəfindən çəkilmiş keşiş Anri Lakorderin kafedralda moizəsini göstərən rəsm əsəri, 1845-ci il, [[Fransa Milli Kitabxanası]]nın kolleksiyası. Fayl:Notre-Dame de Paris - Les nouvelles cloches - 001.jpg|Kafedralının 850 illiyi münasibətilə yeni zənglərin gətirilməsi, 2012-ci il. </gallery> == Mülkiyyət və idarəçilik == [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabına]] qədər Paris Notr-Dam kafedralı [[Paris arxiyepiskopluğu]]nun mülkiyyəti idi. 2 noyabr 1789-cu il tarixli dekretlə bina, ''"millətin istifadəsinə verilmişdir".'' Həmin vaxtdan etibarən kafedralın sahibi dövlət hesab olunur.<ref>{{cite web |title=L'époque moderne - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/histoire/epoque-moderne/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 may 2026 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{cite news |title=À qui appartient la cathédrale Notre-Dame de Paris? |url=https://www.bfmtv.com/economie/economie-social/france/qui-appartient-la-cathedrale-notre-dame-de-paris_AV-201904160046.html |access-date=28 may 2026 |work=BFM BUSINESS |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> Hər il dövlət kafedralın saxlanılması və bərpası üçün iki milyon avro ayırır, Katolik Kilsəsi isə bir neçə milyon avro həcmində olan gündəlik fəaliyyət xərclərini qarşılayır. Kafedralda təxminən əlli nəfər çalışır; bunlara əlavə olaraq könüllülər də fəaliyyət göstərirlər.<ref>{{cite news |title=Notre-Dame de Paris : entretien, rénovation, fonctionnement, qui paie quoi ? |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/services-conseils/notre-dame-de-paris-entretien-renovation-fonctionnement-qui-paie-quoi-1011916 |access-date=28 may 2026 |work=Les Echos |date=16 aprel 2019 |language=fr}}</ref> == Memarlıq xüsusiyyətləri == === Struktur və ölçüləri === [[Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris bay.jpg|thumb|140px|İki dayaq sütunu arasındakı aşırım (əsas nef).]] Əksər Fransa kafedralları kimi, Paris Notr-Dam kafedralı da latın xaçı formasında plana malikdir. Onun giriş hissəsi və iki qülləsi qərb-şimal-qərb istiqamətinə, [[Apsida|apsidası]] isə şərq-cənub-şərq istiqamətinə yönəlmişdir; [[transept]] isə şimal-şimal-şərq və cənub-cənub-qərb oxu boyunca uzanır. Əsas [[Nef|nef]] on aşırımdan, [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsi isə beş aşırımdan ibarətdir. Xorun oxu nefin oxundan cüzi şəkildə kənara çıxır. Apsida isə beşüzlü yarımdairə formasındadır.<ref>{{cite web |title=Notre Dame Cathedral (inside), Paris 2014, Google Street View, Geographic.org |url=https://geographic.org/streetview/special_places/view_notre_dame_cathedral_paris_inside.php |website=geographic.org |access-date=29 may 2026}}</ref> Nef hər iki tərəfdən qoşa yan keçidlərlə əhatə olunmuşdur və onlar qoşa dövrəvi keçidlər vasitəsilə davam edir. İlk üç aşırımdan sonra yerləşən 29 yan və ya şüavari [[Kapella (memarlıq)|kapella]] ümumilikdə 37 dördbucaqlı aşırıma malikdir. Kafedral eyni vaxtda 9000 nəfərə qədər insan qəbul edə bilir; onların təxminən 1500 nəfəri üst qalereyalarda yerləşə bilər. Əsas ölçülər aşağıdakılardır:<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Chiffres, dimensions, réponses aux quizz et autres rallyes |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/menus/paris_notredame_chiffres_et_anecdotes.html |website=ndparis.free.fr |access-date=29 may 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] La cathédrale en chiffres |url=https://www.notredamedeparis.fr/La-cathedrale-en-chiffres |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref> {{Siyahı sütunlarla|2| * uzunluq : {{Ədəd|127|m}} * en : {{Ədəd|48|m}} * qüllələrin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * şpilin hündürlüyü : {{Ədəd|96|m}} * fasadın eni : {{Ədəd|43.5|m}} * qüllələrsiz fasadın hündürlüyü : {{Ədəd|45|m}} * xor hissəsinin uzunluğu : {{Ədəd|38|m}} * xor hissəsinin eni : {{Ədəd|12|m}} * nefin uzunluğu : {{Ədəd|60|m}} * nefin mərkəzi keçidinin eni : {{Ədəd|13|m}} * yan keçidlərin hər birinin eni : {{Ədəd|5.9|m}} * nefin dam altındakı hündürlüyü : {{Ədəd|43|m}} * nefin və xor hissəsinin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|33|m}} * xarici yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.1|m}} * daxili yan keçidlərin tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|10.5|m}} * üst qalereyaların tağ örtüyünə qədər hündürlüyü : {{Ədəd|8|m}} * zəng qüllələrinin hündürlüyü : {{Ədəd|69|m}} * üst qalereyaların dərinliyi (eni) : {{Ədəd|5.9|m}} * transeptin uzunluğu : {{Ədəd|48|m}} * transeptin eni : {{Ədəd|14|m}} * pəncərələrin sayı : 113 * sütun və dayaqların sayı : 75 * daxili sahə : {{Ədəd|4800|m|2}} * ümumi sahə : {{Ədəd|5500|m|2}} <small>([[Amyen kafedralı]]nın {{Ədəd|7700|m|2}} sahəsi ilə müqayisə üçün)</small> * dayaq nöqtələrinin sahəsi : {{Ədəd|816.4|m|2}} * qərb qızılgül pəncərəsinin diametri : {{Ədəd|9.70|m}} * şimal və cənub qızılgül pəncərələrinin diametri : {{Ədəd|13.10|m}} <small>([[Şartr kafedralı]]nın rozet pəncərəsi üçün {{Ədəd|13.36|m}})</small> }} [[Fayl:Plan.cathedrale.Paris.png|250px|thumb|left|Paris Notr-Dam kilsəsinin təməl planı<ref name="Dictionnaire_raisonné1">{{cite book |last1=le-Duc, |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |access-date=29 may 2026}}</ref>]] Əsas nef xor hissəsindən sonra tikilsə də<ref>{{cite web |title=[Notre-Dame de Paris] Historique de la construction |url=https://www.notredamedeparis.fr/Historique-de-la-construction |website=www.notredamedeparis.fr |access-date=29 may 2026 |language=fr}}</ref>, o, altı hissəli [[Tağ (termin)|tağ]] örtükləri ilə səciyyələnən erkən qotik üsluba aiddir; lakin burada, [[San-Etyen kafedralı (Sans)|San-Etyen de Sans kafedralında]] göründüyü kimi, güclü dayaqların və zəif dayaqların növbələşməsi yoxdur. [[Transept]] binanın xarici görünüşündə aydın seçilsə də, yan keçidlərdən və yan kapellalardan irəli çıxmır. Onun yan keçidləri yoxdur. Transept istisna olmaqla, daxili yüksəklik üç səviyyədən ibarətdir: böyük tağ keçidləri, qalereyalar və yuxarı pəncərələr. Bununla belə, transeptin hər iki qolunun ilk iki aşırımında yüksəklik dörd səviyyəlidir. XIX əsrdə restavrator Ejen Viollet-le-Dyuk nefin onuncu aşırımını "düzəltməyə" çalışmış və 1220-ci illərdə ilkin layihəyə edilmiş dəyişikliklərdən əvvəl mövcud olmuş dörd səviyyəli quruluşu burada yenidən yaratmışdır. O vaxtdan bəri bəzi mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu onuncu aşırım Viollet-le-Dyukun əsəridir. Lakin bu fikir müəyyən qədər şişirdilmiş sayılır, çünki dəyişiklik yalnız yuxarı hissəyə aid olmuşdur. Buna baxmayaraq, bu qəsdən edilmiş müdaxilə ona qarşı ciddi tənqidlərə səbəb olmuşdur. Transeptin şimal və cənub fasadlarında [[Vitraj|vitrajlarla]] bəzədilmiş möhtəşəm [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərələri]] yerləşir. Diametri 13 metr olan bu pəncərələr Avropanın ən böyük rozet pəncərələri sırasındadır. === Tikinti materialları === Paris Notr-Dam kafedralı əsasən [[Parisin yeraltı karxanaları|Parisin qədim yeraltı daş karxanalarından]] çıxarılan yonma daşlardan tikilmişdir. İlk mərhələdə (xor hissəsinin tikintisi zamanı) daşlar şəhərin indiki [[V arondisman (Paris)|V arondismanından]], daha sonra isə (nefin tikintisi zamanı) əsasən [[XII arondisman (Paris)|XII arondismandan]] və [[Şaranton-le-Pon]] bölgəsindən gətirilirdi. Bu karxanalarda yüksək keyfiyyətli əhəngdaşı [[Lay (təbəqə)|layları]] istismar olunurdu. Bunlar 40–46 milyon il əvvələ aid olan [[Lütesiya əhəngdaşı|Lütesiya əhəngdaşları]] idi və bütün Paris bölgəsinin memarlığı üçün səciyyəvi material hesab olunur.<ref name="Sabouraud 293-294">{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-70114-748-2 |page=293-294 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> Lütesiya əhəngdaşları hər yerdə rast gəlinmir. Onlar Parisdə cəmi bir neçə metr qalınlığında geoloji qat təşkil edir və müxtəlif xüsusiyyətlərə (tekstura, sərtlik və s.) malik üst-üstə yerləşən laylardan ibarətdir. Bu layların yalnız bir hissəsi tikinti üçün yararlı olmuşdur. Qotik dövrdə bu daşlardan artıq min ildən çox idi ki, istifadə edilirdi; onların tətbiqi hələ Qall-Roma dövrünə gedib çıxırdı. Buna görə də inşaatçılar hər bir daş növünün aşınmaya, zamanın təsirinə və hava şəraitinə qarşı davamlılığını yaxşı tanıyırdılar. Məhz bu uzunmüddətli təcrübə Paris Notr-Dam kafedralının inşasında geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.<ref name="Benoît Blanc">{{cite book |last1=Benoît |first1=Paul |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Gély |first3=Jean-Pierre |last4=Guini |first4=Ania Skliar |last5=Obert |first5=Daniel |last6=Viré |first6=Marc |title=La pierre de Paris. Méthode d'étude de la pierre à bâtir depuis son extraction jusqu'à sa mise en œuvre |date=2000 |pages=121–158 |url=https://www.persee.fr/doc/sracf_1159-7151_2000_act_18_1_1095 |access-date=30 may 2026}}</ref> Yumşaq əhəngdaşları, xüsusilə də "lamburd" adlandırılan daş növləri, divarların daxili hissələrində və örtülü memarlıq elementlərində, məsələn tağ örtüklərində və qalereyaların tağ keçidlərində istifadə olunmuşdur. Bunun əksinə olaraq, karxanalardakı "əsas laylardan" çıxarılan sərt qabıqlı əhəngdaşları (Lütesiya dövründə sahil yaxınlığında toplanmış və daşlaşmış konusvari qarınayaqlı molyusk qabıqlarından ibarət seritli əhəngdaşları) xarici mühitə məruz qalan daş hissələr üçün istifadə edilirdi. Eyni zamanda bu daşlardan daxildə yerləşən iri sütunların gövdələrinin alt sıralarında da istifadə olunurdu, çünki həmin hissələr böyük yük daşımalı idi.<ref name="Lorenz Benoit"/> [[Erkən modern dövr|Yeni dövrdə]] seritli sərt əhəngdaşı Parisdə əsasən binaların özül hissələrində istifadə olunurdu, lakin artıq divarların yuxarı hissələrinin tikintisində geniş tətbiq edilmirdi. "Lye" adlanan daş növü isə çox sərt və çox xırda dənəli Lütesiya əhəngdaşıdır. Tərkibində xırda miliolidlər olduğuna görə onun quruluşu müəyyən qədər mərmərə bənzəyir. Bu daş xüsusilə heykəltəraşlıqda (məsələn, məşhur ''"Adəm"'' heykəlində) və bəzi kiçik memarlıq elementlərində istifadə edilmişdir. Bunlara qalereyalardakı monolit sütuncuqlar, nefdə dayaqlar boyunca uzanan sütuncuqlar (lakin xor hissəsində deyil), eləcə də pəncərələrin ara sütunları və daş naxışlı hörgüləri daxildir. Karxanalarda "lye" daşı yalnız 30–40 santimetr qalınlığında nazik bir lay şəklində mövcud olduğundan, bu materialdan hazırlanmış heykəllərin uzunsov formasını müəyyən etmişdir. Bu daşın yüksək sıxlığı onu "qat üzrə deyil, qata qarşı" yerləşdirməyə (yəni daşın təbii laylanmasını üfüqi deyil, şaquli istiqamətdə tətbiq etməyə) imkan verirdi. Lakin belə yerləşdirmə üsulu daha aşağı yükdaşıma qabiliyyətinə malik idi.<ref name="Lorenz Benoit">{{cite book |last1=Lorenz |first1=Jacqueline |last2=Benoit |first2=Paul |title=Carrières et constructions en France et dans les pays limitrophes |date=1991 |page=250 |edition=Éditions du C.T.H.S |access-date=30 may 2026}}</ref> Paris karxanalarının Lütesiya əhəngdaşları orta əsrlərdə böyük şöhrət qazanmışdı və Parisdən uzaq bölgələrə ixrac olunurdu. Xüsusilə "lye" daşı [[Qotik heykəltəraşlıq|qotik heykəltəraşlıq]] üçün yüksək qiymətləndirilirdi. Bu materialdan, məsələn, [[Şartr kafedralı]]nda və [[Oser kafedralı]]nda da istifadə edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Sabouraud |first1=Christiane |title=Guide de la géologie en France |date=2008 |publisher=Société géologique de France Belin |location=Paris |isbn=978-2-7011-4748-2 |page=157 |edition=Nouvelle éd |access-date=30 may 2026}}</ref> 2019-cu ildə baş vermiş yanğına qədər damın taxta konstruksiyası və [[Paris Notr-Dam kilsəsinin şpili|şpil]] ağacdan, əsasən də [[Palıd|palıd]] ağacından hazırlanmışdı. Onların örtüyü isə [[Qurğuşun|qurğuşun]] lövhələrdən ibarət idi. Yanğından sonra həmin elementlər eyni materiallardan istifadə edilməklə yenidən inşa edilmişdir. === Eksteryeri === ==== Kilsə həyəti ==== {{main|Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı}} {{həmçinin bax|Piket (avtomobil yolu)}} Kilsə meydançası ({{lang-fr|parvis}}) kafedralın qarşısında yerləşən geniş açıq sahədir. ''"Parvis"'' sözü [[Latın dili|latınca]] ''"paradisius"'' ({{dil-az|cənnət}}) sözündən yaranmışdır. Paris Notr-Dam kafedralı tikildiyi zaman bu meydança kifayət qədər dar idi. Kafedral kiçik taxta evlər, dükanlar və mehmanxanalarla sıx əhatə olunmuşdu. Burada 1625–1755-ci illərdə [[Notr-Dam həyəti fəvvarəsi]] də yerləşirdi. Meydança XVIII əsrə qədər nisbətən kiçik ölçülərini qoruyub saxlamış, daha sonra memar Jermen Bofran tərəfindən genişləndirilmişdir.<ref name="Architecture extérieure">{{cite news |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |access-date=30 may 2026 |work=Notre-Dame de Paris |language=fr-FR}}</ref> Sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1960-cı ildən etibarən, o bir neçə dəfə yenidən qurulmuşdur.<ref name="Busson">{{cite book |last1=Busson |first1=Didier |title=Le parvis de Notre-Dame : archéologie et histoire, Association Paris-Musées |date=2002 |page=101}}</ref> Meydançada, kafedralın girişindən bir neçə metr aralıda, [[Fransa yollarının sıfır nöqtəsi]] yerləşir. Parisdən şüa kimi ayrılan on dörd milli avtomobil yolunun başlanğıc nöqtəsi məhz buradan hesablanır. XIX əsrdən etibarən Paris Notr-Dam kafedralının meydançasının altında çoxsaylı arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. Bunlardan iki kampaniya xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur: birincisi 1847-ci ildə həyata keçirilmiş və ona Teodor Vakker rəhbərlik etmişdir; ikincisi isə 1965–1967-ci illərdə aparılmış və Mişel Fleri tərəfindən idarə olunmuşdur. Bu qazıntılar nəticəsində Qall-Roma dövrünə və erkən orta əsrlərə aid mühüm qalıqlar aşkar edilmişdir. Xüsusilə beş nefli bazilika planlı böyük dini tikilinin bünövrələri üzə çıxarılmışdır. Bu qalıqların IV və ya VI əsrdə tikilmiş və Parisin əvvəlki kafedralı olmuş Paris Sen-Etyen kafedralına aid olduğu hesab edilir.<ref name="Architecture extérieure"/> Bu yeraltı tikili qalıqlarını qorumaq və onları ziyarətçilər üçün əlçatan etmək məqsədilə sərdabə yaradılmışdır. Bu məkan Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi ({{lang-fr|Crypte archéologique du parvis Notre-Dame}}) adlanır.<ref name="Architecture extérieure"/> 2000-ci ilin yayından etibarən sərdabə [[Karnavale muzeyi]] tərəfindən idarə olunur.<ref>{{cite web |title=Crypte archéologique Notre-Dame |url=https://www.touslesmusees.fr/musees/crypte-archeologique-du-parvis-notre-dame/ |website=TousLesMusées |access-date=30 may 2026 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qüllələr ==== Qərb fasadının iki kvadrat qülləsi eyni layihə əsasında tikilmiş olsalar da, tamamilə eyni deyillər. Hər iki qüllə möhkəm bünövrə hissəsindən, fasadın ümumi quruluşuna uyğun mərtəbələrdən və son mərtəbədən ibarətdir. Son mərtəbənin hər tərəfində qabarıq haşiyələr və qarmaqşəkilli bəzəklərlə işlənmiş sivri tağlı iki uzun və hündür pəncərə açılışı yerləşir. Qurğuşun örtüklü terrasla tamamlanan qüllələrin yuxarı hissəsini yarpaq formalı iri qarmaq bəzəklərindən ibarət ikiqat zolaq əhatə edir. Açıq naxışlı məhəccər isə terrası dövrələyir. Şimal qülləsi (soldakı) bir qədər sonrakı dövrə aiddir (təxminən 1235–1250-ci illərdə tikilmişdir) və cənub qülləsindən (təxminən 1220–1240-cı illərdə tikilmişdir) bir qədər daha enli və daha kütləvidir. Bu fərq meydanın mərkəzindən baxdıqda nəzərə çarpır. Eyni zamanda bu fərq, fasaddakı Məryəm eyvanı səviyyəsində də görünür: şimal qülləsinin şimal dayağı, cənub qülləsinin cənub dayağından nəzərəçarpacaq dərəcədə enlidir.<ref>{{cite book |last1=Aubert |first1=Marcel |title=Notre-Dame de Paris : sa place dans l'histoire de l'architecture du XIIe au XIVe siècle |date=1920 |publisher=H. Laurens |location=Paris |page=133 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> [[Şartr kafedralı]] Fransada qüllələrinin üzərində şpillər olan məşhur nümunələrdən biridir. Paris Notr-Dam kafedralı üçün də XIII əsrdə belə şpillərin tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu layihə həyata keçirilməmişdir. Sonradan, 1844–1864-cü illərdə aparılan bərpa işləri zamanı onların inşası yenidən müzakirə edilmişdir.{{Ref|5|Qeyd 5}} İki qüllə arasında, fasadın sütunlu yuxarı qalereyasının arxasında və nefin qərb alınlığının önündə qurğuşun meydançası ({{dil-fr|aire de plomb}}) və ya su anbarları həyəti ({{dil-fr|cour des réservoirs}}) adlandırılan düz damlı geniş sahə yerləşir. Bu sahə qurğuşun lövhələrlə örtülmüşdür və burada yanğın baş verdiyi halda dərhal istifadə oluna bilməsi üçün su hovuzları yaradılmışdı. Qurğuşun meydançasının arxasında nefin dam örtüyünü qərb tərəfdən tamamlayan böyük üçbucaqlı alınlıq yüksəlir. Onun zirvəsində bir mələk Paris Notr-Dam kafedralının cənub qülləsi istiqamətinə baxaraq [[Qiyamət|Qiyamət günü]] şeypurunu çalır.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La Cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=96 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Kafedralın 69 metr hündürlüyündə olan<ref>{{cite news |last1=Veillas |first1=Eléonore |title=Découverte des tours de la cathédrale |agency=Radio Notre-Dame |date=13 décembre 2012}}</ref> qüllələri ziyarətçilər üçün açıqdır və buradan Parisə möhtəşəm mənzərə açılır.<ref>{{cite web |title=Tours de la cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.tours-notre-dame-de-paris.fr/ |website=www.tours-notre-dame-de-paris.fr |access-date=6 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> Cənub qülləsində 387 pillədən ibarət pilləkən yerləşir.<ref>{{cite news |title=Les Tours et la Crypte |url=https://www.notredamedeparis.fr/spip.php?article27 |access-date=6 iyun 2026 |work=www.notredamedeparis.fr |language=fr}}</ref> Birinci mərtəbədə, Krallar qalereyası və rozet pəncərə səviyyəsində turistlər və ziyarətçilər üçün xidmət məntəqəsi olan böyük qotik zal mövcuddur. Burada kafedralın müxtəlif orijinal heykəllərini, eləcə də [[Qvido Reni]], [[Şarl-Andre van Loo]], [[Etyen Jora]] və Lodovico [[Ludoviko Karraççi|Ludoviko Karraççinin]] əsərlərini görmək mümkündür. ==== Qərb fasadı ==== {{Şəkil albomu | yer = right | istiqamət = üfüqi | miqyas = 420 | şəkil1 = Cathédrale Notre-Dame de Paris, 20 March 2014.jpg | izah1 = Qərb fasadı dörd səviyyədən ibarətdir: birinci səviyyə (zirzəmi mərtəbəsi) — tamamilə üç portal tərəfindən tutulmuşdur; ikinci səviyyə — üç [[Arkada|arkada]] ilə yarılır; onların mərkəzdə yerləşəni [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəni]] çərçivəyə alır; üçüncü səviyyə — böyük qalereyadan ibarətdir və onun üzərində [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası yerləşir; dördüncü səviyyə — hündürlüyü 69 metrə çatan qüllələrin son mərtəbəsidir. | şəkil2 = Notre Dame Paris Goldener Schnitt.png | izah2 = Kafedral fasadında [[Qızıl bölgü|qızıl nisbətin]] xüsusiyyətləri | alt yazı = | footer_align = left }} Qərb fasadı 1197–1208-ci illərdə [[Paris yepiskop və arxiyepiskoplarının siyahısı|Paris yepiskopu]] olmuş [[Ed de Sülli]]nin təsəvvür etdiyi layihəyə əsasən uyğun gəlir. Layihə üzərində çalışan 1200-cü illərin memarı ənənəvi ''"harmonik fasad"'' prinsipini seçmişdir. Bu tip fasad simmetrik və üç hissəli quruluşa malik olur. Aşağı hissədə üç [[Portal (memarlıq)|portal]] yerləşir: solda Məryəm portalı, mərkəzdə [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük Məhkəmə portalı]], sağda isə Müqəddəs Anna portalı. Mərkəzi portal daha enlidir, yan portalların üzərində isə [[Zəng (musiqi aləti)|zənglərin]] yerləşdiyi iri qüllələr ucalır. Lakin fasadın üfüqi üçhissəli bölgüsü binanın daxilindəki beş [[Nef|nefli]] quruluşu əks etdirmir.<ref>{{cite book |last1=Lemoine |first1=Michel |title=Notre Dame de Paris : un manifeste chrétien (1160–1230) |date=2004 |publisher=Brepols |page=79 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın tikintisi təxminən yarım əsr davam etmiş və 1200–1250-ci illər arasında başa çatdırılmışdır. Onun memarlıq kompozisiyası sadə həndəsi prinsiplərə əsaslanır. Fasadın eni 43,5 metr (135 kral [[Fut|futu]]), qüllələr nəzərə alınmadan hündürlüyü isə 45 metrdir (141 fut). Aşağıdan yuxarıya doğru fasad aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: üç portal mərtəbəsi və dayaqlardakı nişlərdə yerləşdirilmiş dörd heykəl. Bunlar soldan sağa doğru: [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Etyen]], daha sonra iki alleqoriya — [[Kilsə və Sinaqoq]] ([[Roma-Katolik kilsəsi|Kilsə]] və [[İudaizm|Sinaqoq]]){{Ref|6|Qeyd 6}}, və çox güman ki, [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Deni]]; Krallar qalereyası; mərkəzində diametri 9,6 metr olan qərb rozet pəncərəsinin yerləşdiyi mərtəbə. Bu pəncərə sanki Məryəm və Körpə İsa heykəlinə halə bəxş edir. Onun hər iki tərəfində, qüllələrin altında, sivri tağın daxilində kiçik rozet pəncərələrlə tamamlanan [[Bifora (memarlıq)|qoşa pəncərə açılışları]] yerləşir<ref>{{cite book |last1=Diderot |first1=Denis |last2=Alembert |first2=Jean Le Rond d' |title=Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |date=1777 |publisher=chez les Sociétés typographiques |page=196 |url=https://books.google.fr/books?id=PP49AAAAcAAJ&pg=PA196#v=onepage&q&f=false |access-date=6 iyun 2026 |language=fr}}</ref>; nəhayət, 5,1 metr hündürlüyündə və 0,18 metr diametrində sütuncuqlardan ibarət böyük qalereya. Bu qalereya məhəccərlə tamamlanır və [[Ximera (mifologiya)|Ximeralar]] qalereyası adlanır. Onun künclərində 54 fantastik məxluq təsvir edilmişdir. Qalereya iki qülləni birləşdirir və onların dörd tərəfi boyunca davam edir. Bütün bu hissələrin üzərində isə şimal və cənub tərəflərdə düz damlı qüllələrin özləri yüksəlir.<ref>{{cite book |last1=Crépin-Leblond |first1=Thierry |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |date=2000 |page=37 |edition=éditions du Patrimoine |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Fasadın ön hissəsi şimal tərəfə doğru 30 santimetr əyilmişdir və portallar da qərb istiqamətində meyl göstərir.{{Ref|7|Qeyd 7}} Bu vəziyyət bünövrələrdə yaranmış pozuntularla əlaqədardır. Səthə yaxın qrunt qatının qeyri-sabitliyi nəticəsində tikilinin müxtəlif hissələri yerini dəyişmişdir. Bunun səbəbi daş konstruksiyaların (tağ örtükləri və tağlar) ağırlığı ilə küləyin təzyiqinin birgə təsiri olmuşdur. Tikinti başa çatdıqdan və tağları saxlayan taxta qəliblər söküldükdən sonrakı ilk aylarda bu qüvvələr konstruktiv deformasiyalara səbəb olmuşdur. Həmin vaxt məhlulun bərkiməsi prosesi hələ tamamlanmamışdı; bu proses bir ildən çox davam edə bilirdi. Beləliklə, tamamlanmamış qüllələrin üzərində əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş ortoqonal planlı qotik şpillərin{{Ref|8|Qeyd 8}} tikilməməsi maliyyə çatışmazlığı ilə deyil, orta əsr inşaatçılarının aşkar etdikləri konstruktiv problemlərlə izah olunur. Onlar tikilinin "sağlamlığını" müntəzəm olaraq yoxlamaq üçün [[Şaqul|şaquli ölçü ipindən]] istifadə edirdilər və bu əyilmələri müşahidə etmişdilər.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe-XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=110-111 |access-date=6 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tallon |first1=Andrew |title=À la lumière du laser |date=2012 |page=66 |edition=Le Nouvel observateur Hors-série sur « Les secrets des cathédrales » |access-date=6 iyun 2026}}</ref> Həm ciddi, həm də xətti kompozisiyaya malik olan fasad, tərəfi 40 metrdən artıq olan kvadratın mərkəzinə yerləşdirilmiş [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] [[Vitraj|vitraj]] pəncərənin dairəvi formasını xüsusi şəkildə vurğulayır. Üç portalın üzərində yerləşən hissədə [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarının]] qalereyası ({{dil-fr|Galerie des Rois de Juda}}) görünür.{{Ref|9|Qeyd 9}} Bu fiqurlar [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa krallarını]] deyil, [[Bibliya|Müqəddəs Kitabdakı]] [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda hökmdarlarını]] təsvir edir.<ref>{{cite news |last1=Ivry |first1=Benjamin |title=What Jews Might Have Lost In the Fire at Notre-Dame de Paris Cathedral |url=https://forward.com/culture/art/422670/what-jews-might-have-lost-in-the-fire-at-notre-dame-de-paris-cathedral/ |access-date=6 iyun 2026 |work=The Forward |date=16 aprel 2019 |language=en}}</ref> Bu heykəllərin müasir rekonstruksiyaları Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərlik etdiyi bərpa qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Memar öz simasını da həmin heykəllərdən birində əks etdirmişdir. Orijinal heykəllərin qalıqları isə bu gün Klüni muzeyində (Paris Orta Əsrlər Milli Muzeyi) nümayiş etdirilir. Fasad xaricdən hər qüllə üçün iki dayaq olmaqla, dörd dayaqla möhkəmləndirilmişdir. Bu dayaqlar üç portalı çərçivəyə alır. Dayaqlar üzərində yerləşən nişlərdə XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun bərpaçıları tərəfindən yenidən hazırlanmış dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Tikinti zamanı portalların dərin girişləri dərhal heykəltəraşlıq bəzəkləri ilə tamamlanmamışdır. Heykəllər ayrıca hazırlanıb sonradan quraşdırılmışdır. Buna görə də hörgü işlərinin aparılması, heykəllərin hazırlanması və onların yerinə yerləşdirilməsi eyni vaxtda baş verməmişdir. Nəticədə bəzi kiçik montaj uyğunsuzluqları yaranmışdır ki, bunlar yalnız diqqətli və yaxından baxış zamanı hiss olunur.<ref>{{cite book |last1=Taralon |first1=Jean |last2=Blanc |first2=Annie |last3=Devillard |first3=J. |last4=Lenormand |first4=L. |title=Observations sur le portail central et sur la façade occidentale de Notre-Dame de Paris |date=1991 |page=341-432 |edition=Bulletin monumental, tome 149, no 4 |access-date=6 iyun 2026}}</ref> ===== Böyük məhkəmə portalı ===== [[Fayl:Notre Dame de Paris main gate.jpg|250px|thumb|right|Böyük məhkəmə portalının ümumi görünüşü.]] {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı}} Böyük məhkəmə portalı, kafedralın əsas portalıdır. [[Timpan (memarlıq)|Timpanındakı]] heykəltəraşlıq kompozisiyası 1210-cu illərə aiddir.<ref>{{cite book |last1=Erlande-Brandenburg |first1=Alain |title=Art gothique, Citadelles & Mazenod |date=2004 |page=129 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Burada xristian ənənəsinə görə ölülərin dirildiyi və [[İsa]] [[Məsih]] tərəfindən mühakimə olunduğu [[Qiyamət|Qiyamət]] səhnələri geniş şəkildə təsvir edilmişdir. [[Lintel|Lintel]] üzərində ölülərin qəbirlərindən çıxması göstərilmişdir. Onlar hər iki tərəfdə şeypur çalan iki mələk tərəfindən oyadılırlar. Tam geyimli təsvir olunan bu fiqurlar arasında bir papa, bir hökmdar, qadınlar, döyüşçülər və hətta Afrikadan olan [[Qaradərililər|qaradərili]] bir şəxs də görünür.<ref>{{cite web |title=Fragment de linteau : la Résurrection des morts |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/notices/notice.php?id=44 |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Növbəti registrdə [[Arxangel (mələk)|arxangel]] [[Mikayıl (arxangel)|Mixail]] insanların [[Günah|günah]] və [[Fəzilət|savablarını]] tərəzidə çəkir. İki [[Demon|demon]] tərəzinin gözlərindən birini öz xeyirlərinə əyməyə çalışır. Seçilmişlər solda yerləşir, sağ tərəfdə isə zəncirlənmiş və qorxu içində olan məhkumlar başqa eybəcər və buynuzlu demonlar tərəfindən [[Cəhənnəm|cəhənnəmə]] aparılırlar. Yuxarı registrdə, bədənindəki yaraları göstərmək üçün sinəsi qismən açıq vəziyyətdə olan İsa Məsih bu ilahi məhkəməyə sədrlik edir. Onun sağında və solunda ayaqüstə duran iki mələk [[İsanın iztirabları|Məsihin iztirab alətlərini]] tuturlar. Hər iki tərəfdə isə [[Məryəm]] və [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] diz çökərək Məsihdən [[Mərhəmət|mərhəmət]] diləyirlər. Tağ sıralarının aşağı hissələrində yerləşən kəmər daşları müxtəlif səhnələrlə bəzədilmişdir. Məhkumların tərəfində Cəhənnəm səhnələri, seçilmişlərin tərəfində isə [[Patriarx (Bibliya)|patriarxlar]] təsvir olunmuşdur. Onların arasında [[İbrahim|İbrahimin]] ruhları paltarının qatında qoruyaraq saxladığı məşhur səhnə də görünür.<ref>{{cite news |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Âmes - Wikisource |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%82mes |access-date=7 iyun 2026 |work=fr.wikisource.org |publisher=BANCE — MORE |date=1854 - 1868 |language=fr}}</ref> Bu kompozisiya orta əsrlərdə Kilsə tərəfindən inkişaf etdirilmiş və xalqın dünyagörüşünə güclü təsir göstərən [[Xristian ikonoqrafiyası|xristian ikonoqrafiyasının]] çox konkret ifadəsidir. Həmin dövrdə bütün səhnə rənglənmiş və qızıl işləmələrlə bəzədilmişdi. Cənnət tərəfində, ilk tağ sıralarında toplanmış mələklər Böyük məhkəmə səhnəsini izləyirlər. Onların simalarında qorxudan çox maraq və heyrət hiss olunur. Kompozisiyanın ümumi təsiri qətiyyən bədbin deyil. Cəhənnəm bütün təsvirin yalnız çox kiçik bir hissəsini tutur və hər şey ilahi mərhəmətin vurğulanmasına xidmət edir. Məryəm və cənnət müqəddəsləri, burada Həvari İohann ilə təmsil olunaraq, bəşəriyyət üçün şəfaətçilik edirlər. Yaralarını göstərən İsa Məsihin təsviri isə onun yer üzünə Xilaskar kimi gəldiyini xatırladır. Bu səbəbdən portalın əsas ideyası ilahi ədalətdən çox ilahi mərhəmət və qurtuluş ümidinin vurğulanmasıdır. Böyük məhkəmə səhnəsi bir çox digər [[Qotika (memarlıq)|qotik]] kafedrallarda da təsvir edilmişdir. Xüsusilə bu səhnəyə [[Şartr kafedralı]]nda, [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen kafedralında]], [[Lan kafedralı]]nda, [[Bordo kafedralı|Bordo kafedralı]]nda və [[Reyms kafedralı|Reyms kafedralında]] rast gəlinir. Bu portal və onun üzərində yerləşən Böyük məhkəmə kompozisiyası XVIII əsrin ikinci yarısında ciddi dağıntı və zədələnmələrə məruz qalmışdır. 1771-ci ildə ruhanilərin sifarişi ilə [[Jak-Jermen Sufflo]] portalı ciddi şəkildə dəyişdirmişdir. O, [[Trümo (memarlıq)|trümonu]] ({{dil-fr|trumeau}} — portalın ortasındakı dayaq) aradan qaldırmış və hər iki [[Lintel|lintelin]] mərkəzi hissəsini kəsərək zədələmişdir. XIX əsrdə aparılan bərpa zamanı Ejen Violle-le-Dyuk lintellərin qalan yan hissələrini sökdürərək muzeyə göndərmişdir. Daha sonra o, Jak-Jermen Sufflonun dəyişikliklərindən əvvəl hazırlanmış rəsmlərdən istifadə edərək Böyük məhkəmə kompozisiyasını, o cümlədən itirilmiş hissələri yüksək ustalıqla yenidən bərpa etdirmişdir. Buna görə də səhnənin yalnız yuxarı hissəsi XIII əsrə aiddir; aşağıdakı iki hissə isə XIX əsr rekonstruksiyasıdır. Bununla belə, timpanı əhatə edən tağ sıraları və onların heykəltəraşlıq bəzəkləri də orijinal orta əsr dövrünə aiddir. Trümo da bərpaçılar qrupu tərəfindən yenidən yaradılmışdır. Burada yerləşən məşhur "Gözəl Rəbb" ({{dil-fr|Beau Dieu}}) heykəli Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən Ejen Violle-le-Dyukun dəfələrlə işləyib təkmilləşdirdiyi eskiz əsasında hazırlanmışdır. Heykəl [[Liberal sənət təhsili|liberal sənətlərin]] təsvir olunduğu postament üzərində yerləşdirilmişdir. Portalın iki söykənəcəyində yerləşən [[Həvarilər|həvarilərin]] on iki böyük heykəlinə gəlincə, onlar da 1793-cü ildə inqilabçılar tərəfindən, kafedralın digər böyük heykəllərinin əksəriyyəti kimi dağıdılmışdı. Bu gün görünən fiqurlar XIX əsrdə hazırlanmış rekonstruksiyalardır və yüksək sənətkarlıqla icra edilmişdir. Sol tərəfdə ardıcıl olaraq, Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Simon, Kiçik Yakov, Müqəddəs Andrey, Müqəddəs İohann və Müqəddəs Pyotr, sağ tərəfdə isə, Müqəddəs Pavel, Böyük Yakov, Müqəddəs Foma, Müqəddəs Filip, Müqəddəs Faddey və Müqəddəs Matfey təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail central gauche.jpg|Sol qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: [[Həvarilər|həvarilər]] [[Həvari Varfolomey|Müqəddəs Varfolomey]], [[Simon Kənani|Müqəddəs Simon]], [[Kiçik Yakov]], [[Həvari Andrey|Müqəddəs Andrey]], [[Həvari Yəhya|Həvari İohann]] və [[Müqəddəs Pyotr|Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Paryż notre-dame portal.JPG|Böyük məhkəmə portalının timpanı (XIII əsr; lintel hissəsi XIX əsrə aiddir). Fayl:ND Portail central droite.jpg|Sağ qapı söykənəcəyinin XIX əsrə aid heykəlləri: həvarilər [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Böyük Yakov]], [[Həvari Foma|Müqəddəs Foma]], [[Həvari Filipp|Müqəddəs Filip]], [[Həvari Faddey|Müqəddəs Faddey]] və [[Həvari Matfey|Müqəddəs Matfey]]. </gallery> Sol söykənəcəkdə, cənnət tərəfdə [[On bakirə haqqında təmsil|müdrik bakirələr]], qarşı tərəfdə isə ağılsız bakirələr təsvir edilmişdir. Bu bakirə fiqurlarının heykəlləri də XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |page=40 |pages=132 |access-date=7 iyun 2026}}</ref> Söykənəcəklərdəki iri heykəllərin altında biri solda, digəri sağda yerləşən iki medalyon formalı [[Barelyef|barelyef]] görünür. Bu kompozisiyalarda Fəzilətlər onların əks qütbü olan Qüsurlarla qarşılaşdırılmışdır. Səhnələr gündəlik həyatdan götürülmüş nümunələr vasitəsilə təqdim edildiyindən, orta əsr xristianları tərəfindən asanlıqla başa düşülürdü. Məsələn: Həlimlik quzu simvolu ilə ifadə olunur; Qüvvət zirehli qadın fiquru ilə təsvir edilir; Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq isə rahib libasını çıxarıb gicitkənlərin arasına atan bir [[Rahib|rahib]] obrazı ilə göstərilir.{{Ref|10|Qeyd 10}} Bu mövzu sonradan qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet pəncərəsinin]] ikonoqrafiyasında da təkrarlanmışdır. Bu barelyeflərdəki səhnələrin əksəriyyəti təxminən səkkiz əsr əvvəl yaradılmış orijinal əsərlərdir. Bu Böyük məhkəmə portalı kafedralın ən məşhur hissəsidir. Bunu onun saysız-hesabsız fotoşəkillərinin çəkilməsi də təsdiqləyir. Həqiqətən də, dünyanın hər yerindən gələn insanların — istər xristian, istərsə də qeyri-xristian ziyarətçilərin — diqqətini cəlb edən bütün amillər burada bir araya gəlmişdir. Kompozisiyanın mövzu baxımından aydın və anlaşıqlı olması, quruluşundakı tarazlıq, eləcə də XIX əsrdə aparılmış bərpanın uğuru portalın cazibəsini daha da artırır. Bərpa işləri o qədər yüksək səviyyədə həyata keçirilmişdir ki, xüsusi hazırlığı olmayan ziyarətçi üçün XIII əsrə aid orijinal hissələrlə Ejen Violle-le-Dyuk dövründə yenidən yaradılmış hissələri bir-birindən ayırmaq demək olar ki, mümkün deyil. Sonradan əlavə edilmiş elementlər ümumi kompozisiya ilə tam vəhdət təşkil edir və bütöv ansamblın təbii hissəsi kimi görünür. [[Fayl:CF1612 Paris 4e Notre-Dame de Paris portail de la Vierge rwk.jpg|250px|thumb|right|Məryəm portalının ümumi görünüşü.]] [[Fayl:Paryż notre-dame detal.JPG|250px|thumb|right|Məryəm portalının detalı: sol portal söykənəcəyindəki iri heykəllərin ayaqları altında yerləşən heyvan təsvirli heykəltəraşlıq bəzəkləri.]] ===== Məryəm portalı ===== Bu portal [[Məryəm]]ə həsr olunmuşdur. O, Böyük məhkəmə portalından bir qədər qədimdir və 1210-cu illərə aid edilir. 1793-cü ildə portal ciddi zədələnmişdir (doqquz iri heykəl məhv edilmişdi). XIX əsrdə, heykəllərin bərpası üçün əsas kimi istifadə edilmiş zəngin sənədləşmə materialları sayəsində portal diqqətəlayiq şəkildə bərpa olunmuşdur. Fasad divarında, timpanın tağları ətrafında iti formalı bir yiv nəzərə çarpır. İnşaatçılar kafedralın həsr olunduğu Məryəmin şərəfinə bu portalın digərlərindən fərqlənməsini istəmişdilər. Portal iki linteldən ibarətdir. Aşağı linteldə İsrail hökmdarları və peyğəmbərlər [[Əhd sandığı]]nı əhatə edirlər. Sandıq, portalın trümosunda yerləşən, ayaqları altında Şeytanın rəmzi olan ilanı əzən Məryəm və Körpə İsa heykəlinin üzərində, onu örtən baldaxinin dərhal yuxarısında yerləşir (heykəl XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır). Yuxarı linteldə Məryəmin vəfat etməsi təsvir olunmuşdur. İki mələk onu qəbirdən çıxarır — yaxud qəbirə qoyur? — bu səhnə [[İsa Məsih]]in iştirakı ilə baş verir. O, anasına xeyir-dua verir və sol əli ilə Tanrının Kəlamının bədən aldığı bətnini göstərir. Mərhumun ətrafında həvarilər, o cümlədən Pavel toplaşmışdır. Hər iki kənarda isə müvafiq olaraq əncir ağacının altında Müqəddəs Pavel və zeytun ağacının altında Müqəddəs Yəhya təsvir edilmişdir. Timpanın yuxarı hissəsində Məryəmin Tacqoyma mərasimi təsvir olunur. Məryəm İsa Məsihin sağ tərəfində əyləşmişdir və onun üzərində yerləşən bir mələk başına qızıl tac qoyur. Timpanı əhatə edən vussürlərdə peyğəmbərlər, hökmdarlar, mələklər və patriarxlar təsvir edilmişdir. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portailgauche gauche.jpg|Məryəm portalının sol portal söykənəcəyində yerləşən və XIX əsrdə yenidən hazırlanmış dörd iri heykəl naməlum bir hökmdarı və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələk tərəfindən müşayiət olunan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisini]] təsvir edir. Fayl:Paryż notre-dame portal 2.JPG|Məryəm portalının timpanı. Fayl:Paris Notre-Dame cathedral Portail de la Vierge jamb statues right.jpg|Məryəm portalının sağ portal söykənəcəyində yerləşən iri heykəllər [[Vəftizçi İohann|Vəftizçi İohannı]], [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanı]], [[Parisli Jenevyeva|Müqəddəs Jenevyevanı]] və Roma Papası [[I Silvestr]]i təsvir edir{{Ref|11|Qeyd 11}}. </gallery> Portal söykənəcəklərindəki iri heykəllər, xüsusilə, Paris müqəddəslərini təsvir edir. Solda bir imperator (şəxsiyyəti müəyyən edilməmişdir) və başı kəsilmiş halda öz başını əlində tutan, iki mələklə əhatə olunmuş Müqəddəs Dionisi yerləşir. Sağda isə Müqəddəs Vəftizçi İohann, Müqəddəs Stefan, Müqəddəs Jenevyeva və Papa I Silvestr təsvir edilmişdir. Bu heykəllərin altında yerləşən nişlərdəki zədələnmiş barelyeflər onların həyatından səhnələri əks etdirir. Bu portalın maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də trümonun yan səthlərinin, eləcə də qapı qanadlarının yaxınlığında yerləşən portal söykənəcəklərinin mərkəzi hissələrinin bir sıra barelyeflərlə bəzədilməsidir. Bu barelyeflərdə zodiak, kasıbların və varlıların aylıq işləri, ilin fəsilləri və insan həyatının dövrləri təsvir olunmuş, bütün bunlar yüksək bədii ustalıqla işlənmişdir. ====== Lilit və ilkin günah ====== [[Fayl:Temptation Adam Eva.jpg|220px|thumb|left|Ədən bağında Adəmin İblis - daha doğrusu ilan quyruğuna malik böyük şirnikləndirici şeytanə [[Lilit]] tərəfindən sınağa çəkilməsi.]] Trümonun aşağı hissəsi, Məryəmin ayaqları altında, [[Adəm]] və [[Həvva|Həvvanın]] [[Ədən bağı|Ədən bağında]] yaşamasını, Adəmin sınağa çəkilməsini və bunun ardınca baş verən [[İlk günah|ilkin günahı]] təsvir edən üç hissəli möhtəşəm bir [[barelyef]]lə bəzədilmişdir. Birinci səhnədə Tanrının ağacın altında yuxuya getmiş Adəmdən bir qabırğa götürməsi və Müqəddəs Kitabın mətnində deyildiyi kimi, ona "özünə bənzər" bir yoldaş yaratmaq üçün həmin qabırğadan Həvvanı yaratması təsvir edilmişdir. Barelyefin ikinci hissəsində ilkin günah təsvir olunur. Adəm və Həvva [[Yasaq meyvə|qadağan olunmuş meyvələrin]] bitdiyi [[Xeyirlə və Şəri bilmə ağacı|Xeyirlə Şəri bilmə ağacının]] altında dayanmışlar. [[Şeytan]] uzun ilan quyruğuna malik cazibədar qadın surətində təsvir edilmişdir. Bu fiqur, ehtimal ki, kanonik [[Bibliya|Müqəddəs Kitabda]] yer almayan, lakin [[Babil|Babil]] [[Talmud|Talmudunun]] [[Ravvin|ravvin]] mətnlərində xatırlanan Bibliya personajı [[Lilit|Lilitdir]]. [[İudaizm|Yəhudi]] ənənəsinə görə, Lilit, Adəmin ilk həyat yoldaşı olmuşdur. O, cinsi əlaqə zamanı Adəmə tabe olaraq aşağı mövqeyi qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün yer cənnətini tərk etmişdir. Sonradan [[Tanrı|Tanrının]] Adəmə tabe olması barədə əmrini də qəbul etməmişdir. Yer üzündən qovulduqdan sonra bu pozğun cazibədar qadın şeytanəyə çevrilmiş və [[Lusifer|Lusiferin]] sevimlisi olmuşdur. Daha sonra qısqanclıq hissi ilə Adəm və Həvvanı sınağa çəkmək və onları bədbəxtliyə sürükləmək üçün geri qayıtmışdır. Bununla belə, bu şərh mübahisəlidir, çünki Lilit haqqında müasir xristian mənbələrində çox nadir hallarda bəhs edilir. Nəhayət, barelyefin sonuncu səhnəsində ilk insanların Ədən bağından qovulması təsvir olunmuşdur. Bu, [[Klod Levi-Stross|Klod Levi-Strossun]] şərhinə görə, insanın Təbiətdən Mədəniyyətə keçidini izah edən [[Mif|mifdir]]; burada insan heyvani vəziyyətini geridə qoyur. Tanrı ilana xəbərdarlıq etmişdi ki, bundan sonra qadın onun ən böyük düşməni olacaq və başını əzəcək. Məhz bu səhnənin Məryəmin ayaqları altında yerləşdirilməsi yüksək simvolik məna daşıyır. Çünki qadının ləyaqətini tamamilə bərpa edən və Yeni Həvva adlandırılan Məryəm burada ilkin günahın nəticələrinin aradan qaldırılmasının rəmzi kimi təqdim olunur. [[Fayl:CF1606 Paris 4e ND de Paris portail Ste Anne rwk.jpg|250px|thumb|right|Müqəddəs Anna portalının ümumi görünüşü.]] ===== Müqəddəs Anna portalı ===== Müqəddəs Anna portalı [[Məryəm]]in anası [[Müqəddəs Anna]]nın həyatına həsr olunmuşdur. Əslində bu portal indiki kafedraldan əvvəl mövcud olmuş kilsədən götürülmüşdür. Onun böyük hissəsi 1140–1150-ci illərdə daha kiçik bir portal üçün hazırlanmış heykəltəraşlıq elementlərindən ibarətdir.<ref>{{cite book |last1=Thirion |first1=Jacques |title=Les plus anciennes sculptures de N.-D. de Paris |date=1970 |page=85-112 |pages=85–112 |url=https://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1970_num_114_1_12476 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kasarska |first1=Iliana |title=Les sculptures du XIIe siècle au portail Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=2001 |page=183-184 |pages=183–184 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_2001_num_159_2_990 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref>{{cite book |last1=de Lasteyrie |first1=Robert |title=La date de la porte Sainte-Anne à Notre-Dame de Paris |date=1902 |publisher=Mémoires de la Société de l'histoire de Paris et de l'Ile-de-France |page=1-18 |edition=Société de l'histoire de Paris et de l'Île-de-France Auteur du |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6432191s/f7 |access-date=13 iyun 2026 |language=FR}}</ref> Buna görə də Müqəddəs Anna portalının bəzəklərində XII əsrə və XIII əsrə aid hissələri bir-birindən ayırmaq mümkündür. XII əsrə aid olanlar bunlardır: [[Timpan (memarlıq)|timpan]], [[Lintel|lintelin]] yuxarı hissəsi, arxivoltanın vussürlərindəki heykəltəraşlıq bəzəklərinin üçdə ikisi, portal söykənəcəklərindəki səkkiz iri heykəl və [[Trümo (memarlıq)|trümo]]. XIII əsrə aid hissələr isə lintelin aşağı hissəsi və arxivoltanın vussürlərindəki digər heykəllərdir. Bunlar əvvəlki elementlərlə uyğunluq yaratmaq üçün hazırlanmışdır. Portalın trümosunda Paris yepiskopu [[Parisli Marsel|Müqəddəs Marselin]] [[Əfsanə|əfsanəvi]] [[Əjdaha|əjdahanı]] ayaqları altında tapdaladığı iri heykəl yerləşir.<ref>{{cite web |title=Insecula - Architecture de Notre-Dame de Paris |url=https://www.insecula.com/article/F0009940.html |website=www.insecula.com |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Bu heykəl əslində XIX əsrdə hazırlanmış surətdir. Orijinal əsər şimal qülləsində yaradılmış yuxarı zalda saxlanılır. 1793-cü ildə Müqəddəs Marselin trümodakı heykəli (üz hissəsi) zədələnmiş, portal söykənəcəklərindəki səkkiz heykəl isə yerindən sökülmüşdür. Taclar da həmin dövrdə zədələnmişdir. Xoşbəxtlikdən, sonralar, xüsusilə 1977-ci ildə, bu heykəllərin bir çox fraqmenti yenidən aşkar edilmişdir. Nəticədə, hazırda Klüni muzeyində [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabından]] əvvəlki portalın görünüşünü müəyyən qədər bərpa etmək mümkün olmuşdur. Bu gün portal söykənəcəklərində görünən səkkiz iri heykəl XIX əsrə aiddir. Onlar soldan sağa belə təsvir olunmuşdur: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, [[Süleyman]], [[Peter the|Müqəddəs Pyotr]], [[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Məsihin ''"peyğəmbərləri"'' hesab olunan [[Sivillər]] və [[Yesaya|Yeşaya]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:ND portail droite gauche.jpg|Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş Müqəddəs Anna portalının sol portal söykənəcəyindəki dörd iri heykəlin yerini XIX əsrdə hazırlanmış bu heykəllər tutmuşdur. Soldan sağa: [[Eliyahu]], Sarepta dul qadını, hökmdar [[Süleyman]] və [[Müqəddəs Pyotr]]. Fayl:Portada Santa Ana 02.JPG|Müqəddəs Anna portalının timpanı və iki linteli Fayl:2017. Detalle do Pórtico de Santa Ana. Notre-Dame 6.jpg|[[Həvari Pavel|Müqəddəs Pavel]], [[Davud|David]], Sivil və [[Yesaya|Yeşaya]]. </gallery> İki lintelin müxtəlif dövrlərdə və üslubları bir-birindən xeyli fərqlənən heykəltəraşlar tərəfindən yonulduğu aydın şəkildə görünür. Aşağı lintel əvvəlki kilsə dövrünə aid portalın iki hissəsini birləşdirən keçid elementi rolunu oynayır. O, portal XIII əsrin əvvəllərində yenidən quraşdırılarkən əlavə edilmişdir. Burada ağır formalı, başları bədənlərinə nisbətən qeyri-mütənasib böyük olan və həddindən artıq iri draperiyalara bürünmüş fiqurlar təsvir olunmuşdur. Yuxarı linteldə Müqəddəs Annanın və Məryəmin həyatından səhnələr yer alır. İki lintelin üzərində yerləşən timpan isə Əzəmət içində Məryəm təsvirini təqdim edir. Bu portal əsasən timpanında təsvir olunmuş iki fiqurla bağlı yaranmış mübahisəyə görə tanınır. Qucağında Körpə İsanı tutan Əzəmətli Məryəm və iki mələkdən ibarət qrupun hər iki tərəfində ayaqüstə duran bir yepiskop və diz çökmüş bir hökmdar təsvir edilmişdir. Ənənəvi fikrə görə, bu fiqurlar Notr-Dam kafedralının banisi yepiskop [[Moris de Sülli]]ni və tikintiyə iki yüz [[Tur livri|livr]] ianə vermiş [[Fransa monarxlarının siyahısı|frankların hökmdarı]] [[VII Lüdovik]]i təmsil edir. Lakin bəzi mütəxəssislər bu nəzəriyyəni şübhə altına alaraq dini fiqurun VI əsrdə Paris yepiskopu olmuş [[Parisli Jermen|Müqəddəs Jermen]], hökmdarın isə [[I Xlodviq|Xlodviqin]] oğlu [[I Xildebert|I Xildebert]] olduğunu irəli sürürlər. Digər tədqiqatçılar isə bu fiqurların ümumiyyətlə dəqiq müəyyən edilə bilməyəcəyini hesab edirlər. Nəhayət, qapının hər iki qanadı XII əsr dəmirçilik və bədii [[Çilingərlik|metalişləmə sənətinin]] şah əsərləri hesab olunan döymə dəmir [[menteşə]]lərlə təchiz edilmişdir. ===== Portalların ətrafındakı dekorlar ===== ====== Kilsə və Sinaqoq ====== [[Fayl:Ecclesia et synagoga.jpg|280px|thumb|right|Kilsə və Sinaqoq, Paris Notr-Dam kafedralının əsas fasadı. Sinaqoq alleqoriyasının gözləri "şər ruhunu" simvolizə edən hədələyici ilanla bağlanmışdır.<ref name="Viollet-le-Duc">{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Église personnifiée - Wikisource |date=1868 |edition=Édition BANCE — MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/%C3%89glise_personnifi%C3%A9e |access-date=13 iyun 2026 |language=fr}}</ref>]] {{həmçinin bax|Kilsə və Sinaqoq}} Kafedralın qərb fasadındakı üç [[Portal (memarlıq)|portalın]] arasında dörd heykəl yerləşir (hər iki portal arasında bir heykəl). [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalının]] hər iki tərəfində solda Kilsə ({{dil-fr|Ecclesia}}), sağda isə Sinaqoq ({{dil-fr|Synagoga}}) alleqoriyalarını görmək mümkündür; bu iki fiqur qərb fasadında bir-birinə qarşılıq təşkil edir.<ref name="stju">{{cite web |title=Synagoga and Ecclesia in Our Time, The Medieval Motif of Synagoga and Ecclesia And Its Transformation in a Post-Nostra Aetate Church, Institute for Jewish-Catholic Relations |url=sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |website=www.sju.edu |publisher=Saint Joseph's University |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref> Ejen Violle-le-Dyuk XIX əsrdə onların rəsmlərini şəxsən özü hazırlamışdır. Bu təsvirlər [[Orta əsrlər|orta əsr]] [[Xristian incəsənəti|xristian incəsənətində]] geniş yayılmış ikili [[Alleqoriya|alleqoriyadır]].<ref name="stju"/> Hər iki qadın fiquru gənc və gözəl şəkildə təsvir edilmişdir. Kilsə [[Xristianlıq|xristianlığı]], Sinaqoq isə [[İudaizm|yəhudiliyi]], daha dəqiq desək, xristian baxışına görə [[Yəhudilər|yəhudi]] xalqının [[İsa Məsih]]in ilahi mahiyyətini tanımaması səbəbindən onun "mənəvi korluğunu" simvolizə edir. Rəssam bu düşüncəni açıq şəkildə ifadə etmək üçün [[Supersessionizm |supersessionizm]] doktrinasına uyğun olaraq məğlub edilmiş Sinaqoqu qalib Kilsənin yanında nümayiş etdirmişdir.<ref name="Hildenfinger">{{cite book |last1=Hildenfinger |first1=Paul |title=La figure de la synagogue dans l'art du moyen âge |date=1903 |page=187-196 |pages=187–196 |url=https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1903_num_47_94_4652 |access-date=13 iyun 2026}}</ref><ref name="Toni">{{cite book |last1=Kamins |first1=Toni L. |title=From Notre Dame to Prague, Europe’s anti-Semitism is literally carved in stone |date=20 mart 2015 |url=https://www.jta.org/2015/03/20/archive/from-notre-dame-to-prague-europes-anti-semitism-is-literally-carved-in-stone |access-date=13 iyun 2026}}</ref>{{Ref|12|Qeyd 12}} [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik Kilsəsi]] hökmdar fiquru kimi təsvir edilmişdir: başı dik tutulmuş, hündür tac taxmışdır; bir əlində [[Kubok|kasa]], digər əlində isə xaçlı əsa tutur. Buna qarşılıq olaraq Sinaqoq başı açıq və aşağı əyilmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir; onun hökmdarlıq tacı ayaqları altına düşmüş, [[Əhd lövhələri|Qanun lövhələri]] əllərindən sürüşmək üzrədir, gözlərini isə ağzını geniş açmış, sancmağa hazır olan bir ilan sarğı kimi örtmüşdür.<ref>{{cite book |title=The Story of the Sculpture that Enshrines the Institute's Mission - Institute for Jewish-Catholic Relations |publisher=Saint Joseph's University |url=https://sites.sju.edu/ijcr/vision-statement/story-sculpture-enshrines-institutes-mission/ |access-date=13 iyun 2026 |language=en}}</ref><ref name="Toni"/> Ejen Violle-le-Dyuk onun "şər ruhu tərəfindən kor edilmiş" olduğunu yazırdı.<ref name="Viollet-le-Duc"/> Xalq arasında yayılmış duyğuları əks etdirən bu sənət əsərində heykəltəraşların məqsədi Sinaqoq alleqoriyasını alçaldılmış vəziyyətdə göstərmək idi.<ref name="Hildenfinger"/> Gözlərini örtən ilan onu [[Şeytan|İblislə]] eyniləşdirir və yəhudilərin "mənəvi korluğunun" Şeytanın işi olduğu fikrini ifadə edir.<ref>{{cite web |title=L'Église et la Synagogue |url=https://www.judaisme-alsalor.fr/histoire/historiq/medieval/egsyn.htm |website=www.judaisme-alsalor.fr |access-date=13 iyun 2026}}</ref> Beləliklə, bu heykəl özündən xeyli əvvəl yaradılmış [[Reyms kafedralı|Reyms]] və [[Strasburq kafedralı|Strasburq]] kafedralındakı Sinaqoq heykəllərinin bir növ [[Karikatura|karikaturası]] kimi görünür. ====== Krallar qalereyası ====== [[Fayl:Paris, Notre Dame -- 2014 -- 1458-65.jpg|vignette|900px|centre|Məsihdən əvvəl yaşamış 28 Yəhudi hökmdarlarının heykəllərindən ibarət qalereya.]] Yerdən iyirmi metr hündürlükdə yerləşən iyirmi səkkiz hökmdar fiqurundan ibarət sıra, [[İsa Məsih]]dən əvvəl yaşamış [[Yəhudi çarlığı|Yəhudi]] hökmdarlarının iyirmi səkkiz nəslini təmsil edir.{{Ref|13|Qeyd 13}} Hər bir heykəlin hündürlüyü üç metr əlli santimetrdən çoxdur. Heykəllərin başları XIX əsrə aiddir və 1844-cü ildən etibarən Jan-Batist Antuan Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bərpa emalatxanalarında hazırlanmışdır.<ref name="Fonquernie347-354">{{cite book |last1=Fonquernie |first1=Bernard |title=Notre-Dame de Paris: Observations faites sur la galerie des Rois au cours de la campagne de travaux 1998-1999 |date=1999 |page=347-354 |pages=347–354 |url=https://www.persee.fr/doc/bulmo_0007-473x_1999_num_157_4_2343 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Əsl heykəllər isə 1793-cü ildə Fransa inqilabı zamanı [[Sanskulotlar|sanskülotlar]] tərəfindən başları kəsilərək dağıdılmışdı. Onlar səhvən bu heykəllərin [[Fransa monarxlarının siyahısı|Fransa hökmdarlarını]] təsvir etdiyini düşünürdülər. Orta əsrlərə aid orijinal heykəllərdən bu gün yalnız bəzi fraqmentlər qalmışdır. 1977-ci ildə Parisin IX dairəsində, Şosse-d'Anten küçəsində yerləşən Moro malikanəsinin bərpası zamanı orijinal heykəllərin iyirmi bir başı yenidən aşkar edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Jan-Batist Lakanal (Cozef Lakanalın qardaşı) onları vaxtilə məhv olmaqdan xilas etmişdir.<ref>{{cite web |title=Hôtel Moreau rue Chaussée Antin architecte F-N Trou Paris 9 |url=https://paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/,%20https:/paris-promeneurs.com/l-hotel-moreau-ou-hotel-lakanal/ |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Bu başlar hazırda Klüni Milli Orta Əsrlər Muzeyində nümayiş etdirilir[.<ref>{{cite web |title=La galerie des Rois de Notre-Dame de Paris |url=https://sculpturesmedievales-cluny.fr/collection/galerie-des-rois-notre-dame.php |website=sculpturesmedievales-cluny.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Yerə düşərək zədələnsələr də, onların üzərində polixrom boyanmanın izləri — yanaqlarda çəhrayı, dodaqlarda qırmızı, qaşlarda isə qara boya — bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır.<ref name="Travaux">{{cite news |title=Travaux de Notre-Dame de Paris (1844-1865) |url=https://mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr/travaux-de-notre-dame-de-paris-1844-1865 |access-date=21 iyun 2026 |work=mediatheque-patrimoine.culture.gouv.fr |language=fr}}</ref> 1998–1999-cu illərdə Krallar qalereyasının bərpası zamanı üç hökmdar heykəlinin postamentində aşağıdakı yazılar aşkar edilmişdir: * [[Axav (hökmdar)|Axavın]] heykəli: ''"Paris Notr-Dam kafedralının baş müfəttişi Pyer Emil Keyron. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1860."'' * [[İla (hökmdar)|İlanın]] heykəli: ''"Bu heykəlin üzü 1858-ci ildə Paris Notr-Dam kafedralının memarı olmuş Ejen Violle-le-Dyukun portretidir; Jan-Lui Şeniyon tərəfindən yonulmuşdur."'' * [[Amasiya (hökmdar)|Amasiyanın]] heykəli: ''"1857-ci ildə vəfat etmiş Paris Notr-Dam kafedralının memarı Antuan Lassü. Dostu Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış portret. — 1859."'' Krallar qalereyasının heykəlləri Lassü və Ejen Violle-le-Dyukun bərpa işlərinə başlamasından təxminən on il sonra, Adolf-Viktor Joffrua-Deşomun ətrafında formalaşmış heykəltəraşlar qrupu tərəfindən hazırlanmağa başlanmışdır. [[Fayl:Vierge à l'Enfant, rosace ouest.JPG|thumb|Məryəm qalereyası və qərb rozeti.]] ====== Məryəm qalereyası ====== Krallar qalereyasının üzərində deşikli məhəccərlə əhatə olunmuş kiçik bir terras yerləşir ki, bu da Məryəm qalereyasını təşkil edir.<ref name="MonmarchéBernard-Folliot">{{cite book |last1=Monmarché |first1=Georges |last2=Bernard-Folliot |first2=Denise |title=Paris |date=1972 |publisher=Hachette |location=Paris |page=185 |access-date=21 iyun 2026}}</ref> Qalereyanın mərkəzində [[Məryəm]]in heykəli ucalır. Onun hər iki tərəfində [[Şamdan|şamdan]] tutan iki mələk yerləşdirilmişdir; bunlar bir tərəfdən [[Günah|Günahı]], digər tərəfdən isə [[Xilas (teologiya)|Xilası]] simvolizə edir. Bu heykəl Ejen Violle-le-Dyukun sifarişi ilə orta əsrlərə aid, zamanın və hava şəraitinin təsirindən ciddi şəkildə zədələnmiş orijinal heykəli əvəz etmək üçün hazırlanmış və 1854-cü ildə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən yonulmuşdur. Heykəlin arxasında yerləşən qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] onun üçün ideal bir halə təsiri yaradır. Ejen Violle-le-Dyuk həmçinin rozet pəncərəsinin hər iki tərəfində yerləşən qoşa pəncərələrin trümolarının qarşısına [[Adəm|Adəm]] və [[Həvva|Həvva]] heykəllərini (Jan-Lui Şeniyon tərəfindən hazırlanmış) qoydurmuşdur. Əksər mütəxəssislərin fikrincə, bu, Ejen Violle-le-Dyukun ümumilikdə yüksək səviyyədə həyata keçirdiyi bərpa işlərində yol verdiyi əsas səhv hesab olunur. Bütün dəlillər göstərir ki, həmin yerdə əvvəllər heç vaxt heykəl olmamışdır. Adəm və Həvva heykəlləri əslində transeptin cənub qolunun daxili fasadındakı [[Niş (memarlıq)|nişlərdə]] yerləşdirilməli idi. [[Fayl:Great_organ_of_Notre-Dame_de_Paris_2024_(8).jpg|thumb|Kafedralın Böyük orqanının arxasında yerləşən Qərb rozetinin içəridən görünüşü.]] ===== Qərb rozeti ===== Qərb [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozeti]] olduqca böyük görünsə də, əslində kafedralın üç rozet pəncərəsi arasında ən kiçiyidir. Onun diametri 9,60 metrdir.<ref>{{cite web |title=Vitraux de la cathédrale Notre Dame de Paris |url=http://cathedrale.gothique.free.fr/Notre-Dame_de_paris.htm |website=cathedrale.gothique.free.fr |access-date=21 iyun 2026}}</ref> XIX əsrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa işləri zamanı Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən demək olar ki, tamamilə yenidən yaradılmışdır. Rozet pəncərəsinin mərkəzində Məryəm təsvir edilmişdir. Onun ətrafında isə ayların işləri, zodiak bürcləri, Fəzilətlər və Qüsurlar, eləcə də peyğəmbərlər əks olunmuşdur. ==== Yan fasadları ==== [[Nef|Nefin]] tikintisinə [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin təqdis edilməsindən sonra, 1182-ci ildə başlanılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, tikinti hətta təqdis mərasimindən əvvəl, 1175-ci ildə başlamışdır.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=25 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> İşlər dördüncü [[Traveya|traveyayadək]] davam etmiş, bundan sonra isə nef tamamlanmamış vəziyyətdə saxlanılaraq 1208-ci ildə qərb fasadının inşasına başlanılmışdır. Nefin tikintisi yalnız 1218-ci ildə qərb fasadını dayaqlandırmaq məqsədilə yenidən davam etdirilmişdir. 1220-ci illərin sonlarında Paris Notr-Dam kafedralının dördüncü memarı, bina hələ tikilməkdə olarkən, onun yuxarı hissəsinin ilkin layihəsini tamamilə dəyişdirməyə qərar verir. Tikintinin başlanğıcından etibarən həddindən artıq qaranlıq hesab edilən kafedralın daxili məkanı, xüsusilə həmin dövrdə inşa olunan daha yeni və işıqlı məbədlərlə müqayisədə artıq qəbuledilməz görünürdü. Əgər kafedralın memarlıq baxımından nüfuzunu qoruyub saxlaması və köhnəlmiş hesab edilməməsi istənilirdisə, bu dəyişikliklər zəruri idi. Buna görə də genişmiqyaslı yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Memar əvvəlki tikilidə tribunaların dam örtüyünə açılan [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərələrin yerləşdiyi üçüncü mərtəbəni aradan qaldıraraq pəncərələri aşağı istiqamətdə uzadır. Nəticədə tribunaların dam örtüyü sökülür və onun əvəzinə iri daş lövhələrdən ibarət terras yaradılır. Bundan sonra yeni bir problem yarandı: tribunaların maili dam örtüyü söküldüyündən yağış sularının terras üzərində toplanaraq durğunlaşması təhlükəsi meydana çıxmışdı. Buna görə memar, memarlıqda yeni bir həll tətbiq etməli oldu. Yağış suları dam örtüyünün altında yerləşdirilən novlar vasitəsilə toplanır, daha sonra şaquli axıdıcı borularla aşağı ötürülərək binanın kənarına çıxan uzun [[Qarqoyl|qarqoyllar]] vasitəsilə tikilidən uzağa atılırdı. Bu, binaların yuxarı hissəsində yağış sularının idarə olunması üçün tamamilə yeni bir sistem idi. Bununla əlaqədar olaraq tikilinin yuxarı hissəsində (əsas nefin yüksək zonasında) bir sıra başqa dəyişikliklər də həyata keçirildi: dam örtüyü və dam karkası yenidən quruldu, suaxıdan divarlar qaldırıldı və şenolar yaradıldı. Ən mühüm dəyişiklik isə iki aşırımlı yuxarı [[Arkbutan|arkbutan]] dayaqların tribunaların üzərindən keçən iri, tək aşırımlı arkbutan dayaqlarla əvəz edilməsi oldu. ===== Nefin iri arkbutan dayaqları ===== Bu iri [[Arkbutan|arkbutanlar]] olduqca diqqətəlayiqdir və dövrün memarının dahiliyini nümayiş etdirir. Onlar tək, uzun aşırımlıdır, yan nefələrin üzərindən keçir və yuxarı hissələri kafedralın suaxıdan divarlarının üst hissəsini dəstəkləyir. Bu dayaqların yuxarı hissəsi nefin dam örtüyündəki şenolardan gələn suyu axıtmaq üçün nəzərdə tutulmuş şaquli axıdıcı boruların yerləşdiyi nöqtələrə söykənir. Arkbutanların üst səthində yağış sularını aparan nov oyulmuşdur; bu nov dayağın baş hissəsini keçərək uzun [[Qarqoyl|qarqoyl]] ilə tamamlanır. Bu arkbutanlar əsasən tikilini dayaqlandırmaq üçün deyil, tribunaların dam örtüyü terasa çevrildikdən sonra xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb edən yağış sularının axıdılması problemini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Məhz buna görə onların dayaqvermə qabiliyyəti nisbətən zəifdir. Bununla belə, bu konstruksiya memarlıq baxımından əsl mühəndislik nailiyyəti hesab olunur. Bu, təkcə onların qeyri-adi uzunluğunda deyil, həm də incə quruluşunda özünü göstərir. Əsas nefin [[Tağ (termin)|tağlarını]] dəstəkləməkdə onların rolu məhdud olduğundan memar daha cəsarətli konstruktiv həll tətbiq edə bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu arkbutanların böyük aşırımı orta əsr [[Qotika (memarlıq)|qotika memarlığında]] tamamilə müstəsna haldır. Həmin dövrün ikiqat yan nefəli və ya ikiqat deambulatoriyalı tikililərində belə iri arkbutanların xarici dayaqları kilsədən kənarda xeyli sahə tuturdu. Halbuki [[Orta əsrlər|orta əsr]] şəhərlərində torpaq çox qiymətli idi; şəhərlərin sahəsi onları əhatə edən qala divarları səbəbindən genişləndirilə bilmirdi. Paris Notr-Dam kafedralının arkbutanları həm nefin ikiqat yan nefələrini, həm də xor hissəsinin ikiqat deambulatoriyasını bir aşırımla keçərək bu baxımdan yeganə nümunə təşkil edir. Adətən belə hallarda arkbutanlar iki aşırımlı olur, yəni onların arasında əlavə dayaq nöqtəsi yerləşdirilir. Bu aralıq dayaq qüvvəni bölərək onun təsirini azaldır və nəticədə xarici kontrforsların və ya dayaq kütlələrinin qalınlığını azaltmağa imkan verir. Məhz bu prinsip üzrə [[Şartr kafedralı|Şartr Notr-Dam kafedralının]], [[Burj kafedralı|Burj Müqəddəs Stefan kafedralının]] və [[Amyen Notr-Dam kafedralı|Amyen Notr-Dam kafedralının]] xor hissəsinin arkbutanları inşa edilmişdir. Bu üç tikili də ikiqat yan nefələrə və ya ikiqat [[Deambulatoriya|deambulatoriyaya]] malikdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Cənub fasadı və Müqəddəs Stefan portalı ===== 1258-ci ildə [[Jan de Şell]] tərəfindən inşasına başlanılmış Müqəddəs Stefan portalı, Müqəddəs Marsel qapısı və ya Şəhidlər qapısı adı ilə də tanınır.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène Emmanuel |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |page=88 |url=https://www.google.fr/books/edition/Description_de_Notre_Dame_cath%C3%A9drale_de/3RZ-PLfymEUC?hl=fr&gbpv=1&dq=DESCRIPTION+DE+NOTRE-DAME+CATH%C3%89DRALE+DE+PARIS&printsec=frontcover |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Onun tikintisi daha sonra [[Pyer de Montröy]] tərəfindən tamamlanmışdır. [[Portal (memarlıq)|Portal]] [[Transept|transeptin]] cənub qolunda yerləşir. Müqəddəs Stefan portalının [[Timpan (memarlıq)|timpanı]] [[Həvarilərin işləri]] kitabına əsasən ilk [[Əzabkeş|xristian şəhidi]] olan [[Müqəddəs Stefan|Müqəddəs Stefanın]] həyatını əks etdirən barelyeflərlə bəzədilmişdir. Üç üfüqi registdən ibarət kompozisiya aşağıdan yuxarıya və soldan sağa doğru oxunur. Aşağı registdə Müqəddəs Stefanın [[Erkən xristianlıq|xristianlığı təbliğ etməsi]] və hakim qarşısına çıxarılması, orta registdə onun [[Daşqalaq|daşqalaq]] edilərək öldürülməsi və dəfn olunması, yuxarı registdə isə iki mələyin əhatəsində xeyir-dua verən [[Məsih]] təsvir edilmişdir. [[Trümo (memarlıq)|Trümonu]] XIX əsrdə Adolf-Viktor Joffrua-Deşom tərəfindən hazırlanmış Müqəddəs Stefanın iri heykəli bəzəyir. Portalın intradosunun üçqat arxivoltu üzərində iyirmi bir şəhidin heykəli yonulmuşdur; mələklər onlara taclar təqdim edirlər. Burada başını əlində tutan [[Parisli Dionisi|Müqəddəs Dionisi]], [[Saraqosalı Vikenti|Müqəddəs Vikenti]], [[Müqəddəs Yevstafi]], [[Müqəddəs Mavriki]], əlində manqalı ilə [[Romalı Lavrenti|Müqəddəs Lavrenti]], [[I Klement|Müqəddəs Klement]], [[Müqəddəs Georgi|Müqəddəs Georgi]] və kimliyi müəyyən edilə bilməyən digər şəhidlər təsvir olunmuşdur. Portalın hər iki tərəfində Fransa inqilabı zamanı vandallar tərəfindən məhv edilmiş orijinal heykəlləri əvəz etmək üçün hazırlanmış üç [[Həvarilər|həvari]] heykəli yerləşdirilmişdir. Portalın yuxarısında deşikli fronton yerləşir, onun da üzərində [[IX Lüdovik]] tərəfindən hədiyyə edilmiş kafedralın cənub rozeti ucalır. Şimal rozeti kimi, cənub rozetinin də diametri 13 metrdir. Onun altındakı işıqlı pəncərə sırası da nəzərə alındıqda, vitraj kompozisiyasının ümumi hündürlüyü təxminən 19 metrə çatır. Bu rozet pəncərəsi XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk tərəfindən yenidən düzəldilmişdir ki, bu da onun fırlanma təəssüratını müəyyən qədər zəiflədir. Bu dəyişikliyin əsas səbəbi rozet pəncərəsinin əsrlər boyu, xüsusilə də 1830-cu il üsyanı zamanı üsyançılar tərəfindən baş yepiskop iqamətgahının yandırılması nəticəsində ciddi zədələnməsi olmuşdur. Bundan əlavə, memar-bərpaçı divar hörgüsünün əhəmiyyətli dərəcədə çökmüş olduğunu müəyyən etmiş və buna görə də fasadı tamamilə yenidən bərpa etməli olmuşdur. O, rozet pəncərəsini 15 dərəcə döndərərək ona möhkəm şaquli ox vermiş, bununla da konstruksiyanı qəti şəkildə möhkəmləndirmiş və gələcəkdə yenidən çökməsinin qarşısını almışdır. Bu münasibətlə baş [[Vitraj|vitraj]] ustası Alfred Jerant XIII əsrə aid vitrajları bərpa etmiş, çatışmayan medalyonları isə orta əsr üslubuna uyğun şəkildə yenidən yaratmışdır. Fasadın ən yuxarı hissəsində rozet pəncərəsinin üzərində fronton yüksəlir. Bu, həmin dövrdə (1257) inşa edilmiş ən gözəl fronton nümunələrindən biri hesab olunur. Onun özündə də [[Transept|transeptin]] çardağını işıqlandıran deşikli rozet formalı pəncərə yerləşir. Rozet pəncərəsinin [[Arxivolt|arxivoltunun]] üzərində [[Antablement|antablament]], onun da üstündə məhəccər yerləşir və məhəccərin arxasında [[Qalereya (memarlıq)|qalereya]] uzanır. Bu qalereya kafedralın şərq hissəsinin yuxarı qalereyalarından damlar boyunca uzanan qərb qalereyalarına keçidi təmin edir. Buna görə də fronton rozet pəncərəsindən bir qədər arxada yerləşir və qalınlığı 70 santimetrdir. O, çardağı işıqlandıran rozet pəncərəsi və künc üçbucaqları sayəsində daha yüngül görünür. Frontonun hər iki tərəfində rozet pəncərəsini dayaqlandıran [[Kontrfors|kontrforsların]] yuxarı hissələrini təşkil edən iki iri [[Piramidion|piramidion]] ucalır. Frontonun zirvəsi və aşağı küncləri üç heykəllə bəzədilmişdir. Yuxarıdakı heykəl, əfsanəyə görə kasıba verdiyi plaşın yarısına bürünmüş halda yuxusunda Müqəddəs Martinə görünən Məsihi təsvir edir. Frontonun aşağı hissəsinin sol və sağ tərəfində yerləşən digər iki heykəl isə müvafiq olaraq [[Turlu Martin|Müqəddəs Martin]] və Müqəddəs Stefanı əks etdirir. Bütün kompozisiya olduqca ahəngdar təsir bağışlayır. Çardaqdakı rozet pəncərəsinin ölçüləri [[Transept|transeptin]] böyük rozet pəncərəsi ilə mükəmməl mütənasibdir. Ejen Violle-le-Dyukun fikrincə, bu memarlıq kompozisiyasının gözəlliyi qotika memarlığında başqa heç bir tikilidə üstələnməmişdir.<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Arc-boutant |access-date=25 iyun 2026 |language=fr}}</ref> ===== Şimal fasadı və Kluatra portalı ===== Kluatra portalı transeptin şimal qolunda yerləşir və təxminən 1250-ci ildə memar Jan de Şell tərəfindən inşa edilmişdir.<ref>{{cite web |title=Notre Dame de Paris : Photos - La facade nord |url=http://ndparis.free.fr/notredamedeparis/dossiers_photos/nord/parisnotredame_nord5.html |website=ndparis.free.fr |access-date=26 iyun 2026}}</ref> Şimal fasadının tikintisi həqiqətən də cənub fasadının tikintisindən bir qədər əvvəl başlamışdır. Demək olar ki, heç vaxt birbaşa günəş işığı almayan və hərəkətli küçə boyunca yerləşən şimal fasadı? cənub fasadı ilə müqayisədə ziyarətçilər arasında daha az məşhurdur. Nisbətən daha sadə bəzədilmiş fasad bir-birindən cüzi geri çəkilmiş üç mərtəbədən ibarətdir. Aşağı mərtəbədə iri frontonla tamamlanan portal yerləşir. Orta mərtəbə XIII əsrə aid böyük [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin altındakı işıqlı pəncərə sırası ilə birlikdə nəhəng vitraj kompozisiyasından ibarətdir. Yuxarı mərtəbədə isə transeptin şimal qolunun çardaq hissəsinin ucunu örtən üçbucaqlı fronton yerləşir. Portalın trümosunda [[Körpə İsa]]sız [[Məryəm]] heykəli yerləşir. Bu heykəl 1793-cü ildəki dağıntılardan xilas ola bilmişdir, lakin qucağında tutduğu körpə İsa Məsih heykəli sındırılmışdır. Rəvayətə görə, heykəltəraş bu əsəri yaradarkən [[Provanslı Marqarita (Fransa kraliçası)|Provanslı Marqaritanı]], yəni [[IX Lüdovik|IX Lüdovikin]] həyat yoldaşını model götürmüşdür. Portalın yivlərində yerləşən altı iri heykəl Fransa inqilabı zamanı məhv edilmiş və XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyukun rəhbərliyi ilə aparılan böyük bərpa işləri zamanı yenidən yaradılmamışdır. Timpanın aşağı hissəsini təşkil edən [[Lintel|linteldə]] [[İsa Məsih]]in uşaqlıq dövrünə aid səhnələr təsvir edilmişdir. Bu heykəllər həmin mövzuda yaradılmış ən gözəl heykəltəraşlıq nümunələri sırasındadır və Məryəmin İsanın uşaqlıq illərindəki rolunu vurğulayır. Burada dörd səhnə əks olunmuşdur: [[İsanın doğulması|İsanın sadə axurda doğulması]], doğulduqdan sonra [[Yerusəlim məbədi|Yerusəlim məbədinə]] təqdim edilməsi, İudeya hökmdarı [[Böyük Herod|Herodun]] körpələrin qırğınını əmr etməsi və Yusif ilə Məryəmin Körpəni qorumaq üçün Misirə qaçması. Timpanın yuxarı hissəsində isə ''"Məryəmin möcüzələri"'' silsiləsinə ({{dil-fr|Miracles de Nostre Dame}}) daxil olan və [[Son orta əsrlər|son orta əsrlərdə]] böyük şöhrət qazanmış [[Adanalı Teofil|Teofil]] möcüzəsi təsvir edilmişdir. Bu, orta əsrlərin ''"Faust tipli"'' hekayələrindən biridir.{{Ref|14|Qeyd 14}} [[Kiçik Asiya|Kiçik Asiyadakı]] [[Adana]] yepiskopunun din xadimi olan Adanalı Teofil öz yepiskopuna həsəd aparırdı. Onu əvəz etmək məqsədilə ruhunu [[İblis]]ə satır. [[Şeytanla müqavilə|Bağlanmış müqavilə]] İblis tərəfindən aparılan perqamentdə qeydə alınır. İblisin köməyi ilə Teofil öz yepiskopunu alçaltmağa nail olur. Lakin sonradan peşman olur və düşdüyü vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməyərək Məryəmə yalvarır. Məryəm İblisi hədələyir və onu perqamenti geri qaytarmağa məcbur edir. Bu rəvayətin [[Faust|Faust]] əfsanəsinin ilham mənbələrindən biri olduğu hesab edilir. Transeptin şimal qolunun fasadı cənub qolunun fasadı ilə eyni memarlıq elementlərinə malikdir: [[Portal (memarlıq)|portalın]] üzərində zərif fronton yüksəlir, portal mərtəbəsi ilə rozet pəncərəsi arasında isə vitraj qalereyası, yaxud işıqlı pəncərə sırası yerləşir. [[Qotika (memarlıq)|Qotik dini memarlığının]] möhtəşəm şah əsərlərindən biri hesab olunan bu [[Rozet pəncərəsi (memarlıq)|rozet]] pəncərəsinin diametri cənubdakı böyük rozet pəncərəsi kimi 13 metrdən artıqdır. Bütün kompozisiya cənubdakına bənzər, lakin onun eyni olmayan zəngin bəzədilmiş frontonla tamamlanır. Frontonda şimal transeptinin [[Çardaq|çardaq]] hissəsini işıqlandıran bir rozet pəncərəsi və üç [[Okulus|okulus]] açılmışdır. Frontonun aşağı hissəsinin hər iki tərəfində, fasadı çərçivəyə alan iki güclü kontrforsun üzərində zərif zəng qülləsini xatırladan, az heykəltəraşlıq bəzəklərinə malik iri pinakllar ucalır.<ref name="Combeau"/> Paris Notr-Dam kafedralının şimal fasadı günəş işığından böyük ölçüdə məhrumdur və [[Sena çayı|Sena çayına]] yaxın olmadığından cənub fasadı kimi məşhur deyildir. Bununla belə, Notr-Dam kluatrası küçəsinin cənub kənarında yerləşən bu fasad diqqətlə seyr edilməyə layiqdir. Burada Notr-Damın daha az tanınan siması açılır. Uzun, qorxunc görkəmli [[Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları|qarqoyllarla]] təchiz edilmiş və iri dayaq kütlələrinə söykənən nəhəng arkbutanlar kafedralın eyni zamanda ağır və təsirli daş tikili olduğunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə şimal qülləsinin şimal fasadında (bünövrədə eni 16 metr) daha qabarıq nəzərə çarpır. Hündürlüyü 30 metrdən artıq olan qüllənin aşağı hissəsi, üç iri kontrforsu, demək olar ki, heç bir bəzək elementinin olmaması, dəqiqliklə yonulmuş iri daş blokları və daim kölgədə qalması sayəsində tikiliyə müəyyən qədər əzici və sərt görünüş verir. ====== Qırmızı qapı ====== Təxminən 1270-ci ildə baş memar Pyer de Montröy [[Trümo (memarlıq)|trümosu]] olmayan kiçik bir portal inşa etmişdir. Qapı taylarının qırmızı rənginə görə bu giriş ''"Qırmızı portal"'' adlandırılmışdır. [[IX Lüdovik]]in sifarişi ilə tikilmiş bu portal kafedral kapitulasının kanonikləri üçün nəzərdə tutulmuşdu və onların Paris Notr-Dam kafedralı ilə kanoniklər məhəlləsi arasında gediş-gəlişini asanlaşdırırdı. Bu məhəllə Site adasının şimal-şərq hissəsində, Sena çayı ilə kafedral arasında yerləşir və yalnız kanoniklərin yaşayış evləri üçün ayrılmışdı. Məhz onlar ibadətlərə birbaşa getmək üçün bu portaldan istifadə edirdilər.<ref>{{cite book |last1=Gauvard |first1=Claude |title=Notre-Dame de Paris |date=2024 |publisher=Presses universitaires de France |page=71 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Portalın timpanında [[Məryəmin tacqoyması|Məryəmin tacqoyma mərasimi]] təsvir edilmişdir. Burada bir mələk və diz çökmüş kral cütlüyü əks olunmuşdur. Bu portalın sifarişçiləri hesab edilən [[IX Lüdovik]] və onun həyat yoldaşı [[Provanslı Marqarita]] (və ya ehtimal ki, anası [[Kastiliyalı Blanka]]) diz çökərək, oğlu İsa Məsih qarşısında təvazökarlıqla baş əymiş Məryəmin tacqoyma mərasimini seyr edirlər. İsa sağ əli ilə Məryəmə xeyir-dua verir, sol əlində isə kitab tutur.{{Ref|15|Qeyd 15}} Timpanı əhatə edən yeganə arxivolt, yarpaq və itburnu çiçəklərindən ibarət iki çələng kompozisiyası ilə çərçivələnmişdir.<ref>{{cite book |last1=Jullian |first1=René |title=La Sculpture gothique |date=1965 |publisher=Laurens |page=46 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Onun üzərində Paris yepiskopu Müqəddəs Marselin həyatından altı səhnə təsvir olunmuşdur: bir yəhudinin cin vurmasından xilas edilməsi, həmin yəhudinin suya salınmaqla vəftiz edilməsi, tezliklə tövbə edəcək bir cinayətkarın iştirak etdiyi missa,{{Ref|16|Qeyd 16}} öz kilsəsinin ruhanilərinə təlim verməsi, yepiskop əsası ilə əjdahanın ağzına zərbə vuraraq onu məğlub etməsi{{Ref|17|Qeyd 17}} və yepiskop Prudensin nitq qabiliyyətini yenidən qazanması.<ref>{{cite book |last1=Sandron |first1=Dany |title=Notre-Dame de Paris. Histoire et archéologie d'une cathédrale (XIIe – XIVe siècle) |date=2021 |publisher=CNRS éditions |page=205 |access-date=27 iyun 2026}}</ref> Qırmızı portal kafedralın daxilində [[Xor (memarlıq)|xor]] hissəsinin yaxınlığında, xorun şimal tərəfində yerləşən yan kapellalardan birinə açılır. ====== Xor kapellalarının barelyefləri ====== Qırmızı portalın sol tərəfində, xorun yan kapellalarının xarici divarı boyunca XIV əsrə aid yeddi [[Barelyef|barelyef]] yerləşir. Bu barelyeflər həmin kapellaların tikildiyi dövrdə hazırlanmışdır. Onlardan beşi [[Məryəm]]in həyatı ilə bağlı səhnələri əks etdirir: Məryəmin vəfatı, dəfn edilməsi, dirilməsi, göyə yüksəlişi və tacqoyma mərasimi. Digər iki barelyefdə isə Məryəmin Məsih qarşısında şəfaətçi kimi çıxış etdiyi [[Qiyamət|Böyük məhkəmə]] səhnəsi və Teofil möcüzəsi təsvir olunmuşdur. <gallery mode="packed" heights="170px" caption=> Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 07 La légende de Théophile.jpg|''Teofil möcüzəsi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 01 La mort de la Vierge.jpg|''Məryəmin vəfatı'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 02 Les funérailles de la Vierge.jpg|''Məryəmin dəfni'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 03 L'Assomption de la Vierge.jpg|''Məryəmin göyə yüksəlişi'' Fayl:Paris, cathédrale Notre-Dame, bas-relief des chapelles du chœur 04 Glorification.jpg|''Məryəmin tacqoyması'' </gallery> ==== Kafedralın apsidası ==== Kafedralın [[Apsida|apsida]] hissəsi onun ən şərq tərəfində yerləşən yarımdairəvi hissədən ibarətdir. Bu hissə tikilinin daxili məkanındakı apsidaya, onu əhatə edən [[Deambulatoriya|deambulatoriyanın]] dairəvi hissəsinə və [[Apsidal kapella|apsidal kapellalara]] uyğun gəlir. Apsida kafedralın ən qədim hissəsidir. O, tikintinin ilk mərhələsində, 1163–1180-ci illər arasında inşa edilmişdir. Onun yuxarıdakı əyri divarını zərif [[Pinakl|pinakllarla]] bəzədilmiş möhtəşəm iri arkbutanlar sırası dəstəkləyir. Apsida hissəsi və xorun başlanğıcdan etibarən arkbutanlarla dəstəklənmiş olması dəqiq məlum deyil. Fakt budur ki, hazırda buna dair heç bir iz qalmamışdır. XIX əsrdə Ejen Violle-le-Dyuk da bu barədə heç nə qeyd etməmiş, daha qədim mənbələr isə bu məsələyə aydınlıq gətirməmişdir. Buna görə də ən geniş qəbul olunan fikir ondan ibarətdir ki, başlanğıcda burada [[Arkbutan|arkbutanlar]] mövcud olmamışdır; necə ki, [[Transept|transeptin]] indiki qolları da heç vaxt arkbutanlarla dəstəklənməmişdir. Mövcud kontrforslar tikilinin dayanıqlığını təmin etmək üçün kifayət edirdi. İlk arkbutanların təxminən 1230-cu ildən bir qədər əvvəl, kafedralın dördüncü memarı tərəfindən inşa edildiyi və xronoloji baxımdan nefin arkbutanlarından az əvvəl tikildiyi güman edilir. Nefdə olduğu kimi, onların da tikilinin konstruktiv dayanıqlığının təmin edilməsində rolu nisbətən az olmuş, əsas vəzifələri isə yağış sularının axıdılması sistemini təmin etməkdən ibarət olmuşdur. XIII əsrin əvvəllərinə aid bu arkbutanlar XIV əsrin əvvəlində yeniləri ilə əvəz edilmişdir. Uzunluğu 15 metr olan bu yeni arkbutanlar [[Jan Ravi]] tərəfindən xoru və onun apsida hissəsini dəstəkləmək üçün inşa edilmişdir. Onların ümumi sayı on dörd idi, bunlardan altısı bilavasitə apsida hissəsini dəstəkləyirdi. XIII əsrin əvvəlində tikilmiş sələfləri kimi, onlar da son dərəcə incə və cəsarətli konstruksiyaya malikdir. Həqiqətən də, zahirən zəif təsir bağışlayan incəliklərinə əlavə olaraq, nefin arkbutanlarından fərqli olaraq, bu arkbutanlarda onların nisbətən kövrək görünüşünü daha da artıran üçyarpaqlı açılış işlənmişdir. Apsida hissəsi heykəllər və digər bəzək panelləri ilə zəngin şəkildə işlənmişdir. Bu panellərdə, digər mövzularla yanaşı, [[Məryəm|Məryəmin]] həyatından müxtəlif səhnələr təsvir olunmuşdur. ==== Qapıların menteşələri ==== Paris Notr-Dam kafedralının qapıları döymə dəmirdən hazırlanmış [[Menteşə|menteşələrlə]] bəzədilmişdir. Müqəddəs Anna portalının qapı tayları<ref>{{cite book |last1=Viollet-le-Duc |first1=Eugène |title=Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XIe au XVIe siècle/Arc-boutant - Wikisource |date=1854 -1868 |publisher=MOREL |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Serrurerie#290 |access-date=25 iyun 2026 |language=fr|page=290}}</ref> demək olar ki, tamamilə bu menteşələrlə örtülmüşdür. Onlar iri [[Arabesk (incəsənət)|arabesk]] naxışlar, çiçək və yarpaq ornamentləri, hətta heyvan fiqurları əmələ gətirərək XII–XIII əsrlərin bədii [[Dəmirçilik|dəmirçilik]] sənətinin parlaq nümunəsini təşkil edirlər. Bu naxışlar qapı taylarının üzərinə çəkilmiş örtüyün fonunda aydın seçilir. Bir əfsanəyə görə, Biskorne adlı parisli bir sənətkara kafedralın qapı taylarını bədii dəmir işləmələri və [[Qıfıl|qıfıllarla]] bəzəmək tapşırılmışdı. İşin son dərəcə çətin olduğunu görən usta kömək üçün [[İblis]]ə müraciət etmiş, Şər ruhu isə ona elə kömək etmişdi ki, sonradan qıfılların açılması üçün müqəddəs sudan istifadə etmək lazım gəlmişdi. Biskorne öz əsərini tamamladıqdan az sonra vəfat etmiş və sirrini özü ilə qəbirə aparmışdı. Metal işləmələrinin texnikası o qədər qeyri-adi hesab olunurdu ki, rəvayətə görə, bu gün də mütəxəssislər onun məşhur dəmir işləmələrinin necə hazırlandığını izah edə bilmirlər. Bu işləmələr bu gün də kafedralın əsas fasadının qapılarında görünür. Bununla belə, onlar XIX əsrdə hazırlanmış surətlərdir; orijinalları [[Böyük Fransa inqilabı|Fransa inqilabı]] zamanı məhv edilmişdir. Parisdə, [[Bastiliya qalası|Bastiliya]] yaxınlığında dəmirçi və qıfıl ustasının xatirəsinə Biskorne küçəsi də mövcuddur.<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=23 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5897467/f3.image.r=Biscornet.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Başqa bir əfsanəyə görə isə portal qapılarının menteşələri elə İblisin özü tərəfindən [[Cəhənnəm]]in dəmirçi emalatxanalarında döyülərək hazırlanmışdır.<ref>{{cite book |last1=Didron |first1=Adolphe Napoléon |last2=Didron |first2=Edouard |title=Annales archéologiques |date=1852 |publisher=Bureau des Annales Archéologiques |page=52 |url=https://books.google.fr/books?id=pxwGAAAAQAAJ&pg=PA52&lpg=PA52&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=babmHy7Je2&sig=6yB4o9ERVhzq8NFeZ50fbSIQRjg&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Guilhermy |first1=Roch François Marie Nolasque baron de |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Librairie d'architecture de Bance |page=73 |url=https://books.google.fr/books?id=oOQDAAAAYAAJ&pg=PA73&lpg=PA73&dq=+%22biscornette+%22&source=web&ots=doDZ7Chd5f&sig=rB4MjW7diX-8KmL6xkRjwelrPk8&hl=fr#v=onepage&q=%22biscornette%20%22&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Transeptin şimal və cənub qapılarının [[Orta əsrlər|orta əsrlərə]] aid menteşələri XVIII əsrdə həmin dövrdə [[Qotika (memarlıq)|qotik]] üslub haqqında mövcud təsəvvürlərə uyğun hazırlanmış yeni menteşələrlə əvəz edilmişdir. [[Paris Notr-Dam kilsəsinin Böyük məhkəmə portalı|Böyük məhkəmə portalına]] gəldikdə isə, XVIII əsrin sonlarında Jak-Jermen Sufflonun müdaxiləsindən sonra portalın qapıları həmin dövrdə verilmiş yeni ölçülərə uyğunlaşdırılmış iki taxta qapı tayı ilə əvəz edilmiş, onların üzərində Məsihin və Məryəmin natural ölçüdə təsvirləri oyulmuşdu. Daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk Sufflonun qapılarını sökdürmüş və portalı orta əsrlərdəki görünüşünə uyğun şəkildə yenidən bərpa etdirmişdir. 1859–1867-ci illərdə bədii dəmirçi Pyer Fransua Mari Bulanje sakristiyanın bütün dəmirçilik işlərini yerinə yetirmiş,<ref>{{cite book |last1=Leniaud |first1=Jean-Michel |title=Jean-Baptiste Lassus, 1807-1857, ou, Le temps retrouvé des cathédrales |date=1980 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-04613-8 |url=https://books.google.fr/books?id=ZHk00UswE50C&pg=PA203#v=onepage&q=Boulanger&f=false |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> yan portalları bərpa etmiş və Böyük məhkəmə portalının menteşələrini hazırlamışdır. Bu işin xatirəsini yaşatmaq və burada İblisin heç bir rolunun olmadığını göstərmək məqsədilə o, hər bir mərkəzi dəmir elementin arxa tərəfində aşağıdakı yazını həkk etmişdir: ''"Bu dəmir işləmələri dəmirçi Pyer-Fransua Bulanje tərəfindən hazırlanmış, 1867-ci ilin avqust ayında quraşdırılmışdır. Həmin dövrdə [[III Napoleon]] hakimiyyətdə idi, Paris Notr-Dam kafedralının memarı isə Ejen Violle-le-Dyuk idi."''<ref>{{cite journal |title=Les portes de Notre-Dame |journal=Le Petit Journal |date=24 août 1867 |issue=Petit Pierre |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k589747m/f3.image.r=Boulanger.langFR |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu menteşələrin zolaqlarının eni 16–18 santimetr, qalınlığı isə təxminən 2 santimetrdir. Onlar bir neçə dəmir zolağının müəyyən aralıqlarla qucaqlayıcı halqalar vasitəsilə birləşdirilib qaynaq edilməsi ilə hazırlanmışdır. Bu halqalar təkcə bütün konstruksiyanın möhkəmliyini artırmır, həm də əyilmiş budaqların qaynaq yerlərini örtməyə imkan verir. <gallery mode="packed" heights="190px" caption=> Fayl:Penture.Notre.Dame.Paris.png|Usta hər bir budaqcığı ayrıca döyərək hazırlayır, sonra isə onları birləşdirir; Emuar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.2.png|Müqəddəs Anna portalının aşağı menteşəsinin beş əsas elementi; Peqar tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Fayl:Penture.porte.Sainte.Anne.Notre.Dame.Paris.png|Müqəddəs Anna portalının menteşəsi — xırda budaqcıqların birləşdirilməsinin son dərəcə mürəkkəb quruluşunu nümayiş etdirən nümunə; E. Giyom tərəfindən çəkilmiş eskiz<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> </gallery> ==== Dam örtüyü və dam karkası ==== Öz vəsiyyətində Moris de Sülli kafedralın dam örtüyünün tamamlanması üçün beş min denari vəsiyyət etmişdir. Onun 1196-cı ildə vəfatına qədər kafedralın damı yalnız müvəqqəti materiallarla örtülmüş vəziyyətdə idi.<ref>{{cite journal |last1=Gauvard |first1=Claude |title=On connait aujourd'hui Notre-Dame beaucoup mieux |journal=L'Histoire |date=décembre 2024 |volume=no 526 |page=74-79 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Dam örtüyü qalınlığı 5 millimetr olan 1326 qurğuşun lövhə ilə örtülmüşdür. Hər bir lövhənin uzunluğu 10 kral [[Fut|futu]], eni isə 3 kral futu idi (1 kral futu = 32,484 santimetr, 1 tuaz = 6 kral futu). [[Dam|Dam]] örtüyündə istifadə olunan qurğuşunun ümumi çəkisi təxminən 210 ton hesablanır.<ref>{{cite web |title=Les Bâtisseurs de cathédrales |url=https://www.notredamedeparis.fr/Les-Batisseurs-de-cathedrales |website=www.notredamedeparis.fr |publisher=Notre-Dame de Paris |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> Moris de Süllinin dövründə, 1177–1182-ci illərdə xor hissəsinin, 1196–1200-cü illərdə isə [[Nef|nefin]] üzərinə quraşdırılmış ilkin dam örtüyü bu günə qədər qorunub saxlanılmamışdır. Bunun səbəbi, həmin dövrdə suaxıdan divarların hündürlüyünün indiki səviyyədən aşağı olmasıdır. XIII əsrin əvvəllərində suaxıdan divarlar təxminən 3 metr hündürləşdirilmişdir: xor hissəsində təxminən 1220-ci ildə, nefdə isə 1230-cu ildə. XII və XIII əsrlərə aid hörgü texnikası arasındakı fərqlər bunu aydın şəkildə göstərir.{{sfn|Aubert|1920|p=397}} [[Qotika (memarlıq)|Qotika memarlığında]] [[Ojiva|ojivaların]] inşası dik maililiyə malik dam örtüklərini zəruri edirdi. Paris Notr-Dam kafedralının dam örtüyünün maililiyi 55° təşkil edir. Dam karkasının tikildiyi dövrdə geniş miqyaslı meşə qırıntıları səbəbindən iri palıd gövdələri artıq nadir hallarda tapılırdı. Buna görə də dülgərlər kəsiyi daha kiçik, nəticədə daha yüngül ağaclardan istifadə edirdilər ki, bu da dam karkasının daha yüksək qaldırılmasına və dam örtüyünün maililiyinin artırılmasına imkan verirdi. İlk olaraq tikilmiş xor hissəsində 1160–1170-ci illərdə kəsilmiş ağaclardan hazırlanmış daha qədim bir dam karkası mövcud idi. Bu ilk karkas sonradan yox olmuşdur, lakin onun bəzi tirləri 1220-ci ildə quraşdırılmış ikinci dam karkasında yenidən istifadə edilmişdir. Məhz həmin dövrdə xor hissəsinin suaxıdan divarları nefin səviyyəsinə çatdırılması üçün 2,70 metr hündürləndirilmiş, eyni zamanda yuxarı pəncərələr də böyüdülmüşdür. Tamamilə palıd ağacından hazırlanmış dam karkası kafedralın inşa edildiyi dövrün, yəni XIII əsrin birinci üçdəbirinin memarlıq üslubuna aiddir (adətən 1220-ci il əsas tarix kimi qəbul edilir).{{Ref|18|Qeyd 18}} O, qeyri-rəsmi olaraq ''"Notr-Dam meşəsi"'' adlandırılır. Dam karkasının uzunluğu 120 metr, nefdə eni 13 metr, transeptdə uzunluğu 40 metr, hündürlüyü isə 10 metr olmuşdur. Ümumilikdə dam karkasının hazırlanmasında 1300 palıd ağacından istifadə edilmişdir.<ref name="Kic"/> Bu isə 21 hektardan artıq meşə sahəsinə bərabərdir.<ref>{{cite web |title=La charpente de Notre-Dame - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/la-charpente/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date=28 iyun 2026 |language=fr-FR}}</ref> 1843-cü ildən etibarən memarlar Jan-Batist Antuan Lassü və daha sonra Ejen Violle-le-Dyuk<ref>{{cite book |title=La cathédrale Notre-Dame de Paris |url=http://passerelles.bnf.fr/dossier/cathedrale_nd_paris_03.php |access-date=28 iyun 2026 |language=fr}}</ref> [[XVI Lüdovik]]in dövründən bəri lazımi qaydada baxım görməyən dam örtüyünün bərpasına başladılar. Bir tərəfdən onlar dam karkasını möhkəmləndirib yenidən qurdu,{{Ref|19|Qeyd 19}} digər tərəfdən isə qurğuşun dam örtüyünün quraşdırılması texnologiyasını tamamilə yenilədilər. Bunun üçün maili kənarlı taxta reylər üzərində küknar taxtalarından hazırlanmış alt örtük (volij) döşənir, onun üzərinə isə qarmaqlar vasitəsilə bərkidilmiş qurğuşun lövhələr yerləşdirilirdi. Sızdırmazlığı artırmaq məqsədilə qurğuşun lövhələr istilik vasitəsilə bir-birinə lehimlənirdi.<ref>{{cite journal |last1=Laboulaye |first1=Charles |title=Couverture |journal=Complément du Dictionnaire des arts et manufactures, de l'agriculture, des mines description des procédés de l'industrie française et étrangère |date=1870–1873 |volume=BNF Gallica |issue=Librairie du dictionnaire des arts et manufactures |page=217 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Dam karkası [[Paris Notr-Dam kilsəsində yanğın (2019)|2019-cu il yanğını]] zamanı tamamilə məhv olmuşdur. Buna qədər isə o, tarixində heç vaxt belə böyük miqyaslı yanğın yaşamamışdı.<ref>{{cite news |title=Effroyable incendie à Notre-Dame de Paris : la flèche effondrée, la charpente complètement détruite |url=https://www.sudouest.fr/france/notre-dame-de-paris/effroyable-incendie-a-notre-dame-de-paris-la-fleche-effondree-la-charpente-completement-detruite-2728685.php |access-date=28 iyun 2026 |work=SudOuest.fr |date=15 aprel 2019 |language=fr-FR}}</ref> ==== Qarqoyllar və ximera fiqurları ==== =====Orta əsrlər qarqoylları ===== {{main|Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları}} == Qeydlər == :{{Note|1}} Qazıntılar, bu tikilinin memarlıq tarixini tam olaraq müəyyən etməyə imkan vermir. Kilsənin təməlində olan qayaya çatmaq üçün Sullinin kilsənin təməlini dağıtdığı düşünülür. :{{Note|2}} Sullinin ailəsindən olan insanlardan birinin [[1164]]-cü ildə ''"Ricardus cementarius"'' (Usta Riçard) digərinin isə 1170-ci ildə ''"Simon carpeutaris"'' (Usta Simon) adlandırılır. Bu şəxslərin həmin dövrdə çox məşhur olması barədə fikirlər var. Mənbə: Benjamin Guérard, "Cartulaire de l'église Notre-Dame de Paris", 1850, 5-ci cild, s. 47, 49 və 72. :{{Note|3}} 1815-ci ildən 1914-cü ilə qədər frankın dəyəri (90 %-lik 0.3225 qram qızıla bərabər olan german frankı) sabit qaldı və 10 avro dəyərində (2008) olduğu təxmin edilir. Buna görə də Milli Məclis kilsənin bərpası üçün 25 milyon avro məbləğində büdcə yaratdılar ki, bu da kilsənin bərpası üçün kifayət deyildi. :{{Note|4}} Restavrasiyaçılar tərəfindən yüzə qədər böyük heykəllər yaradılmışdı. Təkcə Joffri-Deşom otuz heykəl düzəltmişdi: on səkkiz daş heykəl və on iki bürünc heykəl. Komandanın digər üzvləri Şeniyon, Fromanje, Mişel-Paskal, Tusse, Elmerik, Prinse və Vatriney idi. Sadəcə Adolf-Viktor Joffri-Deşom ölümündən sonra ad qazandı. :{{Note|5}} Alen Erland-Brandenburqun fikrincə, Ejen Violle-le-Dyuk qüllələrin üzərində şpillərin inşa edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, bu qənaətə memardan sonra qalan sənədlərə əsaslanaraq gəlmişdir: "Violle-le-Dyuk abidəni təhlil edərkən müəyyən etmişdi ki, qüllələrin özəkləri, üzərlərində şpillərin ucaldılması üçün nəzərdə tutulmuşdur və o, həmin şpillərin bərpasını təklif etmişdi." — Alain Erlande-Brandenburg Alen Erland-Brandenburq, Notre-Dame de Paris, Paris, de la Martinière nəşriyyatı, 1997, səh. 215. Lakin Ejen Violle-le-Dyukun özü bu fikrə qarşı çıxırdı. O, 1856-cı ildə nəşr olunmuş Paris Notr-Dam kafedralının təsviri (''Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris'') əsərində qüllələrin üzərində şpillərin tikilməsi ideyasını dəstəkləməmişdir (de Gilyermi və Violle-le-Dyuk, 1856, s. 28). Bu səbəbdən Alen Erland-Brandenburqun şərhi ilə Violle-le-Dyukun öz yazılı mövqeyi arasında müəyyən ziddiyyət mövcuddur. :{{Note|6}} Tac taxmış iki bakirə fiquru: soldakı əlində qədəh və hakimiyyət rəmzi olan əsa tutan Qalib Kilsəni ({{dil-la|Ecclesia triumphans}}) təcəssüm etdirir; sağdakı isə Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoqu təmsil edir. Onun başı aşağı əyilmişdir, diademi başından düşür və gözləri üzərini bağlayan ilanla örtülmüşdür. Bu ilan onun orta əsr xristian ikonografiyasında təsvir edilən "mənəvi korluğunun" simvolu hesab olunur. :{{Note|7}} 2010-cu ilin dekabrında Paris Notr-Dam kafedralının yüksək dəqiqlikli lazer skanlaşdırılması həyata keçirilmişdir. Bu iş Vassar Kollecinin sənət tarixi üzrə alimi Endryu Tallon tərəfindən aparılmışdır. Skanlaşdırma Kristin Le Qoff və Qari Qlassmanın hazırladıqları "Les Cathédrales dévoilées" (“Kafedralların sirləri açılır”) sənədli filmi çərçivəsində həyata keçirilmişdir. Film 2011-ci ilin aprel ayında "Arte" televiziya kanalında nümayiş etdirilmişdir (DVD: Arte Éditions, 2011). Bu lazer ölçmələri kafedralda mövcud olan konstruktiv deformasiyaları və əyilmələri aydın şəkildə üzə çıxarmışdır. Beləliklə, əvvəllər müşahidə edilmiş fasad və qüllə meyllərinin, eləcə də digər struktur dəyişikliklərinin real mövcudluğu müasir üçölçülü texnologiyalar vasitəsilə təsdiqlənmişdir. Mənbə: Endryu Tallon, "Notr-Damın xidmətində 3D texnologiyası" (La technologie 3D au service de Notre-Dame), kardinal André Vingt-Trois və başqalarının redaktəsi ilə nəşr olunmuş Notre-Dame de Paris kitabında, Strasburq/Paris, La Nuée Bleue / Place des Victoires, "Bir kafedralın lütfü" (La grâce d'une cathédrale) seriyası, 2012, s. 158–160. :{{Note|8}} Bu tamamlanmamışlıq qüllələrin kəsiyində də özünü göstərir: qüllələrin planı aşağı hissədə dördbucaqlı olsa da, onların yuxarı hissəsində, son mərtəbənin zirvəsində künclərə yerləşdirilmiş tromplar vasitəsilə səkkizbucaqlı formaya keçir. Məhz bu keçid qüllələrin üzərində şpil tikilməsinin əvvəlcədən nəzərdə tutulduğunu göstərən memarlıq əlamətlərindən biri hesab olunur. Bax: Dany Sandron, göstərilən əsəri, s. 111 :{{Note|9}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən tanıdığı "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" olsa da, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, Avropada "yəhudi" adı ilə tanınan "finikiyalı-semit ünsür" səbəbindən "xristian" hesab edilə bilməz. Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyasında yəhudi təsirləri həddindən artıq güclü idi. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr 2009, ISBN 978-0226092454. Qeyd: Bu fikir XIX əsrdə yayılmış bəzi irqi və dini nəzəriyyələrin məhsulu idi və müasir tarixşünaslıq tərəfindən elmi əsaslı yanaşma kimi qəbul edilmir. Müasir tədqiqatçılar bu cür mülahizələri həmin dövrün ideoloji və antisemit baxışlarının nümunəsi kimi qiymətləndirirlər. :{{Note|10}} De Gilyermi və Ejen Violle-le-Dyukun "Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris" (1856, s. 33 və sonrakı səhifələr) əsərinə görə, fəzilət və qüsur cütləri aşağıdakı kimidir: Məsihdən onun sağ tərəfinə doğru İman (Foi) — Dinsizlik və ya Bütpərəstlik (Impiété / Idolâtrie); Ümid (Espérance) — Ümidsizlik (Désespoir); Mərhəmət (Charité) — Xəsislik (Avarice); Ədalət (Justice) — Ədalətsizlik (Injustice); Müdriklik və ya Ehtiyatlılıq (Sagesse / Prudence) — Ağılsızlıq (Folie); Təvazökarlıq (Humilité) — Təkəbbür və ya Düşüncəsiz cəsarət (Orgueil / Témérité). Bu son altı kompozisiya XVIII əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Məsihdən onun sol tərəfinə doğru Qüvvət və ya Cəsarət (Force / Courage) — Qorxaqlıq (Lâcheté); Səbir (Patience) — Qəzəb (Colère); Həlimlik (Douceur) — Sərtlik (Dureté); Harmoniya və ya Sülh (Concorde / Paix) — Nifaq (Discorde); İtaət və ya Tabeçilik (Obéissance / Soumission) — Üsyankarlıq ruhu (Esprit de Révolte); Mətanət (Persévérance) — Dəyişkənlik və ya Nizamsızlıq (Inconstance / Indiscipline). Bu qarşılaşdırmalar orta əsr xristian didaktikasının klassik nümunəsidir və insanın mənəvi seçimlərini əyani şəkildə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Fəzilət və qüsurların cüt-cüt təqdim edilməsi möminlərə əxlaqi davranış nümunələrini vizual şəkildə öyrətmək üçün istifadə olunurdu. :{{Note|11}} Bunlar da XIX əsrdə yenidən hazırlanmışdır. Solda, qapı qanadının yaxınlığında yerləşən, [[Bürclərin işarələri|bürcləri]] və ayların işlərini təsvir edən barelyeflər isə XIII əsrin əvvəllərinə aiddir. :{{Note|12}} Solda əlində kasa və hakimiyyət rəmzi olan əsanı tutan Qalib Kilsəni təcəssüm etdirən taclı qadın fiquru, sağda isə başını aşağı əymiş, diademini itirmiş və gözləri "mənəvi korluğunu" simvolizə edən ilan şəklində sarğı ilə örtülmüş, Kilsə tərəfindən taxtdan salınmış Sinaqoq alleqoriyası təsvir edilmişdir. :{{Note|13}} XIX əsr Fransa memarlıq tarixçisi Daniel Rame 1840-cı illərdə yazırdı ki, şəxsən "xeyirxah və mərhəmətli yəhudilər" tanımasına baxmayaraq, 1200-cü illərdə tikilmiş Fransa kafedralları, o cümlədən Paris Notr-Dam kafedralı, "Avropada yəhudi adı ilə tanınan finikiya-semit ünsürünə" görə "xristian deyillər". Viktor Hüqonun dövründə yaşamış bu sənət tarixçisinin fikrincə, Paris Notr-Dam kafedralının ikonoqrafiyası həddindən artıq yəhudi xarakteri daşıyırdı. Bax: Michael Camille, The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity, University of Chicago Press, ilk nəşr, 2009 (ISBN 978-0226092454). :{{Note|14}} "Möcüzələr" möminlərin maarifləndirilməsi və əyləndirilməsi məqsədilə kilsələrin qarşısında səhnələşdirilən dini teatr əsərləri idi. Təxminən 1260-cı ildə Rutebeuf Rüteböf tərəfindən yazılmış "Teofil möcüzəsi" bu janrın ən məşhur əsərlərindən biri hesab olunur. :{{Note|15}} ''"Oğlu tərəfindən taclandırılan Məryəmin hər iki tərəfində diz çökmüş bir kral və bir kraliça təsvir edilmişdir. Pyer de Montröy onları təxminən 1270-ci ildə yonmuşdur. Buna görə də bu kral IX Lüdovik, kraliça isə Provanslı Marqarita, yaxud bəlkə də Kastiliyalı Blanşdır. Tacqoyma səhnəsi isə müxtəlif cür yozula bilərdi. Bu, kraliçaya çevrilmiş Məryəmin taclandırılması idi. Lakin ilahiyyatçıların nəzərində onun tacı simvolik olaraq Kilsəni təcəssüm etdirirdi və bunun vasitəsilə Notr-Dam həm də Məsihin gəlini sayılırdı. Bu səhnə eyni zamanda kralın tacqoyma mərasimini də xatırladırdı. Beləliklə, Kilsə ilə dövlət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Paris Notr-Dam kafedralının kapitulası buna dərindən inanırdı və məhz bu vəhdətin yaranmasının əsas memarlarından biri olmuş, dövlətin Kilsənin qoynunda formalaşmasına töhfə vermişdir."'' — Klod Qovar, göstərilən əsər, s. 79 :{{Note|16}} Bu səhnə, ehtimal ki, Müqəddəs Marsellə bağlı bir möcüzəyə işarə edir. Rəvayətə görə, o, Kanadakı toy möcüzəsini təkrarlayaraq Sena çayından su götürmüş və oğurlanmış komüniya şərabını əvəz etmək üçün onu komüniya şərabına çevirmişdir. :{{Note|17}} Bu möcüzənin xatirəsinə Paris Notr-Dam kafedralının ruhaniləri hər il Roqasiya günlərində ağzına yoldan keçənlərin ianələr (kökələr, meyvələr və s.) atdığı hörmə əjdahanı şəhər boyunca gəzdirirdilər. Orta əsrlərə xas bu folklor ənənəsi 1730-cu ildə sona çatmışdır. Bax: Yves-Marie Bercé, Notre-Dame de Paris, 1163–1963: exposition du 8e centenaire, Presses artistiques, 1963, s. 7 :{{Note|18}} Violle-le-Dyukun fikrincə, çardaqdakı dam karkası konstruktiv xüsusiyyətlərinə görə fasadla eyni dövrə aiddir. Bax: Messieurs Lassus et Viollet-le-Duc, Projet de restauration de Notre-Dame de Paris, Imprimerie Lacombe, Paris, 1843, s. 14 :{{Note|19}} 1849-cu ildə Violle-le-Dyuk və Merimenin bərpa ilə bağlı tövsiyələrinə əsasən; [https://fr.wikisource.org/wiki/Conseils_pour_la_restauration_en_1849_par_Eug%C3%A9ne_Viollet-le-Duc_et_Prosper_M%C3%A9rim%C3%A9e bax]. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} === Əlavə === * ''Notre-Dame de Paris'', Alain Erlande-Brandenburg, Éditions de la Martinière, Paris, 1997 {{ISBN|2-7324-2392-0}} <references group="a"/> {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} {{Fransa kafedralları}} [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi| ]] [[Kateqoriya:Fransada Roma-katolik kafedralları]] [[Kateqoriya:XII əsrə aid kilsələr]] [[Kateqoriya:Müqəddəs Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəmə ithaf edilmiş kafedrallar]] [[Kateqoriya:Fransada qotik memarlıq]] 6yxz6edl3iuzb9ug7jnguwfowypujs2 Sarıtorpaq məhəlləsi (Şamaxı) 0 491307 8981601 8895685 2026-06-28T06:56:46Z ~2026-37268-07 348937 Sarıtorpaq məhəlləsində XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində yaşayıb fəaliyyət göstərmiş Azərbaycanın xeyriyyəçilik tarixində və maariflənməsində əhəmiyyətli rol oynamış Ağabəy Mehdibəyov (1884-1938) doğulmuşdur və o, xüsusilə Şirvan və Bakıda tanınmış ictimai xadim və xeyriyyəçi olmuşdur. Onun fəaliyyəti haqqında əsas məqamlar yerli əhalinin maariflənməsinə, elm və mədəniyyətin inkişafına dəstək olmuşdur. O, Azərbaycanın digər tanınmış mesenatları və ziyalıları ilə sıx əlaqədə olmuş, bölg 8981601 wikitext text/x-wiki {{digər məna|Sarıtorpaq}} {{Görməli yer |adı = Sarıtorpaq məhəlləsi |tip = məhəllə |orijinal adı = |şəkil = Saritorpag mahallah (quarter) of the city of Shamakhi, Azerbaijan, September 2025.jpg |şəklin eni = |şəkilaltı yazı = Azərbaycanın Şamaxı şəhərinin Sarıtorpaq məhəlləsi, 2025-ci ilin sentyabr ayı |ölkə = Azərbaycan |ölkə2 = |şəhər = Şamaxı |yerləşir = |koordinatlar = |arxitektura stili = |layihə müəllifi = |inşaatçı = |heykəltaraş = |memar = |memarlıq quruluşu = |banisi = |ilk dəfə adı çəkilib = |əsası = |tikintinin başlanması = |tikintinin qurtarması = |əsas tarixlər = |mərtəbə = |mərtəbə sahəsi = |ümumi sahəsi = |smetası = |ləğv olunub = |bina = |əlavə tikili = |aidiyyatı = |tanınmış sakinləri = |tanınmış ziyarətçilər2= |əziz xatirələr = |status = |vəziyyəti = |sayt = |qeydlər = |Commons = |Plan = |Planın eni = |İzah = |Yer xəritəsi = |lat_deg = 40 |lat_min = 37 |lat_sec = 53 |lat_dir = N |lon_deg = 48 |lon_min = 38 |lon_sec = 25 |lon_dir = E |Marker = |Markerin ölçüsü = |Xəritənin ölçüsü = |Xəritənin ölçüsü 2 = |Yer xəritəsi 2 = |Yer xəritəsi 3 = |Xəritənin ölçüsü 3 = |System_category = |region = |CoordScale = }} '''Sarıtorpaq məhəlləsi''' — [[Şamaxı]] şəhərinin ən böyük tarixi [[məhəllə]]si. == Ümumi məlumat == [[File:City of Shamakhi (Azerbaijan), view from the Saritorpag mahallah (quarter) of the city, September 2025.jpg|220px|thumb|left|Şamaxı şəhəri (Azərbaycan), Sarıtorpaq məhəlləsindən görünüş, 2025-ci ilin sentyabr ayı]] Sarıtorpaq<ref name=":8">{{Книга|автор=Составитель: Доктор исторических наук, проф. Солмаз РУСТАМОВА-ТОГИДИ|заглавие=ШЕМАХА. Март-Июль 1918 г. Азербайджанские погромы в документах.|язык=ru|место=Баку|издательство=Подготовлено к изданию в Полиграфическо – Издательском Центре Главного Управления Материально – Техническо Обеспечения Министерства Национальной Безопосности Азербайджанской Республики и отпечатано в типографии «Qismet»|год=2013|страницы=Səhifə 882 (страница электронного документа)|isbn=978-9952-8223-0-4|ссылка=|том=I. Город Шемаха|ответственный=Главный консультант: Эльдар Махмудов (Председатель Государственной Комиссии по делам военнопленных, заложников и пропавших без вести граждан Азербайджанской Республики). Графика и дизайн: Мубариз МАМЕДРЗАЕВ|часть=Карта г. Шемахи 1918 г. со специальным содержанием|ссылка часть=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=323555&pno=882}}</ref> [[Şamaxı|Şamaxının]] ən böyük tarixi [[Məhəllə|məhəlləsidir]]. Ümumən, Şamaxı şəhərində ərazi və qədimliyinə görə 26 məhəllə seçilir. Sarıtorpaq məhəlləsinin adı oradakı torpağın qumsal, sarı rəngli olduğu ilə bağlıdır. Hesab olunur ki, bu məhəllədə ziyalılar, ədiblər yaşayıblar.<ref name=":0">{{Cite web |last=İsayeva |first=Günel |date=19-3-2017 |title=Şamaxı məhəllələri |url=http://agsunews.az/index.php?sectionid=news&id=1180 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331170551/http://agsunews.az/index.php?sectionid=news&id=1180 |archive-date=2022-03-31 |access-date=2017-05-17 |website=agsunews.az - Azərbaycanın ilk Regional Portalı |publication-place=Şamaxı}}</ref> == Məhəllənin tarixi == [[File:Карта_города_Шемаха_1918год.jpg|220px|thumb|Şamaxı şəhərinin 1918-ci il üçün xəritəsi<ref name=":8" />]] Hesab olunur ki, [[Orta əsrlər|Orta əsrlərdə]] [[Şamaxı]] şəhərində təqribən 100 məhəllə olubdur<ref name=":0" />. XVII-ci əsrin [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı]] səyyahı<ref>{{Cite news |date=2023-12-05 |title=Опубликован труд Эвлии Челеби «Книга путешествия»: извлечения из сочинения османского путешественника XVII века. Земли исторической России и сопредельные области |language=ru-RU |work=Российский НИИ культурного и природного наследия им. Д. С. Лихачёва |url=https://heritage-institute.ru/?tribe_events=opublikovan-trud-evlii-chelebi-kniga-puteshestviya-izvlecheniya-iz-sochineniya-osmanskogo-puteshestvennika-xvii-veka-zemli-istoricheskoj-rossii-i-sopredelnye-oblasti |access-date=2025-02-06 |archive-date=2025-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250520133152/https://heritage-institute.ru/?tribe_events=opublikovan-trud-evlii-chelebi-kniga-puteshestviya-izvlecheniya-iz-sochineniya-osmanskogo-puteshestvennika-xvii-veka-zemli-istoricheskoj-rossii-i-sopredelnye-oblasti |url-status=live }}</ref> [[Övliya Çələbi|E. Çələbinin]] məlumatına görə, Şamaxı 26 məhəlləyə bölünmüşdü<ref name=":1">{{Cite web |title=Şamaxı şəhərinin tarixi |url=http://shamakhi-encyclopedia.az/samaxi-tarixd%C9%99/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803001301/http://shamakhi-encyclopedia.az/samaxi-tarixd%c9%99/ |archive-date=2016-08-03 |access-date=2017-05-17 |website=[[Şamaxı ensiklopediyası]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=ЭВЛИЯ ЧЕЛЕБИ->КНИГА ПУТЕШЕСТВИЙ->ПУБЛИКАЦИЯ 1983 Г.->ЗЕМЛИ ЗАКАВКАЗЬЯ, МАЛОЙ АЗИИ И ИРАНА->ГЛАВА 7 |url=https://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext7.htm |access-date=2025-02-06 |website=www.vostlit.info |archive-date=2023-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418203500/https://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext7.htm |url-status=live }}</ref>. XVIII-ci əsrin 70-ci illərində Şamaxıda təqribən 1000 evdə 5-6 min insan yaşayıbdır. 1771-ci ildə Şamaxıda olmuş alman alimi [[Samuil Qotlib Qmelin|S.Qmelinin]] məlumatına görə, Sarıtorpaq məhəlləsi ''Köhnə Şamaxı'' şəhərinin 9 məhəllələrindən biri idi.<ref name=":1" /> XIX-cu əsrin axırlarında şəhərin 15 məhəllələrin arasında ''Sarı torpaq'' adı çəkilir<ref name=":1" />. Həmçinin, şəhərdə 35-dən artıq məhəllənin olduğuna dair də məlumat va, onların da arasında Sarıtorpaq məhəlləsinin adı qeyd olunur. Hər məhəllədə ibadət yeri, karvansara, hamam olmuşdu.<ref name=":1" /> == Məhəllənin məşhur sakinləri == Sarıtorpaq məhəlləsinin məşhur sakinlərindən deyərək<ref name=":0" />, [[Azərbaycan şairlərinin siyahısı|Azərbaycan şairi]], pedaqoqu<ref>{{Cite web|url=https://feb-web.ru/feb/kle/Kle-abc/ke6/ke6-7232.htm|title=Сеид Азим Ширвани // Краткая литературная энциклопедия. Т. 6. — 1971 (текст)|website=feb-web.ru|access-date=2025-01-30}}</ref>, [[Maarifçilik|maarifçisi]]<ref>{{Cite web|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/60372|title=Ширвани Сеид Азим|website=Кавказский Узел|access-date=2025-01-30|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505085546/https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/60372|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/100/779.htm|title=Сеид Азим Ширвани|website=www.booksite.ru|access-date=2025-01-30}}</ref> [[Seyid Əzim Şirvani|S.Ə.Şirvanini]]<ref name=":0" />, Azərbaycan şairi<ref>{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/098/653.htm|title=Сабир (азербайдж. поэт)|website=www.booksite.ru|access-date=2025-01-30}}</ref> və [[Satira|satiriki]]<ref>{{Cite web|url=https://azerhistory.com/?p=20121|title=Мирза Алекпер Сабир: беспощадный поэт-сатирик|lang=ru-RU|last=History|date=2019-04-24|access-date=2025-01-30}}</ref> [[Mirzə Ələkbər Sabir|M.Ə.Sabiri]] qeyd etmək olar<ref name=":0" />. Bu məhəllədə həmçinin [[Azərbaycan memarlarının siyahısı|azərbaycanlı memar]], əvvəl Şamaxı şəhərinin Baş memarı, sonradan isə [[Bakı]] şəhərinin Baş memarı olmuş [[Zivər bəy Əhmədbəyov]] da yaşamışdı<ref>{{Cite web|url=https://demokrat.az/az/news/180322/gorkemli-memar-ziver-bey-ehmedbeyov-haqqinda-neleri-bilmirik-fotolar|title=Görkəmli memar Zivər bəy Əhmədbəyov haqqında nələri bilmirik? — FOTOLAR|lang=az|website=Demokrat.Az|date=16 fevral 2024}}</ref>. Sarıtorpaq məhəlləsinində doğulanlarından deyərək<ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://irs-az.com/new/files/2019/257/3052.pdf|автор=Абузар БАГИРОВ|заглавие=ТЯЖЁЛАЯ СУДЬБА РОМАНТИКА|год=2019|язык=ru|издание=İRS НАСЛЕДИЕ HERITAGE. ЛИТЕРАТУРА|тип=журнал|номер=3 (99)|страницы=4}}</ref><ref name=":6">{{Статья|ссылка=https://shamakhi-adpu.az/wp-content/uploads/2024/11/A.S%C9%99hh%C9%99t-150-materiallar.pdf|автор=Sabir Rüstəm oğlu Məmmədov (ADPU Ağcəbədi filialı, p.ü.f.d,dosent), Fazil Tatarxan oğlu Cəfərov (ADPU Ağcəbədi filialı, k.t.ü.f.d,dosent)|заглавие=MƏN VƏTƏNİ CANIM KİMİ SEVİRƏM...|год=2024|ответственный=Elmi redaktor: Dos. Tünzalə Yusifova; Hazırlayanlar: Dos. Sübhan Talıblı, B/m. Şəlalə Seyidova|язык=az|издание=ABBAS SƏHHƏT - 150. “VƏTƏNİ SEVMƏYƏN İNSAN OLMAZ” mövzusunda Respublika elmi konfransının MATERİALLARI|тип=сборник|страницы=30}}</ref>, [[Azərbaycan ədəbiyyatı|Azərbaycan ədəbiyyatında]] [[romantizm]] cərəyanının əsas nümayəndələrindən biri olan<ref>{{Статья|автор=Seyran QAYIBOV|заглавие=MƏHƏMMƏD HADİNİN ŞEİRLƏRİNDƏ CƏHALƏT VƏ SAVADSIZLIĞA QARŞI ÇAĞIRIŞ|ссылка=https://risale.az/uploads/article/az/2020%202/The%20challenge%20against%20ignorance%20and%20illiteracy%20in%20the%20poetry%20of%20Mahammad%20Hadi.pdf|язык=az|издание=RİSALƏ. Elmi araşdırmalar jurnalı.|тип=журнал|год=2020|номер=2(19)|страницы=61|issn=ISSN 2522-4808 (print). ISSN 2522-4808 (Print) 2702-0034 (Online)}}</ref> [[Məhəmməd Hadi|Məhəmməd Hadinin]]<ref name=":5" />, Azərbaycan şairi, [[dramaturq]] və [[tərcüməçi]], Azərbaycan ədəbiyyatında romantizmin nümayəndəsi [[Abbas Səhhət|Abbas Səhhətin]] adlarını çəkmək olar<ref name=":6" />. Həmçinin, Şamaxı şəhərinin Baş planının müəllifi, Bakı şəhərinin mərkəzinin formalaşmasında vacib rol oynamış Azərbaycan memarı<ref>{{Cite news|title=Qasım bəy Hacıbababəyov kimdir?|url=https://redaktor.az/news/culture/250276-qasim-bey-hacibababeyov-kimdir|website=Redaktor.az|access-date=2025-01-30|lang=az|archive-date=2025-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250130130752/https://redaktor.az/news/culture/250276-qasim-bey-hacibababeyov-kimdir|url-status=live}}</ref> [[Qasım bəy Hacıbababəyov]] da bu məhəllədə doğulmuşdu<ref>{{Cite web|url=http://agsunews.az/index.php?lang=az&sectionid=news&id=351|title=Qasım bəy Hacıbababəyov -|lang=az|last=azpress.az|website=http://www.agsunews.az/|access-date=2025-01-30|archive-date=2024-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241114203316/http://agsunews.az/index.php?lang=az&sectionid=news&id=351|url-status=live}}</ref>. Azərbaycan [[Xanəndə|xanəndəsi]] və şairi<ref name=":3">{{Cite web|url=https://az.trend.az/azerbaijan/culture/3078609.html|title=Şirvan muğam məktəbinin görkəmli nümayəndəsi Mirzə Məhəmmədhəsən yad edilib (FOTO)|lang=az|website=Trend.Az|date=2019-06-19|access-date=2025-01-30|archive-date=2019-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620213115/https://az.trend.az/azerbaijan/culture/3078609.html|url-status=live}}</ref> [[Mirzə Məhəmmədhəsən Fələkzadə Şirvani|Mirzə Məhəmmədhəsən Fələkizadə]] də Sarıtorpaq məhəlləsində doğulmuşdu<ref name=":4">{{Книга|ссылка=https://www.anl.az/el/Kitab/2015/qs&vs_mxma.pdf|автор=SEYFƏDDİN QƏNİYEV, SƏADƏT VEYSOVA|заглавие=MƏŞHUR XEYRİYYƏÇİ MAHMUD AĞA VƏ NAMƏLUM MUĞAM UNİVERSİTETİ|ответственный=Elmi redaktor: Qəzənfər Paşayev (filologiya elmləri doktoru, professor); Rəyçilər: Məhərrəm Qasımlı (filologiya elmləri doktoru, professor), Fərahim Sadıqov (pedaqoji elmlər doktoru, professor), Zabit Nəbizadə (Xalq artisti, Milli Konservatoriyanın baş müəllimi)|год=2014|язык=az|место=Bakı|издательство=“Elm və təhsil”|страницы=123|страниц=}}</ref>. Həmçinin, [[Seyid Əzim Şirvani|Seyid Əzim Şirvaninin]] də bu məhəllədə doğulması barədə deyilir<ref name=":7">{{Cite web |title=Хазри и гилавар Захида Сарыторпага |url=https://baku-media.ru/publications/lichnost/khazri-i-gilavar-zakhida-sarytorpaga/ |access-date=2025-02-06 |website=baku-media.ru}}</ref>. Ustad xanəndə – [[Əliyusif Qənizadə Şirvani|Əliyusif Qənizadə Şirvaninin]] (1911, Şamaxı, Sarıtorpaq məhəlləsi – 1971, Kürdəmir) də Şamaxının Sarıtorpaq məhəlləsində doğulmasına dair məlumat var<ref>{{Cite web |title=Ustad xanəndə Əliyusif Qənizadə Şirvani "Seygah" |url=https://www.youtube.com/watch?v=HrhJogNmV1k |website=[[YouTube]]}}</ref>. Sarıtorpaq məhəlləsində XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində yaşayıb fəaliyyət göstərmiş  Azərbaycanın xeyriyyəçilik tarixində və maariflənməsində əhəmiyyətli rol oynamış  Ağabəy Mehdibəyov (1884-1938) doğulmuşdur və o, xüsusilə Şirvan və Bakıda tanınmış ictimai xadim və xeyriyyəçi olmuşdur.  Onun fəaliyyəti haqqında əsas məqamlar yerli əhalinin maariflənməsinə, elm və mədəniyyətin inkişafına dəstək olmuşdur. O, Azərbaycanın digər tanınmış mesenatları və ziyalıları ilə sıx əlaqədə olmuş, bölgədə xeyriyyə təşəbbüslərinin təşkilində yaxından iştirak etmişdir. 1930-cu illərdə repressiyaya məruz qalaraq Sibirə göndərilmişdir. [[Azərbaycan Prezidenti|Azərbaycanın ilk Prezidenti]] [[Ayaz Mütəllibov]]<ref>{{Cite web|url=https://demokrat.az/az/news/6370/biz-hemise-mehriban-xanimi-desteklemeye-haziriq-ayaz-mutellibov-i-vitse-prezidentden-danisdi-video|title="Biz həmişə Mehriban xanımı dəstəkləməyə hazırıq" - Ayaz Mütəllibov I VİTSE-PREZİDENTDƏN DANIŞDI (VİDEO)|lang=az|website=Demokrat.Az|date=13 noyabr 2018|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128141454/https://demokrat.az/az/news/6370/biz-hemise-mehriban-xanimi-desteklemeye-haziriq-ayaz-mutellibov-i-vitse-prezidentden-danisdi-video|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moderator.az/az/ekskluziv/616991/azerbaycanin-1-ci-prezidenti-fexri-xiyabandaki-mezari-basinda-yad-edildi-fotolar/|title=Azərbaycanın 1-ci Prezidenti Fəxri Xiyabandakı məzarı başında yad edildi...-FOTOLAR|lang=en|last=moderator.az|website=moderator.az|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128141457/https://moderator.az/az/ekskluziv/616991/azerbaycanin-1-ci-prezidenti-fexri-xiyabandaki-mezari-basinda-yad-edildi-fotolar/|url-status=}}</ref>; [[Azərbaycan yazıçılarının siyahısı|Azərbaycan]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://et-cetera.ru/creators/rustam-ibragimbekov/|title=Рустам Ибрагимбеков|website=et-cetera.ru|access-date=2025-01-31|archive-date=2025-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115000614/https://et-cetera.ru/creators/rustam-ibragimbekov/|url-status=live}}</ref>, [[Rus ədəbiyyatı|Rusiya]]<ref>{{Cite news|title=Умер Рустам Ибрагимбеков, написавший сценарий культового фильма "Белое солнце пустыни"|url=https://www.bbc.com/russian/news-60711673|website=BBC News Русская служба|access-date=2025-01-31|lang=ru}}</ref> və [[SSRİ|sovet]]<ref name=":2" /> yazıçısı, kinodramaturqu və [[Film rejissoru|kinorejissoru]]<ref name=":2" /> [[Rüstəm İbrahimbəyov]]<ref>{{Cite web|url=https://musavat.com/news/rustem-ibrahimbeyovun-kendinden-reportaj_158065.html|title=Rüstəm İbrahimbəyovun kəndindən reportaj|lang=az|website=Musavat.com|date=21.07.2013}}</ref>; [[Azərbaycan Respublikasının xalq artisti|Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti]]<ref>{{Cite web |date=24 dekabr 2002-ci il |title=Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI |url=https://e-qanun.az/framework/1309 |website=Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi aktların vahid elektron bazası |publication-place=Bakı şəhəri |access-date=2025-02-06 |archive-date=2014-09-12 |archive-url=https://archive.today/20140912130804/https://e-qanun.az/framework/1309 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://oxu.az/ru/obshestvo/narodnyj-artist-azerbajdzhana-ilham-namig-kyamal-otmechaet-den-rozhdeniya|title=Народный артист Азербайджана Ильхам Намиг Кямал отмечает день рождения|lang=ru|website=Oxu.az|access-date=2025-01-31|archive-date=2025-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250111143531/https://oxu.az/ru/obshestvo/narodnyj-artist-azerbajdzhana-ilham-namig-kyamal-otmechaet-den-rozhdeniya|url-status=live}}</ref> [[İlham Namiq Kamal]]<ref>{{Cite web|url=https://modern.az/news/50057/|title=İlham Namiq Kamal, təbriklər!|lang=az-AZ|last=modern.az|website=modern.az|access-date=2025-01-31|archive-date=2024-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240208194730/https://modern.az/news/50057/|url-status=live}}</ref> əslən bu məhəllədəndirlər. Hesab olunur ki, Azərbaycan şairi<ref>{{Cite web |title=НЕСИМИ НАСИМИ • Большая российская энциклопедия - электронная версия |url=https://old.bigenc.ru/literature/text/2262815 |access-date=2025-02-06 |website=old.bigenc.ru |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221174939/https://old.bigenc.ru/literature/text/2262815 |url-status=live }}</ref> və mütəfəkkiri<ref>{{Cite news |date=2020-06-21 |title=Одной из планет присвоено имя Имадеддина Насими |language=ru |work=[[Report İnformasiya Agentliyi]] |url=https://report.az/ru/nauka-i-obrazovanie/odnoy-iz-planet-prisvoeno-imya-imadeddina-nasimi/ |access-date=2025-02-06}}</ref><ref>{{Cite web |title=Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi |url=https://president.az/az/articles/view/30722 |access-date=2025-02-06 |website=[[president.az]] |language=az |archive-date=2024-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113071927/https://president.az/az/articles/view/30722 |url-status=live }}</ref> [[İmadəddin Nəsimi|Seyid İmadəddin Nəsimi]] əslən bu məhəllədən idi<ref name=":7" />. [[Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı|Azərbaycan xalq yazıçısı]] [[Əzizə Cəfərzadə|Əzizə Cəfərzadənin]] əsli də Sarıtorpaq məhəlləsi ilə bağlıdır<ref>{{Cite web|url=https://azertag.az/xeber/xosbext_veten_arzusu_gercheklesen_yazichi-1958508|title=Xoşbəxt Vətən arzusu gerçəkləşən yazıçı|lang=az|website=[[Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi|AZƏRTAC]]|date=22.12.2021}}</ref>. == İncəsənətdə == [[Şikəstə]] növlərindən biri olan<ref name=":14">{{Статья|ссылка=https://www.anl.az/down/meqale/ameanax_axtarishlar/2021/03/778335(meqale).pdf|автор=ZÜLFİYYƏ HÜSEYNOVA|заглавие=ŞİRVAN AŞIQLARININ "ZARINCI ŞİKƏSTƏ" HAVASI|год=2021|язык=az|издание=AXTARIŞLAR. RESEARCHES. ПОИСКИ|страницы=189}}</ref> [[Sarıtorpaq şikəstəsi|Sarıtorpaq şikəstəsini]]<ref>{{Cite web|url=https://7-gun.com/2022/06/26/alim-qasimovun-yaradiciliginda-sikesteler/|title=Alim Qasımovun yaradıcılığında şikəstələr|lang=az|last=7-gun.com|website=7-gun.com|date=2022-06-26|access-date=2025-02-04|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908075609/https://7-gun.com/2022/06/26/alim-qasimovun-yaradiciliginda-sikesteler/|url-status=live}}</ref> [[Şamaxı|Şamaxının]] şəhərinin ''Sarı torpaq'' məhəlləsi ilə əlaqələndirirlər<ref>{{Статья|ссылка=https://www.anl.az/down/meqale/kaspi/2019/avqust/668198.htm|автор=Афет ИСЛАМ|заглавие=Федаин мугама. Слава о невероятном голосе ханенде Мирзы Мухаммеда Гасана жива по сей день|год=2019|язык=ru|издание=Каспiй|месяц=август|число=10|страницы=9}}</ref>. Sarıtorpaq məhəlləsində doğulmuş<ref name=":4" /> Azərbaycan [[Xanəndə|xanəndəsi]] və [[Şair|şairi]]<ref name=":3" /> [[Mirzə Məhəmmədhəsən Fələkzadə Şirvani|Mirzə Məhəmmədhəsən]] Sarıtorpaq şikəstəsinin müəllifi hesab olunur<ref name=":022">{{Cite web|url=http://mugam.musigi-dunya.az/ru/m/mirza_muhamedhasan.html|title=Мирза Мухаммедгасан Исмаил оглы|lang=ru|website=Энциклопедия Мугама|access-date=2025-01-30|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505215009/http://mugam.musigi-dunya.az/ru/m/mirza_muhamedhasan.html|url-status=live}}</ref><ref name=":43">{{Cite web|url=http://mugam.musigi-dunya.az/m/mirze_mehemmedheseni.html|title=Mirzə Məhəmmədhəsən İsmayıl oğlu|lang=az|website=Muğam ensiklopediyası|access-date=2025-02-06}}</ref>. Sabir Nemətzadənin “Sarıtorpaq” romanının<ref>{{Cite web |authors=Rasim NƏBİOĞLU, filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru |date=2021.- 4 may |title=Mənəvi saflıqdan yaranan poeziya |url=http://www.anl.az/down/meqale/respublika/2021/may/743309.htm |access-date=2025-11-12 |website=[[Azərbaycan Milli Kitabxanası|AZƏRBAYCAN MİLLİ KİTABXANASI]] |publisher=Respublika |page=9 |language=az}}</ref><ref name=":9">{{Книга|автор=Sabir Hüseynbala oğlu NEMƏTZADƏ|заглавие=SARITORPAQ|язык=az|ответственный=Redaktor: Nərgiz QULİYEVA (tarix elmləri doktoru, professor). Rəyçi: Məmməd ƏLİYEV (filologiya elmləri doktoru, professor). Mətbəənin direktoru – Fuad HÜSEYNOV. Texniki redaktor – Azər RƏSULOV. Dizayner – Kəmalə FƏRHADOVA, Məhiyəddin SEYİDOV. Kompüter yığımı – Təranə RƏHİMOVA. Cildçi – Gövhər NURULLAYEVA. Çapçı – Oqtay YUSİFOV|место=[[Bakı]]|издательство=Kitab “AFPoliqrAF” mətbəəsində hazır diapozitivlərdən ofset üsulu ilə çap olunmuşdur|год=2020|страницы=Səhifələr: 2, 5, 96, 150|страниц=Səhifələrin sayı: 364|isbn=978-9952-541-04-5|ссылка=https://anl.az/el/kitab2021/09/cd/2020-1415.pdf}}</ref> milli özünəməxsus bir manifest kimi səsələndiyi deyilir<ref>{{Cite web |authors=Elşad Qasımov, "Cabir Novruz” Mədəniyyət Fondu mətbuat xidmətinin rəhbəri, AJB-nin üzvü |date=20 Iyun 2019 |title=Yazıçı-publisist, şair Sabir Nemətzadənin ədəbi yaradıcılığı |url=https://www.adalet.az/az/posts/detail/yazichipublisist-shair-sabir-nemetzadenin-edebi-yaradiciligi-170797 |access-date=2025-11-12 |website=[[Ədalət (qəzet)|Ədalət Qəzetinin Rəsmi internet səhifəsi]] |language=az}}</ref>. Romanda Şamaxıda yerləşən Sarıtorpaq sahəsi barəsində deyilir<ref name=":9" />. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şamaxı məhəllələri]] [[Kateqoriya:Şamaxı mədəniyyəti]] 4g2gvy2krgu7k362aak984aedslaymi Reddit 0 492777 8981407 8610894 2026-06-27T18:21:27Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8981407 wikitext text/x-wiki {{Vikiləşdirmək}}{{Sayt | saytın adı = Reddit | loqotip = Reddit_logo.svg | URL = {{URL|https://www.reddit.com/}} | ekran görüntüsü = | tipi = Xəbər saytı | qeydiyyat = | dilləri = Çoxdilli, Əsasən [[İngilis]] | yerləşməsi = [[San Fransisko]], [[Kaliforniya]], [[ABŞ]] | sahibi = Steve Huffman | müəllifi = Steve Huffman<br>Alexis Ohanian | açılıb = 23 iyun 2005<br> Medford, [[Massaçusets]], [[ABŞ]] | bağlanıb = | hazırki statusu = Fəaliyyətdədir | xalis gəlir = }} '''Reddit''' — sosial xəbər saytı. İstifadəçilər [[URL qısaltma|link]], şəkil, video və [[gif]] bölüşdükləri kimi öz yazdıqları yazıları da sayta yükləyə bilirlər. Paylaşılan məzmunları istifadəçilər "Aşağı" və "Yuxarı" düymələri ilə qiymətləndirirlər. Beləliklə, ən çox "yuxarı" səsi almış məzmunlar saytın əsas səhifə sayılan r/all alt başlığında yer alır. Həmçinin istifadəçilər paylaşılan məzmunlara şərh də bildirə bilərlər. '''Reddit'''ə üzv olan hər kəs özünə aid alt başlıqlar (Subreddit) və qruplar yarada bilər. == Yaranması == Reddit 2005-ci ildə Virciniya Universitetinin tələbələri [[Stiv Huffman]] və [[Alexis Ohanian]] tərəfindən yaradılıb. == Subreddit == Subreddit (rəsmi olaraq icma adlanır) Reddit-də müzakirələrin təşkil olunduğu, istifadəçilər tərəfindən yaradılmış "maraq sahələri"dir. Subreddit adları "r/" ilə başlayır; məsələn, "r/science" elmi nəşrləri müzakirə etməyə, "r/gaming" video oyunlarını müzakirə etməyə, "r/worldnews" isə dünyanın hər yerindən xəbərl'ri dərc etməyə həsr olunmuş icmalardır. == 2019 == 2019-cu ildə çinli [[Tencent]] şirkəti Redditə 150 milyon dollar [[investisiya]] qoyub. [[Çinlilər|Çinli]] şirkətin paylaşımlara [[senzura]] tətbiq edəcəyini narahat olan Reddit istifadəçiləri hadisəni boykot etmək məqsədilə [[Tiananmen meydanı hadisələri (1989)|Tiananmen hadisələri]], [[Naməlum üsyançı]], [[Vinni-Pux]] kimi [[Çin Xalq Respublikası|Çin]]də [[internet]]də [[senzura]] tətbiq edilən mövzuları saytda paylaşmağa başlayıblar. == Korporativ İşlər == Reddit, San Fransiskoda yerləşən özəl şirkətdir.<ref>{{Cite web|title=Reddit moving headquarters to SF’s Mid-Market, joining Uber and Square|url=https://www.sfchronicle.com/business/article/Reddit-leases-office-in-SF-s-Mid-Market-14487015.php|access-date=2024-05-06|website=www.sfchronicle.com|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125192642/https://www.sfchronicle.com/business/article/Reddit-leases-office-in-SF-s-Mid-Market-14487015.php|url-status=live}}</ref> Onun orta təbəqənin yaşadığı ərazidə ofisi var.<ref>{{Cite web|title=How to land a job at Reddit|url=https://www.cnbc.com/2018/01/29/how-to-land-a-job-at-reddit.html|access-date=2024-05-06|website=www.cnbc.com|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023602/https://www.cnbc.com/2018/01/29/how-to-land-a-job-at-reddit.html|url-status=live}}</ref> Reddit-in işçi qüvvəsi 2017-ci ildə iki dəfə artdı;<ref>{{Cite web|title=From Pixar to people: How Katelin Holloway’s career brought her to Reddit|url=https://www.siliconrepublic.com/people/katelin-holloway-reddit-pixar-hr|access-date=2024-05-06|website=www.siliconrepublic.com|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806175509/https://www.siliconrepublic.com/people/katelin-holloway-reddit-pixar-hr|url-status=live}}</ref> 2018-ci ildə təxminən 350 nəfəri işlətdi. 2017-ci ildə şirkət 200 milyon dollarlıq yeni vençur maliyyələşdirməsində 1,8 milyard dollar dəyərində qiymətləndirildi.<ref>{{Cite web|title=Reddit raised $200 million in funding and is now valued at $1.8 billion|url=https://www.vox.com/2017/7/31/16037126/reddit-funding-200-million-valuation-steve-huffman-alexis-ohanian|access-date=2024-05-06|website=www.vox.com|archive-date=2020-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035457/https://www.vox.com/2017/7/31/16037126/reddit-funding-200-million-valuation-steve-huffman-alexis-ohanian|url-status=live}}</ref> Şirkət əvvəllər Condé Nast-a məxsus idi, lakin müstəqil şirkət kimi ayrıldı. 2018-ci ilin aprel ayına olan məlumata görə, Condé Nast-ın ana şirkəti olan Advance Publications Reddit-in əksər hissəsini özündə saxladı. 2022-ci ildə Reddit 158,6 milyon dollar xalis zərər və 108,4 milyon dollar mənfi Düzəliş edilmiş EBITDA yaradıb.<ref>{{Cite web|title=Reddit files to go public at last|url=https://techcrunch.com/2024/02/22/reddit-files-to-go-public-at-last/|access-date=2024-05-06|website=techcrunch.com|archive-date=2024-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240506040815/https://techcrunch.com/2024/02/22/reddit-files-to-go-public-at-last/|url-status=live}}</ref> 2023-cü ildə bu rəqəmlər 90,8 milyon dollar xalis zərərə və mənfi 69,3 milyon dollar düzəliş edilmiş EBITDA-ya yüksəldi. Şirkətin sərbəst pul axını eyni dövrdə −100,3 milyon dollardan −84,8 milyon dollara yüksəlib. == Mübahisələr == Ümumiyyətlə, veb-sayt subreddit moderatorlarına saytın bütün sistem qaydaları pozulmadığı müddətcə onların subredditlərində hansı məzmunun olduğuna və icazə verilməməsinə qərar vermək üçün sərbəstlik verir. Bu nisbi azadlıq müxtəlif subredditlərin mövcud olmasına imkan verdi, bəziləri mübahisələrə səbəb oldu.<ref>{{Cite web|title=Reddit Content Policy|url=https://www.redditinc.com/policies/content-policy|access-date=2024-05-06|website=www.redditinc.com|archive-date=2023-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004142220/https://www.redditinc.com/policies/content-policy|url-status=live}}</ref> Bir çox subredditlər standart olaraq ciddi şəkildə idarə olunur, "elm" alt redditi iqlim dəyişikliyini inkar etməyi qadağan edir, və "xəbərlər" alt redditi məqalələri və rəy sütunlarını qadağan edir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Veb-saytlar]] [[Kateqoriya:Veb 2.0]] [[Kateqoriya:Mənbə kodu]] [[Kateqoriya:Nyu-York Fond Birjasında siyahıya alınmış şirkətlər]] [[Kateqoriya:Android proqramları]] [[Kateqoriya:Mobil tətbiqlər]] [[Kateqoriya:Vikilər]] [[Kateqoriya:İnternet forumları]] b6v7jrpvec3ept506z4ugy33vhv728f Bəhruz Quliyev (jurnalist) 0 504714 8981689 8417731 2026-06-28T08:54:01Z Acategory II 348505 8981689 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti|2020}}<br>{{"Tərəqqi" medalı|2010}} {{"Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)" yubiley medalı}} {{"Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyi (1919-2019)" yubiley medalı}} {{"Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı}} }} '''Bəhruz Quliyev''' (''Bəhruz Vaqif oğlu Quliyev''; {{DVTY}}) — [[Azərbaycanlı]] [[jurnalist]], alim, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, siyasi ekspert<ref>{{cite news |title=Siyasi ekspert: Növbəti erməni təxribatı humanizm dəyərlərinə qarşı atılan aşkar həyasızlıq aksiyasıdır |author= |url=https://az.trend.az/other/commentary/2774342.html |publisher=[[trend.az]] |date=2017-07-06 |accessdate=2017-07-12 |language={{ref-az}} |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712123351/https://az.trend.az/other/commentary/2774342.html |archivedate=2017-07-12 }}</ref>, [[Səs qəzeti|"Səs" qəzetinin]] baş redaktoru (2005—h.h.)<ref>{{cite web |url=http://sesqazeti.az/about.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712121422/http://sesqazeti.az/about.php |archivedate=2017-07-12 |title="Səs" qəzetinin yaranma tarixi haqda ümumi məlumat |author= |date= |publisher=[[Səs qəzeti|sesqazeti.az]] |accessdate=2017-07-07 |language={{ref-az}} }}</ref>; [[Səs Media Qrupu]]nun təsiscisi və rəhbəri (2008—h.h.); == Həyatı == Bəhruz Vaqif oğlu Quliyev 20 yanvar 1973-cü ildə Azərbaycan SSR Naxçıvan MSSR, Şahbuz rayonunun Qarababa kəndində anadan olub. 1980–87-ci illərdə kənd orta məktəbində, 1987–88-ci illərdə [[Ordubad rayonu|Ordubad rayon]] internat məktəbində, 1988–90-cı illərdə [[Bakı]]da 1№li fizika-riyaziyyat təmayüllü internat məktəbinində oxuyub. 1990-cı ildə İnşaat-Mühəndisləri İnstitutunun qiyabi şöbəsinə daxil olub. 1992–96-cı illərdə hərbi xidmətdə olub. 2002-ci ildə [[Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti|Memarlıq və İnşaat Universitetini]] bitirib. 2005–2008-ci illərdə [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası]]nda təhsil alıb, 2014-cü ildən fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktorudur. 1997-ci ildən [[Səs qəzeti|"Səs" qəzetində]] jurnalist kimi fəaliyyətə başlayıb, 1998-ci ildən müxbir, 2000-ci ildə məsul katib, 2001-ci ildə baş redaktor müavini kimi çalışıb. Hal-hazırda 2005-ci ildən etibarən "Səs" qəzetinin baş redaktorudur.<ref>{{cite web |url=http://news.lent.az/news/52634 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712122207/http://news.lent.az/news/52634 |archivedate=2017-07-12 |title=Bəhruz Quliyev: ""Səs" qəzeti tarixə öz adını həkk edib" - MÜSAHİBƏ |author=[[Ramiz Mikayıloğlu]] |date=2011-01-14 |publisher=[[lent.az]] |accessdate=2017-07-12 |language={{ref-az}} }}</ref> Eyni zamanda, 2008-ci ildən [[Səs Media Qrupu|"Səs" Media Qrupunu]] yaradıb.<ref>{{cite web |url=http://apa.az/xeber-az/media-xeber/behruz-quliyev-muxalif-metbuat-enenesini-ses-qezeti-yaradib-musahibe.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712122616/http://apa.az/xeber-az/media-xeber/behruz-quliyev-muxalif-metbuat-enenesini-ses-qezeti-yaradib-musahibe.html |archivedate=2017-07-12 |title=Bəhruz Quliyev: "Müxalif mətbuat ənənəsini "Səs" qəzeti yaradıb" - MÜSAHİBƏ |author=[[Nurşən Quliyev]] |date=2016-01-11 |publisher=[[apa.az]] |accessdate=2017-07-12 |language={{ref-az}} }}</ref> Qrupun tərkibində [[Səs İnformasiya Agentliyi|"Səs" İnformasiya Agentliyi]] (sia.az), 2011-ci ildə isə "[[Səs TV|SəsTv" İnternet Televiziyası]] (sestv.az) və bir neçə internet portalı fəaliyyət göstərir.<ref>{{cite web |url=http://sia.az/about.php# |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712122800/http://sia.az/about.php |archivedate=2017-07-12 |title=HAQQIMIZDA |author= |date= |publisher=[[SİA|sia.az]] |accessdate=2017-07-12 |language={{ref-az}} }}</ref> Onlarla elmi məqalələrin müəllifi, müxtəlif beynəlxalq konfransların və seminarların iştirakçısıdır. Siyasi nəzəriyyə ixtisası (5908.01) üzrə doktorantdır. 2010-cu ildə [[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]] [[İlham Əliyev]] tərəfindən "Tərəqqi" medalına, 2018-ci ildə "Azərbaycan Xalq Cümhuryyətinin 100 illik" medalına, 2019-cu ildə "Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyi (1919–2019)" yubiley medalına, 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar jurnalisti" fəxri adına, 2024-cü ildə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalına,<ref>{{cite web |url=http://az.president.az/articles/497 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712123649/http://az.president.az/articles/497 |archivedate=2017-07-07 |title=Azərbaycan Respublikasının mətbuat işçilərinin "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=[[İlham Əliyev]] |date=2010-07-21 |publisher=[[president.az]] |accessdate=2017-07-12 |language={{ref-az}} }}</ref> 20 fevral 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Fərmanı ilə təsis edilmiş "Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi (1875–2025)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalına layiq görülmüşdür. 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti fəxri adına layiq görülüb.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının kütləvi informasiya vasitələrinin əməkdaşlarına fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/39961 |access-date=2020-08-29 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226011346/https://president.az/articles/39961 |url-status=live }}</ref> 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı ilə [[KİVDF|Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu]]nun Müşahidə Şurasının üzvü təyin edilib.<ref>{{cite web |url=http://az.president.az/articles/24133 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712124612/http://az.president.az/articles/24133 |archivedate=2017-07-12 |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun Müşahidə Şurası üzvlərinin təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |author=İlham Əliyev |date=2017-06-05 |publisher=president.az |accessdate=2017-07-12 |language={{ref-az}} }}</ref> 2017-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin ölkədə mövcud dini konfessiyaların dəstəklənməsini, mənəvi dəyərlərin qorunmasını və inkişafını, habelə bu sahəyə dövlət dəstəyinin gücləndirilməsini təmin etmək məqsədilə imzaladığı Fərmana əsasən [[Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi (Azərbaycan)|Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin]] tabeliyində yaradılmış [[Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondu]]nun Himayəçilər Şurasının üzvüdür. 2005-ci ildən etibarən bütün parlament, Prezident və bələdiyyə seçkilərində [[Yeni Azərbaycan Partiyası]]nın Təşviqat Qrupunun üzvü kimi namizədlərinin təbliğatı məqsədilə çoxsaylı görüşlər keçirib. 2024-cü il prezident seçkilərində prezidentliyə namizəd [[İlham Əliyev]]in 21 nəfərdən ibarət Mərkəzi Seçki Qərargahının üzvü olub. Eyni zamanda, 2005, 2008, 2009, 2010, 2013, 2015, 2016, 2018, 2020, 2024-cü illərdə YAP-ın Respublika üzrə müşahidəçisi, 2010–2015-ci illərdə YAP-ın MSK-da məşvərətçi səs hüquqlu üzvü, 2015–2020-ci illərdə YAP-ın MSK-da əvəzedici tərkibdə üzvü olub. Azərbaycanlı [[jurnalist]] və ictimai-siyasi xadim [[Rasim Quliyev (jurnalist)|Rasim Quliyevin]] kiçik qardaşıdır. Ailəlidir. == Elmi əsərləri == * Modernləşmə siyasətində kütləvi informasiya vasitələrinin rolu: sosial-fəlsəfi aspekt. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti. Mədəniyyət dünyası. 2012, XXIV, s. 70–73 * Qərb kütləvi informasiya vasitələri, İKT və modernləşmə. YUNESKO-nun təsis etdiyi "Ümumdünya fəlsəfə günü"nə həsr olunmuş "Qərb fəlsəfəsini necə dərk edirik?" mövzusunda beynəlxalq elmi-nəzəri konfransın materialları. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutu. Bakı: 28 noyabr 2012, s. 232–241 * Kütləvi informasiya vasitələri modellərinin bazar iqtisadiyyatına transformasiyasıprosesində sosial məsuliyyət konsepsiyasının fəlsəfi təhlili. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti. Mədəniyyət dünyası. 2013, XXV, s. 136–140 * Sosial fəlsəfədə və sosial münasibətlər sistemində kütləvi informasiya və vasitələrinin tipologiyası: fəlsəfi aspekt. Naxçıvan Dövlət Universiteti. Elmi əsərlər. 2013, № 2, (53), s.111–115 * Mürəkkəb sosial funksiyalar sistemində yeniləşən və modernləşən kütləvi informasiya vasitələrinin müqayisəli təhlili. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutu. Elmi əsərlər. 2013, № 2 (21), s. 47–51 * Qloballaşma, KİV və tolerantlıq: sosial-fəlsəfi aspekt. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti. Multikulturalizm prosesləri qloballaşma şəraitində. Beynəlxalq elmi-nəzəri konfransın materialları. ADMİU-nun 90 illiyinə həsr olunur. S. 256–259 * Роль СМИ в формировании государственного сознания и традиций государственности в независимом Азербайджане. Гилея. Выпуск 80 (№ 1). С. 188–191 * Modernləşmə prosesində və milli-mənəvi dəyərlərin təbliğində kütləvi informasiya vasitələrinin rolu: sosial-fəlsəfi təhlil. Bakı Avrasiya Universiteti. Sivilizasiya. 2013/4. s. 12–17 == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == * [[Trend.az]]-da [https://az.trend.az/tags/4320/ Bəhruz Quliyev] 490ihldlmm5jv6zr16focxeyhpkk2ik Malik Mahmudov 0 504946 8981127 7782107 2026-06-27T13:08:42Z Medineli92 148338 /* Əsərləri */ 8981127 wikitext text/x-wiki {{mənbə azlığı}} {{vikiləşdirmək}} {{Alim |adı = Malik Mahmudov |orijinal adı = Malik Rüstəm oğlu Mahmudov |digər adları = |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |elmi dərəcəsi = professor |elmi adı = filologiya elmlər doktoru |iş yeri = |təhsili = |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Malik Mahmudov''' (''Malik Rüstəm oğlu Mahmudov''; {{DVTY}}) — görkəmli Azərbaycan ərəbşünası, şərqşünas-alim, professor.<ref>{{Cite web |date=2009 |title=Mahmudov Malik Rüstəm oğlu (1938–1991) |url=http://orient.bsu.edu.az/az/content/mahmudov__malik_rstm_olu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709153905/http://orient.bsu.edu.az/az/content/mahmudov__malik_rstm_olu |archive-date=2022-07-09 |access-date=2022-07-09 |website=orient.bsu.edu.az |publisher=[[Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsi]] }}</ref> == Həyatı == Malik Rüstəm oğlu Mahmudov 1938-ci ildə noyabr ayinin 4-də Ordubad şəhərində fəhlə ailəsində anadan olmuş, erkən yaşlarında atasını itirmişdir. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsində yeni açılmış ərəb şöbəsinə daxil olmuşdur. 1961–1962-ci illərdə [[Bağdad]] Universitetində təcrübə keçmiş 1962-ci ildə Malik Mahmudov ölkəmizdə ərəb ədəbiyyatı üzrə ilk qadın elmlər doktoru professor [[Aida İmanquliyeva]], AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru [[Zakir Məmmədov (filosof)|Zakir Məmmədov]], dosent Malik Qarayev kimi tanınmış şərqşünaslarla birlikdə ərəb şöbəsinin ilk məzunlarından olmuşdur. 1991-ci ildə Malik Mahmudov vəfat etmişdir. == Elmi fəaliyyəti == İraqdan qayıtdıqdan sonra Malik müəllim [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın [[AMEA Şərqşünaslıq İnstitutu|Şərqşünaslıq İnstitutuna]] kiçik elmi işçi kimi qəbul olunmuşdur. O, ərəb ədəbiyyatında şərh janrının banilərindən sayılan, Bağdaddakı məşhur "Nizamiyyə" Universitetinin aparıcı müəllimlərindən dahi Azərbaycan alimi Xətib Təbrizinin (1030–1109) həyat və yaradıcılığını dərindən araşdırmışdır. 1967-ci ildə bu mövzuda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1967-ci ildən 1972-ci ilədək Şərqşünaslıq institutunda ərəb ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri işləmişdir. 1972-ci ildə [[Bakı Dövlət Universiteti]] şərqşünaslıq fakültəsinin yaxın şərq xalqları ədəbiyyatı kafedrasına baş müəllim kimi dəvət olunmuşdur. 1975-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək, professor, kafedra müdiri vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir. 1978-ci ildə Malik Mahmudov professor elmi adı almışdır Professor M. Mahmudovun Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına göstərdiyi xidmətlər əvəzsizdir. O, dünya şərqşünaslığında ilk dəfə olaraq, VII–XII əsrlərdə yaşamış ərəbdilli azərbaycanlı ədib və şairlərin həyat və yaradıcılığını hərtərəfli tədqiq etmiş, bununla da mədəniyyət tariximizdə az öyrənilmiş bir sahəni öz dəyərli əsərləri ilə zənginləşdirmişdir. == Əsərləri == 3 monoqrafiya, 1 dərslik və 40-dan çox elmi məqalənin müəllifidir. Professor M. Mahmudovun orta əsrlərin görkəmli filoloqu haqqında tədqiqatları "''Xətib Təbrizinin həyat və yaradıcılığı''" (1972) və "''Piyada…Təbrizdən Şama qədər''" (1982) kitablarında öz əksini tapmışdır. O, [[Xətib Təbrizi]]nin dövrümüzədək gəlib çatmış əsərlərini dəqiqliyi ilə təhlil edərək, onu IX–X əsrlərdə meydana gəlmiş şərh janrının böyük nümayəndələri Əbu Bəkr əs-Suli (öl.946), [[İbn Cinni]] (932–1002), Əbu Hilal əl-Əsgəri (öl.1005), Əbülhəsən ibn İsmayıl (öl.1066), Abdullah ibn Əhməd Səmani (öl.1082), əl-Mərzuqi (öl.1030) və başqaları ilə müqayisə nəticəsində belə bir düzgün qənaətə gəlmişdir ki, Xətib Təbrizi özündən əvvəlki alimlərdən fərqli olaraq, "''əsərləri həm dilçilik, həm də ədəbiyyatşünaslıq, həm tarixi, — ictimai mühitlə, həm fəlsəfə, həm etnoqrafiya, həm də folklorla bağlı şəkildə tədqiq edən ilk şərhçi idi''". Müəllif bu iki kitabında alimin ədəbi-tənqidi görüşlərini və yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərini təfsilatı ilə vermişdir. Professor M. Mahmudov "''Ərəbcə yazmış azərbaycanlı şair və ədiblər (VII–XII əsrlər)''" adlı kitabında məvali-şairləri(yəni islamı qəbul etmiş qeyri-ərəblərdən) dəqiqliklə izləmiş, çox-saylı təzkirələri ələk-vələk edərək, adda-budda qeydləri ustalıqla sistemləşdirmiş, ədəbiyyat tariximizin qaranlıq qalmış guşəsi barədə sanballı bir tədqiqat işi yaratmışdır. O, Azərbaycanın [[Ərdəbil]], Marağa, [[Təbriz]], Səlmas, Urmiyə, Miyanəc, [[Bərdə]], Dərbənd, Beyləqan, Şamaxı, Bərdic, Xoy, Bakı, Gəncə və s. kimi şəhərlərindən çıxmış Harun ibn Ruh Bərdici (öl.914), Əbu Bəkr Məhəmməd Urməvi Azərbaycani (öl.1142), Osman Musəddəd Dərbəndi (öl. XI əsrin əvvəlləri), Əbu Nəcib Urməvi (öl.1042), Məhəmməd ibn Əbdüləziz Bərdəi (969–1032), Əbu Əli Bərdəi (öl.951), Yaqub ibn Musa Ərdəbili (öl.991), Hüseyn ibn Abdullah Urməvi (öl.1011), Məhəmməd ibn Bakuveyh Bakuvi (öl.1029), Musa ibn İmran Səlmasi (öl.990), Məhəmməd ibn Abdullah Maraği (öl.1194), İsmayıl ibn Əli Gəncəvi (öl.1191) və onlarla digər ilahiyyat alimləri, tanınmış şəxsləri haqqında mümkün olan bütün məlumatları toplamışdır. M. Mahmudov ərəb ədəbiyyatının klassikləri haqqında da bir sıra məqalələr dərc etdirmişdir. Onlardan ənənəyə qayıdış cərəyanının baniləri Əbu Təmmam (804–846), Buhturi (821–897), şair-filosof Əbul-Əla əl-Məərri (973–1057) və başqaları ilə bağlı elmi əsərlərində digər şərqşünasların dediklərini təkrarlamamış, həmişə yeni söz söyləmək bacarığını nümayiş etdirmişdir. Professor M. Mahmudov "''Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı''" toplusunun və "''[[Azərbaycan]] sovet ensiklopediyası''"nın həmmüəlliflərindən biridir. Bir sıra əsərləri [[İran]] və [[Türkiyə]]də nəşr olunmuşdur. Onun yetirdiyi neçə-neçə alimlər bu gün ərəb ədəbiyyatı sahəsində çalışırlar.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://anl.az/down/meqale/respublika/respublika_dekabr2008/64729.htm |access-date=2017-07-13 |archive-date=2019-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913072948/http://anl.az/down/meqale/respublika/respublika_dekabr2008/64729.htm |url-status=live }}</ref> == Həmçinin bax == * [[Bakı Dövlət Universiteti]] * [[Şərqşünaslıq İnstitutu]] * [[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçid == * [http://anl.az/down/meqale/respublika/respublika_dekabr2008/64729.htm Görkəmli Azərbaycan ərəbşünası professor Malik Mahmudov] [[Kateqoriya:Azərbaycan alimləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı alimlər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan şərqşünasları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şərqşünaslar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan ərəbşünasları]] 3u14nufnh7421n74iu9aaak33grrlfc Xəzlik heyvandarlıq 0 505222 8981269 8648321 2026-06-27T17:41:22Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981269 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Rabbit skins.jpg|alt=Dovşan dərisi yükü (1905-ci il)|thumb|Dovşan dərisi yükü (1905-ci il)]] '''Xəzlik heyvandarlıq''' — heyvandarlığın sahəsi. Xəz dəri almaq üçün qiymətli xəzli [[vəhşi heyvanlar]]ın təsərrüfat şəraitində yetişdirilməsi ilə məşğul olur. Əsasən gümüşü qara [[tülkü]], mavi tundr tülküsü, norka, bataqlıq qunduzu, [[ondatra]] və b. heyvanlar yetişdirilir. [[Azərbaycan]]da yalnız bataqlıq qunduzu ([[Ağstafa rayonu]]nun [[Qarayazı]] sahəsində, [[Şəmkir rayonu|Şəmkir]], [[Lənkəran rayonu|Lənkəran]] və [[Şabran rayonu|Şabran]] rayonlarında) yetişdirilir.<ref>Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008. </ref> == Xəzli heyvanlar == [[Fayl:Felis catus (Domestic cat) fur skins.jpg|alt=Pişik dərisi|thumb|Pişik dərisi]] Xəzli heyvanlar dəriləri xəz məlumatı kimi edilən vəhşi və qəfəsdə yetişdirilən [[məməlilər]]. Yer kürəsində geniş yayılmışdır. Xəzli heyvanlara [[samur]], efidra, [[pələng]], [[ayı]], [[vaşaq]], ondatra, [[qunduz]], [[sünbülqıran]], burunduq, [[ağ dovşan]], tolay, deşman, köstəbək, dəniz pişiyi və s. aid edilir. Azərbaycanda [[yırtıcılar]] dəstəsində aid 12 növ (1 növ [[gəmiricilər]]ə və 1 növ [[dovşanlar]]a aiddir). Xəzli heyvan ovlanır. Xəzli heyvanın dərisi xəz sənayesi üçün qiymətli xammaldır. Xəz [[beynəlxalq ticarət]] əşyasıdır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Heyvandarlıq]] [[Kateqoriya:Yüngül sənaye məhsulları]] [[Kateqoriya:Əhliləşdirilmiş heyvanlar]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ah1xddrluxequd0slcqyendugqi8jdw 8981274 8981269 2026-06-27T17:41:42Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981274 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Rabbit skins.jpg|alt=Dovşan dərisi yükü (1905-ci il)|thumb|Dovşan dərisi yükü (1905-ci il)]] '''Xəzlik heyvandarlıq''' — heyvandarlığın sahəsi. Xəz dəri almaq üçün qiymətli xəzli [[vəhşi heyvanlar]]ın təsərrüfat şəraitində yetişdirilməsi ilə məşğul olur. Əsasən gümüşü qara [[tülkü]], mavi tundr tülküsü, norka, bataqlıq qunduzu, [[ondatra]] və b. heyvanlar yetişdirilir. [[Azərbaycan]]da yalnız bataqlıq qunduzu ([[Ağstafa rayonu]]nun [[Qarayazı]] sahəsində, [[Şəmkir rayonu|Şəmkir]], [[Lənkəran rayonu|Lənkəran]] və [[Şabran rayonu|Şabran]] rayonlarında) yetişdirilir.<ref>Qərib Məmmədov, Mahmud Xəlilov. Ensiklopedik ekoloji lüğət. Bakı-Elm-2008. </ref> == Xəzli heyvanlar == [[Fayl:Felis catus (Domestic cat) fur skins.jpg|alt=Pişik dərisi|thumb|Pişik dərisi]] Xəzli heyvanlar dəriləri xəz məlumatı kimi edilən vəhşi və qəfəsdə yetişdirilən [[məməlilər]]. Yer kürəsində geniş yayılmışdır. Xəzli heyvanlara [[samur]], efidra, [[pələng]], [[ayı]], [[vaşaq]], ondatra, [[qunduz]], [[sünbülqıran]], burunduq, [[ağ dovşan]], tolay, deşman, köstəbək, dəniz pişiyi və s. aid edilir. Azərbaycanda [[yırtıcılar]] dəstəsində aid 12 növ (1 növ [[gəmiricilər]]ə və 1 növ [[dovşanlar]]a aiddir). Xəzli heyvan ovlanır. Xəzli heyvanın dərisi xəz sənayesi üçün qiymətli xammaldır. Xəz [[beynəlxalq ticarət]] əşyasıdır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Heyvandarlıq]] [[Kateqoriya:Yüngül sənaye məhsulları]] [[Kateqoriya:Əhliləşdirilmiş heyvanlar]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] 0rg5kf6qfljkyfgmzjsmozcta49grmz Qordon Vir Çayld 0 505876 8981366 8825267 2026-06-27T18:12:31Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 8981366 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |adı = Qordon Vir Çayld |orijinal adı = {{Dil-en|V. Gordon Childe}} |şəkil = Gordon Childe.jpg |şəklin ölçüsü = 200px |şəklin izahı = Qordon Vir Çayld |digər adı = |doğum tarixi = 14.4.1892 |doğum yeri = [[Avstraliya]], [[Sidney]] |vəfat tarixi = 19.10.1957 |vəfat yeri = [[Sidney]] yaxınlığında |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |dini = |ixtisası = |təhsili = [[Sidney Universiteti]] [[Oksford Universiteti]] |fəaliyyəti = [[ingilis]] arxeoloqu |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Qordon Vir Çayld''' (''14.4.1892, [[Avstraliya]], [[Sidney]] – 19.10.1957, [[Sidney]] yaxınlığında'') — [[İngilislər|ingilis]] arxeoloqu.<ref name=":0">'''Çayld'''// Büssel – Çimli-podzol torpaqlar / baş red. [[Mahmud Kərimov|M.K. Kərimov]]. — [[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]. — Bakı: [[Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi|“Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi]], 2014. — 25 cilddə. — V  cild. — Səhifələrin sayı:  592. — Səh.: 469-470. — 25 000 nüsx. — ISBN 978-9952-441-10-9.</ref> == Haqqında == [[Böyük Britaniya|Britaniya]] akademiyasının üzvü ([[1940]]), [[London Universitet Kolleci|London Universiteti]] arxeologiya institutunun direktoru ([[1946]]–[[1956|56]]). [[Şotlandiya]], [[Şimali İrlandiya]] və [[Orkney adaları]]<nowiki/>nda arxeoloji qazıntılar aparmışdır. Əsas əsərləri [[Avropa]] və Şərqin ən qədim tarixinə həsr olunmuşdur. “Miqrasiya nəzəriyyəsi”nə qarşı çıxmışdır. Əkinçiliyin meydana gəlməsi və inkişafını tədqiq etmişdir.<ref name=":0" /> == Həmçinin bax == * [[Con Ambroz Fleminq]] * [[Hans Ayzenk]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.public.asu.edu/~mesmith9/1-CompleteSet/MES-09-Childe-TPR.pdf Əsərləri] [[Kateqoriya:İngilis alimlər]] [[Kateqoriya:Britaniya sosialistləri]] [[Kateqoriya:Atlayaraq intihar edənlər]] [[Kateqoriya:London Universitetinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:Edinburq Universitetinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:Britaniya tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 6jx22yornwzq2vnukjxyh7z045pnvm4 Üsamə bin Laden (fil) 0 507057 8981268 6694617 2026-06-27T17:41:21Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981268 wikitext text/x-wiki {{digər məna|Üsamə bin Laden}} {{Tanınmış heyvan | adı = Üsamə bin Laden | şəkil = | şəkil upright = | izah = | doğum adı = | digər adı = | növü = | cinsi = [[Asiya fili]] | cinsiyyəti = erkək | doğum tarixi = | doğum yeri = | ölüm tarixi = [[18 dekabr]] [[2006]] | ölüm yeri = [[Assam]], [[Hindistan]] | dəfn yeri = | dəfn yeri koordinatları= | ölkə = | peşə = | iş verən = | rolu = | fəaliyyət illəri = 2004-2006 | tanınır = | fəndlər = | mükafatları = | titulu = | titul illəri = | əvvəlki = | sonrakı = | sahibi = | saxlandığı yer = | valideynləri = | balaları = | çəkisi = | boyu = | görünüşü = | şərəfinə adlandırılıb = [[Üsamə bin Laden]] | saytı = }} '''Üsamə bin Laden''' — ümumilikdə 27 nəfəri (digər mənbələrə görə 14 nəfər) öldürərək, hind kəndlərinin sakinlərini qorxuya salan məşhur [[Asiya fili]]. == Həyatı == Fil məşhur terrorçu [[Üsamə bin Laden]]<nowiki/>in şərəfinə adlandırılıb.<ref> [http://www.waff.com/story/5820652/authorities-in-india-hunting-killer-elephant-named-after-osama-bin-laden Authorities in India hunting killer elephant named after Osama bin Laden] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150104161507/http://www.waff.com/story/5820652/authorities-in-india-hunting-killer-elephant-named-after-osama-bin-laden |date=2015-01-04 }}. WAFF.</ref> Erkək cinsindən olan filin boyu üç metr idi. O, iki il Hindistanın [[Assam]] ştatını əhalisini qorxuya saldı. Fil yüzdən çox evi dağıtmışdı, kənd tarlalarını məhv etmişdi və yerli sakinləri öldürmüşdür. Görünür fil ağıllı idi, çünki təqibdən gizlənə bilirdi, qaldığı yeri tez dəyişirdi və və ovçular üçün iz buraxmırdı. Bildirilmişdir ki, fil [[fişəng]] və oddan çəkinmir, və tələ onun üçün qorxulu deyil.<ref>'''↑''' ''Bignell, Paul''. [http://www.independent.co.uk/news/world/asia/osama-the-serial-killer-elephant-is-shot-dead--or-is-he-428923.html 'Osama' the serial killer elephant is shot dead – or is he?] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150102163352/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/osama-the-serial-killer-elephant-is-shot-dead--or-is-he-428923.html |date=2015-01-02 }} (18 dekabr 2006).</ref> Onun vəhşiliyinin miqyası o hüdudlara gəldi ki, yerli sakinlər qəzəblənmiş fili aradan qaldırılması üçün hərbi dəstə və polis bölməsi göndərmək məcburiyyətində qaldılar, bundan əlavə əməliyyata təcrübəli meşə gözətçiləri cəlb olundu. [[18 dekabr]] [[2006]]-cı ildə yaxın məsafədən Üsəma ben Laden təxmin edilən fil güllələndi. Həmin filin məhz o olduğuna və ya səhvən başqasının öldürüldüyünə dair birmənalı məlumat yoxdur. Bununla belə, fillərin yeni qətlləri barədə xəbərlər daha gəlmədi.<ref> [http://www.trud.ru/article/18-12-2006/196832_indijskij_slon-manjak_po_klichke_usama_ben_laden_u.html Индийский слон-маньяк по кличке «Усама бен Ладен» убит] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160806215911/http://www.trud.ru/article/18-12-2006/196832_indijskij_slon-manjak_po_klichke_usama_ben_laden_u.html |date=2016-08-06 }} (''rusca)''</ref> === Səbəblər === Fillərin insanlara hücumu nadir hadisə sayılmır. 2001-ci ildən 2006-cı ilə qədər [[Hindistan]]ın [[Assam]] ştatında fillər 250 nəfərdən çox insanı qətlə yetirmişdilər. Fillər nikah dövründə bəzən musta düşürlər və onların qarşısına çıxan hər şeyi məhv etməyə başlayırlar. Bundan başqa, araşdırmalar göstərib ki, fillər [[pivə]] içməyi sevirlər. Bəzi fillər insanların evlərini dağıdıb, orada ev pivəsinin ehtiyatını tapırlar və onu içib, divanə olurlar.<ref>[http://www.rbc.ru/society/17/12/2006/95589.shtml# В Индии застрелен слон-убийца бен Ладен]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot }} (''rusca'')</ref> == İstinadlar == <references /> == Xarici keçidlər == * [http://www.cracked.com/article_19737_5-terrifying-serial-killers-who-happened-to-be-animals.html 5 Terrifying Serial Killers Who Happened to Be Animals] (March 27, 2012) * [http://content.usatoday.com/_common/_scripts/big_picture.aspx?width=490&height=368&storyURL=/news/offbeat/2006-12-18-killer-elephant_x.htm&imageURL=http://images.usatoday.com/news/_photos/2006/12/18/elephant-large.jpg Photo of elephant Osama Bin Laden (slain)] USA Today [[Kateqoriya:18 dekabrda vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:2008-ci ildə vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:Məşhur fillər]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] qzphs3jeadnqj59iu9lutzd96n2zeoj Barski meşəsi 0 514499 8981222 6630553 2026-06-27T17:31:23Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981222 wikitext text/x-wiki {{Meşə |Adı = Barski meşəsi |Yerli adı = {{dil-ru|Барский лес}} |Şəkil = |Şəklin ölçüsü = |Şəklin izahı = |Ölkə = Rusiya |Region = {{flaqifikasiya|Başqırdıstan}} |Vilayət = |Əyalət = |Rayon = İşimbayski |Yerləşməsi = |Yaxın şəhər = [[Sterlitamak]] və [[İşimbay]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 10 |lon_dir = E |lon_deg = 56 |lon_min = 15 |lon_sec = 41 |CoordScale = |Sahəsi = 1400 |Yaranma tarixi = |İdarəetmə orqanı = |Yer xəritəsi = |Yer xəritəsi 1 = |Yer xəritəsi qeydləri = |Vikianbar = }} '''Barski meşəsi''' ({{Dil-ru|Барский лес}}) – [[Başqırdıstan]]ın ([[Rusiya]]) İşimbayski rayonunun şimal-qərbində yerləşən meşə. Sahəsi 14&nbsp;km<sup>2</sup> təşkil edir.<ref>[http://3planeta.com/googlemaps/google-maps-calculator-ploschadei.html Калькулятор площадей - надстройка на карты Гугл для расчета площадей и расстояний по спутниковой карте] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121014123208/http://3planeta.com/googlemaps/google-maps-calculator-ploschadei.html |date=2012-10-14 }}{{ref-ru}}</ref> [[Sterlitamak]] şəhərindən 20&nbsp;km, [[İşimbay]] şəhərindən 20&nbsp;km uzaqlıqda yerləşir.<ref name=map>[http://bashmap.narod.ru/N40/N-40-089.jpg Лист карты N-40-89] {{Wayback|url=http://bashmap.narod.ru/N40/N-40-089.jpg |date=20180911041436 }}. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1985 г.{{ref-ru}}</ref> Axmerovski meşəsində üstünlük təşkil edən əsas ağac növləri [[palıd]] və [[cökə]]dir.<ref name=map/> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Axmerovski meşəsi]] [[Kateqoriya:Rusiya meşələri]] [[Kateqoriya:Başqırdıstan təbiəti]] 5r7zmo7hezbsjquclw8ekwr541ns1o9 Astagəl lorilərin mühafizəsi 0 514659 8981248 8012152 2026-06-27T17:40:41Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981248 wikitext text/x-wiki [[Şəkil:Nycticebus_bengalensis_001.jpg|alt=Бенгальский лори ухватился за руку в перчатке|thumb|Astagəl lori növlərindən biri — Bengal lorisi (''Nycticebus bengalensis'')]] '''Astagəl lori''' - Nycticebus cinsinin yaşburun primatları — [[2007|2007-ci ildə]] [[Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi]] tərəfindən müdafiəsiz və ya nəsli tükənməkdə olan cins kimi qəbul edilmişdir. Onlar bir çox ölkənin qanunları və beynəlxalq müqavilələrlə qorunur, lakin bu qanunların gerçək icrası hər yerdə təmin edilmir və bu cür növlər tükənmək təhlükəsi altında qalır. Astagəl Lori-[[Cənubi Asiya|Cənub]]<nowiki/>i və [[Cənub-Şərqi Asiya]]nın tropik meşələrində yaşayır. Onların mövcudluğuna dair əsas təhlükələr-meşələrin selektiv kəsilməsinin nəticəsində yaşayış yerlərinin məhv edilməsi və parçalanması, kəndtəsərüfatının qırılıb yandırılması, qida məqsədi ilə qanunsuz ovlanmaları, [[xalq təbabəti]]ndə və rituallarda istifadəsi və qanunsuz satışıdır. Bu primatlara qulluq edilməsinin çətin olmasına, onların dişləməsinin zəhərli, yuxu tsiklinin və yuxusuzluğunun insanla müqayisədə fərqli olmasına baxmayaraq astagəl lorilər [[YouTube]]-da məşhur videoçarxların və Onlardan ekzotik ev heyvanları həvəskarları arasında aparılan sorğuların qəhrəmanı oldular. Bu cinsə artan tələbat onların qanunsuz ovlanmasına, bu sahədə qaçaqmalçılığa və qanunsuz ticarətin genişlənməsinə səbəb olmuşdur: artıq beynəlxalq hava limanlarında yüzlərlə heyvan müsadirə olunub, lakin bu qaçaqmalçılığın yalnız kiçik bir hissəsi ola bilər, çünki asatagəl lorilərin çox da böyük olmayan ölçüsünə görə onları asanlıqla gizlətmək və daşımaq mümkündür. Astagəl lorilərdə qəfəs mühitində çoxalma pis gedir, lakin kiçik lori balasının qəfəslərdə, o cümlədən də San-Dieqo zooparkında doğum halları da məlumdur. Halbuki, zooparkda saxlanılan astagəl lorilərin əksəriyyəti, artıq çoxalmaq üçün çox qocadılar. Qeyri-peşəkarların qəfəsdə saxladığı astagəl lorilər çox vaxt düzgün olmayan qidalanma, qənaətbəxş olmayan qayğı, stress və yoluxucu xəstəliklər nəticəsində tez-tez ölümlə üzləşir. Bir çox hallarda astagəl lorilərlə ticarət edənlər onları az yaşlı uşaqlar üçün təhlükəsiz etməkdən ötrü dişlərini çıxardırlar. Dişlərin çıxarılması bir çox hallarda çoxlu qan itkisinə, infeksiyalara və lorinin ölümünə gətirib çıxarır və sağ qalan dişsiz heyvanlar isə artıq təbiətə qayıda və özlərini qida ilə təmin edə bilmirlər. Yabanı astagəl loriləri qorumaq üçün, tropik meşələrin geniş və bölünməmiş qorunan ərazilərini bağlamaq lazımdır, çünki bu heyvanlar həyatlarının çox hissəsini ağaclarda keçirirlər  və yer üzündə uzun məsafələrə getməyə qadir deyillər. Sağ qalan lorinin əksəriyyəti hazırda bu cür qoruqlarda və digər xüsusi mühafizə olunan ərazilərdə yaşayır. Həm də müsadirə edilmiş lorilərin təbiətə reintroduksiyaya hazırlamaq və ya onlara qeyri-mümkün olan hallarda ömürlük qayğı göstərmək üçün reabilitasiya mərkəzləri də yaradılmışdır. == Astagəl lorilərin biologiya və ekologiyası == Astagəl lorilər Astagəl lorilərin ({{lang-la|Nycticebus}}) nəsli primatlar dəstəsinin yaşburun primatlar yarımdəstəsinin lorikimilər infradəstəsinin lorilər ailəsinə aid edilir. Astagəl lorilərin dairəvi sifəti, belində tünd zolaqları ilə sıx tüklə örtülü baş dərisi və qısa quyruqları olur. Daha yaşlı olanların uzunluğu 18 sm-dən 38 sm-ə qədər çatır.<ref>Ankel, Simons, F. Primate Anatomy. 3rd. Academic Press, 2007, pp. 82-83</ref> Yaxşı inkişaf etmiş ön və arxa pəncələri olur ki, onları sayəsində uzun müddət ağacdan asılı vəziyətdə qala bilirlər {{Sfn|Ankel, Simons|2007|p=80}} Təbiətdə əsasən [[Cənubi Asiya|Cənubi]] və [[Cənub-Şərqi Asiya]]da - istər materikdə, istərsə də adalarında yaşayırlar.{{Sfn|Ankel, Simons|2007|p=80}} Astagəl lorilər adətən tropik musson meşələrinin yuxarı hissələrində yaşayırlar və həyatlarının böyük hissəsini ağaclarda keçirirlər, nadir hallarda yerə düşürlər. Bir ağacdan digərinə sarmaşıqlardan istifadə edərək keçə bilirlər, lakin ağacdan ağaca tullana bilmirlər yaxud da böyük məsafələri yerlə qət edirlər. Astagəl lorilər üçün digər primatlarla müqayisədə nisbətən yüksək orta ömür müddəti və aşağı doğumluluq xarakterikdir. Buna görə də onların populyasiya ilə saylarının bərpası çox yavaş gedir. Molyusklar, xırda onurğalılar və meyvələrlə qidalanırlar, yabanı astagəl lorilərin azsaylı olmasına və gizliliyinə, o cümlədən də bioloji tədqiqat aparmaq üçün mövcud digər çətinliklərə görə qidalanma rasyonları kifayət qədər öyrənilməyib.<ref name=":6">[https://news.mongabay.com/2011/03/cute-umbrella-video-of-slow-loris-threatens-primate/ ‘Cute’ umbrella video of slow loris threatens primate by Jeremy Hance on 13 March 2011] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110317064541/http://news.mongabay.com/2011/0313-hance_umbrella_loris.html |date=17 March 2011 }} (İstifadə edilmə müddəti: 05.02.2018)</ref> Tənha, yaxud cütlük halında yaşayırlar. Gecələr fəal həyat tərzi keçirir, gün boyu isə budaqlardan sallanaraq adətən yatırlar.<ref>Nowak R.M. Walker's Mammals of the World. 6th. Johns Hopkins University Press, 1999, p. 58</ref> Erkəkləri öz ərazilərini idrarları ilə qeyd edirlər. Astagəl lorinin dişləməsi zəhərli ola bilər: Təbii düşmənlərinin hücumları vaxtı müdafiə olunmaq üçün toksindən istifadə edirlər.<ref>''Alterman, L.'' Creatures of the dark: the nocturnal prosimians / L. Alterman, G.A, Doyle. — Plenum Press, 1995, pp. 422-423</ref> Bu dişləmə nadir hallarda ölümcül olur, lakin adətən uzun müddətli ağrılı iltihaba gətirib çıxarır. Bəzi insanlarda anafilaktik şokla nəticələnə bilər.<ref>Nekaris K. A. I., Moore R. S., Rode E., Fry B. G. Mad, bad and dangerous to know: The biochemistry, ecology and evolution of slow loris venom// Journal of Venomous Animals and Toxins including Tropical Diseases. 2013. Vol. 19, no. 1. p. 21.</ref><ref>Wilde H. Anaphylactic shock following bite by a 'slow loris', Nycticebus coucang // The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene. — 1972.  V. 21, publ. 5. p. 592-594</ref> 2013-cü ildən etibarən astagəl lorilərin 8 ayrı bioloji növü müəyyən edilmişdir. Onlardan üçünü adalarda tapmaq olar: * '''[[Yava]] lorisi (''Nycticebus javanicus'')''' — [[Yava|Yava adasının]] aborigeni.<ref>{{Cite web |title=Nycticebus javanicus |url=http://www.iucnredlist.org/details/39761/0 |access-date=2018-02-05 |archive-date=2018-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010174119/http://www.iucnredlist.org/details/39761/0 |url-status=live }}</ref> * '''''Nycticebus borneanus''''' — endemik növ, yalnız [[Kalimantan]] və qonşu adalarda, o cümlədən də Sulu adasında yaşayırlar. 2013-cü ilə qədər [[Kalimantan]] lorilərinin yarımnövü kimi baxılırdı (''N. menagensis''). * '''Ləng lori (''N. coucang'')''' — [[Sumatra|Sumatra adası]], Qərbi [[Malayziya]], [[Sinqapur]] və [[Tailand]]da rast gəlinir. {| class="wikitable" |+ ![[Şəkil:Nycticebus javanicus by OpenCage.jpg|thumb|244x244px| '''''Nycticebus javanicus''''' ]] ![[Şəkil:Nycticebus borneanus (Nycticebus coucang borneanus) - Museo Civico di Storia Naturale Giacomo Doria - Genoa, Italy - DSC02519.JPG|thumb|271x271px|'''''Nycticebus borneanus''''']] ![[Şəkil:Nycticebus coucang 004.jpg|thumb|'''''Nycticebus coucang''''']] |} Astagəl lorilərin digər iki növünə yalnız materikdə rast gəlinir: * '''Benqal lorisi''' (''N. bengalensis'') — [[Banqladeş]], [[Kamboca]], Cənubi [[Çin Xalq Respublikası|Çin]], Şimal-Şərqi [[Hindistan]], [[Laos]], [[Birma]], [[Tailand]] və [[Vyetnam]]da. * '''Kiçik lori''' (''N. pygmaeus'') — [[Kamboca]], [[Laos]], [[Vyetnam]] və Cənubi [[Çin Xalq Respublikası|Çində]]. {| class="wikitable" |+ ![[Şəkil:Captive N. bengalensis from Laos with 6-week baby.JPG|thumb|250x250px| ''Nycticebus bengalensis'' ]] ![[Şəkil:Nycticebus pygmaeus 001.jpg|thumb|Nycticebus pygmaeus|300x300px]] |} Nycticebus kayan və Nycticebus bancanus növlərinə əvvəllər Kalimantan lorilərinin müxtəlif növü kimi baxılırdı, lakin [[2013|2013-cü ildə]] ayrıca növ kimi təsdiq olundular.<ref>{{Cite web |title=Munds, R. A., Nekaris, K. A. I., and Ford, S. M. Taxonomy of the Bornean Slow Loris, With New Species Nycticebus kayan (Primates, Lorisidae) // American Journal of Primatology. 2013. Vol. 75. P. 46-56. |url=http://www.nocturama.org/wp-content/uploads/2012/12/2013MundsetalBorneanLorisTaxonomy.pdf |access-date=2018-02-05 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116031649/http://www.nocturama.org/wp-content/uploads/2012/12/2013MundsetalBorneanLorisTaxonomy.pdf |url-status=live }}</ref> {{Şəkillər albomu | yer = center | istiqamət = üfüqi | başlıq = | başlıq_yer = | başlıq_arxafon = | alt yazı = | alt_yazı_yer = | alt_yazı_arxafon = | miqyas = 300 | arxafon rəng = | şəkil1 = Slow Loris.jpg | miqyas1 = | alt1 = | izah1 = Nycticebus kayan | şəkil2 = Nycticebus bancanus.jpg | miqyas2 = | alt2 = | izah2 = Nycticebus bancanus | şəkil3 = | miqyas3 = | alt3 = | izah3 = }} == Vəhşi təbiətdə Astagəl lorilərin mövcudluğuna təhlükə törədən hallar == [[Şəkil:Thailand.A2001334.0350.500m.jpg|thumb|right|Meşələrin qırılması - astagəl lori qruplarının azalmasının əsas səbəblərindən biridi. 2001-ci ilə qədər Cənub-Şərqi Asiya materikinin meşələrindən çoxu məhv edilmişdir.]] Vəhşi təbiətdə astagəl lorilərin mövcudluğuna təhlükə törədən əsas hallar  — meşələrin qırılması və bu heyvanların qeyri-qanuni ticarətinə imkan yaradan qanunsuz hasilatıdır (brakonyerlik). Canlı lorilərdən ekzotik heyvanları sevənlərin, onların ətindən qurmanların, yəni müxtəlif növ qidaların həvəskarlarının tələblərini ödəmək üçün istifadə edilir. Lorilərin bədənin bütün hissələri xalq təbabətində istifadə edilir.{{sfn|Fitch-Snyder, Livingstone|2008}}{{sfn|McGreal|2007a}} Digər təhlükə törədən hallara onların yaşadıqları ərazilərdə yolların tikintisini və ağacların selektiv şəkildə kəsilməsini, hətta torpaqların yandırılaraq əkin üçün istifadə edilməsini aid etmək olar.<ref name=":3">Management Authority of Cambodia (3–15 June 2007). "Notification to Parties: Consideration of Proposals for Amendment of Appendices I and II": 31, Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES).</ref> Bütün bunlar astagəl lorinin məhv olmasına gətirib çıxarmasa da, onların fraqmentasiyasına, yəni ayrı-ayrı ərazilərə səpələnmiş halda yaşamasına səbəb olur. Arealın fraqmentasiyası bir ağacdan digərinə yerlə gəzərək, yaxud tullanaraq keçə bilməyən, sadəcə sarmaşıqlardan istifadə edərək keçə bilən bu heyvanların sayının bərpasına və geniş ərazidə yayılmalarına əngəl törədir. Bu səbəbdən də astagəl lorilərin yaşadıqları ərazilərdəki avtomobil yollarında, elektrik naqilləri xətlərində məhv olması hallarına az rast gəlinmir.<ref name=":18">Thorn J. S., Nijman V., Smith D., Nekaris K. A. I. Ecological niche modelling as a technique for assessing threats and setting conservation priorities for Asian slow lorises (Primates:Nycticebus) (англ.) // Diversity and Distributions. 2009. Vol. 15, p. 295.</ref> Astagəl lorilərin bütün növləri [[Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi]] tərəfindən müdafiəsiz və ya nəsli tükənməkdə olan növ kimi qəbul edilmişdir.<ref>''Hance, Jeremy'' [http://news.mongabay.com/2011/0313-hance_umbrella_loris.html 'Cute' umbrella video of slow loris threatens primate] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150608021234/http://news.mongabay.com/2011/0313-hance_umbrella_loris.html |date=2015-06-08 }}. mongabay.com (2011).</ref> Bu növlərin populyasiyası kəskin şəkildə azalmaqda, yaşayış arealı məhdudlaşmaqda və dağıdılmaqdadır. Artıq ayrı-ayrı rayonlarda astagəl lorilərə rast gəlinmir.<ref name=":3" /> Astagəl lorilərin yaşadığı bütün ölkələrdə onları müdafiə edən qanunlar mövcuddur,<ref name=":7">{{Cite web |title=Braun, D. Love potions threaten survival of lorises. National Geographic (2010). |url=https://blog.nationalgeographic.org/2010/05/28/love-potions-threaten-survival-of-lorises/ |access-date=2018-02-07 |archive-date=2021-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505115020/https://blog.nationalgeographic.org/2010/05/28/love-potions-threaten-survival-of-lorises/ |url-status=live }}</ref> lakin növlərin qorunub saxlanılmasında qanunların ciddi icrası yönündə çatışmamazlıqlar var və insanların çoxu bu heyvanların müdafiəsiz olması haqqında məlumata sahib deyil. Qadağalara baxmayaraq yerli kənd sakinləri onları ovlamağa, "ekzotika" sevənlər onları almağa davam edir. Bu da onların qanunsuz hasilatı (brakonyerlik) hallarının daha da genişlənməsinə səbəb olur.<ref name=":1">Fitch-Snyder, H.; Livingstone, K. Lorises: The Surprise Primate// ZooNooz. San Diego Zoo, 2008.  P. 10-14.</ref><ref name=":11">Sanchez K. L. Indonesia's Slow Lorises Suffer in Trade// IPPL News. International Primate Protection LeagueStarr et al., 2008. Vol. 35, no. 2, p.10</ref> Yerli sakinlər və hətta milli parkların əksər əməkdaşları astagəl lorilərin növlərini müəyyən edə bilmir.<ref name=":0">Management Authority of Cambodia (3–15 June 2007). "Notification to Parties: Consideration of Proposals for Amendment of Appendices I and II".: 31, Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES).</ref> Belə ki, Vyetnamda gecə primatlarının bir çoxu ilk dəfə aşkar ediləndə kənd sakinlərinin əksəriyyəti lorini şəkillərdə tanıya bilmirdi və yalnız bəzi yaşlı ovçular onları tanıya bilsələr də, dediklərinə görə bu cür heyvanlar artıq 10-15 ildir ki rast gəlmirlər.<ref name=":1" /> Əvvəllər belə hesab edilirdi ki, astagəl lorilərin bir neçə növü var, lakin onlar bütün [[Cənub-Şərqi Asiya]] boyu geniş şəkildə yayılıblar. Bu cür yanlış nəticə çıxarılması bu heyvanların gizli gecə həyat tərzi ilə bağlı olaraq onların populyasiyasının və yaşadıqların arealın öyrənilməsindəki məhdudiyyətlərə görə olmuşdur.<ref name=":2">Nekaris K.A.I., Munds R. Chapter 22: Using facial markings to unmask diversity: the slow lorises (Primates: Lorisidae: Nycticebus spp.) of Indonesia // Indonesian Primates / S. Gursky-Doyen, J. Supriatna. New York: Springer, 2010., p. 383-384</ref> Astagəl lorilərə bütün region boyu mövcud olan bazarlarda rast gəlinməsi də onların çoxsaylı və geniş olması düşüncəsinin formalaşmasına səbəb olmuşdur.<ref name=":4">Starr C., Nekaris K. A. I., Streicher, U., Leung L. Traditional use of slow lorises Nycticebus bengalensis and N. pygmaeus in Cambodia: an impediment to their conservation// Endangered Species Research. — 2010. — Vol. 12, iss. 1, p. 17-18</ref> Bundan başqa, XX əsrdə və daha əvvəlki dövrlərdə aparılan çöl tədqiqatçıları onların bu və ya digər ərazidə olub olmadığını, onların bəlkə də artıq həmin vaxtlarda kritik dərəcədə aşağı olan populyasiyasını qiymətləndirməmişdir.<ref>Nekaris K. A. I., Nijman V. Nijman nycticebus foliaprimatol 2007. CITES Proposal Highlights Rarity of Asian Nocturnal Primates (Lorisidae: Nycticebus)// Folia Primatologica.2007. Vol. 78.</ref> Nəticədə astagəl lorilər kifayət qədər tədqiq olunmamış qalmışdı ki, bu da [[2000|2000-ci ildə]] onların ən az təhlükə altında qalan növlərinin yanlış tanınmasına gətirib çıxarmışdı.<ref name=":2" /> Hətta [[2000|2000-ci illərin]] ortalarında belə astagəl lorilərin populyasiya sayının qiymətləndirilməsi kifayət qədər geniş tədqiqat olunmayan məlumatlara əsaslanmışdır.<ref name=":9">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6731631.stm ''Black, R.''.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101011124230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6731631.stm |date=2010-10-11 }} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6731631.stm Too cute for comfort] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101011124230/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6731631.stm |date=2010-10-11 }} (8 June 2007).</ref> === Yaşayış yerlərinin məhvi və fraqmentasiyası === [[Şəkil:Koh Kong logging.JPG|left|thumb|285x285px| Meşələrin qırılması - Astagəl lorilərin azalmasının əsas səbəblərindən biridir. 2001-ci ilə qədər Cənub-Şərqi Asiya meşələrinin böyük hissəsi məhv edilib. ]] [[2009|2009-cu ildə]] primatoloq Ceyms Torn ([[İngiliscə|ing.]] ''James Thorn''), ekoloji nişlərin riyazi modelləşdirilməsindən ([[İngiliscə|ing.]] ''environmental niche modelling'') istifadə edərək astagəl lorilərin [[Sumatra]], [[Yava]] və kalimantan adalarında növlərinin yayılması ilə bağlı yarımçıq məlumatları tamamlamağa cəhd etmiş və hansı yerlərdə hələ də yaşaya biləcəklərini proqnozlaşdırmışdı.<ref name=":2" /> Bu tədqiqat göstərmişdir ki, yaşayış yerlərini itirdiklərinə görə ən çox təhlükəli vəziyyətdə olan Yava loriləridir. İkinci yerdə isə - [[Sumatra]] adasında yaşayan astagəl lorilərdir. Nycticebus borneanus növü, ərazisi aşağı riskli sahələrdən ibarət olduğu üçün daha az təhlükədədir. Benqal və kiçik lori qruplarına 20-dən çox xüsusi mühafizə olunmuş təbiət qoruqlarında rast gəlmək olar, lakin bu qruplar az və ya kifayət qədər öyrənilmədiyindən, onların saylarını yenidən bərpa edə biləcəklərini söyləmək çətindir.<ref name=":2" /> [[İndoneziya]]da meşələrin qırılması və kənd təsərüfatı torpaqlarının mənimsənilməsi, [[1982]]-[[1983|1983-cü illərdə]] baş verən genişmiqyaslı meşə yanğınlarına səbəb olmuşdur. Həmin vaxt [[Kalimantan]]da təxminən 27 000&nbsp;km<sup>2</sup> meşə sahəsi yanmışdır. Növbəti böyük yanğınlar [[1997]]-[[1998|1998-ci illərdə]] [[Kalimantan]] və [[Sumatra]]da baş verib. Həmin yanğınlar vaxtı da ümumilikdə 23 750&nbsp;km<sup>2</sup> yaşıllıq sahəsi yanaraq məhv olmuşdur. [[Şəkil:Upland rice in Yunnan Province.JPG|thumb|309x309px| Dağın dik yamacında (yolun solunda) - meşədə düyü sahəsi. Arxa planda meşənin məhv edilməyən hissəsi görünür. ]] Bu yanğınlar astagəl lori qrupunun məskunlaşdığı ərazilərə də təsir etmişdir.<ref>''Loucks, Colby'' [http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/borneo_forests/about_borneo_forests/borneo_animals/borneo_mammals/ Borneo lowland rain forests (IM0102)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110605055925/http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/im/im0102_full.html |date=2011-06-05 }}. World Wildlife Fund.</ref><ref>[http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/im/im0102_full.html Borneo mammals] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120516100835/http://www.worldwildlife.org/science/wildfinder/ |date=2012-05-16 }}. World Wildlife Fund.</ref> === Qanunsuz ticarət və brakonyerlik === Yaşayış sahələrinin azaldılması, astagəl lorilərin populyasiyasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir etmişdir. Lakin onlara daha çox zərəri brakonyerlik vurmuşdur. Belə ki, canlı və ölü lorilərə artan tələbat, onların ekzotik heyvanlar kimi və xalq təbabətində istifadə üçün satılması bu prosesi daha da stimullaşdırır. Astagəl lorilərlə qanuni ticarət rejiminin sərtləşdirilməsi, onların "Yox olmaq təhlükəsi qarşısında olan vəhşi fauna və flora növlərinin beynəlxalq ticarəti haqqında konvensiya"nın ([[İngilis dili|ing]]. ''Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora,'' '''CITES''') II Əlavəsindən I Əlavəsinə keçirilməsi də bu heyvanların qeyri-qanuni ticarətinə heç cür təsir göstərə bilməmişdir. Bu da öz növbəsində ayrı-ayrı astagəl lori növlərinin mövcudluğu üçün böyük təhlükə doğurur. [[Şəkil:Animal market - caged Nycticebus 2.jpg|left|thumb| Astagəl loriləri [[Cənub-Şərqi Asiya|Cənub-şərqi Asiya]] bazarlarında ev heyvanları kimi və xalq təbabətində istifadə etmək məqsədi ilə satırlar. ]] Astagəl lorilərin ovlanmasını və onlarla ticarəti qadağan edən beynəlxalq konvensiyanın və milli qanunların icrası kifayət qədər effektiv şəkildə təmin olunmur, çünki bu qaydaların gözlənilməsi üzərində nəzarətə bir çox regionlarda çətinlik yaradılır, qayda pozuntularına görə cəzalar isə çox kiçik olur.<ref name=":1" /><ref name=":19">Nekaris K.A.I., Munds R. Chapter 22: Using facial markings to unmask diversity: the slow lorises (Primates: Lorisidae: Nycticebus spp.) of Indonesia // Indonesian Primates / S. Gursky-Doyen, J. Supriatna. New York: Springer, 2010., p. 392</ref> Nəticədə astagəl lorilərə əvvəlki kimi, daha çox [[Kamboca]] və [[İndoneziya]]da bazarlarda satışda rast gəlinir. Onları satan şəxslər bu işi açıq şəkildə həyata keçirərək saxlanılmaqdan və cəzalanmaqdan qorxmur. Bu vəziyyəti heyvan alıcısı qismində səyahət edən primatoloq Anna Nekaris tədqiq etmişdir. [[Medan]], [[Cakarta]] və [[Surabaya]]dakı satıcılar tanımadıqları insanlarla bu mövzuda çəkinmədən danışır, astagəl loriləri harada və necə əldə etməyin mümkünlüyü, onları tibdə necə istifadə etməyi, satıcıların telefon nömrəsini və lorilərin satış qiymətlərini deyirdilər. Astagəl lorilərin satış məntəqələri gizli olmayıb, şəhərlərdə, ticarət üçün əlçatan yerlərdə yerləşir və gündəlik olaraq işləyirdi. Nekarisin tədqiqatı [[2010|2010-cu ildə]] nəşr edildi.<ref name=":5">''Nekaris K. A. I., Shepherd C. R., Starr C. R., Nijman V.'' Exploring cultural drivers for wildlife trade via an ethnoprimatological approach: a case study of slender and slow lorises (''Loris'' and ''Nycticebus'') in South and Southeast Asia// American Journal of Primatology. 2010. Vol. 72, no. 10, p. 877-886</ref> Qorunan heyvanlarla qanunsuz ticarətin iştirakçıları içərisində hətta hüquq-mühafizə orqanlarının, milli parkların əməkdaşları var idi. Onlar astagəl lorilərlə xalq təbabətindən istifadə məqsədi ilə ticarət edirdilər. Hətta [[Kamboca]] əyalətinin [[Mondolkiri]] əyalətində belə bir fakt məlumdur ki, hüquq-mühafizə orqanlarından olan bir məmurun həyat yoldaşı astagəl lorinin bədəninin ayrı-ayrı hissələrinin qeyr-qanuni satışı ilə məşğul olub. Həmin qadın da öz növbəsində yerli bazarda ən məşhur satıcılardan biri olmuşdur.<ref name=":8">''Nekaris K. A. I., Shepherd C. R., Starr C. R., Nijman V.'' Exploring cultural drivers for wildlife trade via an ethnoprimatological approach: a case study of slender and slow lorises.., p. 882</ref> [[Asiya]]da insanlar ən azından 40 min il ərzində məməliləri ovlayıb<ref name=":4" />, lakin son vaxtlara kimi əldə etdikləri qənimətin həcmi çox da böyük olmamış və ayrı-ayrı növlərin mövcudluğuna və canlıların populyasiyasına təhlükə törətməmişdir.<ref name=":5" /> Genişmiqyaslı ov [[1960|1960-cı illərdən]], yəni astagəl lorilərin satış üçün əldə edilməsi imkanı yaranan vaxtlardan başladı. Onlara tələbat genişlənmiş, bu tələbin ödənilmə imkanları məhdudlaşdıqca da onların qiymətləri həm qanuni, həm də qeyri-qanuni ticarətdə davamlı olaraq artmışdır.<ref name=":4" /> [[1985|1985-ci ildə]] [[Pnompen]] və [[Senmonorom]]<nowiki/>da ([[Kamboca]]da) böyük "quş bazarları" meydana çıxdı, onların ətrafında isə ovçuların, satıcıların və vasitəçilərin böyük şəbəkəsi yarandı.<ref>Starr C., Nekaris K. A. I., Streicher U., Leung L. K. -P. Field surveys of the Vulnerable pygmy slow loris Nycticebus pygmaeus using local knowledge in Mondulkiri Province, Cambodia// Oryx. 2011. Vol. 45, iss. 1. P. 140</ref> Kiçik ölçülü parlaq fanarların meydana çıxması və işıqlandırması astagəl lorilələrin gecələr ovlanmasını kifayət qədər asanlaşdırmışdır: tapetuma (qaranlıqda daha aydın görə bilmək üçün vacib, bir növ bioloji əks etdirmə sistemi) görə onların gözü işığı yaxşı əks etdirir və canlının olduğu yeri müəyyən etməyə imkan verir. Lakin astagəl lorilər üçün ən böyük problem əslində yaxınlaşan insanı, yaxud işıq şüasını görəndə çox vaxt qaranlığa qaçmayıb yerlərində donmalarıdır. Bu üsulla onlar özlərini ölülüyə vurur və üzlərini əlləri ilə örtürlər (buna görə İndoneziyada onları malu-malu adlandırırlar ki, bu söz tərcümədə utancaq deməkdir). Nəticədə bu canlılar nəinki peşəkar ovçu, hətta brakonyerliyə yeni başlayanlar üçün asan qənimət ola bilirlər.<ref name=":2" /><ref name=":8" /> [[1990|1990-cı illərdə]] astagəl lorilərin kommersiya məqsədi ilə ovlanması təhlükəli miqyas aldı. Əgər əvvəlki vaxtlarda yerli kənd sakinləri canlıları özlərinə qida və dərman əldə etmək, nadir hallarda canlıları ritual məqsədlərdə istifadə etmək üçün ovlayırdılarsa, sonradan xüsusilə astagəl lorilərin varlı şəhərlilərə satılması məqsədi ilə ovlanması daha geniş vüsət aldı və ovlanma həddi populyasiyanı qoruyub saxlanmasına təhlükə yaradacaq qədər artdı. Beləliklə də astagəl lorilərin bütün növləri yox olmaq təhlükəsi altına düşdülər.<ref name=":7" /> [[Şəkil:Myanmar Illicit Endangered Wildlife Market 05.jpg|thumb|306x306px| Astagəl lori və digər ekzotik canlıları Birmada bazarda satırlar. ]] Bir çox hallarda astagəl lorilərin və digər canlıların ovlanması onların yerləşdiyi ağacların qırılması ilə bir vaxtda baş verir. Canlıların bu cür ovlanması təcrübəsi artıq uzun əsrlərdir tətbiq olunur, lakin bu prosesin geniş miqyas alması əsasən son vaxtlara aiddir və yağlı palma plantasiyalarının salınması, yaşayış evlərinin tikilməsi ilə bağlıdır. Hətta canlıları meşəqıranlardan alıb daha sonra şəhər bazarlarında satan "peşəkar lori yığıcıları" da meydana çıxıb. [[Kalimantan]] və Açexdə meşə materiallarının ticarəti ilə məşğul olanların tutduqları astagəl loriləri satma hallarına da az təsadüf olunmur. Astagəl lori kəsilən ağacdan qaçmır və onun budaqlarından tutmağa davam edir. Bir çox hallarda yüzlərlə və minlərlə kilometr yolu ağac budağından yapışmış halda qalırlar.<ref>''Nekaris K. A. I., Shepherd C. R., Starr C. R., Nijman V.'' Exploring cultural drivers for wildlife trade via an ethnoprimatological approach: a case study of slender and slow lorises.., p. 883</ref> Astagəl lorilərə vəhşi heyvanların qanunsuz ticarəti üzrə ixtisaslaşmış vasitəçilər və mafioz qruplaşmalar tərəfindən tələbat Qeyri-qanuni ticarətin gəlirliyini artırmışdır. Ovçular tapılan bütün astagəl lorilərin davamlı şəkildə tutulması üçün ağacları silkələməklə, yaxud onların yanına dırmanmaqla təcrübə keçməyə başlayıblar. Mondolkiridə astagəl lori ovçuları çox zaman onları öldürürlər: ağacları silkələyir, yaxud da dirəklərlə yerə salırlar. İndoneziyada canlı lorilərə daha çox dəyər verilir, çünki onların ovlanması üçün ovçular ağaclara dırmanır və onları V şəkilli çubuqlar vasitəsi ilə tuturlar. Canlını hərəkətsiz vəziyyətə gətirmək üçün bu çubuqları boynuna keçirdirlər. Əgər astagəl lorini balası ilə birlikdə tuturlarsa, balasını canlı götürür, anasını isə öldürürlər.<ref name=":6" /> [[1993|1993-cü ildə]] [[Pnompen]] bazarlarında, satışda bambuk çubuqlarına bərkidilmiş 200 ölü lori aşkar edilmişdir. Sadəcə bir mağazada bu canlılara məxsus qutularda 150 cəsəd aşkar edilmişdi. Bu astagəl lorilərin nizamsız kommersiya məqsədli ovunun hansı miqyasa çatdığını göstərdi. Bu hal həmin canlıların yerli populyasiyasının faciəvi şəkildə azalması ilə nəticələnmişdir. Həmin vaxtlarda ölü lori 4,25 dollara idi, lakin [[1997|1997-ci ildən]] [[2007|2007-ci ilə]] qədər qiymətləri iki dəfə bahalaşdı<ref name=":4" /> və daha da artmaqda davam edir. [[2010|2010-cu ildə]] aparılan sorğuya görə, satıcıların 80 %-i bu cür qiymət artımını əldə edilən bu canlıların sayının azalması, onların qeyri-qanuni ovu və satışı ilə məşğul olanlara qarşı tədbirlərin güclənməsi ilə əlaqələndirirdilər.<ref name=":4" /> === Qaçaqmalçılıq === Astagəl lori yalnız yayıldığı bölgənin bazarlarında satılmır; Bu canlılarla internet və zoomaqazinlər vasitəsi ilə beynəlxalq ticarət də mövcuddur.<ref name=":12">''Sakamoto, Masayuki'' [http://www.jwcs.org/english/07.5.26%20Cop14%20Slow%20lorise%20report.pdf Slow lorises fly so fast into Japan] (PDF). Japan Wildlife Conservation Society (2007).</ref> Astagəl lorilərlə bağlı ilk qaçaqmalçılıq hadisəsi Primatların müdafiəsi üzrə Beynəlxalq Liqa tərəfindən (ing. ''International Primate Protection League'') [[1974|1974-cü ilin]] noyabrında sənədləşdirilib. Həmin vaxt [[San-Fransisko]]da [[Kaliforniya]] balıqçılıq və ovçuluq departamentinin əməkdaşları ([[İngilis dili|ing.]] ''California Department of Fish and Game'') [[Tailand]]dan göndərilən malların içərisində üzərində "''spitting cobras" (tüpürən kobra)'' yazısı olan çantada ''15'' astagəl lori aşkar etdilər. Elə həmin çantada ilanlar, tısbağalar və samurlar da aşkar edilmişdi. Bu yük üçün sənədlər natamam və yanlışlıqlarla doldurulmuş, əslində bu canlıları kimin və nə üçün göndərməsi qeyri-müəyyən olaraq qalmışdı.<ref>McGreal, S. Mystery of the Lorises in the Cobra Sack// IPPL News. — International Primate Protection League, 1974. — Vol. 1, no. 4. — P. 1.</ref> [[Şəkil:Slow Loris Female.jpg|left|thumb| Astagəl lorini qaçaqmalçılıq yolu ilə Yaponiya, ABŞ və digər ölkələrə aparırlar. ]] [[1990|1990-cı illərin]] sonunda böyük tələbat və yüksək qiymətlər Yaponiyada astagəl lori qaçaqmalçılarının artımına səbəb oldu. Yapon zoomağaza əməkdaşları təsdiq edirlər ki, onların satdıqları astagəl lori xüsusi şəraitdə yetişdirilir, lakin mağazaların saytlarında onların bu məhsulları [[Çin Xalq Respublikası|Çin]], [[Sumatra]] və [[Yava]]dan əldə etməsi yazılır. Mağazalarda yeni gətirilən astagəl lorilər yaşına və ölçüsünə görə çox fərqlənirlər ki, bu da Vəhşi Təbiətin Müdafiəsi üzrə Yapon Cəmiyyətinin şübhəsinə səbəb olmuşdur. Əslində bu canlılar [[Yaponiya]]ya qeyri-qanuni yolla gətirilmişdi. CITES-in I Əlavəsinin rəsmi qanuni ixracla bağlı müddəasına uyğun olaraq [[1998|1998-ci ildən]] [[2006|2006-cı ilə qədər]] [[Birma]] və [[Malayziya]]dan [[Yaponiya]]ya cəmi 10 astagəl lori gətirilmişdir.<ref name=":10">[https://www.jwcs.org/data/Cop14Slowlorisereport.pdf ''Sakamoto, Masayuki''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210610132648/https://www.jwcs.org/data/Cop14Slowlorisereport.pdf |date=2021-06-10 }} [http://www.jwcs.org/english/07.5.26%20Cop14%20Slow%20lorise%20report.pdf Slow lorises fly so fast into Japan]. Japan Wildlife Conservation Society (2007).</ref> 24 sorğu və tədqiqatın məlumatlarına görə, [[1990|1990-cı ildən]] [[2006|2006-cı ilə qədər]] il ərzində orta hesabla qeyri-rəsmi olaraq Yaponiyaya Kamboca, [[İndoneziya]], [[Vyetnam]] və [[Laos]]dan 228 astagəl lori idxal olunub. Astagəl lorilərlə qanunsuz ticarətin əsas mərkəzi [[Cakarta]], [[Medanos (bərzəx)|Medan]], [[Sinqapur]] və [[Banqkok]] olmuşdur. Astagəl lorinin hər bir növü üzrə canlıların qanunsuz daşınmasının çoxsaylı marşrutları da sənədləşdirilərək [[2007|2007-ci ildə]] SİTES konfransına təqdim edilmişdir.<ref name=":3" /> Anna Nekarisin məlumatlarına görə, [[2010|2010-cu ildə]] astagəl loriləri əsas ixracçıları [[Laos]], [[Kamboca]] və [[Tailand]] olmuşdur; [[Sinqapur]] və [[Malayziya]] da bu işə cəlb olunmuşdu. [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] və [[İndoneziya]]dan astagəl lorilərin qanunsuz ixracı faktı da aşkar edilmişdir, lakin bu ölkələrdə həmin canlıların çoxu daxili bazara daxil olur. Astagəl lorilərin bədəninin parçaları adətən [[Tailand]] və [[Kamboca]]dan, canlı lorilər isə əsasən [[Malayziya]] və [[Sinqapur]]dan ixrac olunmuşdur. Astagəl lorilərin qanunsuz beynəlxalq ticarətində ən iri idxalçıları [[Yaponiya]], ikinci yerdə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], üçüncü yerdə isə [[Avropa İttifaqı]] ölkələri olmuşdur. Qeydə alınan halların yarısından çoxunda (400-dən 238-i) həmin canlılar diri olaraq idxal olunmuşdur. Qeydə alınan 122 halda isə ölü lorinin bədəninin hissələri idxal olunub. Daha 40 halda detallar göstərilməmişdir.<ref name=":5" /> [[Şəkil:Nycticebus tooth removal 01.jpg|thumb|273x273px| Astagəl lori satıcıları onun ön dişlərini çıxardırlar ki, bu da həmin canlının asanlıqla yoluxmasına və ölümünə səbəb olur. ]] Sadəcə [[Yaponiya]]da [[1998|1998-ci ildən]] [[2006|2006-ci ilə qədər]] astagəl lorilərin 39 müsadirəsi faktı qeydə alınmışdır ki, bu vaxt 363 lori canlı olaraq ələ keçirilmişdir. Ən yüksək hədd [[2006|2006-cı ildə]] qeydə alınıb. Belə ki, həmin ildə [[Tailand]], [[İndoneziya]] və [[Sinqapur]] hökumətləri tərəfindən qaçaqmalçıların Yaponiyaya aparmaq istədiyi 358 astagəl lori aşkar edilmişdir. Beynəlxalq Primat Müdafiəsi Liqası ([[İngilis dili|ing.]] ''International Primate Protection League'') [[Tailand]]dan [[Yaponiya]]ya aparılan canlıların bir neçə müsadirəsi faktının detallarını nəşr etmişdir. Dərc edilən materiallar içərisində [[2007|2007-ci ilin]] [[2 may|mayın 2-də]] SİTES-in konfransına bir ay almış Narita hava limanında 40 astagəl lorinin müsadirə edilməsi prosesinin detalları da var idi. Onlardan 12-i ölmüşdü.<ref name=":16">McGreal, S. Slow Lorises Receive International Trade Protections (англ.) // IPPL News. International Primate Protection League, 2007b. — Vol. 34, no. 2. P. 15.</ref> Bu müsadirə hallarında qeydə alınan lori ölümlüyünün kifayət qədər aşağı həddidir: bütövlükdə hər növ lorilər üzrə müsadirə edilən lorilərin 76%-i ölür; çoxu zooparka aparılan yolda, yaxud da daha əvvəl - sanitar normaların gözlənilmədiyi qanunsuz beynəlxalq daşınma vaxtı ölmüş olur. Müxtəlif məlumatlara görə, astagəl lorilərin qaçaqmalçılıq yolu ilə daşınması vaxtı həmin canlıların 30%-dən 90%-ə qədəri ölür, sağ qalanları isə xəstə olur.<ref name=":9" /> Vəhşi Təbiətin Müdafiəsi üzrə Yapon Cəmiyyətinin bəyanatına görə, nəql edilən astagəl lorilərin yüksək ölümlülüyü bu ticarətlə məşğul olanları bazarda tələb olunandan daha çox daşımağa vadar edir.<ref name=":10" /> Qanunsuz ticarətlə məşğul olanlar astagəl lorinin ön dişlərini çıxardırlar ki, bu canlıları "uşaqlar üçün daha əlverişli" etmək məqsədi daşıyır. Bunu dırnaqtutan, və ya kəlbətinlə kobud şəkildə və antisanitar şəraitdə edirlər. Bəzi hallarda bu proses çoxlu qan itkisinə, şoka, yaxud da bu canlının ölümünə səbəb olur. Çox vaxt da infeksion yoluxmaya və 90% ölümə gətirib çıxarır. Dişsiz qalmış canlını artıq təbiətə qaytarmaq olmaz, çünki onlar həmin vəziyyətlə təbii şərtlərdə qidalana bilmir və yalnız xüsusi qulluq vasitəsi ilə yaşaya bilirlər.<ref name=":11" /> Bazarlarda qanunsuz satışdan əldə edilən astagəl lorilərin çox vaxt tükənmiş, əhəmiyyətli dərəcədə çəkisini itirmiş vəziyyətdə olması, bəzi hallarda isə süni boyalı dəriyə malik olması xilasedici-reabilitiasiya mərkəzlərində növlərin müəyyən edilməsində çətinliklər doğurur.<ref name=":20">Navarro-Montes, Angelina; Nekaris, Anna; Parish, Tricia J. Trade in Asian slow lorises (Nycticebus): using education workshops to counter an increase in illegal trade // Living Forests. 2009. No. 15.</ref> Nəticədə qanunsuz bazardan müsadirə edilən astagəl lorilərin yalnız 5%-ni xilas etmək mümkün olur; qalanları da yanlış müalicəyə, yaxud da diş infeksiyasına görə ölür.<ref>McGreal, S. Vet Describes the Plight of Indonesia's Primates (англ.) // IPPL News. International Primate Protection League, 2008. Vol. 35, no. 1. p. 8.</ref> [[Yaponiya]]da astagəl lori qaçaqmalçılarının əksəriyyəti sadəcə pul cəriməsi ilə cəzalandırılıb və yalnız 23%-i (39 nəfərdən 9-u) daha ciddi cəzalar almışdır. "Kiodo Tsutsin" xəbər agentliyinin məlumatlarına istinadən, Vəhşi Təbiətin Müdafiəsi üzrə Yapon Cəmiyyəti belə nəticəyə gəlmişdir ki, yapon gömrük işçilərini daha çox [[Ebola virusu|ebola]] kimi təhlükəli infeksiyaların yayılması narahat edir, nəinki nadir və məhv olan canlı növlərini qoruyub saxlanılması. Bundan savayı astagəl loriləri tez-tez ixracı qadağan olunan canlılarla, misal üçün sürünənlərlə birlikdə daşıyırlar<ref name=":12" /> və heç də hər zaman qaçaqmalçılardan müsadirə edilən hər növün sayı barədə məlumat vermirlər; çünki Yaponiyada astagə lori qaçaqmalçıları barədə rəsmi məlumat "aysberqin görünən tərəfində" ola bilər. Astagəl lorilərin aşkar edilməsini çətinləşdirən daha bir cəhət kiçik ölçülü olanlarının asanlıqla çamodanda gizlədilməsinin mümkünlüyüdür. Onlar qorxudan instinktiv olaraq yuvarlaq forma alır və sakit qalırlar.<ref name=":9" /> == Astagəl lorilərin müdafiəsi tədbirləri == === Qanunlar və beynəlxalq razılaşmalar === Astagəl lorilərin yaşadığı bütün ölkələrdə bu canlıları qoruyan və onların ev heyvanı kimi, eləcə də xalq təbabətində istifadə üçün satışını qadağan edən qanunlar qəbul edilib. Belə ki, [[Kamboca]]da bu canlılar qorunan növlər siyahısına daxil edilib; [[2010|2010-cu ildə]] astagəl lorilərin ölümünə, tutulmasına, zəhərlənməsinə, yaxud da daşınmasına görə 1 aylıq həbs qətimkan tədbiri və 2,4 [[ABŞ dolları]]ndan 250 [[ABŞ dolları]]na<nowiki/>qədər məbləğdə cərimə tədbiri görülür. [[İndoneziya]]da bu canlılarla ticarət [[1973|1973-cü ildə]] Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi tərəfindən 66 saylı dekretin qəbulu ilə qadağan edilib. [[1999|1999-cu ildə]] bu dekretə hökumətin "Vəhşi heyvanların və bitkilərin müdafiəsi haqqında" 7 saylı və "biomüxtəlifliyin qorunu saxlanması" ilə bağlı 5 nömrəli aktı əlavə edilmişdi. Bu qanunların pozulması 5 ilə qədər azadlıqdan məhrum olunma və 100 milyon rupiyə (təxminən 10.000 [[ABŞ dolları]]) qədər pul cəriməsi ilə cəzalandırılmaqla nəticələnə bilə<ref name=":16" /> r. [[1975|1975-ci il]] [[7 yanvar]] tarixində astagəl lorilərin həmin vaxtlarda iki tanınan növü SİTES-in II Əlavəsinə daxil edildi. Astagəl lorilərin daha sonra aşkar edilən digər növləri bura primatların bütün növləri I və II Əlavəyə daxil ediləndə, yəni [[1977|1977-ci il]] [[2 aprel|2 aprel tarixində]] əlavə edildi. II Əlavəyə daxil edilən vəhşi heyvanların ixracı məhdudlaşdırılmalı idi və yalnız xüsusi razılıq əsasında buraxıla bilərdi ki, bu da onların vəhşi təbiətdə olan populyasiyalarının mövcudluğuna hər hansı bir təhlükə doğurmamış olsun.<ref>[http://www.cites.org/eng/app/index.shtml CITES Appendices] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111005154905/http://www.cites.org/eng/app/index.shtml |date=2011-10-05 }}. Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES).</ref> Bu beynəlxalq razılaşmalarla astagəl lorilərin qanuni ticarəti SİTES katibliyinin nəzarəti altına keçirildi. Bu cür ticarətin həcmi qeyri-müəyyən olduğuna görə [[2007|2007-ci ildən]] sonra tamamilə dayandırıldı. Qeyri-qanuni ticarət isə qadağalara və məhdudiyyətlərə baxmayaraq davam edir və növlərin yaşamasına ciddi təhlükə törədir.<ref name=":11" /><ref name=":17">McGreal, S. Loris Confiscations Highlight Need for Protection// IPPL News. International Primate Protection League, 2007a. Vol. 34, no. 1. P. 3.</ref> Kamboca dövləti tərəfindən astagəl lorilərin SİTES-in II Əlavəsindən I Əlavəsinə keçirtmək barədə təklif irəli sürüldü. Bununla bu canlılarla beynəlxalq ticarət üzərində daha sərt məhdudiyyətlər tətbiq etmək olardı.<ref name=":17" /> Qeyd edək ki, I Əlavəyə görə canlılarla ticarətə yalnız qeyri-kommersiya məqsədlər üçün icazə verilirdi. Misal üçün, elmi tədqiqatlarda. Kamboca dövlətinin təklifi astagəl lorilərin hər üç növünə - tanınan və qəbul edilən benqal, astagəl və kiçik lori növünə aid idi. Başlanğıcda bu təklifin SİTES-in növbəti konfransında dəstəklənəcəyi gözlənilmirdi, ona görə ki, qeydiyyata alınmış astagəl lorilərin qanuni beynəlxalq ticarətinin həcmi demək olar ki, qeyri-müəyyən idi və bu rejimin sərtləşdirilməsi bir o qədər zəruri görülmürdü.<ref name=":17" /> [[2007|2007-ci ilin]] aprelində ProFauna İndonesia qeyri-kommersiya məqsədli təbiəti mühafizə qrupu [[Yava|Yava adasının]] Malanq şəhərində astagəl lorilərin müdafiəsi ilə bağlı nümayiş keçirdi. İştirakçılar özlərini körpülərə bağlayaraq üzərində "Astagəl lorilərlə ticarəti dayandırın" ([[İndoneziya dili|indon.]] ''Stop jual kukang)'' və "Astagəl loriləri almayın" ([[İndoneziya dili|indon.]] ''Jangan beli kukang)'' yazılan löhvələr tutmuşdular.<ref name=":16" /> SİTES-in 14-cü konfransı (CITES COP-14) həmin ilin iyununda Haaqada keçirildi. [[8 iyun]]da [[Kamboca]] öz təklifini irəli sürdü.<ref name=":16" /> Bu təklifi dəstəkləmək üçün [[İndoneziya]], daha sonra [[Yaponiya]], [[Hindistan]], [[Laos]], [[Tailand]], [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]], [[Avropa İttifaqı|Aİ]], [[Qətər]], o cümlədən də bir çox qeyri-hökumət təşkilatları çıxış etdilər. Əleyhinə heç kim çıxış etmədi və təklif yekdilliklə qəbul edildi.<ref name=":9" /><ref name=":16" /> === Müdafiəsi və saylarının bərpası tədbirləri === [[Şəkil:Nycticebus pygmaeus 007.jpg|thumb| Bazarlardan müsadirə edilən astagəl lorilərin əksəriyyətini xilas etmək mümkün olmur: onlar infeksion xəstəlikdən, stressdən, və yaxud da daha əvvəl edilən hər hansı bir yanlış davranış nəticəsində ölürlər. ]] Astagə lorilərin bütün növlərin populyasiyasının sayı və sıxlığı yetərli səviyyədə araşdırılmayıb. Bu canlıların və onların yaşayış yerlərinin müdafiəsinin düzgün təşkili üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac duyulur. Lakin artıq aydındır ki, növlərin xilası və astagəl lorilərin sayının bərpası üçün onların yaşayış yerlərinin fraqmentasiyasına mane olmağa gərək duyulur. Çünki bu canlıların normal şəkildə məskunlaşıb yayılması yalnız qapalı tropik meşələrdə mümkündür. Bu canlılar meşəsiz sahələri keçməkdə çətinlik çəkirlər. Uğurlu reintroduksiya üçün daha ideal olardı ki, yaşayış yerləri daha az sıxlıqda astagəl lorilərin populyasiyası üçün bir-biri ilə əlaqə şəkildə təşkil edilsin. Buna görə də [[Kalimantan]], [[Yava]] və [[Sumatra]]da astagəl lorilərin yaşadığı xüsusi mühafizə olunan ərazilərin genişləndirilməsi tələb olunur.<ref name=":18" /> Astagəl lorilərin bütün növlərinin SİTES beynəlxalq konvensiyasının I Əlavəsinə daxil edilməsinə, bu canlıların qorunması üzrə milli və yerli normativ-hüquqi aktların qəbul edilməsinə baxmayaraq onlar təhlükə altında qalmaqdadırlar. Çünki qəbul edilən qanunlar heç də hər zaman və hər yerdə icra olunmur. Astagəl lorilərlə davam edən qanunsuz ticarət populyasiyanın sayının bərpası və mühafizəsi üzrə görülən bütün uğurlu tədbirləri, o cümlədən də Şərqi və Cənub-Şərqi Asiyada bioloji müxtəlifliyin qorunub saxlanılması üzrə Ümumdünya Bankının 310 milyon ABŞ dolları məbləğində vəsait ayırdığı investisiya proqramını təhlükə altında qoyur.<ref>Starr C., Nekaris K. A. I., Streicher, U., Leung L. Traditional use of slow lorises Nycticebus bengalensis and N. pygmaeus in Cambodia: an impediment to their conservation // Endangered Species Research. 2010. Vol. 12, iss. 1. P. 18</ref> Astagəl lorilərin ayrı-ayrı bioloji növlərinin müəyyən edilməsindəki çətinliklər ciddi problem olaraq qalır, çünki müxtəlif dövlətlərin hüquq-mühafizə və digər orqanları əməkdaşlarının əksəriyyəti bu işi görə bilmir, onların təbii yaşayış məskənlərini tanımır, çox vaxt astagəl lorilərin hamısını bir növ kimi qəbul edir və mütəxəssislərlə məsləhətləşmədən tutulan canlıları münasib olmayan yerlərdə təbiətə buraxırlar ki, bu da populyasiyanın bərpasını və qorunub saxlanılmasını çətinləşdirir.<ref name=":19" /> Bu problemin həlli üçün [[2008|2008-ci ildə]] [[Sinqapur]]da hüquq-mühafizə orqanlarının və xilasetmə-reabilitasiya mərkəzlərinin əməkdaşları üçün xüsusi məşğələlər keçirilmişdi. Bu məşğələlərdə onlara astagəl lori növlərini fərqləndirmək öyrədilib, bu canlıların qoruma statusu və bəslənməsi imkanları başa salınıb. Məşğələ başlayana kimi iştirakçıların 87%-i astagəl lorilərin ayrı-ayrı növlərini fərqləndirə bilmirdi, lakin artıq bir gün sora nəticələr əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdı.<ref name=":20" /> Qeyri-qanuni ticarətdən müsadirə edilən astagəl loriləri çox vaxt xilasedici-reabilitasiya mərkəzlərinə, canlılar üçün "Heyvanların Beynəlxalq Xilası" sığınacaqlarına və digər təşkilatlara yönləndirmək mümkün olur. Bu cür yerlərdə ön dişləri çıxardılan və digər ciddi zədələr alan astagəl lorilərin əksəriyyəti ömürlük olaraq qulluqla təmin olunur. Kifayət qədər sağlam olan canlıları isə təbiətə qaytarırlar. Bu təşkilatlar dövlət orqanları ilə əməkdaşlıq edir və qeyri-qanuni yolla aparılan astagəl lorilərin ticarətinə qarşı görülən tədbirlərdə iştirak edirlər. Eyni zamanda əhali arasında maarifləndirici işlər görürlər.<ref name=":11" /> == Astagəl lorilər KİV-də == Astagəl lorinin "sevimliliyi"nə görə hazırlanan "viruslu" videoçarxlar onları [[YouTube|YouTube video paylaşma sistemində]] ən məşhurlardan birinə çevirmişdi. Belə ki, [[2011|2011-ci ilin]] martında kokteyl çətir tutan astagəl lorinin təsviri olan video elə həmin ay 2 milyondan çox baxış toplamışdı. Astagəl lorinin qıdıqlandığı epizod olan daha köhnə videoklipə isə 6 milyon dəfədən çox baxış olmuşdu. Bununla yanaşı tamaşaçıların əksəriyyəti başa düşmürlər ki, bu canlıların sərbəst satışı qanunla qadağandır və videoya çəkilən canlıların itaətkar davranışı əslində stressə qarşı bir növ passiv müdafiə reaksiyasıdır.<ref name=":13">[https://www.independent.co.uk/environment/nature/youtube-sensation-fuelling-trade-in-an-endangered-species-2248930.html ''Sherwin, Adam''.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110323064700/http://www.independent.co.uk/environment/nature/youtube-sensation-fuelling-trade-in-an-endangered-species-2248930.html |date=2011-03-23 }} [https://www.independent.co.uk/environment/nature/youtube-sensation-fuelling-trade-in-an-endangered-species-2248930.html YouTube sensation fuelling trade in an endangered species] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110323064700/http://www.independent.co.uk/environment/nature/youtube-sensation-fuelling-trade-in-an-endangered-species-2248930.html |date=2011-03-23 }}, London: The Independent</ref> Misal üçün, astagəl lorinin başının üzərində çətir tutması Anna Nekarisin sözlərinə görə onun bu çətiri görəndə işıqdan qorunmaq üçün bambuk yarpağını xatırlamasına görə baş verir. Nekaris [[YouTube|YouTube video paylaşma sisteminin]] idarəçilərinə bu videonun silinməsi ilə bağlı sorğu göndərmişdi, lakin [[Böyük Britaniya|Britaniya]] qəzeti "The İndependent"in məlumatına görə bu sorğu qəbul edilməmişdi.<ref name=":13" /> Hal-hazırda [[YouTube|YouTube video paylaşma sistemində]] nəinki istifadəçilərə canlılara qarşı qəddar münasibətə, qanunsuz silah və narkotiklərə dair videolara baxmağa imkan verilir, hətta qaçaqmalçılıq yolu ilə satışı təşkil edilən canlılar barədə hazırlanan videoçarxlara qarşı da hər hansı bir tədbir görülmür.<ref>{{Cite web |title=Is Social Media Saving or Enslaving the Slow Loris?: Anna Nekaris at TEDxNashville |url=https://www.youtube.com/watch?v=DXvAv-Tacxw |access-date=2018-02-18 |archive-date=2015-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226125037/https://www.youtube.com/watch?v=DXvAv-Tacxw |url-status=live }}</ref> "Astagəl lorinin qıdıqlanması" olan video son nəticədə [[2012|2012-ci ilin]] fevralında 9 milyondan çox baxış və 12 mindən çox şərh yığdıqdan sonra silindi, lakin onun sürəti olan video daha sonra yenidən internetə yerləşdirildi. Bu videoklipin [[YouTube|YouTube video paylaşma sistemində]] əlçatan olduğu vaxtlarda astagəl lorinin müdafiəsi ilə bağlı diqqəti cəlb edən 2 informasiya hadisəsi baş verdi. Belə ki, [[2011|2011-ci ilin]] mart ayında [[Vikipediya]]nın ingilisdilli bölməsində astagəl lorinin mühafizəsi ilə bağlı məqalə yaradıldı, [[2012|2012-ci ilin]] yanvarında isə [[BBC|BBC telekanalında]] "''Jungle Gremlins of Java" (Yavanın Cəngəllik qremlinləri)'' adlı televiziya verilişi nümayiş etdirildi.<ref name=":14">[http://www.bbc.co.uk/programmes/b01bcp7z/clips {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180529121934/http://www.bbc.co.uk/programmes/b01bcp7z/clips |date=2018-05-29 }} <nowiki>Greenwood, S.; Nekaris, A.; Gooder, S.; Cole, C.. Jungle Gremlins of Java [television]. BBC.Video clips.</nowiki>]</ref> Bu veriliş astagəl lorilərin müdafiəsizliyindən, bu canlıların məruz qaldığı kəskin istismar hallarından bəhs edirdi. Hər iki hadisə böyük səs-səda doğurdu. Buna baxmayaraq astagəl lorilərlə videoklipin populyarlığı bu canlıların təhlükədə olmasının fərqində olmaq, yəni onları qorumaq üçün nə etmək lazım olması baxımdan o qədər də faydalı olmadı. Zamanla astagəl lori əldə etməklə bağlı şərhlər daha da çoxalırdı. Bu canlıların mühafizə olunması statusu haqqında məlumatı olan tamaşaçıların şərhləri də artırdı, lakin bu yalnız müəyyən müddətə baş verirdi.<ref name=":14" /><ref name=":15">''Nekaris, K. A.-I.; Campbell, N.; Coggins, T. G.;Rode, E. J.; Nijman, V.'' Tickled to Death: Analysing Public Perceptions of 'Cute' Videos of Threatened Species (Slow Lorises – ''Nycticebus'' spp.) on Web 2.0 Sites// PLoS ONE. — 2013. — 24 July (vol. 8, no. 7).</ref> Teleproqramın çıxmasından sonra [[YouTube|YouTube video paylaşma sistemində]]<nowiki/>n bu videoklip də silindi.<ref name=":14" /><ref name=":15" /> == Xarici keçidlər == * [https://news.mongabay.com/2011/03/cute-umbrella-video-of-slow-loris-threatens-primate/ ‘Cute’ umbrella video of slow loris threatens primate by Jeremy Hance on 13 March 2011] * [https://www.internationalanimalrescue.org/slow-loris-sanctuary Slow Loris Rescue | International Animal Rescue] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180123123540/https://www.internationalanimalrescue.org/slow-loris-sanctuary |date=2018-01-23 }} * [https://www.mnn.com/earth-matters/animals/photos/15-cute-animals-that-could-kill-you/slow-loris 15 cute animals that could kill you] * [http://www.telegraph.co.uk/news/earth/wildlife/11675270/Stop-tickling-slow-lorises-campaigners-urge.html Stop tickling slow lorises, campaigners urge] * [http://lemur.duke.edu/discover/meet-the-lemurs/pygmy-slow-loris/ Pygmy Slow Loris | Duke Lemur Center] * [http://www.bristolzoo.org.uk/explore-the-zoo/slow-loris Slow loris] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180220004237/http://www.bristolzoo.org.uk/explore-the-zoo/slow-loris |date=2018-02-20 }} * [http://metro.co.uk/2018/01/29/slow-loris-first-species-hemimandibulectomy-7270792/ Slow loris is first in its species to have hemimandibulectomy] * [https://www.theguardian.com/world/2009/jul/06/loris-illegal-animal-trade-indonesia Slow loris: the eyes may be cute, but the elbows are absolutely lethal] * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b01bcp7z Jungle Gremlins of Java] == Həmçinin bax == * [[Primatlar]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} [[Kateqoriya:Yaşburunlar]] [[Kateqoriya:Ətraf mühitin mühafizəsi]] [[Kateqoriya:Heyvan ekologiyası]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] n1xzdx79xcw5tf1niwo8v3zzt2yqxer Adil Allahverdiyev 0 521973 8981719 8811391 2026-06-28T09:29:10Z Araz Yaquboglu 17991 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981719 wikitext text/x-wiki {{mənbə azlığı}} {{eyni soyad|Allahverdiyev}} {{Alim |adı = Adil Allahverdiyev |orijinal adı = Adil Məhəmmədəli oğlu Allahverdiyev |digər adları = |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |piktoqram = |doğum tarixi = 1.3.1951 |doğum yeri = [[Naxçıvan MSSR]], [[Culfa rayonu]], [[Yaycı, Culfa]] |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |milliyyəti =Azərbaycanlı |həyat yoldaşı =Bağırova Məlahət İbrahim qızı |uşağı =2 |atası =Məhəmmədəli Allahverdiyev |anası = |elm sahəsi = tibb |elmi dərəcəsi = tibb elmləri doktoru |elmi adı = professor |iş yeri = Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi,V.Y.Axundov adına Elmi Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutunun direktoru Yıldız Texnik Üniversteti |alma-mater = |təhsili = |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Adil Allahverdiyev''' (tam adı: ''Allahverdiyev Adil Məhəmmədəli oğlu''; {{DVTY}}) — Elmlər doktoru, professor. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi, [[V. Y. Axundov adına Elmi Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu]]nun direktoru == Həyatı == Allahverdiyev Adil Məhəmmədəli oğlu 1951-ci il martın 1-də Azərbaycan Respublikası Naxçıvan MR-in Culfa rayonunda müəllim ailəsində anadan olub. 1968-ci ildə N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutuna (indiki Azərbaycan Tibb Universiteti) qəbul edilib. 1974-cü ildə institutu əla qiymətlərlə başa vurması və aktiv ictimai fəaliyyətinə görə S. M. Kirov adına Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Tibbi Parazitologiya və Tropik Təbabət İnstitutuna həkim-baş laborant vəzifəsinə təyin edilib.<ref>{{cite book |first=Mətanət |last=Bağıyeva |date=2016 |title=Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar. Qısa bioqrafik məlumat kitabçası |url=https://ia601508.us.archive.org/31/items/XaricdeYasayanAzerbaycanlilar/xaricde%20yasayan%20azerbaycanlilar.pdf |language=az |publisher="Papirus NP" |page= |pages= |location=Bakı |isbn=978-9952-8299-1-4 |archiveurl=https://ia601508.us.archive.org/31/items/XaricdeYasayanAzerbaycanlilar/xaricde%20yasayan%20azerbaycanlilar.pdf |archivedate=2017-10-21 |access-date=2017-10-21 |ref= }}</ref> 1975–1977-ci illərdə A. Allahverdiyev elə həmin institutda klinik ordinaturanı davam etdirib. Ordinaturanı bitirdikdən sonra hemoqlabin-enzimopatiya laboratoriyasında kiçik elmi işçi işləyib. 1978–1981-ci illərdə A. Allahverdiyev elmi-tədqiqat fəaliyyətini Moskvada, Tibb Elmləri Akademiyası nəzdində Y. İ. Marsinovski adına Tibbi Parazitologiya və Tropik Təbabət İnstitutunun məqsədli aspiranturasında davam etdirib, 1981-ci ildə aspiranturanı bitirib, tibb elmləri namizədi elmi dərəcəsini alıb. Həmin illərdə də onun tərəfindən ilk dəfə tətbiq edilmiş "qlükoza-6-fosfatdehidrogenaz (G-6PD) ferment çatışmazlığından əziyyət çəkən, dərman preparatlarına həssaslığı olan insanlarda "in vitro" hemolizinin müəyyən edilməsi" metodu elmdə ciddi problemlərin həll olunmasına kömək edib. Tədqiqatlarda natrium formiatın antioksidant xüsusiyyəti də aşkara çıxarılıb. Bu, primaxinin yaratdığı G-6PD ferment çatışmazlığı olan adamlarda eritrositlərin hemolizinin qarşısını alır. 1981–1983-cü illərdə A. Allahverdiyev S. M. Kirov adına Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Tibbi Parazitologiya və Tropik Təbabət İnstitutunda böyük elmi işçi vəzifəsində çalışıb, Azərbaycanda malyariyanın qarşısının alınması üçün öz yeni metodunu tətbiq edib. 1983–1989-cu illərdə yenidən Moskvaya qayıdan A. Allahverdiyev elmi tədqiqatını həmin institutda davam etdirib və 1989-cu ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib, tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsini alıb. Bu illərdə SSRİ-də ilk dəfə aparılan elmi işlərin böyük hissəsini dərman preparatlarının və vaksinin hazırlanmasında mühüm rol oynayan eritrositar silsilənin "P.falciparum in vitro"dan faziləsiz kulturasının alınması təşkil edirdi. Akademik B. A. Astafyev bu elmi tədqiqatların nəticələrini yekunlaşdıraraq kitabında yazır: "SSRİ-də bu sahənin inkişafı doktor A. Allahverdiyevin adı ilə bağlıdır. O, ilk dəfə "P.falciparum" uzun xalis kulturasını əldə edərək ölkəmizdə bu sahənin inkişafına böyük töhfə verib. Əldə edilən nəticələr SSRİ və bəzi sosialist ölkələrində malyariya sahəsində, xüsusən vaksinin yaradılmasında fundamental tədqiqatların öyrənilməsi üçün əsas oldu". A. Allahverdiyevin tədqiqatında ilk dəfə olaraq malyariya parazitlərinin eritrositar mərhələsinin daxilində "rest state" dinclik vəziyyəti aşkar edilib. Bunun epidemiologiya və kimyəvi terapiyada mühüm əhəmiyyəti var. 1990-cı ildə A. Allahverdiyev Azərbaycan Mikrobiologiya, Epidemiologiya və Peşə Xəstəlikləri İnstitutunda (indiki V. Axundov adına Milli Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu) "Hüceyrə kulturaları və krioprezervasiyalar" laboratoriyasının müdiri kimi öz işini davam etdirib. 1992-ci ildə beynəlxalq konqresdəki (İran, Tehran) çıxışından sonra A. Allahverdiyev Türkiyənin ən məşhur universitetlərindən biri olan Çukurova Universitetinin (Adana) tibb fakültəsinə dəvət edilib. Dəvətin əsas məqsədi Türkiyədə "P.falciparum" fasiləsiz kulturalarının və onun əsasında malyariya sahəsində yeni elmi nailiyyətlərin tətbiqi olub. Sonralar 1992–2006-cı illərdə A. Allahverdiyev tibbi biologiya kafedrasında işləyib, 1995–2000-ci illərdə tibb fakültəsinin mikrobiologiya və immunologiya kafedrasında, 2000–2006-cı illərdə Tropik Xəstəliklərin Tədqiqi İnstitutunda və Tətbiq Mərkəzində işləyib. Burada A. Allahverdiyev müxtəlif hüceyrə kulturaları və kriobank laboratoriyasını yaradıb və ona rəhbərlik edib. Çukurova Universiteti dövründə A. Allahverdiyev dünyada ilk dəfə leyşmaniozun dəri formasının və insan üçün təhlükəli olan visseral formasının diaqnostikasında yeni mikrokultura metodunu işləyib. Dünyanın müxtəlif konqreslərində (Avropa Dermatoloqları və Veneroloqları Konfransı, İspaniya, 2004, İtaliya, 2004; Türkiyə Mikrobioloqlarının Konfransı, İzmir, Quşadası, 2004; Beynəlxalq Transmissiv Xəstəliklər Simpoziumu, İstanbul, 2005; Leyşmanioz üzrə III Dünya Konqresi, İtaliya, 2005) təqdim edilən kəşf bu sahədə işləyən alimlərin diqqətini cəlb edib. Hazırda mikrokultura metodu dünyanın müxtəlif ölkələrində (ABŞ, Çin, İspaniya, İsveç, Yunanıstan, İndoneziya, Azərbaycan və s.) uğurla tətbiq edilir. Bu metodla bağlı tədqiqatlar yeni sahələrdə yayılmaqda və genişlənməkdə davam edir. Bu metoddan donor qanında və asimptomatik formalı leyşmanioz xəstələrdə leyşmaniozun diaqnostikasında, habelə gövdə hüceyrələrinin kultivasiyasında istifadə olunur. Bundan başqa, A. Allahverdiyev "in vitro" və "in vivo" müxtəlif kultura modellərindən istifadə edərək yeni dərman preparatları və vaksin sahəsində mühüm nəticələr də əldə edib. Onun tədqiqatında ilk dəfə "in vitro və in vivo" (Çukurova Universitetində əldə edilmiş) modeli sistemində natrium formiatın antihemolitik təsiri, bitki mənşəli maddələrin antivirus, antileyşmanioz və antikanserogen təsiri göstərilib (Allahverdiyev və başqaları, 2000, 2002, 2004). 2006-cı ildə A. Allahverdiyev Türkiyənin qədim və məşhur universitetlərindən biri olan "Yıldız" (İstanbul) Texniki Universitetinin Biomühəndislik bölməsinə dəvət alıb və orada həmkarı və həyat yoldaşı, tibb elmləri namizədi Məlahət Bağırova ilə birgə "Hüceyrə kulturaları və toxuma mühəndisliyi" laboratoriyasını yaradıb. İstanbulda A. Allahverdiyevin rəhbərliyi altında dünyada ilk dəfə leyşmanioz əleyhinə polimerlərə əsaslanan yeni vaksin hazırlanıb. A. Allahverdiyev hazırda böyük elmi-tədqiqat qrupuna rəhbərlik edir. Elmdə uğurlarının bazası onun öz sahəsində sadəcə mütəxəssis kimi formalaşmasında deyil, həm də xüsusi yolla getməsində, çalışdığı sahələri elmin sürətlə inkişaf edən və ən müasir sahələrlə birləşdirməsindədir. O, tədqiqatlarında regenerativ təbabətə, bionanotexnologiyaya, biomühəndisliyə və kriobiologiyaya böyük yer ayıraraq multidisiplinar tədqiqatlar aparır. Hazırda A. Allahverdiyevin elmi-tədqiqat işlərinin böyük hissəsi aşağıdakı mövzuları əhatə edir: gövdə hüceyrələri (stem cells), gövdə hüceyrələri və infeksiyalar (mikroorqanizmlər), regenerativ təbabətdə gövdə hüceyrələrinin tətbiqi, hüceyrələrin kriobiologiyası, infeksiya xəstəlikləri və şişlərə qarşı nanodaşıyıcılar sistemi üzrə yeni nəsil vaksin və dərman preparatlarının hazırlanması, infeksiya xəstəliklərində diaqnostik metodların və diaqnostik kitlərin hazırlanması. Son vaxtlar A. Allahverdiyevin rəhbərliyi altında sifət iflicinin, qaraciyər, oynaq-qığırdaq xəstəliklərinin, süd vəzi xərçənginin müalicəsində müxtəlif gövdə hüceyrələrindən sinir, hepatosit, xondrosit, adiposit hüceyrələri əldə edilir. Hüceyrə mühəndisliyi əsasında bu hüceyrələr müxtəlif canlıların üzərində sınaqdan keçirilir. Eyni zamanda, leyşmaniozun aşkar edilməsi üçün hibridoma texnologiyası əsasında diaqnostik baza hazırlanır və həmin xəstəliyə qarşı nanodaşıyıcı sistemə əsaslanan yeni nəsil vaksinin elmi layihələri həyata keçirilir. A. Allahverdiyevin bütün tədqiqatlarının maliyyə əsasını böyük müsabiqə əsasında qəbul edilmiş beynəlxalq səviyyəli elmi layihələr təşkil edir. Bu layihələr Türkiyənin Elm, Sənaye və Texnologiyalar Nazirliyi, Türkiyə Elmi-Texnoloji Tədqiqatlar Şurası (TÜBİTAK) tərəfindən dəstəklənir. A. Allahverdiyev müxtəlif beynəlxalq jurnallarda dərc edilən 180-dən çox elmi məqalənin, bir neçə ixtiranın, səmərələşdirici təkliflərin; Amerika və Avropada nəşr edilən kitabların, 9 kitabın bölmələrinin müəllifidir. Onun rəhbərliyi altında 9 fəlsəfə doktoru işi (Ph. D), 12-dən çox magistr dissertasiya işi yerinə yetirilib. Beynəlxalq indeksli jurnallarda dərc etdirdiyi çoxsaylı məqalələrinə görə A. Allahverdiyev professorlar arasında "Yıldız" Texniki Universiteti rektoratının mükafatına (2013), habelə müxtəlif illərdə rektorat və dekanlıq tərəfindən bir çox mükafat və təşəkkürnamələrə layiq görülüb. İnsanın burun boşluğu şöbəsindən alınmış gövdə hüceyrələrinə həsr edilən və onların dünyada ilk dəfə zədələnmiş fassiya sinirinin bərpasında tətbiqinə görə A. Allahverdiyevə Otolarinqologiya və Kəllə-Sümük Cəmiyyətinin mükafatı verilib (2013). O, "Elm aləmində fəal iştirakına görə" Boğaziçi Universiteti Elmi Klubunun mükafatı laureatıdır (2012). Vaksin hazırlamasına görə A. Allahverdiyev XVI Türkiyə Milli Parazitologiya Konqresinin birinci mükafatına layiq görülüb. "Gövdə hüceyrələri və infeksiya" işinə görə Avrasiya Beynəlxalq İnfeksiya Xəstəlikləri Konqresində (EACID, 2009) ona ikinci mükafat verilib. Leyşmaniozun diaqnostikasında yeni mikrokultura metodunu işləyib hazırlamasına görə 2006-cı ildə Beynəlxalq Rotari Cəmiyyətinin (Adana bölməsi) İdarəetmə Şurasının qərarı ilə A. Allahverdiyev "Peşəkar xidmətə görə" mükafatına layiq görülüb. Ona digər mükafatlar da verilib. Bunların sırasında "Ən yaxşı patentçi" (1977) müsabiqəsində birinci yer, səmərəliləşdirici təklifinə görə Marsinovski adına Tibbi Parazitologiya və Tropik Təbabət İnstitutunun (1977), elmi tədqiqatlara görə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Tibbi Parazitologiya və Tropik Təbabət İnstitutunun mükafatlarını (Bakı, 1977) qeyd etmək olar. 1998-ci ildə Türkiyə Elmi-Texnoloji Tədqiqatlar Şurası (TÜBİTAK) tərəfindən A. Allahverdiyevə "Uluslararası Bilimsel Yayın Desteği" mükafatı verilib. Bu gün A. Allahverdiyev öz fəaliyyətini TÜBİTAK-da, müxtəlif nazirliklərdə, o cümlədən Türkiyə Sənaye və Ticarət Nazirliyində elmi layihələrin müzakirəsində ekspert, habelə Türkiyə Parazitologiya və Tropik Xəstəliklər Şurasının üzvü kimi davam etdirir. Dünya Səhiyyə Təşkilatının (DST) malyariyaya qarşı mübarizə proqramında (Kopenhagen, 2000) iştirakı ilə yanaşı, A. Allahverdiyev dünyanın məşhur tədqiqat mərkəzləri və universitetləri ilə birgə tədqiqatlar aparır. Bu sıraya Stony Brook Universiteti (ABŞ), Universitet de Barcelona (İspaniya), U. S. Army MRMC, The University of Health Sciences Chicago Medical School (ABŞ) daxildir. O, bu universitetlərə tez-tez gedir. A. Allahverdiyev müxtəlif ölkələrin (Amerika, Türkiyə, Rusiya və s.) elmi cəmiyyətlərinin, o cümlədən Türkiyə Parazitoloqlar Cəmiyyətinin fəxri üzvüdür. Eyni zamanda, o, müxtəlif elmi jurnalların idarə heyətinin və şurasının, SCI-ya daxil olan, Amerika və Avropada nəşr edilən yüksək impakt-faktorlu 6 jurnal redaksiyasının üzvüdür, 11 jurnalda ekspert kimi xidmət göstərir. A. Allahverdiyev müxtəlif vaxtlarda müsabiqə yolu ilə seçilən, TÜBİAK, Sənaye və Ticarət Nazirliyinin, Çukurova Universitetinin, "Yıldız" Texniki Universitetinin elmi-tədqiqat qrupları tərəfindən dəstəklənən təxminən 20 elmi layihəyə rəhbərlik edib. Hazırda A. Allahverdiyev bu fəaliyyətini aktiv surətdə davam etdirir. == Fəaliyyəti == * Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb Universiteti; * Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Tibbi Parazitologiya və Tropik Təbabət İnstitutu, klinik ordinatura * Yıldız Teknik Universiteti, Biomühəndislik kafedrası (bölümü), Hüceyrə kulturası və toxuma mühəndisliyi laboratoriya müdirü * V. Y. Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutunun direktoru == Əsas elmi nailiyyətləri == * Kök hüceyrə və toxuma mühəndisliyi, kök hüceyrələrin regenerativ təbabətdə tətbiq edilməsi, hüceyrələrin kriobiologiyası, bədxassəli şişlərə və infeksion xəstəliklərə qarşı nanotexnologiyaya əsaslanan yeni nəsil vaksin və dərman preparatlarının, infeksion xəstəliklərin diaqnostikasında hibridoma texnologiyasına əsaslanan yeni diaqnostik kitlərin işlənib hazırlanmasının təşkili; * Üz ifliclərinin, qaraciyər xəstəliklərinin, oynaq-qığırdaq xəstəliklərinin müalicəsi üçün ilk dəfə olaraq fərqli metod ilə kök hüceyrələrindən sinir, hepatosid, kondrosit, adiposit kimi hüceyrələr əldə etmiş * Dünyada ilk olaraq leyşmaniya xəstəliyinin dəri və insan ölümünə səbəb olan visseral formasının diaqnostikasında yeni diaqnostika metodu işləyib hazırlamış və bu kəşf ABŞ-də American Journal Tropical Medicine and Hygiene jurnallarında (2004, 2005) dərc edilmişdir. * Professor Adil Allahverdiyev Stanford Universitetinin araşdırmasına görə dünyanın ən nüfuzlu alimləri siyahısına daxil edilib. * Araşdırmaya əsasən dünyada müxtəlif elm sahələrində fəaliyyət göstərən 10 milyondan çox elm insanının fəaliyyəti dəyərləndirilib. Nəticədə yalnız 2% alim bu siyahıya daxil olmağa layiq görülüb. Qeyd edək ki, Stanford Universitetinin tərtib etdiyi siyahı qlobal miqyasda elmi tədqiqatların qiymətləndirilməsi və alimlərin beynəlxalq arenada təsirinin müəyyən edilməsi sahəsində etibarlı bir referans mənbəyi kimi tanınır. == Mükafatları == * 2006 – "Peşəkar xidmətlərinə görə" mükafatı<ref>{{Cite web |url=https://azertag.az/xeber/AZARBAYCANLI_ALIM_BEYNALXALQ_MUKAFATA_LAYIQ_GORULMUSDUR-369661 |title=AZƏRBAYCANLI ALİM BEYNƏLXALQ MÜKAFATA LAYİQ GÖRÜLMÜŞDÜR |access-date=2017-10-25 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203235307/https://azertag.az/xeber/AZARBAYCANLI_ALIM_BEYNALXALQ_MUKAFATA_LAYIQ_GORULMUSDUR-369661 |url-status=live }}</ref> * Səmərələşdirici təklif yarışmasında birinciliyinə görə, indiki Seçenov adına Tibb Elmləri Akademiyası Marçinovski adına Tibbi Parazitoloji və Tropik Təbabət İnstitutu (Moskva) tərəfindən və eyni zamanda TÜBİTAK (Türkiyə) tərəfindən "Uluslararası Bilimsel Yayın Desteği" == Elmi, elmi-pedaqoji və digər fəaliyyəti haqqında məlumat == * 1981 – Seçenov adına Tibb Elmləri Akademiyası Marçinovski adına Tibbi Parazitoloji və Tropik Təbabət İnstitutu, tibb elmləri namizədi; * 1989 – Seçenov adına Tibb Elmləri Akademiyası Marçinovski adına Tibbi Parazitoloji və Tropik Təbabət İnstitutu, tibb elmləri doktoru; * 1990 – Azərbaycanda Elmi Tədqiqat Mikrobiologiya, Epidemiologiya və Peşə xəstəlikləri İnstitutu, laboratoriya müdiri; * 1992 – Çukurova Universitetinin tibb fakültəsinə dəvət edilmişdir; * 2006–2020 – Yıldız Teknik Universiteti; * 2020 – Hazırda – Azərbaycan R. Səhiyyə Nazirliyi, V. Y. Axundov adına Elmi Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutunun direktoru * 180-dən çox elmi məqalənin, 10-dan çox kitab və kitab bölümlərinin müəllifidir. * Türkiyədə müxtəlif nazirliklərdə, TUBİTAK, Sənaye və Ticarət Nazirliyində elmi layihələrin müzakirəsində ekrpert kimi, eləcə də Türkiyə parazitologiya və tropik xəstəlikləri elmi şurasında şura üzvü; * Stony Brook Universitetinin adjanct professoru == Həmçinin bax == * [[Nikolay Anserov]] * [[Nikolay Trapeznikov]] * [[Nuru Bayramov]] * [[Nurəddin Rzayev]] == Xarici keçidlər == * [https://azertag.az/xeber/AZARBAYCANLI_ALIM_BEYNALXALQ_MUKAFATA_LAYIQ_GORULMUSDUR-369661 AZƏRBAYCANLI ALİM BEYNƏLXALQ MÜKAFATA LAYİQ GÖRÜLMÜŞDÜR] * [http://old.bakuforum.az/overview-7/index.html Molekulyar biologiya və biotexnologiyanın nailiyyətləri: nəzəriyyədən təcrübəyə]{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot }} == İstinadlar == [[Kateqoriya:Tibb elmləri doktorları]] [[Kateqoriya:Culfa rayonunda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan professorları]] 8hdx6ksld4qawipeulo3hbd7c5r08dt Kateqoriya:Obyektivizm 14 522190 8981236 8899418 2026-06-27T17:36:58Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981236 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Kateqoriya:Psixologiya]] [[Kateqoriya:İndividualizm]] [[Kateqoriya:İdeologiyaların adını daşıyan kateqoriyalar]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Antikommunizm]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] mcoys738hjbskc5yabujyjjxzfpmj54 Baranoviçi 0 524533 8981190 8931201 2026-06-27T15:43:30Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981190 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |növü = [[Şəhər]] |rəsmi_adı = Baranoviçi |orijinal_adı = {{Dil-be|Баранавічы}} |şəkli = Baranavičy Montage (2017).jpg |şəkilin_izahı = |tabesində = |ölkə = Belarus |gerbi = Coat of arms Baranavičy.svg |bayrağı = Flag of Baranavichy.svg |gerb yazısı = |bayraq yazısı = |gerbin_ölçüsü = |bayrağın_ölçüsü = |lat_dir =N |lat_deg =53 |lat_min =7 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =59 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |regionun növü = Vilayət |region = Brest vilayəti |cədvəldə region = [[Brest vilayəti]] |rayonun növü = |rayon = |cədvəldə rayon = |icmanın növü = |icma = |cədvəldə icma = |daxili bölgüsü = |başçı növü = |icra başçısı = Yuri Qromakovski<ref>http://brest-region.gov.by/index.php/upravlenie/ispolnitelnaja-vlast/predsedateli-gorispolkomov/550-predsedatel-baranovichskogo-gorispolkoma-dichkovskij-viktor-ivanovich {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304124110/http://brest-region.gov.by/index.php/upravlenie/ispolnitelnaja-vlast/predsedateli-gorispolkomov/550-predsedatel-baranovichskogo-gorispolkoma-dichkovskij-viktor-ivanovich |date=2016-03-04 }} Брестский облисполком</ref> |yaranma tarixi = 1871 |ilk məlumat = 1627 |əvvəlki adı = Rozvadovo |statuslu = 1919 |sahəsi = 84.96<ref>{{Cite web |title=Сборник «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь» |url=http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/RZR_2014.doc |access-date=2017-11-05 |archive-date=2015-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117030240/http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/RZR_2014.doc |url-status=live }}</ref> |quru sahəsi = |su sahəsi = |hündürlük növü = |YM mərkəzinin hündürlüyü = 193 |iqlimi = |rəsmi dili = |əhalisi = {{increase}} 179 439 |siyahıyaalma ili = 2017 |sıxlığı = 2112 |aqlomerasiya = |milli tərkibi = [[belaruslar]]: 82.17%<br>[[ruslar]]: 9.73%<br>[[polyaklar]]: 2.47%<br>[[ukraynalılar]]: 1.59%<br>digər: 4.04%<ref name="Перепись 2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Результаты переписи 2009 года |access-date=2012-05-23 |archive-date=2012-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status= }}</ref> |dini tərkib = |etnoxronim = |saat qurşağı = +3 |DST = |telefon_kodu = +375 163 |poçt_indeksi = |poçt indeksləri = 225320, 225401-225416 |nəqliyyat_kodu = 1 |identifikasiya növü = |identifikasiya ədədi = |Commons kateqoriyası = Baranavichy |rəsmi_saytı = [http://baranovichy.by/ru/ baranovichy.by] |saytın dili = ru }} '''Baranoviçi''' ({{Dil-be|Баранавічы}}) — [[Belarus]]da şəhər. [[Brest vilayəti]] Baranoviçi rayonunun inzibati mərkəzi. 2017-ci il hesablamalarına görə, şəhər əhalisi 179,439 nəfər təşkil edir. == Tarix == Şəhərin tarixi 29 noyabr 1871-ci il tarixindən başlayır. 1884-cü ildə bu ərazidə 120 ev yerləşirdi və təqribən 500 nəfər sakin yaşayırdı. İmperator [[III Aleksandr]] tərəfindən təsdiq etdiyi plana əsasən, bu şəhərin yerləşdiyi ərazidən də keçən [[Vilnüs]] — Luninets — [[Pinsk]] — Rovno dəmiryolu inşa edilməli idi. Həmçinin, şəhərin yaxınlığından başqa bir dəmiryolu ([[Moskva]]-[[Brest]]) keçməli idi ki, bu da şəhərin strateji əhəmiyyətini daha da artırırdı. 1914-cü ildə [[Birinci Dünya müharibəsi]] başladıqdan sonra şəhər [[Rusiya İmperiyası Ordusu]]nun əsas qərargahlarından biri kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Şəhər güclü müdafiə olunmasına baxmayaraq, 25 iyul 1916-cı ildə [[Almaniya İmperiyası]] tərəfindən işğal olunmuş və 2 il müddətinə işğal altında qalmışdır. Müharibə başa çatdıqdan sonra, 1918-ci ildə şəhər [[Belarus Xalq Respublikası]]nın tabeçiliyinə keçmişdir. Bununla belə şəhərdə sakitlik hökm sürmür. 1919-cu ilin əvvəllərində başlayan [[Polşa-Sovet müharibəsi]] ərzində, 18 mart 1919-cu ildə şəhər Polşa qoşunları tərəfindən işğal olunur. [[Sovet Ordusu]] şəhəri 17 iyul 1920-ci ildə azad etsə də, 30 sentyabr tarixində şəhər yenidən Polşa qoşunları tərəfindən işğal olunur. Baranoviçi 1 avqust 1919-cu il tarixində [[şəhər]] statusu alır və Novoqrodek voyvodalığının mərkəzinə çevrilir. 1921-ci ildə şəhər əhalisi 11,000 nəfər təşkil edirdi ki, bunun da böyük əksəriyyəti (67%-i) [[yəhudilər]]dən ibarət idi. Strateji cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşən şəhər tezliklə inkişaf etməyə və bölgənin əsas ticarət və kommersiya mərkəzinə çevrilməyə başlayır. Şəhərdəki [[pravoslav]] kilsəsi 1924–31-ci illərdə [[neoklassik memarlığı]] üslubu ilə inşa olunmuşdur. Həmin dövrdə Sərhəd Mühafizə Korpusunun briqadası, həmçinin 20-ci piyada diviziyası da şəhər yaxınlığında dislokasiya olunmuşdu. Şəhər sürətlə inkişaf etdiyinə görə, 1939-cu ildə burada artıq 30,000 nəfər yaşayırdı və bölgənin ən böyük və ən vacib yaşayış məntəqələrindən birinə çevrilmişdi. [[İkinci dünya müharibəsi]]nin başlamasından sonra 17 sentyabr 1939-cu ildə [[Sovet Ordusu]] şəhərə nəzarəti ələ almışdır. Bu dövrdə şəhərin yerli yəhudi əhalisi 9,000 nəfər, Polşadan köçüb gələn yəhudilərin sayı isə 3,000 nəfər təşkil edirdi. [[Barbarossa əməliyyatı]] başladıqdan sonra 25 iyun 1941-ci ildə şəhər [[Vermaxt]] qoşunları tərəfindən işğal olunmuş və elə həmin ilin avqust ayında burada yəhudi soyqırımı həyata keçirilmişdir. 1942-ci ilin dekabr ayında şəhərdə yaşayan yəhudilər Almaniyada yerləşən həbs düşərgələrinə aparılmış və burada ölümə məhkum edilmişdir. Bu soyqırım nəticəsində yalnız 250 nəfər Baranoviçi yəhudisi sağ qalmışdır. 6 iyul 1944-cü il tarixində şəhər Qırmızı Ordunun nəzarəti altına keçmişdir. Bu hadisədən sonra şəhərin polyak əhalisi [[Qazaxıstan]] və [[Sibir]]ə sürgün olunmuşdur. İkinci dünya müharibəsindən sonra şəhər [[SSRİ]] və [[Belarus SSR]]-in ərazisi elan olunmuşdur. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra şəhər müstəqil Belarus dövlətinin ərazisində qalmışdır. == Əhali == * 2005-ci il: 166,122 nəfər<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20111011124128/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/1_Brest/02.pdf Национальный статистический комитет Республики Беларусь: Регионы Республики Беларусь в цифрах 2005–2011 гг.]</ref> * 2006-cı il: 166,075 nəfər * 2007-ci il: 166,304 nəfər * 2008-ci il: 166,754 nəfər * 2009-cu il: 168,098 nəfər * 2010-cu il: 169,094 nəfər * 2011-ci il: 169,841 nəfər * 2012-ci il: 170,787 nəfər * 2013-cü il: 178,370 nəfər * 2015-ci il: 179,012 nəfər<ref name="belstat2015">{{Cite web |title=Социально-экономическое развитие регионов Республики Беларусь за январь-сентябрь 2015 г |url=http://belstat.gov.by/bgd/public_bulletin/index_746/ |access-date=2017-11-05 |archive-date=2016-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119043421/http://belstat.gov.by/bgd/public_bulletin/index_746/ |url-status=dead }}</ref> * 2016-cı il: 179,122 nəfər<ref name="belstat2016">{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа. |url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_4945/ |access-date=2017-11-05 |archive-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730234018/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_4945/ |url-status=dead }}</ref> * 2017-ci il: 179,439 nəfər<ref name="belstat2017">{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа. |url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |access-date=2017-11-05 |archive-date=2020-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ |url-status=live }}</ref> == İqlim == {{Şəhərin iqlimi | Şəhər_yiyəlik = Baranoviçinin | Mənbə = [http://pogoda.ru.net/climate/26941.htm Погода и климат] | Yan_orta= -4.1 | Yan_orta_yağ= 39 | Fev_orta= -3.8 | Fev_orta_yağ= 32 | Mar_orta= 0.6 | Mar_orta_yağ= 40 | Apr_orta= 7.6 | Apr_orta_yağ= 33 | May_orta= 13.5 | May_orta_yağ= 59 | İyn_orta= 16.2 | İyn_orta_yağ= 83 | İyl_orta= 18.3 | İyl_orta_yağ= 94 | Avq_orta= 17.5 | Avq_orta_yağ= 59 | Sen_orta= 12.3 | Sen_orta_yağ= 57 | Okt_orta= 7.1 | Okt_orta_yağ= 43 | Noy_orta= 1.3 | Noy_orta_yağ= 42 | Dek_orta= -2.9 | Dek_orta_yağ= 46 | İl_orta = 7 | İl_orta_yağ = 627 | Yan_min_orta= -6.5 | Yan_maks_orta= -1.7 | Fev_min_orta= -6.6 | Fev_maks_orta= -0.8 | Mar_min_orta= -2.8 | Mar_maks_orta= 4.5 | Apr_min_orta= 2.9 | Apr_maks_orta= 12.8 | May_min_orta= 8 | May_maks_orta= 19.1 | İyn_min_orta= 11.1 | İyn_maks_orta= 21.6 | İyl_min_orta= 13.1 | İyl_maks_orta= 23.9 | Avq_min_orta= 12.3 | Avq_maks_orta= 23.3 | Sen_min_orta= 8 | Sen_maks_orta= 17.4 | Okt_min_orta= 3.8 | Okt_maks_orta= 11 | Noy_min_orta= -0.7 | Noy_maks_orta= 3.9 | Dek_min_orta= -5.1 | Dek_maks_orta= -0.7 | İl_min_orta = 3.1 | İl_maks_orta = 11.2 | Yan_müt_min= -33.9 | Yan_müt_max= 13.5 | Fev_müt_min= -37.8 | Fev_müt_max= 14.3 | Mar_müt_min= -28.9 | Mar_müt_max= 20.1 | Apr_müt_min= -10 | Apr_müt_max= 23.8 | May_müt_min= -5 | May_müt_max= 27.0 | İyn_müt_min= 0.9 | İyn_müt_max= 29.6 | İyl_müt_min= 3.9 | İyl_müt_max= 30.1 | Avq_müt_min= -1.1 | Avq_müt_max= 30.0 | Sen_müt_min= -3 | Sen_müt_max= 26.1 | Okt_müt_min= -11 | Okt_müt_max= 21.0 | Noy_müt_min= -19 | Noy_müt_max= 16.2 | Dek_müt_min= -29.9 | Dek_müt_max= 14.6 | İl_müt_min = -37.8 | İl_müt_max = 30.1 |}} == Qardaş şəhərlər == * {{bayraq|Finlandiya}} [[Heynola]], [[Finlandiya]] * {{bayraq|Avstriya}} [[Ştokerau]], [[Avstriya]] * {{bayraq|Polşa}} [[Qdinya]], [[Polşa]] * {{bayraq|İtaliya}} [[Ferrara]], [[İtaliya]] * {{bayraq|Bolqarıstan}} [[Karlovo]], [[Bolqarıstan]] * {{bayraq|Polşa}} [[Byala Podlyaska]], [[Polşa]] * {{bayraq|Rusiya}} [[Kineşma]], [[Rusiya]] * {{bayraq|Rusiya}} [[Mıtişi]], [[Rusiya]] * {{bayraq|Ukrayna}} [[Novovolinsk]], [[Ukrayna]] * {{bayraq|Latviya}} [[Yelqava]], [[Latviya]] * {{bayraq|Belarus}} [[Jodino]], [[Belarus]] * {{bayraq|Ukrayna}} [[Poltava]], [[Ukrayna]] * {{bayraq|Rusiya}} [[Yeysk]], [[Rusiya]] * {{bayraq|İsveç}} [[Nakka]], [[İsveç]] == Həmçinin bax == * [[Belarus şəhərləri]] * [[Brest vilayəti]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Baranavichy}} * [http://baranovichy.by/ru/ Baranoviçi şəhərinin rəsmi veb-saytı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170508155725/http://www.baranovichy.by/ru/ |date=2017-05-08 }} * [https://globustut.by/baranovich/ Modern views of Baranavichy] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070227232541/http://www.globus.tut.by/baranovich/index.htm |date=2007-02-27 }} * [http://www.intex-press.by INTEX-PRESS online — latest news of Baranavichy region] [[Kateqoriya:Belarus şəhərləri]] [[Kateqoriya:Brest vilayətinin yaşayış məntəqələri]] [[Kateqoriya:Belarusda Holokost yerləri]] 58rywjp3zeir27y5d9zec0afursoqkb Musa Ələsgərov 0 524729 8981149 8891593 2026-06-27T13:58:32Z Yousiphh 175220 8981149 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı}}{{yeniləmə}} {{Şəxs |orijinal adı = Musa Əhməd oğlu Ələkbərov |digər adı = Dağ Pişiyi |vətəndaşlığı = {{Rusİmp}}<br>{{AZE}}<br>{{SSRİ}} |həyat yoldaşı = Minaxanım Ələkbərova }} '''Musa Ələkbərov''' (tam adı: ''Musa Əhməd oğlu Ələkbərov''; {{DVTY}}) — 1918-ci ildə [[Bakı]]nın erməni-daşnaklarından azad edilməsində göstərdiyi igidliyə görə [[Qafqaz İslam Ordusu]]nun komandanı [[Nuru paşa]] tərəfindən yüzbaşı ([[leytenant]]) rütbəsi verilmişdir. == Həyatı == Musa Ələkbərov 1888-ci ildə tarixi ''Bərmək mahalı''nın [[Xızı]] kəndində yoxsul bir ailədə anadan olub. 1900-cü ildə Bakıya köçüb. Əmisi Məşədi Məlikin qızı Minəxanımla ailə həyatı qurub. Övladları olmayıb. 1956-cı ildə Bakıda vəfat edib. == Xidmətləri == "''Dağ pişiyi''" ləqəbi ilə tanınan Musa Ələkbərov Bakı qoçuları arasında igidliyi ilə ad çıxarmışdı. Dağlı Musa [[erməni]] neftxudalarına qarşı, xüsusilə də qoçularına qarşı son dərəcə amansız və barışmaz olub. Dağlı Musanın ən böyük xidmətlərindən biri [[Böyük Zirə]] (Nargin) adasında əsir saxlanan türk əsgərlərinə etdiyi köməklik olub. Belə ki, 1914-cü ilin 19 iyununda [[Almaniya]] [[Rusiya]]ya [[müharibə]] elan etdi. [[Türkiyə]]nin Hərbi naziri [[Ənvər paşa]] və Daxili İşlər naziri [[Tələt paşa]] [[Qafqaz]]ı [[ruslar]]ın pəncəsindən qoparmaq istəyirdilər. Bu məqsədlə [[türklər]] [[Qars]] və [[Batum]] tərəfdən Qafqaza daxil oldular. Əsas zərbə [[Sarıqamış (Qars)|Sarıqamış]] rayonuna endirilməli idi. [[Sarıqamış döyüşü|Sarıqamış altındakı döyüşlərdə]] üçüncü türk ordusu rus qoşunları tərəfindən məğlub edildi. Doxsan min nəfərlik ordudan cəmi on min nəfər salamat qaldı. 1916-cı ildə say etibarı ilə çoxluq təşkil edən rus qoşunları hücuma keçərək [[Ərzurum]]u və [[Trabzon]]u tutdular. Döyüşlər zamanı türklərdən çoxu əsir alındı. Onlardan təxminən 600 nəfəri Böyük Zirə adasında saxlanılırdı. Belə bir vəziyyətdə Musa və onun qardaşı Qurbanqulu pulla onları rus əsgərlərindən satın alır, yaxud qaçırıb vətənlərinə yola salınmasını təşkil edirdilər. Bəzən bir günə 10–14 əsir qaçırılırdı. Dağlı Musanın Brilyant Ağakərimə söylədiklərindən məlum olur ki, 1917-ci ilin əvvəlindən sonunadək 200 nəfərdən artıq türk əsir [[zabit]] və [[əsgər]]in qaçırılması faktı öz əksini tapır.<ref>{{Cite web |last=Çələbi |first=Bəhram |date=2016-05-10 |title=Osmanlı əsirləri Nargin adasından necə qaçırılmışdılar – Gizli Tarix |url=https://azvision.az/news/90127/osmanli-esirleri-nargin-adasindan-nece-qacirilmisdilar-%E2%80%93-gizli-tarix.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022183739/https://azvision.az/news/90127/osmanli-esirleri-nargin-adasindan-nece-qacirilmisdilar-%E2%80%93-gizli-tarix.html |archive-date=2023-10-22 |access-date=2023-10-22 |website=AzVision.az }}</ref>{{Daha etibarlı mənbə}} 1918-ci ildə Bakının erməni-daşnak işğalından azad edilməsində Nuru paşanın komandanlıq etdiyi Qafqaz İslam Ordusu ilə bərabər, həmçinin Bakı qoçularının da rolu olmuşdur. Ermənilər Bakıya hücum edəndə, Dağlı Musa və digər qoçular öz vəsaitləri hesabına aldıqları xeyli silah-sursatı camaata paylayıb, müdafiə dəstələri yaradıblar və özləri də igidliklə döyüşüblər. Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşa "''Dağ pişiyi''"nə ermənilərə qarşı döyüşlərdə göstərdiyi igidliyə görə yüzbaşı (leytenant) rütbəsi verilməsi haqqında fərman imzalayıb. Dağlı Musa 1920-ci ilin əvvəlində Nuru paşanın dəvəti ilə Türkiyəyə gedərək Ənvər paşaya təqdim edilib. Burada onun şərəfinə təşkil olunan ziyafətdə Ənvər paşanın sərəncamı ilə minbaşı ([[polkovnik]]) elan olunub. Dağlı Musa 1934-cü ildə Türkiyədən vətənə qayıdıb və az bir müddət sonra Sumbat Topurudze tərəfindən həbs olunub. 1938-ci ildə cəzasının tam çəkdikdən sonra azadlığa buraxılıb. 1956-cı ildə Bakıda vəfat edib.<ref>{{Cite web |last=Çələbi |first=Bəhram |date=2016-05-05 |title=Gerçək Tarix: "Atam-anam, vurun öldürün" — Bakı milyonçusunun ermənilərə cavabı |url=https://azvision.az/news/89717/gercek-tarix--atam-anam-vurun-oldurun-baki-milyoncusunun-ermenilere-cavabi.html/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231022183740/https://azvision.az/news/89717/gercek-tarix--atam-anam-vurun-oldurun-baki-milyoncusunun-ermenilere-cavabi.html/ |archive-date=2023-10-22 |access-date=2023-10-22 |website=AzVision.az }}</ref>{{Daha etibarlı mənbə}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Azərbaycan qaçaqları}} [[Kateqoriya:Azərbaycan tatları]] [[Kateqoriya:Qoçular]] 92fbzo0gbxyppg4afi7n7va76lew1eg Arsenal Futbol Klubunun Muzeyi 0 525904 8981319 8287204 2026-06-27T17:57:47Z Bozqurd77 316685 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981319 wikitext text/x-wiki {{Muzey |Adı = Arsenal Futbol Klubunun Muzeyi |Növü = İdman muzeyi |Sahəsi = |Orijinal adı = |Şəkil = [[Fayl:Museum Arsenal Football Club Museum.JPG|290px]] |Miqyası = |İzahı = |Açılış tarixi = [[1993]] |Yeri = [[London]], [[İngiltərə]] |Ünvan = |Kolleksiyası = |Müsafirlərin sayı = |Direktoru = |Muzeyə yetişmək = |Telefon = |İş vaxtı = |Bilet = |Rəsmi saytı = }} '''Arsenal Futbol Klubunun Muzeyi''' [[London]]da Hollovey adlı ərazidə yerləşir və klub tərəfindən onun tarixini əks etdirmək üçün yaradılmışdır. Muzey daxilində geniş ölçüdə klubun tarixini əks etdirən eksponatlar və xatırlanmağı vacib olan digər predmetlər nümayiş edilir. Buraya [[1971]]-ci il [[İngiltərə Federasiya Kuboku]]nun finalında [[Corc Çarli]]nin geydiyi forma, 1988-89 mövsümündə çempionluğu təsdiqləyən matçda [[Maykl Tomas]]ın geydiyi butslar, [[Alan Smit]]in [[1994]]-cü il [[UEFA Kuboklar Kuboku]]nun finalında geydiyi forma, məğlubiyyətsiz başa vuraraq qalib olduqları 2003-04 [[İngiltərə Premyer Liqası]] mövsümünə özəl olaraq hazırlanmış kubok və mövsüm boyu qapıçı [[Yens Leman]]ın istifadə etdiyi əlcəklər daxildir.<ref name="aboutpage"/> Muzey hal-hazırda klubun ev oyunlarını keçirdiyi [[Emirates (stadion)]]un şimalında yerləşir.<ref name="aboutpage"/> Muzey əvvəllər Hayberi stadionun daxilində yerləşirdi.<ref>{{cite web | url=http://www.britainexpress.com/London/Arsenal_Museum.htm | title=Arsenal Museum | work=Britain Express | access-date=2017-11-19 | archive-date=2022-07-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220726042151/https://www.britainexpress.com/London/Arsenal_Museum.htm | url-status=live }}</ref> İl ərzində təxminən 120,000 ziyarətçi bura gəlir.<ref>{{cite web | url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/fa-cup-final-shirts-loaned-to-arsenal-museum | title=FA Cup Final shirts loaned to Arsenal Museum | work=Arsenal.com | access-date=2017-11-19 | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924042018/http://www.arsenal.com/news/news-archive/fa-cup-final-shirts-loaned-to-arsenal-museum | url-status=live }}</ref> Muzey həftənin bütün günləri fəaliyyət göstərir. Oyun günləri isə yalnız saat 10:00-dan matçın başlamısa 1 saat qalmışa kimi açıq olur. Muzeyə giriş təkliflərinə həmçinin [[Emirates (stadion)|Emirates]] stadionuna tur da daxildir.<ref name="aboutpage">{{cite web | url=http://www.arsenal.com/museum | title=Arsenal Museum | work=Arsenal.com | access-date=2017-11-19 | archive-date=2016-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165426/http://www.arsenal.com/museum | url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{istinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Arsenal FK]] [[Kateqoriya:İngiltərə muzeyləri]] [[Kateqoriya:London muzeyləri]] [[Kateqoriya:Futbol muzeyləri və Şöhrət zalları]] cvhuv8hocv27ypvaw35rokywue7vyzp Aşıq Zülfiyyə 0 534529 8981177 8316420 2026-06-27T15:38:53Z Yousiphh 175220 8981177 wikitext text/x-wiki {{Musiqiçi |adı = Aşıq Zülfiyyə |orijinal adı = İbadova Zülfiyyə Əli qızı |digər adı = |şəkil = Aşıq Zülfiyyə 2018.jpg |şəklin izahı = Aşıq Zülfiyyə (2018) |fon rəngi = solo ifaçı |doğum adı = Zülfiyyə |ləqəbi = |vətəndaşlığı = {{SSRİ}}→{{AZE}} |səs tembri = |albom şirkəti = |əlaqələri = |təhsili = |üzvlüyü = |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi|2017}} {{Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı|1987}} |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Aşıq Zülfiyyə''' (''İbadova Zülfiyyə''; {{DVTY}}) — Azərbaycan aşığı. Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (2017), Azərbaycan komsomolu mükafatının laureatı (1987). [["Aşıq Pəri" Məclisi]]nin və [[Azərbaycan Aşıqlar Birliyi]]nin üzvü. == Həyatı == Aşıq Zülfiyyə 1970-ci il noyabr ayının 26-da Tovuz rayonunun Alakol kəndində anadan olmuşdur.<ref>{{cite web |url=https://news.milli.az/showbiz/98497.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123150743/https://news.milli.az/showbiz/98497.html |archivedate=2018-01-23 |title=Aşıq Zülfiyyə toy qiymətini açıqladı |author=milli.az |date=2012-02-21 |publisher=milli.az |accessdate=2018-01-23 |language=az }}</ref> == Aşıqlıq fəaliyyəti == On dörd yaşından peşəkar səviyyədə saz çalmağa başlamışdır. İlk ustadı dayısı Fərrux olmuşdur.<ref>Məhərrəm Hüseynli, "Tovuz aşıqları", Bakı, "Şuşa" nəşriyyatı, 2003. səh.165–167</ref> [["Aşıq Pəri" Məclisi]]nin ən kiçik üzvü olmuşdur. [[Azərbaycan Aşıqlar Birliyi]]nin üzvüdür. 1986-cı ildə Almaniyaya, 1987-ci ildə Moskvaya festivala getmişdir. == Təltifləri == 1987-ci ildə Azərbaycan komsomolu mükafatının laureatı olmuşdur. 1991-ci ildə Türkiyənin Konya şəhərində "Atatürk ödülü" qızıl medalı təqdim edilmişdir.<ref>{{Kitab3 |müəllif= Məhərrəm Hüseynli |başlıq= Tovuz aşıqları |yer= Bakı |nəşriyyat= Şuşa nəşriyyatı |il= 2003 |səhifə= 165-167 }}</ref> "Xan qızı Natavan" mükafatı ilə təltif edilmişdir. 15 sentyabr 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülüb.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/25239 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924192116/http://president.az/articles/25239 |url-status=live }}</ref> == Ailəsi == Aşıq Zülfiyyənin babası da aşıq olub. Zülfiyyəgil ailədə səkkiz uşaq olublar. Zülfiyyənin həyat yoldaşı Sakit də Tovuz rayonundandır. Babək adında 1 oğlan övladları var. Babək də müğənni kimi fəaliyyət göstərir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Vikianbar kateqoriyası|Aşıq Zülfiyyə}} [[Kateqoriya:Azərbaycan aşıqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan müğənniləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan musiqiçiləri]] [[Kateqoriya:Aşıq Pəri Məclisinin üzvləri]] 6fvbjjn6o0xjjk1ido3j35akais72l6 8981538 8981177 2026-06-28T05:39:16Z Araz Yaquboglu 17991 [[Kateqoriya:Azərbaycan musiqiçiləri]] silindi; [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın musiqiçiləri]] əlavə olundu 8981538 wikitext text/x-wiki {{Musiqiçi |adı = Aşıq Zülfiyyə |orijinal adı = İbadova Zülfiyyə Əli qızı |digər adı = |şəkil = Aşıq Zülfiyyə 2018.jpg |şəklin izahı = Aşıq Zülfiyyə (2018) |fon rəngi = solo ifaçı |doğum adı = Zülfiyyə |ləqəbi = |vətəndaşlığı = {{SSRİ}}→{{AZE}} |səs tembri = |albom şirkəti = |əlaqələri = |təhsili = |üzvlüyü = |mükafatları = {{Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi|2017}} {{Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı|1987}} |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Aşıq Zülfiyyə''' (''İbadova Zülfiyyə''; {{DVTY}}) — Azərbaycan aşığı. Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (2017), Azərbaycan komsomolu mükafatının laureatı (1987). [["Aşıq Pəri" Məclisi]]nin və [[Azərbaycan Aşıqlar Birliyi]]nin üzvü. == Həyatı == Aşıq Zülfiyyə 1970-ci il noyabr ayının 26-da Tovuz rayonunun Alakol kəndində anadan olmuşdur.<ref>{{cite web |url=https://news.milli.az/showbiz/98497.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123150743/https://news.milli.az/showbiz/98497.html |archivedate=2018-01-23 |title=Aşıq Zülfiyyə toy qiymətini açıqladı |author=milli.az |date=2012-02-21 |publisher=milli.az |accessdate=2018-01-23 |language=az }}</ref> == Aşıqlıq fəaliyyəti == On dörd yaşından peşəkar səviyyədə saz çalmağa başlamışdır. İlk ustadı dayısı Fərrux olmuşdur.<ref>Məhərrəm Hüseynli, "Tovuz aşıqları", Bakı, "Şuşa" nəşriyyatı, 2003. səh.165–167</ref> [["Aşıq Pəri" Məclisi]]nin ən kiçik üzvü olmuşdur. [[Azərbaycan Aşıqlar Birliyi]]nin üzvüdür. 1986-cı ildə Almaniyaya, 1987-ci ildə Moskvaya festivala getmişdir. == Təltifləri == 1987-ci ildə Azərbaycan komsomolu mükafatının laureatı olmuşdur. 1991-ci ildə Türkiyənin Konya şəhərində "Atatürk ödülü" qızıl medalı təqdim edilmişdir.<ref>{{Kitab3 |müəllif= Məhərrəm Hüseynli |başlıq= Tovuz aşıqları |yer= Bakı |nəşriyyat= Şuşa nəşriyyatı |il= 2003 |səhifə= 165-167 }}</ref> "Xan qızı Natavan" mükafatı ilə təltif edilmişdir. 15 sentyabr 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adına layiq görülüb.<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət xadimlərinə fəxri adların verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=http://president.az/articles/25239 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924192116/http://president.az/articles/25239 |url-status=live }}</ref> == Ailəsi == Aşıq Zülfiyyənin babası da aşıq olub. Zülfiyyəgil ailədə səkkiz uşaq olublar. Zülfiyyənin həyat yoldaşı Sakit də Tovuz rayonundandır. Babək adında 1 oğlan övladları var. Babək də müğənni kimi fəaliyyət göstərir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Vikianbar kateqoriyası|Aşıq Zülfiyyə}} [[Kateqoriya:Azərbaycan aşıqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan müğənniləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın musiqiçiləri]] [[Kateqoriya:Aşıq Pəri Məclisinin üzvləri]] 395jf1z4ngl3nloyzglj441zts61bc4 Xoruz döyüşü 0 536781 8981270 8896726 2026-06-27T17:41:23Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981270 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Cock-fighting.jpg|thumb|Xoruz döyüşü, "[[Məzəli (jurnal)|Məzəli]]" jurnalı (№ 15, 11 aprel 1915-ci il). Rəssam: [[Əzim Əzimzadə]]]] [[Fayl:COLLECTIE TROPENMUSEUM Hanengevecht TMnr 20027294.jpg|thumb|[[İndoneziya]]da xoruz döyüşü, [[Bali]], 1971-ci il]] [[Fayl:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[Hindistan]]da, [[Tamil Nadu]]da xoruz döyüşü]] '''Xoruz döyüşü''' — bir çox ölkələrdə keçirilən əyləncə növlərindən biridir<ref name="qafqaznews.az">[http://qafqaznews.az/2015/10/xoruz-doyusu-oluml-n-tic-l-ndi-video/ Xoruz döyüşü ölümlə nəticələndi – VİDEO] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170614052739/http://qafqaznews.az/2015/10/xoruz-doyusu-oluml-n-tic-l-ndi-video/ |date=2017-06-14 }}. qafqaznews.az, 30.10.2015 {{ref-az}}</ref>. == Ənənə == Adət-ənənəyə görə, hər il [[Novruz bayramı]]nda xoruz döyüşü təşkil edilir<ref name="apa.tv">[http://apa.tv/video/17919 Xoruz döyüşləri: "Heyratı", "Daş pipik", "Badam pipik" və "Yaponka" bir-birinə qarşı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180204091300/http://apa.tv/video/17919 |date=2018-02-04 }}. apa.tv, 10.03.2015 {{ref-az}}</ref>. Xoruz döyüşü üçün qabaqcadan xüsusi döyüşçü [[xoruz]]lar yetişdirilir<ref name="qafqaznews.az"/>. Bundan ötrü əsasən "Heyratı", "Daş pipik", "Badam pipik", "Yaponka" və başqa döyüşkən xoruz cinsləri bəslənilir<ref name="apa.tv"/>. Onlara ət, fındıq, kişmiş verirlər ki, enerjili və sağlam olsunlar<ref name="apa.tv"/> və döyüş zamanı caynaqlarına ülgüc kimi iti olan əlavə caynaq taxılır<ref name="qafqaznews.az"/>. Xoruz döyüşü insanlara əyləncə ilə yanaşı, həm də gəlir mənbəyi hesab olunur<ref name="qafqaznews.az"/>. Belə ki, xoruz azarkeşləri güclü xoruza mərcə girib pul qoyurlar, pul da götürürlər<ref name="sputnik.az"/>. == Döyüşün nəticəsi == Xoruzların meydanda hansı xoruzla qarşılaşacağı əvvəlcədən təyin edilir<ref name="sputnik.az">[https://sputnik.az/life/20160321/404243833.html Azərbaycanda qeyri-adi mərc: meydan qana boyanmalıdır] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201201032632/https://sputnik.az/life/20160321/404243833.html |date=2020-12-01 }}. sputnik.az, 21.03.2016 {{ref-az}}</ref>. Döyüşəcək xoruzların çəkisi və boyu düz gəlməlidir<ref name="sputnik.az"/>. Ona görə də döyüşdən əvvəl xoruzlar yan-yana düzülür və hansı hansına uyğun gəlsə, rəqibi o seçilir<ref name="sputnik.az"/>. Xoruz döyüşlərinin nəticəsində sadəcə bir xoruz sağ-salamat qalır, elə qalib də o seçilir<ref name="qafqaznews.az"/>. Döyüş meydanında yatan və döyüşdən qaçan xoruz uduzmuş sayılır<ref name="apa.tv"/>. Uduzan xoruz qalib xoruzun yiyəsinə verilir<ref name="apa.tv"/>. Əgər döyüş 2 saat ərzində davam edərsə və qalib bilinməzsə, o zaman bərabərlik elan olunur. Yəni yarış başa çatır və xoruzların arasında sülh bağlanır<ref name="apa.tv"/>. == Coğrafiyası == Bir çox ölkələrdə heyvan döyüşdürülməsi qadağan olunasa da, bu adət-ənənə hələ də yaşamaqdadır<ref name="qafqaznews.az"/>. Belə ki, bu döyüşlər [[Azərbaycan]]da, [[Türkiyə]]də, [[İran]]da, [[Gürcüstan]]da və [[İndoneziya]]da keçirilir<ref name="sputnik.az"/>. Amma bu döyüşlərin keçirilməsi qanunla qadağandır<ref name="sputnik.az"/>. Hətta Sovet dövründə də Azərbaycanda bu yarışın keçirilməsi qadağan olunmuşdu. Amma insanlar bu yarışı gizlində də olsa keçirirdilər<ref name="sputnik.az"/>. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Cockfighting}} * [https://www.youtube.com/watch?v=eP0uPTHfRX8 Xoruz döyüşü] "YouTube"da. [[Kateqoriya:Azərbaycanda əyləncə]] [[Kateqoriya:Heyvanlar idmanda]] [[Kateqoriya:Qumar oyunları]] [[Kateqoriya:Toyuq]] [[Kateqoriya:Ənənələr]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] pdb81yj2jsatfarvyytfj0uat2mtrew 2026 FİFA Dünya Kuboku 0 550241 8981556 8980962 2026-06-28T06:05:05Z Lunar Spectrum96 255396 /* A qrupu */ 8981556 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3FF | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ARG}} | 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5|| '''6''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|AUT}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|ALG}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 2 || 5 || &minus;3 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Şmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Alarab|Alarab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Alrashdan|Alrashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Quiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance= |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1= |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|COL}} | 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''6''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|POR}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] | 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 2 || &minus;1 || '''1''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 1 || 8 || &minus;7 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullayev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance= |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance= |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ENG}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2|| '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|GHA}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|CRO}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 2 || &minus;2 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Keyn]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingem]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Reşford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance= |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance= |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] 76zokp41e4nfldnosuzd8a3cldovfox 8981560 8981556 2026-06-28T06:08:16Z Lunar Spectrum96 255396 /* C qrupu */ 8981560 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3FF | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ARG}} | 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5|| '''6''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|AUT}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|ALG}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 2 || 5 || &minus;3 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Şmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Alarab|Alarab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Alrashdan|Alrashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Quiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance= |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1= |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|COL}} | 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''6''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|POR}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] | 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 2 || &minus;1 || '''1''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 1 || 8 || &minus;7 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullayev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance= |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance= |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ENG}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2|| '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|GHA}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|CRO}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 2 || &minus;2 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Keyn]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingem]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Reşford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance= |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance= |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] k18gvc038b68zuzww6dzo17fqbyl6vl 8981561 8981560 2026-06-28T06:08:49Z Lunar Spectrum96 255396 /* G qrupu */ 8981561 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ARG}} | 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5|| '''6''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|AUT}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|ALG}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 2 || 5 || &minus;3 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Şmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Alarab|Alarab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Alrashdan|Alrashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Quiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance= |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1= |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|COL}} | 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''6''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|POR}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] | 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 2 || &minus;1 || '''1''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 1 || 8 || &minus;7 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullayev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance= |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance= |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ENG}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2|| '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|GHA}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|CRO}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 2 || &minus;2 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Keyn]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingem]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Reşford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance= |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance= |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] mjxicvzxdogeqsdnr5xn421kuldoo5w 8981570 8981561 2026-06-28T06:21:27Z Lunar Spectrum96 255396 /* J qrupu */ 8981570 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ARG}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7|| '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUT}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 6 || 6 || 0 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ALG}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 3 || 8 || &minus;5 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Schmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Al-Arab|Al-Arab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Al-Rashdan|Al-Rashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Gouiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score=3:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1=*[[Rafik Belghali|Belghali]] {{qol|45}} *[[Riyad Mahrez|Mahrez]] {{qol|60||90+3}} |goals2=*{{qol|28}} [[Marko Arnautovic|Arnautovic]] *{{qol|55}} [[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] *{{qol|90+6}} [[Sasa Kalajdzic|Kalajdzic]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1=[[Mousa Al-Tamari|Al-Tamari]] {{qol|55}} |goals2=*{{qol|19}} [[Covani Lo Selso|Lo Celso]] *{{qol|31|pen.}} [[Lautaro Martinez|La. Martinez]] *{{qol|80}} [[Lionel Messi|Messi]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|COL}} | 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''6''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|POR}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] | 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 2 || &minus;1 || '''1''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 1 || 8 || &minus;7 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullayev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance= |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance= |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ENG}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2|| '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|GHA}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|CRO}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 2 || &minus;2 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Keyn]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingem]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Reşford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance= |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance= |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] rw5min31z4p6685pzjdw88t86jh55s0 8981573 8981570 2026-06-28T06:26:03Z Lunar Spectrum96 255396 /* K qrupu */ 8981573 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ARG}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7|| '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUT}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 6 || 6 || 0 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ALG}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 3 || 8 || &minus;5 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Schmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Al-Arab|Al-Arab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Al-Rashdan|Al-Rashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Gouiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score=3:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1=*[[Rafik Belghali|Belghali]] {{qol|45}} *[[Riyad Mahrez|Mahrez]] {{qol|60||90+3}} |goals2=*{{qol|28}} [[Marko Arnautovic|Arnautovic]] *{{qol|55}} [[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] *{{qol|90+6}} [[Sasa Kalajdzic|Kalajdzic]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1=[[Mousa Al-Tamari|Al-Tamari]] {{qol|55}} |goals2=*{{qol|19}} [[Covani Lo Selso|Lo Celso]] *{{qol|31|pen.}} [[Lautaro Martinez|La. Martinez]] *{{qol|80}} [[Lionel Messi|Messi]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|COL}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|POR}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 11 || &minus;9 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullaev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Yoane Wissa|Wissa]] {{qol|68|pen.|90+1}} *[[Fiston Mayele|Mayele]] {{qol|78}} |goals2={{qol|10}} [[Eldor Şomurodov|Shomurodov]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|{{fb|ENG}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2|| '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|{{fb|GHA}} | 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3FF | 3 || align=left|{{fb|CRO}} | 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''3''' | Reytinqə əsasən [[#Pley-off mərhələsi|pley-offa]] çıxa bilər |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 2 || 0 || 0 || 2 || 0 || 2 || &minus;2 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Keyn]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingem]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Reşford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance= |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance= |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] ib25u659pwqa390ewu8ybhnewy2n7ym 8981577 8981573 2026-06-28T06:30:46Z Lunar Spectrum96 255396 /* L qrupu */ 8981577 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ARG}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7|| '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUT}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 6 || 6 || 0 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ALG}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 3 || 8 || &minus;5 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Schmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Al-Arab|Al-Arab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Al-Rashdan|Al-Rashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Gouiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score=3:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1=*[[Rafik Belghali|Belghali]] {{qol|45}} *[[Riyad Mahrez|Mahrez]] {{qol|60||90+3}} |goals2=*{{qol|28}} [[Marko Arnautovic|Arnautovic]] *{{qol|55}} [[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] *{{qol|90+6}} [[Sasa Kalajdzic|Kalajdzic]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1=[[Mousa Al-Tamari|Al-Tamari]] {{qol|55}} |goals2=*{{qol|19}} [[Covani Lo Selso|Lo Celso]] *{{qol|31|pen.}} [[Lautaro Martinez|La. Martinez]] *{{qol|80}} [[Lionel Messi|Messi]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|COL}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|POR}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 11 || &minus;9 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullaev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Yoane Wissa|Wissa]] {{qol|68|pen.|90+1}} *[[Fiston Mayele|Mayele]] {{qol|78}} |goals2={{qol|10}} [[Eldor Şomurodov|Shomurodov]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ENG}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 2 || +4|| '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CRO}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 5 || 5 || 0 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|GHA}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 0 || 4 || &minus;4 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Kane]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingham]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Rashford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2=*{{qol|62}} [[Cud Bellingem|Bellingham]] *{{qol|67}} [[Harri Keyn|Kane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Abdulrahman al-Jassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1=*[[Petar Sucic|Sucic]] {{qol|31}} *[[Nikola Vlasic|Vlasic]] {{qol|83}} |goals2={{qol|73}} [[Derrick Luckassen|Luckassen]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] 8xchmmpz8unmgh0v3b0cdul4ktu41yo 8981578 8981577 2026-06-28T06:31:23Z Lunar Spectrum96 255396 /* L qrupu */ 8981578 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ARG}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7|| '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUT}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 6 || 6 || 0 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ALG}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 3 || 8 || &minus;5 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Schmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Al-Arab|Al-Arab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Al-Rashdan|Al-Rashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Gouiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score=3:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1=*[[Rafik Belghali|Belghali]] {{qol|45}} *[[Riyad Mahrez|Mahrez]] {{qol|60||90+3}} |goals2=*{{qol|28}} [[Marko Arnautovic|Arnautovic]] *{{qol|55}} [[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] *{{qol|90+6}} [[Sasa Kalajdzic|Kalajdzic]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1=[[Mousa Al-Tamari|Al-Tamari]] {{qol|55}} |goals2=*{{qol|19}} [[Covani Lo Selso|Lo Celso]] *{{qol|31|pen.}} [[Lautaro Martinez|La. Martinez]] *{{qol|80}} [[Lionel Messi|Messi]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|COL}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|POR}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 11 || &minus;9 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullaev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Yoane Wissa|Wissa]] {{qol|68|pen.|90+1}} *[[Fiston Mayele|Mayele]] {{qol|78}} |goals2={{qol|10}} [[Eldor Şomurodov|Shomurodov]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ENG}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 2 || +4|| '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CRO}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 5 || 5 || 0 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|GHA}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 0 || 4 || &minus;4 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Kane]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingham]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Rashford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2=*{{qol|62}} [[Cud Bellingem|Bellingham]] *{{qol|67}} [[Harri Keyn|Kane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Abdulrahman al-Jassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1=*[[Petar Sucic|P. Sucic]] {{qol|31}} *[[Nikola Vlasic|Vlasic]] {{qol|83}} |goals2={{qol|73}} [[Derrick Luckassen|Luckassen]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] kix6nfbjwaipu7orrasumh4csbcke7s 8981653 8981578 2026-06-28T08:04:38Z Lunar Spectrum96 255396 /* Pley-off mərhələsi */ 8981653 wikitext text/x-wiki {{Aktual|tarix=iyun 2026}}{{Beynəlxalq futbol turniri | tam adı = 2026 FİFA Dünya Kuboku | il = | digər_adları =2026 FIFA World Cup<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | şəkil = 2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png | ölçü = | alt = | imza = | şəhər = | ölkə = | tarix = İyun – İyul | komanda_sayı = 48 | konfederasiyalar = 6 | alt-konfederasiyalar = | assosiasiyalar = | stadionlar = 16 (16 ev sahibi şəhərdə) | şəhərlər = | çempion = | digər_çempion = | count = | ikinci = | digər_ikinci = | üçüncü = | digər_üçüncü = | dördüncü = | digər_dördüncü = | oyun = | qol = | tamaşaçı = | bombardir = | oyunçu = | əvvəlkisezon = [[2022 FİFA Dünya Kuboku|2022]] | sonrakısezon = [[2030 FİFA Dünya Kuboku|2030]] }} '''2026 FİFA Dünya Kuboku''' — [[FİFA]] üzvü olan federasiyaların milli komandalarının qatıldığı və dörd ildə bir təşkil edilən futbol üzrə XXIII dünya çempionatı. Turnir 11 iyun - 19 iyul 2026 tarixləri aralığında təşkil edilir. Çempionat [[ABŞ|ABŞ-nin]] 11, [[Meksika|Meksikanın]] 3 və [[Kanada|Kanadanın]] 2 şəhəri olmaqla ümümilikdə 16 şəhərdə keçirilir. 2026 FİFA Dünya Kuboku üç ölkə tərəfindən ortaq təşkil edilən və iştirakçı sayı 32 komandadan 48-ə yüksəldilən ilk turnir olmuş olacaq. [[Fayl:2026 world cup qualification map.svg|thumb|300px|<small>{{Rəng qutusu|#0000ff}} İştirakçı <br>{{Rəng qutusu|#ffcc00}} İştirak vəsiqəsi qazanmayıb <br>{{Rəng qutusu|#000000}} İmtina edib və ya kənarlaşdırılıb <br>{{Rəng qutusu|#cccccc}} FİFA üzvü deyil ]] [[Kabo-Verde milli futbol komandası|Kabo-Verde]], [[Kurasao milli futbol komandası|Kurasao]], [[İordaniya milli futbol komandası|İordaniya]] və [[Özbəkistan milli futbol komandası|Özbəkistan]] [[FİFA Dünya Kuboku|FİFA Dünya Kubokunda]] debüt edir. == Ev sahibləri == 2026-cı ildə Dünya Kuboku [[ABŞ]], [[Meksika]] və [[Kanada]]da keçirilir.<ref name="amerikaninsesi.org">[https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html 2026-cı il Dünya Kubokuna ABŞ, Meksika və Kanada ev sahibliyi edəcək] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210804113236/https://www.amerikaninsesi.org/a/c%C4%B1-il-d%C3%BCnya-kubokuna-ab%C5%9F-meksika-v%C9%99-kanada-ev-sahibliyi-ed%C9%99c%C9%99k/4436971.html |date=2021-08-04 }}. amerikaninsesi.org, 13.06.2018 {{ref-az}}</ref> Bu barədə qərarı FİFA prezidenti [[Canni İnfantino]] 12 iyun 2018-ci ildə təşkilatın [[Moskva|Moskvada]] keçirilən konqresində elan etmişdir.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Planlaşdırılmış 80 oyundan 60-ı ABŞ-də, digər 20 oyun isə Meksika və Kanadada baş tutacaq.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Ev sahibi ölkələr olan [[Kanada milli futbol komandası|Kanada]], [[Meksika milli futbol komandası|Meksika]] və [[ABŞ milli futbol komandası|Amerika Birləşmiş Ştatları]] avtomatik olaraq turnirə vəsiqə qazandılar. == Format == 2026-cı ildə keçirilən Dünya Kuboku 48 komandanın yarışdığı ilk Dünya Kubokudur.<ref name="amerikaninsesi.org"/> Hər komanda qrup mərhələsində ənənəvi formatda üç matç keçirəcək.<ref>{{cite news |date=14 mart 2023 |title=World Cup will be a week longer – but Fifa scraps three-team group plan |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314110957/https://www.thetimes.co.uk/article/7d38da2c-c24b-11ed-8e20-0f5794810aad |archivedate=14 mart 2023}}</ref><ref>{{cite news |author=Matt Slater |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: How the 48-team tournament will work |language=en |work=[[The Athletic]] |url=https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |url-status=live |accessdate=12 iyun 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314103434/https://theathletic.com/4307230/2023/03/14/world-cup-2026-format-usa/ |archivedate=14 mart 2023}}</ref> Çempionat [[2014 FİFA Dünya Kuboku|2014]] və [[2018 FİFA Dünya Kuboku|2018]]-ci il turnirlərindən fərqli olaraq 32 gün deyil, 39 gün davam edəcək.<ref>{{cite news |author=Henry Bushnell |date=14 mart 2023 |title=World Cup 2026 format: FIFA confirms 104-game schedule, 4-team groups |language=en |work=Yahoo Sports |url=https://sports.yahoo.com/world-cup-format-2026-fifa-135958106.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> 2026-cı il Dünya Kubokunda [[Beynəlxalq Futbol Assosiasiyaları Şurası (IFAB)]] tərəfindən təsdiq edilmiş bəzi yeni qaydalar tətbiq edilir: <ref>{{cite news |date=4 may 2026 |title=FİFA 2026-cı il Dünya Çempionatı üçün yeni qaydalar tətbiq edir |language=az |work=Sport1.az |url=https://sport1.az/13558-fifa-2026-ci-il-dunya-cempionati-ucun-yeni-qaydalar-tetbiq-edir.html |accessdate=12 iyun 2026}}</ref><ref name=":0">{{cite news |date=3 may 2026 |title=What are the new rules for 2026 World Cup? Covering mouths, making subs and more |language=en |work=NBC New York |url=https://www.nbcnewyork.com/world-cup/new-rules-covering-mouths-substitutions-breaks/6510949/ |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> * Yeni qaydaya əsasən, top oyuna daxil olmadan müdafiənin qarşısını almaq üçün edilən açıq və qanunsuz hücum blokları indi VAR tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Əgər qola birbaşa təsir edən qayda pozuntusu olarsa, VAR hakimi xəbərdar edəcək və künc zərbəsi təkrarlanacaq. Bu qayda yalnız hücum faullarını əhatə edir, müdafiəyə təsir etməyəcək. * Aut atışı və qapıdan zərbələr üçün komandaya maksimum beş saniyə vaxt veriləcək. Gecikmə hallarında aut rəqib komandaya keçəcək. * Meydanda tibbi yardım alan hər hansı bir oyunçu meydanı tərk etməli və oyuna qayıtmazdan əvvəl 1 dəqiqə gözləməlidir. * Hakim qərarına etiraz etdiyinə görə meydanı tərk edən hər hansı bir oyunçuya qırmızı vərəqə göstəriləcək ki, bu da bu ideyanı təşviq edən məşqçilərə də aiddir. Əgər bir komanda matçın ləğv olunmasına səbəb olarsa, məğlub olmuş sayılacaq. * Matç zamanı əvəzlənən futbolçu meydanı 10 saniyə ərzində tərk etməlidir. Bu limit aşılarsa, onu əvəz edən oyunçu əlavə olaraq bir dəqiqə gözləməli olacaq, komanda 10 nəfər qalacaq. * Dodaq oxumaqdan gizli qarşıdurma və təhqiredici davranışların qarşısını almaq üçün, rəqibə qarşı əl, qol və ya köynək ilə ağzını örtən hər oyunçuya qırmızı kart verilir. Oyunçuların dodaq hərəkətlərinin oxunmasını istəmədikləri dostcasına söhbətlərdə ağızlarını örtə bilməsi istisnadır. * Qapıçı zədəsi zamanı oyunçular texniki bölgədə məşqçidən taktika almamalıdırlar. Bu dəyişikliklərə əlavə olaraq, oyunçular üç ölkədə şiddətli istilərlə qarşılaşacaqları üçün hər hissədə bir neçə dəqiqəlik su fasilələri verilir.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |date=7 dekabr 2025 |title=Players to benefit from hydration breaks at FIFA World Cup 2026™ |language=en |work=inside.fifa.com |publisher=[[FİFA]] |url=https://inside.fifa.com/organisation/news/hydration-breaks-world-cup-2026-player-welfare |accessdate=12 iyun 2026}}</ref> Bütün komandalar üçün bərabər şəraiti təmin etmək məqsədilə, bütün oyunlarda fasilələr hakim tərəfindən təyin olunacaq və hər hansı bir hava və ya temperatur şərti (qaydası) tətbiq edilmir. ==Qrup mərhələsi== ===A qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|MEX}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6|| '''9''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 3 || &minus;1 || '''4''' |- | 3 || align=left|{{fb|KOR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 2 || 3 || &minus;1 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|CZE}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 6 || &minus;4 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|11|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=*[[Julian Quinones|Quinones]] {{qol|9}} *[[Raul Jimenez|Jimenez]] {{qol|67}} *[[Cesar Montes|Montes]] {{Qırmızı kart|0|90+2}} |goals2=*{{Qırmızı kart|0|49}} [[Sphephelo Sithole|Sithole]] *{{Qırmızı kart|0|84}} [[Themba Zwane|Zwane]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|KOR}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 |team2={{fb|CZE}} |goals1=*[[Hwang Inbeom|Hwang I.]] {{qol|67}} *[[Oh Hyeongyu|Oh]] {{qol|80}} |goals2={{qol|59}} [[Ladislav Krejci|Krejci]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=44 985 |referee=Amin Mohamed Omar (Misir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 |team2={{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]] |goals1=[[Michal Sadilek|Sadilek]] {{qol|6}} |goals2={{qol|83|pen.}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium=Mersedes-Bens Stadionu, [[Atlanta]] |attendance=67 442 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|MEX}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Luis Romo|Romo]] {{qol|50}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 522 |referee=Gustavo Tejera (Uruqvay) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|CZE}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 |team2={{fb|MEX}} |goals1= |goals2=*{{qol|55}} [[Mateo Chavez|Chavez]] *{{qol|61}} [[Julian Quinones|Quinones]] *{{qol|90+4}} [[Alvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=05:00 |team1=[[CAR milli futbol komandası|CAR]] {{Bayraq|RSA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 |team2={{fb|KOR}} |goals1=[[Thapelo Maseko|Maseko]] {{qol|63}} |goals2= |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} ===B qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|SUI}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CAN}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 8 || 3 || +5 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BIH}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 6 || &minus;1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|QAT}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 2 || 10 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|12|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 |team2={{fb|BIH}} |goals1=[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Jovo Lukic|Lukic]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 002 |referee=Facundo Tello (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|QAT}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 |team2={{fb|SUI}} |goals1=[[Miro Muheim|Muheim]] {{qol|90+4|a.q.}} |goals2={{qol|17|pen.}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=67 966 |referee=Said Martinez (Honduras) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 |team2={{fb|BIH}} |goals1=*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|74||90}} *[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{qol|90+7|pen.}} |goals2= *{{qol|90+3}} [[Ermin Mahmic|Mahmic]] *{{qırmızı kart|0|80}} [[Tarik Muharemovic|Muharemovic]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 026 |referee=Joao Pinheiro (Portuqaliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|CAN}} |score=6:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Cyle Larin|Larin]] {{qol|16}} *[[Jonathan David|J. David]] {{qol|29||45+3||90+2}} *[[Nathan Saliba|Saliba]] {{qol|64}} *[[Mohamed Manai|Manai]] {{qol|75|a.q.}} |goals2=*{{qırmızı kart|0|33}} [[Homam Ahmed|Ahmed]] *{{qırmızı kart|0|51}} [[Assim Madibo|Madibo]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Cristian Garay (Çili) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SUI}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 |team2={{fb|CAN}} |goals1=*[[Ruben Vargas|Vargas]] {{qol|46}} *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{qol|57}} |goals2={{qol|76}} [[Promise David|P. David]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BIH}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 |team2={{fb|QAT}} |goals1=*[[Kerim Alajbegovic|Alajbegovic]] {{qol|29}} *[[Mahmoud Abunada|Abunada]] {{qol|34|a.q.}} *[[Ermin Mahmic|Mahmic]] {{qol|80}} |goals2={{qol|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ===C qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|BRA}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 7 || 1 || +6 || '''7''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|Mərakeş}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 3 || +3 || '''7''' |- | 3 || align=left|{{fb|SCO}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 1 || 4 || &minus;3 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|Haiti}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 8 || &minus;6 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1=[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|32}} |goals2={{qol|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|Haiti}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 |team2={{fb|SCO}} |goals1= |goals2={{qol|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 |team2={{fb|Mərakeş}} |goals1= |goals2={{qol|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=04:30 |team1={{fb-rt|BRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Matheus Cunha|Cunha]] {{qol|23||36}} *[[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] {{qol|45+3}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Alejandro Hernandez (İspaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|SCO}} |score=0:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 |team2={{fb|BRA}} |goals1= |goals2=*{{qol|7||45+3}} [[Vinisius Junior|Vinicius Jr.]] *{{qol|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|25|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|Mərakeş}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 |team2={{fb|Haiti}} |goals1=*[[Əşrəf Hakimi|Hakimi]] {{qol|39}} *[[Ismael Saibari|Saibari]] {{qol|45+1}} *[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{qol|78}} *[[Gessime Yassine|Yassine]] {{qol|89}} |goals2=*{{qol|10|a.q.}} [[Yassine Bounou|Bounou]] *{{qol|43}} [[Vilson İsidor|Isidor]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} ===D qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|USA}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 4 || +4 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUS}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0|| '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|PAR}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 4 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUR}} | 3 || 1 || 0 || 2 || 3 || 5 || &minus;2 || '''3''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|13|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=4:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 |team2={{fb|PAR}} |goals1=*[[Damian Bobadilla|Bobadilla]] {{qol|7|a.q.}} *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{qol|31||45+5}} *[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{qol|90+8}} |goals2={{qol|73}} [[Mauricio Prado|Prado]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Danny Makkelie (Niderland) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUS}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 |team2={{fb|TUR}} |goals1=*[[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{qol|27}} *[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{qol|75}} |goals2= |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Jesus Valenzuela (Venesuela) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|19|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|USA}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 |team2={{fb|AUS}} |goals1=*[[Cameron Burgess|Burgess]] {{qol|11|a.q.}} *[[Alex Freeman|Freeman]] {{qol|43}} |goals2= |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 |team2={{fb|PAR}} |goals1= |goals2=*{{qol|2}} [[Matias Galarza|Galarza]] *{{qırmızı kart|0|45+3}} [[Miguel Almiron|Almiron]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|TUR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 |team2={{fb|USA}} |goals1=*[[Arda Gülər|Güler]] {{qol|10}} *[[Barış Alpər Yılmaz|Yılmaz]] {{qol|31}} *[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{qol|90+8}} |goals2=*{{qol|3}} [[Auston Trusty|Trusty]] *{{qol|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 492 |referee=Mustapha Ghorbal (Əlcayir) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|PAR}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 |team2={{fb|AUS}} |goals1= |goals2= |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 827 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} ===E qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|GER}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 10 || 4 || +6 || '''6''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CIV}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ECU}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|CUW}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 1 || 9 || &minus;8 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|14|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=7:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 |team2={{fb|CUW}} |goals1=*[[Felix Nmecha|Nmecha]] {{qol|6}} *[[Nico Scholtterbeck|Scholtterbeck]] {{qol|38}} *[[Kay Haverts|Havertz]] {{qol|45+5|pen.|88}} *[[Jamal Musiala|Musiala]] {{qol|47}} *[[Nathaniel Brown|Brown]] {{qol|68}} *[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|78}} |goals2={{qol|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 021 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|CIV}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 |team2={{fb|ECU}} |goals1=[[Amad Diallo|Diallo]] {{qol|90}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 274 |referee=François Letexier (Fransa) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 |team2={{fb|CIV}} |goals1=[[Deniz Undav|Undav]] {{qol|68||90+4}} |goals2={{qol|30}} [[Frank Kessye|Kessie]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Juan Gabriel Benitez (Paraqvay) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 |team2={{fb|CUW}} |goals1= |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 598 |referee=Ma Ning (Çin) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|CUW}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 |team2={{fb|CIV}} |goals1= |goals2={{qol|7||64}} [[Nicolas Pepe|Pepe]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ECU}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 |team2={{fb|GER}} |goals1=*[[Nilson Angulo|Angulp]] {{qol|9}} *[[Gonzalo Plata|Plata]] {{qol|77}} |goals2={{qol|2}} [[Leroy Sane|Sane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Tori Penso (ABŞ) }} ===F qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|NED}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 10 || 4 || +6 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|JPN}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 7 || 3 || +4 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SWE}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 7 || 7 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|TUN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 12 || &minus;10 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 |team2={{fb|JPN}} |goals1=*[[Vircil van Deyk|Van Dijk]] {{qol|50}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|64}} |goals2=*{{qol|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]] *{{qol|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=69 285 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|SWE}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 |team2={{fb|TUN}} |goals1=*[[Yasin Ayari|Ayari]] {{qol|7||90+6}} *[[Aleksander İsak|Isak]] {{qol|30}} *[[Viktor Dyokereş|Gyökeres]] {{qol|59}} *[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=50 987 |referee=Yael Falcon (Argentina) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|20|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|NED}} |score=5:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 |team2={{fb|SWE}} |goals1=*[[Brayan Brobbi|Brobbey]] {{qol|5||17}} *[[Kodi Qakpo|Gakpo]] {{qol|47||54}} *[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{qol|89}} |goals2={{qol|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=0:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 |team2={{fb|JPN}} |goals1= |goals2=*{{qol|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]] *{{qol|31||83}} [[Ayase Ueda|Ueda]] *{{qol|69}} [[Cunya İto|J. Ito]] |stadium=BBVA Stadionu, [[Monterrey]] |attendance=51 243 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|JPN}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 |team2={{fb|SWE}} |goals1=[[Daizen Maeda|Maeda]] {{qol|56}} |goals2={{qol|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 137 |referee=Ivan Barton (Salvador) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|TUN}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 |team2={{fb|NED}} |goals1=[[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{qol|54}} |goals2=*{{qol|3|a.q.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]] *{{qol|7}} [[Brayan Brobbi|Brobbey]] *{{qol|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=68 391 |referee=Katia Itzel Garcia (Meksika) }} ===G qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|BEL}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 2 || +4 || '''5''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|EGY}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 || '''5''' |- | 2 || align=left|{{fb|IRN}} | 3 || 0 || 3 || 0 || 3 || 3 || 0 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|NZL}} | 3 || 0 || 1 || 2 || 4 || 10 || &minus;6 || '''1''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Mohamed Hany|Hany]] {{qol|66|a.q.}} |goals2={{qol|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 775 |referee=Ramon Abatti (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|IRN}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 |team2={{fb|NZL}} |goals1=*[[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{qol|32}} *[[Mohammad Mohebbi|Mohebbi]] {{qol|64}} |goals2={{qol|7||54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 108 |referee=Cesar Arturo Ramos (Meksika) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|BEL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Nathan Ngoy|Ngoy]] {{qırmızı kart|0|66}} |goals2= |goals2= |stadium=SoFi Stadionu, [[Los-Anceles]] |attendance=70 317 |referee=Dario Herrera (Argentina) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 |team2={{fb|EGY}} |goals1=[[Finn Surman|Surman]] {{qol|15}} |goals2=*{{qol|58}} [[Mostafa Zico|Zico]] *{{qol|67}} [[Məhəmməd Salah|Salah]] *{{qol|82}} [[Trezeguet]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Omar Al Ali (BƏƏ) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|EGY}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 |team2={{fb|IRN}} |goals1=[[Mahmoud Saber|Saber]] {{qol|5}} |goals2={{qol|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium=Lumen Field, [[Sietl]] |attendance=66 925 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|NZL}} |score=1:5 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 |team2={{fb|BEL}} |goals1=[[Elijah Just|Just]] {{qol|84}} |goals2=*{{qol|28||50}} [[Leandro Trossard|Trossard]] *{{qol|66}} [[Kevin De Bröyne|De Bruyne]] *{{qol|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] *{{qol|90+4}} [[Aleksis Salemakers|Saelemaekers]] |stadium=BC Place, [[Vankuver]] |attendance=52 497 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} ===H qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ESP}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 5 || 0 || +5 || '''4''' | rowspan="2"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBFBB | 2 || align=left|'''{{fb|CPV}}''' | 3 || 0 || 3 || 0 || 2 || 2 || 0 || '''3''' |- | 2 || align=left|{{fb|URU}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 3 || 4 || &minus;1 || '''2''' |- | 4 || align=left|{{fb|KSA}} | 3 || 0 || 2 || 1 || 1 || 5 || &minus;4 || '''2''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|15|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 |team2={{fb|CPV}} |goals1= |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=67 640 |referee=Adham Makhadmeh (İordaniya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|KSA}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 |team2={{fb|URU}} |goals1=[[Abdulelah Alamri|Alamri]] {{qol|41}} |goals2={{qol|80}} [[Maxi Araujo|M. Araujo]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=62 764 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|21|df=y}} |time=20:00 |team1={{fb-rt|ESP}} |score=4:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 |team2={{fb|KSA}} |goals1=*[[Lamine Yamal|Yamal]] {{qol|10}} *[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{qol|21||24}} *[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{qol|49|a.q.}} |goals2= |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Raphael Claus (Braziliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=2:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 |team2={{fb|CPV}} |goals1=*[[Maxi Araujo|M. Araujo]] {{qol|44}} *[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qol|45+6}} |goals2=*{{qol|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]] *{{qol|61}} [[Helio Varela|Varela]] |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 003 |referee=Espen Eskas (Norveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|CPV}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 |team2={{fb|KSA}} |goals1= |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 278 |referee=François Letexier (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|27|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|URU}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Agustin Canobbio|Canobbio]] {{qırmızı kart|0|90+4}} |goals2={{qol|42}} [[Alex Baena|Baena]] |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 065 |referee=Ismail Elfath (ABŞ) }} ===I qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|FRA}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 10 || 2 || +8 || '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|NOR}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 8 || 7 || +1 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|SEN}}''' | 3 || 1 || 0 || 2 || 8 || 6 || +2 || '''3''' |- | 4 || align=left|{{fb|IRQ}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 1 || 12 || &minus;11 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|16|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|66||90+6}} *[[Bradley Barcola|Barcola]] {{qol|82}} |goals2={{qol|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 545 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=02:00 |team1={{fb-rt|IRQ}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 |team2={{fb|NOR}} |goals1=*[[Aymen Hussein|Hussein]] {{qol|39}} |goals2=*{{qol|29||43}} [[Erlinq Holann|Haaland]] *{{qol|76}} [[Leo Skiri Ostiqard|Ostigard]] *{{qol|90+6|a.q.}} [[Aymen Hussein|Hussein]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 106 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|FRA}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Kilian Mbappe|Mbappe]] {{qol|14||54}} *[[Usman Dembele|Dembele]] {{qol|66}} |goals2= |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=04:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=3:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 |team2={{fb|SEN}} |goals1=*[[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{qol|43}} *[[Erlinq Holann|Haaland]] {{qol|48||58}} |goals2=*{{qol|53||90+3}} [[Ismaila Sarr|I. Sarr]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Wilton Sampaio (Braziliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|NOR}} |score=1:4 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 |team2={{fb|FRA}} |goals1=[[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{qol|21}} |goals2=*{{qol|7||20||32}} [[Usman Dembele|Dembele]] *{{qol|90+4}} [[Desire Doue|Doue]] |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=64 146 |referee=Michael Oliver (İngiltərə) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|26|df=y}} |time=23:00 |team1={{fb-rt|SEN}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 |team2={{fb|IRQ}} |goals1=*[[Habib Diarra|Diarra]] {{qol|4}} *[[Ismaila Sarr|I. Sarr]] {{qol|56}} *[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{qol|59||71}} *[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{qol|82}} |goals2={{qırmızı kart|0|13}} [[Rebin Sulaka|Sulaka]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ===J qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ARG}}''' | 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7|| '''9''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|AUT}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 6 || 6 || 0 || '''4''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|ALG}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 5 || 7 || &minus;2 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|JOR}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 3 || 8 || &minus;5 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=05:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=3:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|17||60||76}} |goals2= |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=[[Şimon Marsinyak]] (Polşa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=08:00 |team1={{fb-rt|AUT}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 |team2={{fb|JOR}} |goals1=*[[Romano Şmid|Schmid]] {{qol|20}} *[[Yazan Al-Arab|Al-Arab]] {{qol|76|a.q.}} *[[Marko Arnautovic|Arnautovic]] {{qol|90+12|pen.}} |goals2={{qol|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 527 |referee=Dahane Beida (Mavritaniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|22|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|ARG}} |score=2:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 |team2={{fb|AUT}} |goals1=[[Lionel Messi|Messi]] {{qol|38||90+5}} |goals2= |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Amin Mohamed Omar (EGY) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=07:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 |team2={{fb|ALG}} |goals1=[[Nizar Al-Rashdan|Al-Rashdan]] {{qol|36}} |goals2=*{{qol|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]] *{{qol|82}} [[Amin Quiri|Gouiri]] |stadium=Levi's Stadionu, [[San-Fransisko körfəz sahəsi]] |attendance=68 371 |referee=Slavko Vincic (Sloveniya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|ALG}} |score=3:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 |team2={{fb|AUT}} |goals1=*[[Rafik Belghali|Belghali]] {{qol|45}} *[[Riyad Mahrez|Mahrez]] {{qol|60||90+3}} |goals2=*{{qol|28}} [[Marko Arnautovic|Arnautovic]] *{{qol|55}} [[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] *{{qol|90+6}} [[Sasa Kalajdzic|Kalajdzic]] |stadium=Arrowhead Stadionu, [[Kanzas Siti]] |attendance=69 045 |referee=Ilgiz Tantashev (Özbəkistan) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|JOR}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 |team2={{fb|ARG}} |goals1=[[Mousa Al-Tamari|Al-Tamari]] {{qol|55}} |goals2=*{{qol|19}} [[Covani Lo Selso|Lo Celso]] *{{qol|31|pen.}} [[Lautaro Martinez|La. Martinez]] *{{qol|80}} [[Lionel Messi|Messi]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance=70 649 |referee=Istvan Kovacs (Rumıniya) }} ===K qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|COL}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 4 || 1 || +3 || '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|POR}}''' | 3 || 1 || 2 || 0 || 6 || 1 || +5 || '''5''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]]''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 4 || 3 || +1 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|UZB}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 2 || 11 || &minus;9 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|17|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=1:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Joao Neves|J. Neves]] {{qol|6}} |goals2={{qol|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Abdulrahman Aljassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|UZB}} |score=1:3 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 |team2={{fb|COL}} |goals1=[[Abbasbəy Fayzullayev|Fayzullaev]] {{qol|60}} |goals2=*{{qol|40}} [[Daniel Munoz|Munoz]] *{{qol|65}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Diaz]] *{{qol|90+9}} [[Caminton Kampaz|Kampaz]] |stadium=Asteka Stadionu, [[Mexiko şəhəri]] |attendance=80 824 |referee=[[Entoni Teylor]] (İngiltərə) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|23|df=y}} |time=21:00 |team1={{fb-rt|POR}} |score=5:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Kriştiano Ronaldo|Ronaldo]] {{qol|6||39}} *[[Nuno Mendes|Mendes]] {{qol|17}} *[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{qol|60|o.g.}} *[[Rafael Leao|Leao]] {{qol|87}} |goals2= |stadium=NRG Stadionu, [[Hyuston]] |attendance=68 777 |referee=Jalal Jayed (Mərakeş) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=06:00 |team1={{fb-rt|COL}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 |team2={{Bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] |goals1=[[Daniel Munoz|Munoz]] {{qol|76}} |goals2= |stadium=Akron Stadionu, [[Qvadalaxara]] |attendance=45 358 |referee=Maurizio Mariani (İtaliya) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1={{fb-rt|COL}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 |team2={{fb|POR}} |goals1= |goals2= |stadium=Hard Rock Stadionu, [[Mayami]] |attendance=64 478 |referee=[[Əlireza Fəqani]] (Avstraliya) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=03:30 |team1=[[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]] {{Bayraq|COD}} |score=3:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 |team2={{fb|UZB}} |goals1=*[[Yoane Wissa|Wissa]] {{qol|68|pen.|90+1}} *[[Fiston Mayele|Mayele]] {{qol|78}} |goals2={{qol|10}} [[Eldor Şomurodov|Shomurodov]] |stadium=Mersedes-Bens Stadion, [[Atlanta]] |attendance=68 239 |referee=Felix Zwayer (Almaniya) }} ===L qrupu=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width="28" scope="col"| Sıra!! width="200" scope="col"|Komanda!! width="28" scope="col"|{{abbr|O|Oyunlar}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|Q|Qələbə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|H|Heç-heçə}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|M|Məğlubiyyət}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|VQ|Vurulmuş qol}}!! width="28" scope="col"|{{abbr|BQ|Buraxılmış qol}}!! width="28" scope="col"|TF!!! width="28" scope="col"|Xal!!Təsnifat |- bgcolor=#BBF3BB | 1 || align=left|'''{{fb|ENG}}''' | 3 || 2 || 1 || 0 || 6 || 2 || +4|| '''7''' | rowspan="3"| [[#Pley-off mərhələsi|Pley-off mərhələsi]] |- bgcolor=#BBF3BB | 2 || align=left|'''{{fb|CRO}}''' | 3 || 2 || 0 || 1 || 5 || 5 || 0 || '''6''' |- bgcolor=#BBF3BB | 3 || align=left|'''{{fb|GHA}}''' | 3 || 1 || 1 || 1 || 2 || 2 || 0 || '''4''' |- | 4 || align=left|{{fb|PAN}} | 3 || 0 || 0 || 3 || 0 || 4 || &minus;4 || '''0''' |} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=4:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 |team2={{fb|CRO}} |goals1=*[[Harri Keyn|Kane]] {{qol|12|pen.|42}} *[[Cud Bellingem|Bellingham]] {{qol|47}} *[[Markus Reşford|Rashford]] {{qol|85}} |goals2=*{{qol|36}} [[Martin Baturina|Baturina]] *{{qol|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium=AT&T Stadionu, [[Dallas]] |attendance= 70 389 |referee=Clement Turpin (Fransa) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|18|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|GHA}} |score=1:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 |team2={{fb|PAN}} |goals1=[[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{qol|90+5}} |goals2= |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=42 942 |referee=Glenn Nyberg (İsveç) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=00:00 |team1={{fb-rt|ENG}} |score=0:0 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 |team2={{fb|GHA}} |goals1= |goals2= |stadium=Gillette Stadionu, [[Boston]] |attendance=63 983 |referee=Saíd Martinez (Honduras) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|24|df=y}} |time=03:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2={{qol|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium=BMO Field, [[Toronto]] |attendance=43 036 |referee=Pierre Atcho (Qabon) }} ---- {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|PAN}} |score=0:2 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2=*{{qol|62}} [[Cud Bellingem|Bellingham]] *{{qol|67}} [[Harri Keyn|Kane]] |stadium=MetLife Stadionu, [[Nyu-Cersi]] |attendance=80 663 |referee=Abdulrahman al-Jassim (Qətər) }} {{Futbol oyun qutusu |date={{Start date|2026|6|28|df=y}} |time=01:00 |team1={{fb-rt|CRO}} |score=2:1 |report=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 |team2={{fb|GHA}} |goals1=*[[Petar Sucic|P. Sucic]] {{qol|31}} *[[Nikola Vlasic|Vlasic]] {{qol|83}} |goals2={{qol|73}} [[Derrick Luckassen|Luckassen]] |stadium=Lincoln Financial Field, [[Filadelfiya]] |attendance=68 324 |referee=Drew Fischer (Kanada) }} ==Pley-off mərhələsi== {{#invoke:RoundN|N32 |style=white-space:nowrap|widescore=yes|bold_winner=high|3rdplace=yes |RD1=[[#1/16 final mərhələsi|1/16 final mərhələsi]] |RD2=[[#1/8 final mərhələsi|1/8 final mərhələsi]] |RD3=[[#1/4 final mərhələsi|1/4 final mərhələsi]] |RD4=[[#Yarımfinallar|Yarımfinallar]] |RD5=[[#Final|Final]] |Consol=[[#Üçüncü yer uğrunda oyun|Üçüncü yer uğrunda oyun]] <!--Date – Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--Round of 32--> |30 iyun – {{bayraq|USA}} [[Boston]]|{{fb|GER}}||{{fb|PAR}}| |1 iyul – {{bayraq|USA}} [[Cersi-Siti|Nyu-Cersi]]|{{fb|FRA}}||{{fb|SWE}}| |28 iyun – {{bayraq|USA}} [[Los-Anceles]]|{{Bayraq|RSA}} [[CAR milli futbol komandası|CAR]]||{{fb|CAN}}| |30 iyun – {{bayraq|MEX}} [[Monterrey]]|{{fb|NED}}||{{fb|Mərakeş}}| |3 iyul – {{bayraq|CAN}} [[Toronto]]|{{fb|POR}}||{{fb|CRO}}| |2 iyul – {{bayraq|USA}} [[Los-Anceles]]|{{fb|ESP}}||{{fb|AUT}}| |2 iyul – {{bayraq|USA}} [[Santa-Klara (Kaliforniya)|Santa-Klara]]|{{fb|USA}}||{{fb|BIH}}| |2 iyul – {{bayraq|USA}} [[Sietl]]|{{fb|BEL}}||{{fb|SEN}}| |29 iyun – {{bayraq|USA}} [[Hyuston]]|{{fb|BRA}}||{{fb|JPN}}| |30 iyun – {{bayraq|USA}} [[Dallas]]|{{fb|CIV}}||{{fb|NOR}}| |1 iyul – {{bayraq|MEX}} [[Mexiko]]|{{fb|MEX}}||{{fb|ECU}}| |1 iyul – {{bayraq|USA}} [[Atlanta]]|{{fb|ENG}}||{{bayraq|COD}} [[Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandası|Konqo DR]]| |4 iyul – {{bayraq|USA}} [[Mayami]]|{{fb|ARG}}||{{fb|CPV}}| |3 iyul – {{bayraq|USA}} [[Dallas]]|{{fb|AUS}}||{{fb|EGY}}| |3 iyul – {{bayraq|CAN}} [[Vankuver]]|{{fb|SUI}}||{{fb|ALG}}| |4 iyul – {{bayraq|USA}} [[Kanzas Siti]]|{{fb|COL}}||{{fb|GHA}}| <!--Round of 16--> |5 iyul – {{bayraq|USA}} [[Filadelfiya]]| || | |4 iyul – {{bayraq|USA}} [[Hyuston]]| || | |6 iyul – {{bayraq|USA}} [[Dallas]]| || | |7 iyul – {{bayraq|USA}} [[Sietl]]| || | |6 iyul – {{bayraq|USA}} [[Cersi-Siti|Nyu-Cersi]]| || | |6 iyul – {{bayraq|MEX}} [[Mexiko]]| || | |7 iyul – {{bayraq|USA}} [[Atlanta]]| || | |8 iyul – {{bayraq|CAN}} [[Vankuver]]| || | <!--Quarterfinals--> |10 iyul – {{bayraq|USA}} [[Boston]]| || | |10 iyul – {{bayraq|USA}} [[Los-Anceles]]| || | |12 iyul – {{bayraq|USA}} [[Mayami]]| || | |12 iyul – {{bayraq|USA}} [[Kanzas Siti]]| || | <!--Semifinals--> |14 iyul – {{bayraq|USA}} [[Dallas]]| || | |15 iyul – {{bayraq|USA}} [[Atlanta]]| || | <!--Final--> |19 iyul – {{bayraq|USA}} [[Cersi-Siti|Nyu-Cersi]]| || | <!--Match for third place--> |19 iyul – {{bayraq|USA}} [[Mayami]]| || | }} ==Bombardirlər== ;5 qol *{{bayraq|ARG}} [[Lionel Messi]] ;4 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} [[Vinisius Junior]] *{{bayraq|FRA}} [[Kilian Mbappe]] *{{bayraq|NOR}} [[Erlinq Holann]] }} ;3 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BRA}} Mateus Kunya *{{bayraq|CAN}} Conatan Devid *{{bayraq|GER}} Dəniz Undav *{{bayraq|Mərakeş}} İsmayıl Saibari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Johan Manzambi }} ;2 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|BIH}} Ermin Mahmiç *{{bayraq|CAN}} Sayll Larin *{{bayraq|COL}} Daniel Munyos *{{bayraq|ENG}} [[Harri Keyn]] *{{bayraq|GER}} [[Kay Haverts]] *{{bayraq|JPN}} Daiçi Kamada *{{bayraq|JPN}} Ayase Ueda *{{bayraq|MEX}} Xulian Kinyones *{{bayraq|NED}} [[Brayan Brobbi]] *{{bayraq|NED}} [[Kodi Qakpo]] *{{bayraq|NED}} Krayfensio Sammervill *{{bayraq|NZL}} Elayca Cast *{{bayraq|POR}} [[Kriştiano Ronaldo]] *{{bayraq|SEN}} İsmayıl Sarr *{{bayraq|ESP}} Mikel Oyarzabal *{{bayraq|SWE}} Yasin Ayari *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Ruben Varqas *{{bayraq|USA}} Folarin Boloqun *{{bayraq|URU}} Maksimiliano Arauho }} ;1 qol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|ALG}} [[Amin Quiri]] *{{bayraq|ALG}} Nadhir Benbuali *{{bayraq|AUS}} Nestori İrankunda *{{bayraq|AUS}} Konnor Metkalf *{{bayraq|AUT}} Marko Arnautoviç *{{bayraq|AUT}} [[Romano Şmid]] *{{bayraq|BIH}} Kərim Alaybeqoviç *{{bayraq|BIH}} Jovo Lukiç *{{bayraq|CAN}} Promis Devid *{{bayraq|CAN}} Natan Saliba *{{bayraq|CPV}} Kevin Pina *{{bayraq|CPV}} Helio Varela *{{bayraq|COL}} [[Caminton Kampaz]] *{{bayraq|COL}} [[Luis Diaz (Kamerunlu futbolçu)|Luis Dias]] *{{bayraq|CRO}} Martin Baturina *{{bayraq|CRO}} Ante Budimir *{{bayraq|CRO}} Petar Musa *{{bayraq|CUW}} Livano Komensiya *{{bayraq|CZE}} Ladislav Kreyçi *{{bayraq|CZE}} Mixal Sadilek *{{bayraq|COD}} Yoan Visa *{{bayraq|EGY}} İmam Aşur *{{bayraq|EGY}} [[Məhəmməd Salah]] *{{bayraq|EGY}} Trezeqe *{{bayraq|EGY}} Mustafa Ziko *{{bayraq|ENG}} [[Cud Bellingem]] *{{bayraq|ENG}} [[Markus Reşford]] *{{bayraq|FRA}} Bredli Barkola *{{bayraq|FRA}} [[Usman Dembele]] *{{bayraq|GER}} Nataniel Braun *{{bayraq|GER}} Camal Musiala *{{bayraq|GER}} Feliks Nmeça *{{bayraq|GER}} Niko Şlotterbek *{{bayraq|GHA}} Kaleb Yirenki *{{bayraq|Haiti}} [[Vilson İsidor]] *{{bayraq|IRN}} Məhəmməd Mohebi *{{bayraq|IRN}} Ramin Rezayian *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn *{{bayraq|CIV}} Amad Diallo *{{bayraq|CIV}} [[Frank Kessye]] *{{bayraq|JPN}} [[Cunya İto]] *{{bayraq|JPN}} Keito Nakamura *{{bayraq|JOR}} Nizar Əl-Rəşdan *{{bayraq|JOR}} Əli Olvan *{{bayraq|MEX}} Mateo Çaves *{{bayraq|MEX}} Alvaro Fidalqo *{{bayraq|MEX}} Raul Ximenes *{{bayraq|MEX}} Luis Romo *{{bayraq|Mərakeş}} [[Əşrəf Hakimi]] *{{bayraq|Mərakeş}} Sufiyan Rahimi *{{bayraq|Mərakeş}} Gessim Yassin *{{bayraq|NED}} [[Vircil van Deyk]] *{{bayraq|NZL}} Finn Sırman *{{bayraq|NOR}} [[Leo Skiri Ostiqard|Leo Ostiqard]] *{{bayraq|NOR}} Markus Pedersen *{{bayraq|PAR}} Matias Qalarsa *{{bayraq|PAR}} Maurisio *{{bayraq|POR}} [[Rafael Leao]] *{{bayraq|POR}} [[Nuno Mendes]] *{{bayraq|POR}} Joao Neveş *{{bayraq|QAT}} Həsən Əl-Heydos *{{bayraq|KSA}} Əbdülelah Əl-Amri *{{bayraq|SCO}} Con Maqinn *{{bayraq|SEN}} İbrahim Mbaye *{{bayraq|RSA}} Tapelo Maseko *{{bayraq|RSA}} Teboho Mokoena *{{bayraq|KOR}} Hvan İn-bom *{{bayraq|KOR}} Oh Hyon-gyu *{{bayraq|ESP}} [[Lamin Yamal]] *{{bayraq|SWE}} Entoni Elanqa *{{bayraq|SWE}} [[Viktor Dyokereş]] *{{bayraq|SWE}} [[Aleksander İsak]] *{{bayraq|SWE}} Mattias Svanberq *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Bril Embolo *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Qranit Caka *{{bayraq|TUN}} Ömər Rekik *{{bayraq|USA}} Aleks Frimen *{{bayraq|USA}} Covanni Reyna *{{bayraq|URU}} Aqustin Kanobbio *{{bayraq|UZB}} [[Abbasbəy Fayzullayev]] }} ;1 avtoqol {{Siyahı sütunlarla|4| *{{bayraq|AUS}} Kameron Bercess ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|EGY}} Məhəmməd Hani ({{bayraq|BEL}} qarşı) *{{bayraq|IRQ}} Aymen Hüseyn ({{bayraq|NOR}} qarşı) *{{bayraq|JOR}} Yazan Əl-Ərab ({{bayraq|AUT}} qarşı) *{{bayraq|Mərakeş}} Yassin Bunu ({{bayraq|Haiti}} qarşı) *{{bayraq|PAR}} Damian Bobadilla ({{bayraq|USA}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Mahmud Abunada ({{bayraq|BIH}} qarşı) *{{bayraq|QAT}} Məhəmməd Manai ({{bayraq|CAN}} qarşı) *{{bayraq|KSA}} Həsən Əl-Tambakti ({{bayraq|ESP}} qarşı) *{{bayraq|SUI|ölçü=16px}} Miro Muheim ({{bayraq|QAT}} qarşı) *{{bayraq|UZB}} Abduvahid Nematov ({{bayraq|POR}} qarşı) }} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{FİFA Dünya Kuboku}} [[Kateqoriya:2026 FİFA Dünya Kuboku| ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə ABŞ]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Kanada]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Meksika]] [[Kateqoriya:ABŞ-də futbol]] [[Kateqoriya:Amerikada idman yarışları]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku]] [[Kateqoriya:İyuldakı hadisələr]] [[Kateqoriya:İyundakı hadisələr]] [[Kateqoriya:Şimali Amerikada futbol yarışları]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə idman]] [[Kateqoriya:2026-cı ildə Şimali Amerika]] [[Kateqoriya:FİFA Dünya Kuboku turnirləri]] sl7i1cxt98yql6whzfuxvfmahuj4qj7 Kamil Əliyevin ev-muzeyi 0 550779 8981195 8969140 2026-06-27T16:12:52Z Nemoralis 128937 8981195 wikitext text/x-wiki {{Muzey|Ad=Sunny Carpets Gallery|Şəkil=Sunny Carpets Gallery 2.jpg|Təsisçi=Nərminə Əliyeva|Yerləşir=Bakı|Ölkə=Azərbaycan|Ünvan=Xaqani küçəsi 18 (18 Khagani Street)|Direktor=Narmina Aliyeva|Telefon=(+99455) 555-59-59|İş rejimi=11:00-19:00 (hər gün)|Orijinal ad=Kamil Əliyevin ev-muzeyi}} '''Kamil Əliyevin ev-muzeyi''' — Bakıda yerləşən ev-muzeyi. Muzey, [[Kamil Əliyev (rəssam)|Kamil Əliyev]]in həyatının son 11 ayını yaşadığı və 83 yaşında vəfat etdiyi evdə açılmışdır. Ev muzeyi 2007-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır. 26 oktyabr 2007-ci ildə muzeyin divarında Kamil Əliyevin xatirə lövhəsinin açılışı olmuşdur.<ref>{{Cite web |title=Xalq rəssamı Kamil Əliyev — naxışlarda əbədiləşən ömür |url=http://web2.anl.az:81/down/medeniyyet2007/oktyabr/medeniyyet2007_oktyabr_165.htm |access-date=2018-06-21 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417023106/http://web2.anl.az:81/down/medeniyyet2007/oktyabr/medeniyyet2007_oktyabr_165.htm |url-status=live }}</ref> Muzeydə xalçaçının 127 müəllif xalçası sərgilənir. Onlar arasında rəssamın tamamlamadığı işləri də vardır.<ref>{{Cite web |title=MUZEYLƏR HAQQINDA |url=http://www.icherisheher.az/az/85-muzeyler-haqqinda |access-date=2018-06-21 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701200438/http://icherisheher.az/az/85-muzeyler-haqqinda |url-status=dead }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Bakı muzeyləri]] [[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə muzeylər]] [[Kateqoriya:Azərbaycandakı bioqrafik muzeylər]] [[Kateqoriya:Azərbaycandakı ev-muzeylər]] hczxr5si9tt4a1shmng3rzfvv1ej1ff Kateqoriya:Dini etika 14 551260 8981226 8872503 2026-06-27T17:36:50Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981226 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Tətbiqi etika]] [[Kateqoriya:Etika]] [[Kateqoriya:Din]] [[Kateqoriya:Dini fəlsəfə]] [[Kateqoriya:Dini inam və təlimlər]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] 9usvvk1ln7vvxjtcjoyvih3zwaahdiz Kateqoriya:Heyvan hüquqları 14 551863 8981257 8863961 2026-06-27T17:41:08Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981257 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Tətbiqi etika]] [[Kateqoriya:Mübahisələr]] [[Kateqoriya:Hüquqlar]] [[Kateqoriya:Heyvanlar və insanlar|Hüquqlar]] [[Kateqoriya:Sosial problemlər]] [[Kateqoriya:Sosial hərəkatlar]] [[Kateqoriya:İdeologiyalar]] [[Kateqoriya:Hüququn sahələri]] [[Kateqoriya:Ətraf mühit hüququ]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] q4nhhakpfrm1u8cj5v9yfud3s4mxjxc Zamirə Hacıyeva 0 564019 8981193 8690476 2026-06-27T15:45:26Z Yousiphh 175220 8981193 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |adı = Zamirə Hacıyeva |orijinal adı = Zamirə Şirəli qızı Hacıyeva |digər adı = |doğum tarixi = 18.7.1963 |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{SSRİ}}<br>{{AZE}} |milliyyəti = Azərbaycanlı |həyat yoldaşı = [[Cahangir Hacıyev]]<br>Anar Mahmudov |uşağı = iki oğlu və bir qızı |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Zamirə Hacıyeva ''' (tam adı: ''Zamirə Şirəli qızı Hacıyeva''; {{comment|d.|doğum}} 18 iyul 1963) — [[Azərbaycan Beynəlxalq Bankı]]nın keçmiş sədri [[Cahangir Hacıyev]]in həyat yoldaşı və [[Böyük Britaniya]]nın [[korrupsiya]]ya qarşı mübarizə qanunu olan [[İzahedilməmiş Sərvət Sərəncamı]]nın şərtlərinin ilk hədəfi olan şəxs.<ref name="bbc">{{cite web | title = Zamirə Hacıyeva - Beynəlxalq Bankın keçmiş sədri Cahangir Hacıyevin arvadı Londonda 21 milyon dollar xərcləyib | url = https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-45812909 | website = www.bbc.com | publisher = [[BBC]] | accessdate = 10 oktyabr 2018 | archive-date = 2021-06-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210608072250/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-45812909 | url-status = live }}</ref><ref name="Evening Standard">{{cite news | last1 = Bentham | first1 = Martin | title = Revealed: name of £16m Harrods big spender facing McMafia-style ‘dirty money’ probe | url = https://www.standard.co.uk/news/crime/revealed-name-of-16m-harrods-big-spender-facing-mcmafiastyle-dirty-money-probe-a3958441.html | accessdate = 10 October 2018 | work = The Evening Standard | date = 10 October 2018 | archive-date = 18 April 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200418040623/https://www.standard.co.uk/news/crime/revealed-name-of-16m-harrods-big-spender-facing-mcmafiastyle-dirty-money-probe-a3958441.html | url-status = live }}</ref> Britaniya KİV-ləri Zamirə Hacıyevanı "Missis Makmafiya" ({{dil-en|Mrs McMafia}}), Avropa KİV-ləri isə "Ledi Şoppinq" ({{dil-en|Lady Shopping}}) kimi işıqlandırıblar.<ref name="mcmafia"/><ref>{{cite web | title = 'McMafia' law: woman who spent £16m at Harrods is jailed banker's wife | url = https://www.theguardian.com/uk-news/2018/oct/10/wife-of-mcmafia-banker-with-16m-harrods-spending-habit-named | website = www.theguardian.com | publisher = www.theguardian.com | accessdate = 11 oktyabr 2018 | archive-date = 2021-03-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210314191706/https://www.theguardian.com/uk-news/2018/oct/10/wife-of-mcmafia-banker-with-16m-harrods-spending-habit-named | url-status = live }}</ref> == Həyatı == Zamirə Hacıyeva 1963-cü il iyulun 18-də anadan olub.<ref name=scrouge>{{cite web | title = Bədxərc Zamirənin “keşməkeşli” həyatı - Dosye | url = https://news.milli.az/country/701771.html | website = news.milli.az | publisher = news.milli.az | accessdate = 7 noyabr 2018 | archive-date = 2018-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181116110706/https://news.milli.az/country/701771.html | url-status = live }}</ref> [[Azərbaycan Beynəlxalq Bankı]]nın keçmiş sədri [[Cahangir Hacıyev]]lə ailə qurub və bu cütlüydən bir qızı və iki oğlu dünyaya gəlib. Qızı Leyla [[Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Azərbaycan Respublikasının Milli Təhlükəsizlik naziri]] [[Eldar Mahmudov]]un oğlu ilə ailə qurub.<ref>{{cite web | title = Family wealth of former National Security Minister | url = https://www.meydan.tv/en/site/politics/11984/Family-wealth-of-former-National-Security-Minister.htm | website = www.meydan.tv | publisher = www.meydan.tv | accessdate = 11 oktyabr 2018 | archive-date = 2018-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181011133304/https://www.meydan.tv/en/site/politics/11984/Family-wealth-of-former-National-Security-Minister.htm | url-status = dead }}</ref> Zamirə Hacıyevanın həyat yoldaşı Cahangir Hacıyev [[Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsi]]nin 14 oktyabr 2016-cı il tarixli hökmü ilə 15 il azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum olunub.<ref name=scrouge/> O, 42 mln. manatı mənimsəməkdə ittiham olunub.<ref>{{cite web | title = Cahangir Hacıyev özünü təqsirli bilmir | url = https://www.amerikaninsesi.org/a/iqtisadiyyat/3468650.html | website = www.amerikaninsesi.org | publisher = www.amerikaninsesi.org | accessdate = 10 oktyabr 2018 | archive-date = 2021-11-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211128194928/https://www.amerikaninsesi.org/a/iqtisadiyyat/3468650.html | url-status = live }}</ref> === Oğurlanması === Zamirə Hacıyeva 10 fevral 2005-ci ildə [[Hacı Məmmədov (cinayətkar)|Hacı Məmmədov]]un başçılıq etdiyi cinayətkar dəstə tərəfindən qadın gözəllik salonundan çıxarkən oğurlanıb.<ref>{{cite web | title = Identity of mystery banker's wife who spent £16million in Harrods REVEALED | url = https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/identity-mystery-bankers-wife-who-13394935 | website = www.mirror.co.uk | publisher = www.mirror.co.uk | accessdate = 10 oktyabr 2018 | archive-date = 2022-03-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220313154317/https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/identity-mystery-bankers-wife-who-13394935 | url-status = live }}</ref> Onu [[Keşlə]]də, Hacı Məmmədovun qeyri-rəsmi yaşadığı qadının evində, zirzəmidə saxlayıblar.<ref name="profile"/> Cahangir Hacıyevin bacısı Əminə Hacıyevanın [[BBC]]-yə verdiyi məlumata əsasən, o zaman Zamira Hacıyevaya görə on milyon dollar pul tələb olunub.<ref name="profile"/> [[Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi]]nin keçirdiyi "[[Qara kəmər (əməliyyat)|Qara kəmər]]" əməliyyatından sonra Zamirə Hacıyeva azad olunub, Hacı Məmmədov və onunla bərabər 20-dən çox adam həbs edilib.<ref name="profile">{{cite web | title = Zamirə Hacıyeva kimidir? | url = https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-45816569 | website = www.bbc.com | publisher = [[BBC]] | access-date = 2018-10-10 | archive-date = 2019-05-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190531214956/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-45816569 | url-status = live }}</ref> Hacı Məmmədovun sözlərinə görə, 2005-ci ildə martın 8-ni girovluqda qarşılayan Zamirə Hacıyevaya bir vəzifəli şəxsin adından gül bağışlayıb.<ref name="salty"/> Bundan əvvəl isə Zamirə Hacıyevaya prezident yanında müşavirə olduğu, həmin müşavirədə adam oğurluqları, birbaşa Z. Hacıyevanın oğurlanmasının da müzakirə edilməsi haqda məlumat verib.<ref name="salty">{{cite web | title = Zamirə Hacıyeva kimdir | url = https://www.azadliq.org/a/zamire-haciyeva-kimdir/29540330.html | website = www.azadliq.org | publisher = www.azadliq.org | accessdate = 26 yanvar 2020 | archive-date = 2021-01-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210119004001/https://www.azadliq.org/a/zamire-haciyeva-kimdir/29540330.html | url-status = live }}</ref> 2006-cı il avqustun 28-də Ağır Cinayətlərə Dair İşlər üzrə Məhkəmədə keçirilən prosesdə Hacı Məmmədov onu da deyib ki, oğurlanma "''hansısa böyük qüvvənin sifarişi olub''".<ref name="salty"/> Amma həmin qüvvənin adını açıqlamayıb.<ref name="salty"/> === İngiltərədə həyatı === O, 15 noyabr 2014-cü ildə Cahangir Hacıyevlə [[Bakı]]nı tərk edib və [[İngiltərə]]də həyat qurmaq üçün Böyük Britaniyada investor [[viza]]sı alıb.<ref name=open/> Britaniyanın daxili işlər nazirliyinin məlumatına görə, cütlüyün "''ən azı 55 milyon funt sterlinq var-dövləti''" olub.<ref name="mcmafia">{{cite web | title = MRS MCMAFIA UNMASKED Jailed banker’s wife who blew £16m ‘stolen cash’ at Harrods has been unmasked as jobless Zamira Hajiyeva | url = https://www.thesun.co.uk/news/7466011/mrs-mcmafia-unmasked-harrods-zamira-hajiyeva/ | website = www.thesun.co.uk | publisher = www.thesun.co.uk | accessdate = 11 oktyabr 2018 | archive-date = 2019-12-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191218214833/https://www.thesun.co.uk/news/7466011/mrs-mcmafia-unmasked-harrods-zamira-hajiyeva/ | url-status = live }}</ref> Məlumata görə, [[Cahangir Hacıyev]] ona "I kateqoriyalı viza" üçün 200 min funt sterlinqə yaxın pul və yaşayış üçün hər ay 20 min funt sterlinq ayırıb.<ref name="mcmafia"/> [[Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsi]] onun barəsində həbs qətimkan tədbiri seçib və barəsində axtarış elan olunub.<ref name=open/> Zamirə Hacıyeva mütəşəkkil cinayətkar dəstənin üzvü olmaqda, korrupsiyada — Azərbaycan Beynəlxalq Bankından sənəd təqdim etmədən [[kredit kartı]] götürməkdə və həmin kartdan müxtəlif post-terminallar və [[internet]] ödənişlər vasitəsilə, ümumilikdə 18 milyon manat pul çıxarmaqda ittiham olunub.<ref name=open>{{cite web | title = Cahangir Hacıyevin həyat yoldaşı Londonda peyda oldu - 50 milyonluq mülkü müsadirə edildi | url = http://open.az/xarici-siyaset/cahangir-haciyevin-heyat-yoldasi-londonda-peyda-oldu-50-milyonluq-mulku-musadire-edildi.html | website = open.az | publisher = open.az | accessdate = 10 oktyabr 2018 | archive-date = 2018-10-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181013184741/http://open.az/xarici-siyaset/cahangir-haciyevin-heyat-yoldasi-londonda-peyda-oldu-50-milyonluq-mulku-musadire-edildi.html | url-status = dead }}</ref> ==== İzahedilməmiş Sərvət Sərəncamı ==== Zamirə Hacıyeva 2018-ci ilin oktyabr ayında [[Böyük Britaniya]]nın [[İzahedilməmiş Sərvət Sərəncamı]]nın şərtlərinin ilk hədəfi olan şəxs kimi tarixə düşüb.<ref name="bbc"/> [[London]]da 22 milyon funt-sterlinqlik daşınmaz əmlakı olan Hacıyeva əmlakın qanuni gəlirlə əldə edilməsinin mənbəyini sübut edə bilməyən Hacıyevanın, mülkləri müsadirə edilib.<ref name="bbc"/> Hacıyeva KİV-lərdə çıxan xəbərlərdən sonra kimliyinin açıqlanmaması üçün başlatdığı məhkəmə mübarizəsini də uduzub.<ref name=cnn/> Zamirə Hacıyeva ilk dəfə "İzahedilməyən Sərvət Sərəncamı" tətbiq ediləndə buna qarşı çıxmağa cəhd etsə də, hakimlər ona 39 milyon funtu geri ödəməyi əmr edib. Bunların ardınca Zamira Hacıyeva məhkəmə qarşısında bildirib ki, böyük bir haqsızlıqla üz-üzə qalıblar: "''Həyat yoldaşım qanunlara sadiq adamdır. Ortada böyük bir ədalətsizlik var və biz onun qurbanıyıq. Həyat yoldaşım Azərbaycan Beynəlxalq Bankında işləməmişdən əvvəl də bacarıqlı bir iş adamı olub və özü var-dövlət qazanıb''".<ref name="bbc"/> Britaniya Milli Cinayətlər İdarəsi isə Cahangir Hacıyevin 1993–2015-ci illərdə bu qədər sərvətə malik ola biləcəyini mümkünsüz hesab edib.<ref name=cnn>{{cite web | title = UK court lifts anonymity for woman who spent £16 million at Harrods in unexplained wealth case | url = https://edition.cnn.com/2018/10/10/uk/uk-wealth-order-hajiyeva-intl/index.html | website = cnn.com | publisher = [[CNN]] | accessdate = 11 oktyabr 2018 | archive-date = 2021-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210615211157/https://edition.cnn.com/2018/10/10/uk/uk-wealth-order-hajiyeva-intl/index.html | url-status = live }}</ref> Məhkəmədə Hacıyevanı saatı 500 funt sterlinq olan barrister Ceyms Lyuis müdafiə edib.<ref name="mcmafia"/> 2018-ci il oktyabr ayının 31-də Zamirə Hacıyeva Londonda həbs edilib.<ref name="arrest">{{cite web | title = Woman who spent £16m in Harrods arrested | url = https://www.bbc.co.uk/news/uk-46108803 | website = www.bbc.co.uk | publisher = www.bbc.co.uk | accessdate = 6 noyabr 2018 | archive-date = 2020-11-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201125040714/https://www.bbc.co.uk/news/uk-46108803 | url-status = live }}</ref> Onun həbsi Azərbaycanda hakimiyyətin Zamirə Hacıyevanın Bakıya ekstradisiyası barədə xahişi ilə bağlıdır.<ref name="arrest"/> O iki mənimsəmə ittihamı ilə günahlandırılır və oktyabr ayının 31-i axşamı polisə təslim olduqdan sonra təcridxanada saxlanılır.<ref name="arrest"/> Məhkəmə hakimi Emma Arbuthnot razılaşıb ki, Zamirə Hacıyeva zaminə buraxa bilər.<ref name="arrest"/> Bunun üçün o, 500 min funt stelinq məbləğində zəmanət ödəməlidir.<ref name="arrest"/> Bu məbləği ödədikdən sonra isə o, Londonun mərkəzindəki evində qalmalı, [[London]]u tərk etməməli və hər gün polisə məlumat verməlidir.<ref name="arrest"/> Buna baxmayaraq, dövlət prokurorları dərhal etiraz edib və buna görə də o təcridxanada saxlanılıb.<ref name="arrest"/> Bundan əlavə, Zamirə Hacıyevanın üzərinə həbs qoyulmuş 400 min funt sterlinq məbləğində qızıl-zinət əşyalarını xəlvəti satmaq cəhdi ifşa olunub.<ref name="arrest"/> Zinət əşyalarını Londondakı "[[Christie's]]" hərrac evində satılmaq üçün verilibmiş.<ref name="arrest"/> Britaniyanın Milli Cinayətlə Mübarizə Agentliyi qanunsuz gəlirlərin leqallaşdırılmasına qarşı mübarizə qanunu çərçivəsində Hacıyevanın on milyonlarla dollarlıq aktivlərinə həbs qoyub.<ref name="arrest"/> Noyabrın 8-də Ali Məhkəmənin hakimi cənab Ceremi Beyker "əhəmiyyətli əsaslar" olmadığını deyərək ona zəmanətə buraxılması barədə qərar verib.<ref name="mondi"/> Zamirə Hacıyeva 500 min funt sterlinq qarşılığında zəmanətə buraxılıb və onun evinə elektron etiketləmə cihazı qoyulub.<ref name="mondi"/> Zəmanət şərtlərinə görə, o, 2019-cu ilin iyununadək axşam 9-dan səhər 6-dək evdə olmalı və hər gün [[Çarinq Kross]] polisinə məlumat verməli idi.<ref name="mondi"/> O həmçinin Londondan kənara çıxmamalı, səyahət sənədi üçün müraciət etməməli idi.<ref name="mondi">{{cite web | title = Zamirə Hacıyeva zaminə buraxılır, amma evinə yoxlama cihazı qoyulacaq | url = https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-46140615 | website = www.bbc.com | publisher = [[BBC]] | accessdate = 8 noyabr 2018 | archive-date = 2020-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200430203850/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-46140615 | url-status = live }}</ref> 2019-cu il sentyabrın 26-da Vestminster Maqistreyts Məhkəməsi Z. Hacıyevanın Azərbaycana ekstradisiya edilməməsi barədə qərar qəbul edib.<ref name="snakeoil">{{cite web |title = Banker's wife who was hit with 'McMafia' order after a £16m Harrods shopping spree that included £4m on jewellery and £30,000 on chocolate is set to walk free |url = https://www.dailymail.co.uk/news/article-7508613/McMafia-wife-spent-16million-Harrods-10-years-wont-extradited-Azerbaijan.html |website = www.dailymail.co.uk |publisher = www.dailymail.co.uk |accessdate = 28 sentyabr 2019 |archive-date = 2024-11-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241127093803/https://www.dailymail.co.uk/news/article-7508613/McMafia-wife-spent-16million-Harrods-10-years-wont-extradited-Azerbaijan.html |url-status = live }}</ref> Azərbaycan hökumətini təmsil edən vəkil isə qərardan apelyasiya şikayəti verib.<ref name="snakeoil"/><ref>{{cite web | title = Wife of jailed fat cat banker who spent £16 million in Harrods won’t be sent back to Azerbaijan to face trial | url = https://www.thelondoneconomic.com/news/wife-of-jailed-fat-cat-banker-who-spent-16-million-in-harrods-wont-be-sent-back-to-azerbaijan-to-face-trial/27/09/ | website = www.thelondoneconomic.com | publisher = www.thelondoneconomic.com | accessdate = 28 sentyabr 2019 | archive-date = 2019-10-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191001014301/https://www.thelondoneconomic.com/news/wife-of-jailed-fat-cat-banker-who-spent-16-million-in-harrods-wont-be-sent-back-to-azerbaijan-to-face-trial/27/09/ | url-status = }}</ref> 2020-ci il fevralın 5-də London Yüksək Məhkəməsi Zamirə Hacıyevanın apellyasiya şikayətini təmin etməyib.<ref name=conf>{{cite web | title = Zamira Hajiyeva: Woman loses battle over UK's first unexplained wealth order | url = https://news.sky.com/story/zamira-hajiyeva-woman-who-spent-16m-in-harrods-loses-mcmafia-legal-challenge-11926844 | website = news.sky.com | publisher = news.sky.com | accessdate = 5 fevral 2020 | archive-date = 2021-10-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211001095619/https://news.sky.com/story/zamira-hajiyeva-woman-who-spent-16m-in-harrods-loses-mcmafia-legal-challenge-11926844 | url-status = live }}</ref> Onun vəkilləri dekabr ayında Milli Cinayət Agentliyinin onun mülkünü müsadirə etməsi cəhdinə qarşı Apelyasiya Məhkəməsinə şikayət etmişdi.<ref name=conf/> 2020-ci il dekabrın 21-də Britaniya Ali Məhkəməsi Zamirə Hacıyevanın pullarını necə əldə etməsini açıqlamağı tələb edən Milli Cinayət Agentliyi tərəfindən ona qarşı açılan cinayət işinə qarşı apelyasiya şikayətini rədd edib.<ref>{{cite web | title = Wife Of Jailed Azerbaijani Banker Loses Final Appeal Against Britain's 'Unexplained Wealth Order' | url = https://www.rferl.org/a/azerbaijan-harrods-unexplained-wealth-haciyeva/31011246.html | website = www.rferl.org | publisher = www.rferl.org | accessdate = 27 dekabr 2020 | archive-date = 2021-09-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210922021559/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-harrods-unexplained-wealth-haciyeva/31011246.html | url-status = live }}</ref> ==== Alış-verişləri ==== [[Fayl:Harrods at Night, London - Nov 2012.jpg|thumb|Zamirə Hacıyeva on il ərzində [[London]]da yerləşən [[Harrods]] alış-veriş mərkəzində 16 milyon funt xərcləyib]] Hacıyeva on il ərzində [[Harrods]]-da 16 milyon və ya günə dörd min funt sterlinq xərcləyib.<ref name="bbc"/> O, [[Cartier]] zinət əşyalarına £433000, lüks kişi geyimlərinə 20 min funt sterlinq, lüks zinət, ətir və saat markası olan [[Boucheron]]-da 150 min funt sterlinqdən çox pul xərcləyib.<ref name="bbc"/> Növbəti gün o, şərab zirzəmisi üçün 1800 funtluq alış-veriş edib.<ref name="bbc"/> Hacıyeva alış-verişləri üçün ərinin bankının 35 ədəd kredit kartı və Harrods-un üç ədəd mağaza kartı ilə ödəyib.<ref name="bbc"/> Onun sevdiyi geyim brendlərinə [[Fendi]], [[Celine]], [[Van Cleef & Arpels]] və [[Dennis Basso]], alt paltarı brendlerinə [[Agent Provocateur]] və [[La Perla]] daxildir.<ref name=freaking/> O, Dennis Basso geyim əşyalarına bir gündə £133220 xərcləyib.<ref name="freaking"/> The Burger barında yemək və içkilərə £5650 xərcləyib.<ref name="freaking"/> Britaniya mətbuatının məlumatına görə, Zamirə Hacıyeva 1500 funt sterlinqlik [[pomeranian]] iti ilə Londonda gəzərkən, onun üzərində 6500 funtluq [[Hermes]] "Constance" əl çantası, 625 funtluq [[Gucci|Gucci Ace]] idman ayaqqabısı, 530 funtluq Gucci idman paltarı və 290 funtluq [[Miu Miu]] günəş eynəyi olub.<ref>{{cite web | title = Woman who spent an incredible £16million at Harrods in a decade wears extravagant £8,500 outfit | url = https://linook.com/woman-who-spent-an-incredible-16million-at-harrods-in-a-decade-wears-extravagant-8500-outfit/ | website = linook.com | publisher = linook.com | accessdate = 7 noyabr 2018 }}{{Dead link | date = January 2021 | bot = InternetArchiveBot }}</ref> O, [[Disney]]in eksklüziv mağazasında Bibbidi Bobbidi Boo kassasında £99000 xərcləyib. Kimin üçün olması bəlli olmasa da, Disney dükanında, həmçinin uşaqlar üçün qız və oğlan şahzadə geyimlərinin bir saatlıq istifadəsinə görə £1000 ödənilib.<ref name="sandwich"/> Həmin gün o, Boucheron daş-qaşına £160000 xərcləyib.<ref name="sandwich"/> O, pulu təkcə özünə xərcləməyib, həmçinin hədiyyə də alıb. Bir dəfə o, kişi əşyaları dükanında hədiyyə bağlaması üçün £1371 ödəyib.<ref name="sandwich"/> Zamirə Hacıyeva 29 sentyabr 2006-cı ildən 14 iyun 2016-cı ilədək Harrods-da 16309077.87 funt sterlinq xərcləyib və bu xərclərin 6 milyonu ərinin bankına məxsus 35 kredit kartındən ödənib.<ref name="sandwich"/> Ümumilikdə isə o, 54 kredit kartından istifadə edib.<ref name="sandwich">{{cite web | title = Zamirə Hacıyeva Londonun sendviç barında £332000 xərcləyib | url = https://www.bbc.com/azeri/international-48436722 | website = www.bbc.com | publisher = [[BBC]] | accessdate = 31 may 2019 | archive-date = 28 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190928042559/https://www.bbc.com/azeri/international-48436722 | url-status = live }}</ref> Onlardan £790,000 funt sterlinq Harrods-un oyuncaq bölməsində xərclənib. 2007-ci ildə Zamir Hacıyeva Miu Miu dükanından əşyalara 25 ədəd [[American Express]] kartların ilə £10,616 ödəyib.<ref name="sandwich"/> 20 iyun 2008-ci ildə Zamir Hacıyeva £925 funta alt paltarı və corab alıb. Düz 63 dəqiqə sonra o, sevimli dükanı olan Cartier-də £433,389.79 funt sterlinq xərcləyib.<ref name="sandwich"/> Həmin günün axşamı isə 374 funt sterlinqə "kişi paltarları dizayneri"ndən əşya alır.<ref name="sandwich"/> Günlər sonra o, dizayner [[Eli Tahari]]dən 8,387 funt sterlinqlik əşyalar və £847 məbləğində ətir alır.<ref name="sandwich"/> 26 iyunda isə lüks saat dükanında üç əşya üçün £17000 xərcləyib.<ref name="sandwich"/> Məhkəmənin əldə etdiyi məlumata görə, Hacıyeva 2009-cu ildən əvvəl [[Britaniya Vircin adaları]]nda əsaslanan şirkətin köməyi ilə Londonun [[Naytsbric]] rayonunda, Harrods alış-veriş mərkəzinin yaxınlığında bir evə 11.5 milyon funt ödəyib.<ref>{{cite web | title = Zamira Hajiyeva, wife of jailed banker, named as subject of 'McMafia' order | url = https://news.sky.com/story/zamira-hajiyeva-wife-of-jailed-banker-named-as-subject-of-mcmafia-order-11522859 | website = news.sky.com | publisher = news.sky.com | accessdate = 11 oktyabr 2018 | archive-date = 2019-07-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190704022231/https://news.sky.com/story/zamira-hajiyeva-wife-of-jailed-banker-named-as-subject-of-mcmafia-order-11522859 | url-status = live }}</ref> 2018-ci ilin fevral ayında Britaniyanın Milli Cinayət Agentliyi Hacıyevadan Londonda aldığı villa üçün ödənilən 22 milyon funtun mənşəyi barədə məlumat təqdim etməsini istəmişdi.<ref name=cnn/> Bunun üçün Hacıyeva "İzahedilməmiş Sərvət Sərancamı" vasitəsilə gəlirinin şəffaf olduğunu izah etməli idi.<ref name=cnn/> Məhkəmənin əldə etdiyi məlumata görə, 2013-cü ildə Zamirə Hacıyevanın nəzarət etdiyi başqa bir şirkət [[Berkşayr]] qraflığında, [[Askot]] kəndinin yaxınlığında [[qolf]] kursu və "Mill Ride Golf Club"-unu almaq üçün 10 milyon funt xərcləyib.<ref name="bbc"/> Rəsmi məlumatlar cütlüyün Harrodsın avtomobil parkında iki xüsusi yerə sahib olduqlarını və Zamirə Hacıyevanın 42 milyon funta Gulfstream G550 cet təyyarəsini aldığını da ortaya çıxarıb.<ref>{{cite web | title = Banker's wife who spent £16million in Harrods over 10 years unmasked in probe over vast wealth | url = https://www.dailyrecord.co.uk/news/uk-world-news/bankers-wife-who-spent-16million-13397510 | website = www.dailyrecord.co.uk | publisher = www.dailyrecord.co.uk | accessdate = 11 oktyabr 2018 | archive-date = 2018-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181011063850/https://www.dailyrecord.co.uk/news/uk-world-news/bankers-wife-who-spent-16million-13397510 | url-status = live }}</ref> 2014-cü ildə [[Tom Dikson]] dizaynerinin mebel əşyalarına isə £167000 xərcləyib.<ref name="freaking">{{cite web | title = Wife of Azeri banker spent £30k on chocolates at Harrods in one day as part of £16m spree | url = https://www.telegraph.co.uk/news/2019/05/28/wife-azerbaijani-banker-spent-16m-harrods-bought-30k-chocolate/ | website = www.telegraph.co.uk | publisher = www.telegraph.co.uk | accessdate = 26 yanvar 2020 | archive-date = 2021-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211127092954/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/05/28/wife-azerbaijani-banker-spent-16m-harrods-bought-30k-chocolate/ | url-status = live }}</ref> O, qanadlı kresloya £3500, konsol masasına £2550 və kitab şkafına £2000 xərcləyib.<ref name="freaking"/> Həmin ildə bir günə soyuq ətlərə £2000 xərcləyib.<ref>{{cite web | title = Woman in £16m Harrods spend loses wealth seizure challenge | url = https://www.bbc.co.uk/news/uk-51387364 | website = www.bbc.co.uk | publisher = www.bbc.co.uk | accessdate = 5 fevral 2020 | archive-date = 2022-08-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220816125958/https://www.bbc.co.uk/news/uk-51387364 | url-status = live }}</ref> 2015-ci ilin fevral ayında [[Kristian Dior]] şirkətinin əşyalarına £286110 xərcləyib.<ref name="freaking"/> 2019-cu il yanvarın 15-də Britaniyanın aidiyyəti qurumları Zamirə Hacıyevanın bir milyon funt sterlinqdən bahalı 8,9 karatlıq briliyant üzüyünü müsadirə edib.<ref>{{cite web | title = Azerbaijani banker’s £1m diamond ring seized in ‘dirty money’ inquiry | url = https://www.theguardian.com/business/2019/jan/14/azerbaijani-bankers-1m-diamond-ring-seized-in-dirty-money-inquiry | website = www.theguardian.com | publisher = www.theguardian.com | accessdate = 15 yanvar 2019 | archive-date = 2022-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220928151810/https://www.theguardian.com/business/2019/jan/14/azerbaijani-bankers-1m-diamond-ring-seized-in-dirty-money-inquiry | url-status = live }}</ref> 2019-cu il may ayında Britaniya mətbuatının məhkəmədən əldə etdiyi sənədlərdə qeyd olunur ki, Zamirə Hacıyeva əvvəlcə, çox ehtiyatla alış-veriş edirmiş — £842 uşaq kitablarına və £140 ətirlərə xərcləyib.<ref name="sandwich"/> Sonra o, Cartier daş-qaş əşyaları dükanında £181, Miu Miu dizayner geyimlərinə £1,600 və [[Ferragamo]] ayaqqabılarına £1,539 ödəyib.<ref name="sandwich"/> <center> {| class="wikitable sortable" |+ Zamirə Hacıyevanın alış-veriş siyahısı<ref>{{cite web | title = 'McMafia' wife's £16MILLION shopping list is revealed: How disgraced Azerbaijan banker's partner blew £4million on jewellery, £1m on Harrods toys and £30k on Belgian CHOCOLATE | url = https://www.dailymail.co.uk/news/article-7077553/McMafia-wifes-16MILLION-shopping-list-revealed.html | website = www.dailymail.co.uk | publisher = www.dailymail.co.uk | accessdate = 27 dekabr 2020 | archive-date = 2019-08-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190803001215/https://www.dailymail.co.uk/news/article-7077553/McMafia-wifes-16MILLION-shopping-list-revealed.html | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | title = Court releases £16m Harrods shopping list in 'McMafia' case | url = https://www.theguardian.com/business/2019/may/28/court-releases-16m-harrods-shopping-list-in-mcmafia-case | website = www.theguardian.com | publisher = www.theguardian.com | accessdate = 27 dekabr 2020 | archive-date = 2022-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220805135342/https://www.theguardian.com/business/2019/may/28/court-releases-16m-harrods-shopping-list-in-mcmafia-case | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | title = Wife of Azeri banker spent £30k on chocolates at Harrods in one day as part of £16m spree | url = https://www.telegraph.co.uk/news/2019/05/28/wife-azerbaijani-banker-spent-16m-harrods-bought-30k-chocolate/ | website = www.telegraph.co.uk | publisher = www.telegraph.co.uk | accessdate = 27 dekabr 2020 | archive-date = 2021-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211127092954/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/05/28/wife-azerbaijani-banker-spent-16m-harrods-bought-30k-chocolate/ | url-status = live }}</ref> |- ! Məhsul !! İstehsalçı !! Məbləğ (Funt sterlinq) |- | Cavahirat və saatlar || [[:en:Boucheron|Boucheron]] || 4,000,000 |- | Cavahirat və saatlar || [[:en:Cartier|Cartier]] || 1,750,000 |- | Paltar || Celine || 298,540 |- | Cavahirat || Mikimoto || 232,810 |- | Paltar || [[:en:Christian Dior|Christian Dior]] || 160,072 |- | Paltar || [[:en:Fendi|Fendi]] || 136,000 |- | Paltar || Dennis Basso || 133,200 |- | Disney şahzadə emporiumu || Bibbidi Bobbidi Boutique || 99,574 |- | Qida və mebel || [[:en:Tom Dixon (industrial designer)|Tom Dikson]] || 53,200 |- | Belçika şokoladları || [[:en:Godiva Chocolatier|Godiva Chocolatier]] || 32,000 |- | Cavahirat || [[:en:Van Cleef & Arpels|Van Cleef & Arpels]] || 20,000 |- | Meyvə və tərəvəz || — || 10,000 |- | Qida və içki || The Burger Bar || 5,650 |- | Üzgüçülük paltarları || [[:en:La Perla|La Perla]] || 3,417.85 |- | Qida və içki || "Chai Wu" restoranı || 1,920.35 |- | Alt paltarları || [[:en:Agent Provocateur|Agent Provocateur]] || 1,908 |- | Paltar || [[Gucci]] || 1,155 |- | Eynək || [[:en:Miu Miu|Miu Miu]] || 290 |- | Kürü || Caviar House || 164.16 |- |} </center> === Populyar mədəniyyətdə === [[Fayl:Hər uğurlu qadının arxasındakı dayaq.jpg|thumb|200px|2018-ci ildə [[Gündüz Ağayev]]in çəkdiyi "Hər uğurlu qadının arxasındakı dayaq" karikaturası]] [[Britaniya|Britaniya KİV-ləri]] Zamirə Hacıyevanı "Missis Makmafiya" ({{dil-en|Mrs McMafia}}), Avropa KİV-ləri isə "Ledi Şoppinq" ({{dil-en|Lady Shopping}}) kimi işıqlandırıblar.<ref name="mcmafia"/><ref>{{cite web | title = Arrestada ‘Lady Shopping’, que gastó 18 millones en Harrods para blanquear dinero | url = https://elpais.com/elpais/2018/11/07/gente/1541606228_179555.html | website = elpais.com | publisher = elpais.com | accessdate = 11 noyabr 2018 | archive-date = 2022-04-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220425224011/https://elpais.com/elpais/2018/11/07/gente/1541606228_179555.html | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | title = Chi è Zamira Hajiyeva, la "lady shopping" della Londra di lusso | url = https://www.repubblica.it/esteri/2018/10/10/news/zamira_lady_shopping_spende_da_harrods_16_milioni_di_sterline_in_10_anni-208660303/ | website = www.repubblica.it | publisher = www.repubblica.it | accessdate = 11 noyabr 2018 | archive-date = 2022-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220925053917/https://www.repubblica.it/esteri/2018/10/10/news/zamira_lady_shopping_spende_da_harrods_16_milioni_di_sterline_in_10_anni-208660303/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | title = ‘Mrs McMafia’ Zamira Hajiyeva was waved into Britain | url = https://www.thetimes.co.uk/article/mrs-mcmafia-zamira-hajiyeva-was-waved-into-britain-b0r33s20l | website = www.thetimes.co.uk | publisher = www.thetimes.co.uk | accessdate = 11 oktyabr 2018 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412081743/https://www.thetimes.co.uk/article/mrs-mcmafia-zamira-hajiyeva-was-waved-into-britain-b0r33s20l | url-status = live }}</ref> Azərbaycan karikaturaçısı [[Gündüz Ağayev]] Cahangir və Zamirə Hacıyevanın məhkəmə işini "Hər uğurlu qadının arxasındakı dayaq" karikaturası ilə işıqlandırıb. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|30em}} == Xarici keçidlər == * [https://www.rferl.org/a/harrods-shopaholic-from-azerbaijan-focuses-attention-on-aliyev-family-s-london-properties/29550556.html 'Harrods Shopaholic' From Azerbaijan Focuses Attention On Aliyev Family's London Properties] [[Kateqoriya:Azərbaycan cinayətkarları]] [[Kateqoriya:Oğurlanmış şəxslər]] [[Kateqoriya:Qaçırılmış şəxslər]] ozk4h1gqv25467zk26uoxwhhdy4tdyv Dekorativ Tətbiqi Sənət 0 565070 8981647 4450820 2026-06-28T07:49:02Z Araz Yaquboglu 17991 [[Dekorativ tətbiqi sənət]] istiqamətləndirməsini [[Dekorativ-tətbiqi incəsənət]] olaraq dəyişdi 8981647 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Dekorativ-tətbiqi incəsənət]] b4vwd4wdnn9a40s9yq1yn46cgt8mukc Kateqoriya:Rusiya musiqi alətləri 14 565584 8981107 6729035 2026-06-27T12:14:57Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981107 wikitext text/x-wiki {{catmore}} {{Vikianbar kateqoriyası|Musical instruments of Russia}} [[Kateqoriya:Rusiya musiqisi|Musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] l6x5isr022zot6kb6k3wjy73d2utznf Montreal Star 0 571221 8981392 8787781 2026-06-27T18:18:19Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981392 wikitext text/x-wiki '''The Montreal Star''' — ingilis dilində Monreal, Kvebekdə çap edilmiş [[Kanada]] qəzetidir. Qəzet, mətbuat mənsublarının 8 aylıq tətilindən sonra 1979-cu ildə öz fəaliyyətini dayandırmışdır. Bu, Kanadanın 1950-ci ilə kimi ən böyük qəzeti idi və onun bağlanmasından bir qədər əvvələ kimi [[Monreal]]da dominant ingilis dilli qəzet hesab edilirdi.  == Tarix == [[Şəkil:Montreal_Star_Building_II.jpg|left|thumb|Köhnə Montrealda Saint Jacques küçəsindəki, keçmiş Montreal Star binası]] [[Şəkil:News._V.E._Day_BAnQ_P48S1P12270.jpg|thumb|260x260px|Montreal Daily Star-ın ön səhifəsi Almaniyanın təslim olması haqqında]] Qəzetin əsası Hugh Graham tərəfindən 1869-cu ilin 16 Yanvarında "Montreal Evening Star" kimi qoyulmuşdur. 1877-ci ildə "The Evening Star" başlığı "The Montreal Daily Star" başlığına dəyişdirilmişdir. Xəbərlər və redaksilardan əlavə, the Star bəzən öz diqqətə laiq məqalələrini yaratmışdır. 1890-cı ilin sonlarında jurnalist Sarah Jeannetten Duncanın dünya turu The Montreal Star qəzeti tərəfindən maliyyələşdirilmişdir və həmin səyahətlər məqalələr şəklində qəzetdə çap edilmişdir.  1890-cı illərdə Star tiraj rəqəmlərini könüllü şəkildə yoxlamağa başladı və digər nəşrlərlə şişirdilmiş dövriyyə iddialarına nəzarət etməkçün hökumət tənzimləməsindən istifadə etdi. Qəzetin tirajı həmin onillikdə əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır və 1899-cu ildə günlük 52.600 oxucuya qədər çatmışdır; 1913-cü ilə qədər tirajının 40%-ı Montreal xaricində idi. 1915-ci ilə qədər Montreal Star şəhərin ingilis dilində axşam nəşr olunan qəzet bazarında böyük təsirə malik idi və Graham rəqiblərindən açıq-aşkar öndə idi və bu ona ingilis dilli qəzet bazarını təmamilə idare etməkçün kömək edirdi.  1925-ci ildə Graham Montreal qəzetini John Wilson McConnellə satdı, amma 1938-ci il ölümünə kimi qəzetdəki fəaliyyətini davam etdirdi. McConnell öz növbəsində 2 ayrı qəzet şirkətini aldı, Montreal Standard və Family Herald. 1940-cu illərdən etibarən Montreal Star çox böyük uğur qazandı, qəzetin dövriyyəsi təxminən 180.000 nüsxəyə çıxmışdı və təxminən otuz il ərzində populyarlığını qoruyub saxladı.  .1951-ci ildə, Montreal Star özünün Weekend Magazine adlı jurnalını dərc etməyə başladı, 900.000 ilkin dövriyyəsi ilə.  1963-cü ildə McConnellin ölümündən sonra, [[Toronto]] köklü FP qəzeti ansı ki, The Globe and Mail və Winnipeg Free Press qəzet redaksiyalarının sahibi, Montreal Star qəzet redaksiyasını satın aldı. Sonralar Thomson Newspapers 1980-ci ildə FP redaksiyalarına sahib oldu və 1971-ci ildə qəzetin səhmlərinin çoxu Commercial Trust tərəfindən satın alındı.  1978-ci ildə mətbuat nümayəndələri tətil elan etdilər və bu səkkiz ay davam etdi. Baxmayaraq ki, tətil 1979-cu ilin Fevral ayında başa çatdı, Star qəzeti oxucularını rəqib Gazette qəzetinə uduzdu və yalnız 25 sentyabr 1979-cu ildə öz nəşrini daimi olaraq  dayandırdı. Gazette Star binası, mətbuatı və arxivlərinə yeyələnərək, Montrealda yeganə ingilis dilli qəzetə çevrildi.  Qəzet öz fəaliyyətini təmamilə bir neçə ay sonra Montreal-Matin nəşriyyatının dayanması ilə sonlandırdı. Bu qapanmalar bir çox Montreal sakinlərini narahat edirdi. Federal hökumət eyni zamanda Star, Calgary Albertan, Winnipeg Tribune və Ottawa Journal qəzetlərinin bağlanması səbəbi ilə Kanadadakı qəzet monopoliyasına nəzarət etməkçün Kent Komissiyasını yaratmışdır.  == Diqqətəlayiq qatqılar == The Star, 1888-ci ildə Henri Julieni işə götürdüyü zaman, Kanadada ilk karkaturaçı redaktor işə götürən qəzet oldu. İdman qəzetinin redaktoru, Harold Atkins "Sports Snippings" başlığı altında Maurice Richard komandasını "Rocket" və wheelchair basketbol komandasını "The Wheelchair Wonders" kimi adlandırmışdır.  Red Fisher, Doris Giller, Nick Auf der maur, Don Macpherson, Terry Mosher və Dennis Trudeau kimi qəzetin üzvləri Star fəlliyətini dayandırandan sonra The Gazette qəzetinə keçmişdir. Raymond Heard 1963-cü ildən 1973-cü ilədək qəzetin Ağ Evdəki müxbiri idi, sonralar 1976-cı ildən 1979-cu ilədək qəzetin idarəedici redaktoru vəzifəsində çalışmışdır. O baş redaktor Frank Walkerin köməkçisi kimi də işləmişdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.vieux.montreal.qc.ca/inventaire/fiches/fiche_gro.php?id=131 vieux.montreal.qc.ca file on ''The Montreal Star''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160303193607/http://www.vieux.montreal.qc.ca/inventaire/fiches/fiche_gro.php?id=131 |date=2016-03-03 }} ([[Fransız dili|Fransızca]]) * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916896,00.html ''Time'' Magazine article on ''The Montreal Star''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130823095833/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916896,00.html |date=2013-08-23 }} [[Kateqoriya:İngilis dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:1869-cu ildə yarananlar]] [[Kateqoriya:1869-cu ildə yaranan qəzetlər]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] 1uwmarsww796ckj6xlb2hl17a7fh0e3 Reintroduksiya layihələri 0 571417 8981272 8864050 2026-06-27T17:41:30Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981272 wikitext text/x-wiki '''Reintroduksiya''' ({{Lang-lat|reintroductio}}) — heyvan və bitkinin vaxtilə olduğu, sonra hər hansı səbəbdən yoxa çıxdığı ərazidə introduksiyası. [[Fayl:Ceyran sürüsü.jpg|thumb|Şirvan Milli Parkı]] {{qaralama}} [[Kateqoriya:Konservasiya]] [[Kateqoriya:Bitkilər]] [[Kateqoriya:Ətraf mühitin mühafizəsi]] [[Kateqoriya:Heyvanlar]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] p14hkwuoe6ae9zwahxdfbgd6buodmso The Denver Post 0 571755 8981395 8781476 2026-06-27T18:18:39Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981395 wikitext text/x-wiki {{Qəzet | adı = The Denver Post | orijinal adı = {{Dil-en|The Denver Post}} | loqo = The Denver Post.svg | loqo_ölçüsü = | loqo_alt = | şəkil = The Denver Post building in Colorado.jpg | şəkil_ölçüsü = | şəkil_alt = ''[[Kolorado]] şəhərində yerləşən baş gərargahı'' | izah = | şüar = | növ = gündəlik qəzet | format = geniş | sahibi = MediaNews Group | təsisçi = | nəşriyyat = Uilyam Sinqlton | prezident = | redaktor = Qreqori Mur | baş redaktor = | köməkçi redaktor = | ortaq redaktor = | məsul redaktorlar = | ümumi menecer = | xəbər redaktoru = | məsul redaktor dizayn = | qarşılıqlı direktor = | məktəb redaktoru = | məktəb rəisi = | metro redaktoru = | metro rəisi = | tənqidi redaktor = | idman redaktoru = | fotoredaktor = | yazıçılar = <!-- və ya |əməkdaşlar= --> | təsis tarixi = [[1892]] | siyasi mənsubiyyət = demokratik | dil = [[ingilis]] | nəşrini dayandırıb = | yenidən təsis tarixi = | qiymət = [[USD]] 1.00 bazar ertəsi-şənbə<br /> USD 3.50 bazar<br /> USD 3.50/5.00 xüsusi&nbsp;buraxılışları | səhifə = | baş qərargah = 101 W. Colfax Ave. <br />Denver, CO 80202-5177<br /> United States | şəhər = | ölkə = {{USA}} | tiraj = 416 676 həftə içərisində <br />Daily 626 875 bazar günü<ref name=circ>{{cite web|url=http://www.burrellesluce.com/sites/default/files/TopMedia2011_UpdatedFebruary2011_FINAL.pdf|title=Top Media Outlets: Newspapers, Blogs, Consumer Magazines & Social Networks|date=February 2011|work=|publisher=burrellesluce.com|accessdate=2011-07-24|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65SAIJ6ws?url=http://www.burrellesluce.com/sites/default/files/TopMedia2011_UpdatedFebruary2011_FINAL.pdf|archivedate=2012-02-14}}</ref> | tiraj tarixi = | tiraj ref = | oxucu kütləsi = | bacı qəzetlər = | ISSN = 1930—2193 | oclc = | RNI = | sayt = {{URL|denverpost.com}} | azad = }} '''The Denver Post''' ({{dil-az|Denver post}}) — məşhur [[ABŞ]] qəzeti. Ən çox regional nəşr kimi yaradılıb. Lakin regional media konsepsiyası ölkənin ən nüfuzlu qəzetlərindən birinə çevrilməsinə mane olmurdu. Dövrü: gün ərzində 416 676 nüsxə.<ref name=circ/> == Tarixi == [[1892]]-ci ilin [[avqust]] ayında 50.000 dollar büdcəsi ilə qurulmuşdur. [[2001]]-ci ildə bölmənin genişləndirilməsi planlaşdırılırdı, lakin reklam ödənişlərinin olmaması [[2006]] və [[2007]]-ci illərdə azaldı<ref>Michael Roberts, Westword (2006-04-27): «Dealing: The Post offers staffers money to leave», http://www.westword.com/2006-04-27/news/dealing/full {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131112134940/http://www.westword.com/2006-04-27/news/dealing/full/ |date=2013-11-12 }}</ref><ref>The Associated Press reprinted in Editor & Publisher (2007-06-19): «Industry Bloodbath Continues: 'Denver Post' Loses 21 Posts in Newsroom», {{cite web |url=http://www.editorandpublisher.com/eandp/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003600803 |title=Архивированная копия |accessdate=2010-07-07 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090307143534/http://www.editorandpublisher.com/eandp/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003600803 |archivedate=2009-03-07 }}</ref>. == Həmçinin bax == * [[New York Daily News]] * [[New York Post]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * {{en icon}} [https://web.archive.org/web/20061110103011/http://dir.yahoo.com/News_and_Media/Newspapers/By_Region/U_S__States U.S. Newspaper list] от ''Yahoo! Directory'' * [https://web.archive.org/web/20100204134644/http://old.echo.msk.ru/guests/7070/ ABŞda və Rusiyada söz azadlığı («Эхо Москвы»)] * [http://text.newlookmedia.ru/?p=2442 О методах американской журналистики] * {{en icon}} [http://www.denverpost.com ''The Denver Post''] * {{en icon}} [http://www.politicswest.com/ ''PoliticsWest''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100106084659/http://www.politicswest.com/ |date=2010-01-06 }} * {{en icon}} [http://www.theums.com/ ''Denver Post Underground Music Showcase''] [[Kateqoriya:ABŞ qəzetləri]] [[Kateqoriya:İngilis dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] 8reov9r3kuksge7pchgk9o1yvv5khtr İt döyüşü 0 572182 8981262 7763745 2026-06-27T17:41:11Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981262 wikitext text/x-wiki [[Şəkil:Dog baiting.jpg|250px|thumb|[[Əzim Əzimzadə]]. "[[İtlərin döyüşü]]". 1938]] '''İt döyüşü''' və ya '''İt boğuşdurması'''<ref>{{cite news |url=https://news.milli.az/interest/516878.html |title=İt döyüşü: qanlı, qorxulu, qəddar savaş - FOTO |work=news.milli.az |date=13 fevral 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215155208/https://news.milli.az/interest/516878.html |archivedate=15 fevral 2017 |accessdate=18 dekabr 2018}}</ref> — iki [[Köpək|it]]<nowiki/>in qanlı döyüşünün nəzərdə tutulduğu idman növü. Bu döyüşlər bir qayda olaraq ya mərc ya da pul uduşları məqsədilə aparılır. Qalib gəlmiş itin sahibi mükafatı əldə edir. Döyüş itlərini bəsləyənlərə ''itbaz'' deyilir. İt döyüşü milli azart oyunlarından biridir. == Tarixi == [[Şəkil:George Morland - Fighting Dogs.jpg|thumb|left|250px|[[Corc Morlend]]. "''Döyüşən itlər''". {{comment|Təx.|təxminən}} 1800.]] Qan tökməklə əlaqəli idman növlərinin ilkin kökləri [[Roma İmperiyası|qədim Roma imperiyası]]<nowiki/>na gedir.<ref name="Villavicencio">{{cite web |last=Villavisensiyo |first=Monika |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12108421 |title=A History of Dogfighting |publisher=NPR |date=19 iyul 2007 |accessdate=18 dekabr 2018 |archive-date=2018-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413191158/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12108421 |url-status=live }}</ref> Oda məlumdur ki, [[buldoqlar]]ın [[Böyük Britaniya]]<nowiki/>da it döyüşlərində, ayı və öküzlərin təqib edilməsində istifadə edilirdi, ancaq bu tip tamaşalar 1835-ci ildə qadağan edildilmişdir. [[Azərbaycan]]<nowiki/>da da it döyüşlərinin tarixi qədimlərə gedir. Döyüşlər xüsusi ilə [[Novruz bayramı]] günləri təşkil edilirdi. Azərbaycanın demək olar ki, hər bir guşəsində it döyüşlərinin keçirilməsi barədə məlumat verilir. Bu baxımından Bakı və Abşeron kəndləri xüsusi ilə seçilirdi. Bakı kəndlərində it döyüşlərinin keçirilməsinə dair faktlar «[[Molla Nəsrəddin (jurnal)|Mola Nəsrəddin]]» jurnalının [[3 fevral]] 1907-ci il tarixli sayında dərc olunmuşdur. Jurnalın 5-ci sayında hətta bu döyüşü özündə əks etdirək şəkil də dərc olunub. Azərbaycanlı rəssam [[Əzim Əzimzadə]]nin 1938-ci ildə çəkdiyi [[İtlərin döyüşü]] rəsm əsəri bu hadisəni təfsilatı ilə təsvir edir. Günümüzdə belə bu döyüşlər mövcuddur.<ref>{{cite news |url=http://musavat.com/news/proje/bakida-it-doyushu-cempionati-kecirildi_74650.html |title=Bakıda it döyüşü çempionatı |work=musavat.com |publisher=[[Müsavat (jurnal)|Müsavat]] |date=20 iyul 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181218173341/http://musavat.com/news/proje/bakida-it-doyushu-cempionati-kecirildi_74650.html |archivedate=18 dekabr 2018 |accessdate=18 dekabr 2018}}</ref> == İndiki vəziyyət == Bugünkü gündə bir çox ölkələrə qarşı it döyüşləri qadağan edilmişdir. Bununla belə [[Əfqanıstan]], [[Pakistan]], [[Qazaxıstan]], [[Çin]], [[Qırğızıstan]], [[Tacikistan]], [[Türkiyə]] kimi ölkələrdə bu döyüşlər hələ də keçirilir. [[Rusiya]], [[Ukrayna]], [[ABŞ]] və s. ölkələrdə qadağalara baxmayaraq problemlər hələ də qalır. İt döyüşlərində əsasən mühafizəçi xüsusiyyətləri üstün olan [[Mərkəzi Asiya çoban iti|Mərkəzi Asiya]] və [[Qafqaz çoban iti|Qafqaz çoban]] itlərindən istifadə edilir. Əfqanıstanda [[Taliban]] dövründə islam qanunları görə it döyüşləri qadağan edilmişdir, ancaq Taliban devrildikdən sonra qadağan edilmiş it döyüşləri yenidən həyata keçirilir<ref>{{cite news |url=https://www.faktxeber.com/_h30166.html |title=TALİBAN DEVRİLDİ, İT DÖYÜŞLƏRİ GERİ QAYITDI |date=7 mart 2011 |work=faktxeber.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181218172220/https://www.faktxeber.com/_h30166.html |archivedate=18 dekabr 2018 |accessdate=18 dekabr 2018}}</ref>. Hər cümə günü [[Kabil|Kabil şəhəri]]<nowiki/>nin kənarında it döyüşləri arenasında keçirilən döyüşləri izləmək üçün minlərlə insan bura axın edir. Öyrədilmiş itlər döyüşdən qabaq qəzəbləndirilir. Daha sonra isə hansı itin qalib gəlməsi üçün pul qoyulur. == Qulaq və quyruq kəsmə == Bu döyüşlər üçün xüsusi bəslənmiş itlərdən istifadə edilir. Bu məqsəd üçün itlər xüsusi ilə bəslənilir. İtlərin döyüşlərdə zəif nöqtələrini minimuma endirmək məqsədilə qulaq və quyruq nahiyələri kəsilir. Bu əməliyyat əsasən itlər hələ küçük olarkən həyata keçirilir. Bunun səbəbi döyüş vaxtı itin özünü qorumasına köməkçi olmasıdır. Döyüş əsnasında düşmənlərinin itin qulaqlarına dişlərini keçirməsi bu yolla maneə törədilmiş olar. == Qadağa == * İt döyüşlərinin bir çox müsəlman ölkələrində məşhurluq qazanmasına baxmayaraq islam şəriətinə əsasən bu qadağandır<ref>[https://news.milli.az/interest/276096.html Dünyanın iyrənc əyləncəsi]</ref><ref>{{Cite web |title=İSLAMDA HEYVAN HAQLARI |url=https://minber.az/islamda-heyvan-haqlari |access-date=2018-12-18 |archive-date=2018-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181228190033/http://minber.az/islamda-heyvan-haqlari |url-status=dead }}</ref>. * Dünyanın bir çox ölkələrində heyvan hüquq müdafiəçilərinin səyi sayəsində it döyüşü qadağan edilmişdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Qumar oyunları]] [[Kateqoriya:Kinologiya]] [[Kateqoriya:Heyvanlar idmanda]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ng8pfa1q0nmuwbjxyokwhez7hcka6y0 The Independent 0 572258 8981397 7789994 2026-06-27T18:18:45Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981397 wikitext text/x-wiki {{Qəzet | adı = «İndependent» | orijinal adı = {{Dil-en|The Independent}} | loqo = | loqo_ölçüsü = | loqo_alt = | şəkil = | şəkil_ölçüsü = | şəkil_alt = | izah = | şüar = | növ = [[Online qəzet]] | format = veb-sayt | sahibi = Independent Print Limited | təsisçi = | nəşriyyat = | prezident = | redaktor = | baş redaktor = | köməkçi redaktor = | ortaq redaktor = | məsul redaktorlar = | ümumi menecer = | xəbər redaktoru = | məsul redaktor dizayn = | qarşılıqlı direktor = | məktəb redaktoru = | məktəb rəisi = | metro redaktoru = | metro rəisi = | tənqidi redaktor = | idman redaktoru = | fotoredaktor = | yazıçılar = <!-- və ya |əməkdaşlar= --> | təsis tarixi = [[1986]] | siyasi mənsubiyyət = [[Liberalizm|liberal]] | dil = [[ingilis]] | nəşrini dayandırıb = | yenidən təsis tarixi = | qiymət = [[Funt sterlinq|GBP]] 0,70 bazar ertəsi-cümə<br /> GBP 1,40 şənbə<br /> GBP 1,80 bazar | səhifə = | baş qərargah = [[London]] | şəhər = | ölkə = {{UK}} | tiraj = 176 681<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2011/jul/15/abcs-national-newspapers|title=ABCs: National daily newspaper circulation June 2011|accessdate=2011-07-11|publisher=''guardian.co.uk''|date=15.07.2011|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65EAMTiNu?url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2011/jul/15/abcs-national-newspapers|archivedate=2012-02-05}}</ref> | tiraj tarixi = | tiraj ref = | oxucu kütləsi = | bacı qəzetlər = | ISSN =0951-9467 | oclc = | RNI = | sayt = {{URL|independent.co.uk}} | azad = }} '''«İndependent»''' ({{Dil-en|The Independent}} — «müstəqil») — İngilis online qəzeti, [[2016]]-cı ilə qədər gündəlik qəzet. [[1986]]-cı ildə müstəqil milli səhər qəzeti kimi təsis edilib. Ideoloji cəhətdən Liberal Demokrat Partiyaya yaxındır, insan haqları məsələlərinə xüsusi diqqət yetirir. Son çap nəşri [[20 mart]] [[2016]]-cı il şənbə günü buraxıldı. O vaxtdan bəri dərc yalnız rəqəmsal formatda mövcuddur. Qəzetin dövriyyəsi 2009-cu ildə 183.5 min nüsxə (ingilis qəzetinin ən kiçik qəzetləri), bazar gününün yayımlanması ("Müstəqil Bazar günü") - 155.6 min nüsxə <ref name="вед_03_10">[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2010/03/26/229341 ''Ксения Болецкая''. Русский хозяин британской прессы] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20101021020255/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2010/03/26/229341 |date=2010-10-21 }} // Ведомости, № 53 (2571), 26.03.2010</ref>. 2013-ci ilin noyabrında qəzetin ABC tədqiqat şirkətinin məlumatına görə, dövriyyəsi 67,7 min nüsxə təşkil edib <ref name="ii">Данные [http://www.newsworks.org.uk/The-Independent newsworks.org.uk] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150316164043/http://www.newsworks.org.uk/The-Independent |date=2015-03-16 }}</ref>; [[2014]]-cü ilin aprel ayında - 63,4 min nüsxə 2010-cu ilin mart ayında qəzetin Rus iş adamı Aleksandr Lebedev tərəfindən əldə edildiyi açıqlandı. Qiyməti 1 funt sterlinq idi <ref name="вед_03_10"/>. Qəzetin satışıyla bərabər, Bazar günü birbaşa «İndependent» və «Independent on Sunday» direktoru olan Ivan Fallonun istefası açıqlandı <ref>[http://www.zman.com/news/2010/03/26/70878.html Прогоревшую британскую антиизраильскую газету купили за 1 фунт] {{Wayback|url=http://www.zman.com/news/2010/03/26/70878.html |date=20100327204526 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327204526/http://www.zman.com/news/2010/03/26/70878.html |date=2010-03-27 }} // Zman.com, 26.03.2010</ref>. == Nəşr sahibləri == [[2012]]-ci il yanvarın 3-də BBC Rus Xidmətinə əsasən, qəzetin sahibi Aleksandr Lebedevin oğlu E. Lebedevdir.<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2012/01/120103_british_press.shtml Би-Би-Си: «Пресса Британии: Лондон стал прибежищем для жуликов»] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120112132841/http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2012/01/120103_british_press.shtml |date=2012-01-12 }} // Русская служба Би-би-си</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.independent.co.uk/ Rəsmi saytı] * [https://archive.today/20130416233126/www.izvestia.ru/news/news233530 Aleksandr Lebedev Britaniyanın "Independent" qəzetini satın alır] // [[İzvestiya (qəzet)|İzvestiya]], 01.03.2010 {{xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:İngilis dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] k2y121li4aiipa68bhq6imwe3k0ab3a Kateqoriya:Envayromentalizm 14 579243 8981227 8834635 2026-06-27T17:36:51Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981227 wikitext text/x-wiki {{əsas|Envayromentalizm}} [[Kateqoriya:Ətraf mühit və cəmiyyət]] [[Kateqoriya:Məzmununa görə aktivizm]] [[Kateqoriya:Ətraf mühit]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Sosial hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Siyasi ideologiyalar]] [[Kateqoriya:Siyasi hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Ətraf mühitin mühafizəsi]] [[Kateqoriya:İqtisadi ideologiyalar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] g97jn2guda4dcrr039burx1vxqlb5tm Xavəre-nou 0 582982 8981398 8437652 2026-06-27T18:18:50Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981398 wikitext text/x-wiki {{Qəzet |Şəkil=Xavar-e no (21.12.1944).png| izah = "Xavəre-nou" qəzetinin 1944-cü il 21 dekabr tarixli buraxılışının üz qabığı |Baş redaktorlar=| siyasi mənsubiyyət = [[Kommunizm]] }} '''''"Xavəre-nou"''''' ({{dil-fa| خاور نو}} — ''Yeni Şərq'') — [[İran Azərbaycanı]]nda [[fars dili]]ndə, 1943–1945-ci illərdə nəşr edilmiş gündəlik qəzet.<ref>[[Atabaki, Touraj]], and Solmaz Rustamova-Towhidi. ''[https://books.google.com/books?id=BNV_TeuXHvcC Baku Documents: Union Catalogue of Persian, Azerbaijani, Ottoman Turkish and Arabic Serials and Newspapers in the Libraries of the Republic of Azerbaijan] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210926142059/https://books.google.com/books?id=BNV_TeuXHvcC|date=2021-09-26}}''. London: Tauris Academic Studies, 1995, p. 151.</ref> "Xavəre-nou" 1943–1945-ci illərdə [[Mahmud Turabi]]nin redaktorluğu ilə [[Təbriz]] şəhərində dərc edilmişdir. "Xavəre-nou" qəzeti [[İran Tudə Partiyası]]nın regional orqanı kimi [[Hacı Mirzə Əli Şəbüstəri|Əli Şəbistərinin]] partiyadan qovulmasından sonra yaradılmışdır. Əli Şəbistəri "Tudə" qəzetinin [[Cənubi Azərbaycan]]dakı redaktoru olmuş və [[Türk millətçiliyi|Azərbaycan millətçiliyi]]ni təşviq etdiyinə görə partiyadan qovulmuşdu.<ref>[[Abrahamian, Ervand]]. ''[https://books.google.com/books?id=qh_QotrY7RkC Iran between Two Revolutions] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200214141933/https://books.google.com/books?id=qh_QotrY7RkC|date=2020-02-14}}''. [S.l.]: Princeton University Press, 1982, p. 396.</ref> "Xavəre-nou" [[Sovet İttifaqı]]nın dəstəyi ilə dərc edilmişdir və [[İkinci Dünya müharibəsi]]nin sonunda [[Sovet İttifaqı]]nın [[İran]]da geri çəkilməyə məcbur edildikdən sonra bağlanmışdır.<ref>Asadpour, Ahamd Ali. ''[http://deposit.ddb.de/cgi-bin/dokserv?idn=968790879&dok_var=d1&dok_ext=pdf&filename=968790879.pdf Der Iran in der internationalen Politik 1939–1948] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225022447/http://deposit.ddb.de/cgi-bin/dokserv?idn=968790879&dok_var=d1&dok_ext=pdf&filename=968790879.pdf |date=2012-02-25 }}''</ref> == Həmçinin bax == * [[Azərbaycan Milli Höküməti]] * [[İran Tudə Partiyası]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Cənubi Azərbaycan]] [[Kateqoriya:Fars dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:Fars dilində jurnallar]] [[Kateqoriya:Fars dilində kütləvi informasiya vasitələri]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] 39tr9enckegyrtl7euep3hoz13lelcv Zorlama 0 583592 8981295 8945562 2026-06-27T17:44:30Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 8981295 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Tizian 094.jpg|thumb|220px|Lukresiyanın Sekst Tarkvini tərəfindən zorlanması. [[Tisian Veçellio]]. "Tarkvini və Lukresiya", 1581]] '''Zorlama''' — bir və ya bir neçə şəxsin digər şəxslə onun razılığı olmadan [[cinsi əlaqə]]yə girməsi. Zorlama cinsi cinayətlərdən biridir, dəqiq tərifi müxtəlif dövlətlərin qanunlarında fərqlidir. Adətən zorlama qurban köməksiz vəziyyətdə (şüursuz, güclü sərxoş, psixi pozğunluq, azyaşlı və s.) olduğu zaman həyata keçirilir. Əksər hallarda təcavüz edən [[kişi]], təcavüz edilən isə [[qadın]]dır. Ancaq kişinin kişiyə yaxud qadının qadına təcavüzü də müşahidə olunur. Zorlama insanlıq əleyhinə cinayətlərdən biri hesab olunur. Zorlama və digər cinsi təhqir formaları Nürnberq Tribunalı Nizamnaməsinin 6-cı maddəsində və Tokio Tribunalının Nizamnaməsinin 5-ci maddəsində insanlıq əleyhinə cinayət kimi göstərilməmişdir. Hər iki nizamnamədə zorakılıq və digər cinsi təhqir formaları "digər qeyri-insani hərəkətlər" adı altında verilmişdi. Zorlama 1976-cı ildə Kiprdə Avropa İnsan Hüquqları Komissiyası tərəfindən insan ləyaqətinə qarşı yönəlmiş qeyri-insani davranış kimi qiymətləndirilmişdi, lakin bu sənəddə də zorlama konkret olaraq insanlıq əleyhinə cinayətin tərkibini yaradan əməl kimi göstərilməmişdi. Təbii ki, hər cür zorlamanı insanlıq əleyhinə cinayət hesab etmək olmaz. Bu, əməlin hansı formada və hansı şəraitdə baş verməsindən asılıdır. BMT Baş Məclisi zorlamanın bəzi hallarda insanlıq əleyhinə cinayət kimi çıxış etdiyini qeyd edir. Haitidə siyasi səbəblər üzündən seksual yönümdə ardıcıl olaraq qadınlara qarşı törədilmiş zorakılıq əməlləri 1994-cü ildə Ədalət Komissiyası tərəfindən insanlıq əleyhinə cinayət kimi qiymətləndirilmişdi. == Növləri == * [[Vagina]] yolu ilə təcavüz — qadının vaginasına kişi cinsiyyət orqanının, yaxud başqa cisimin soxulması. Ən geniş yayılmış təcavüz növüdür; * Oral yolla təcavüz — nisbətən az rast gəlinən təcavüz növüdür; * Təcavüzə təşəbbüs — həyata keçirilməsi mümkün olmayan təcavüz aktıdır. == Azərbaycanın cinayət məcəlləsində == {{Sitatın əvvəli}} Maddə 149.: Zorlama 149.1. Zorlama, yəni zərərçəkmiş şəxsə və ya başqa şəxslərə qarşı zor tətbiq etməklə və ya belə zor tətbiq etmə hədəsi ilə və ya zərərçəkmiş şəxsin köməksiz vəziyyətindən istifadə etməklə onunla cinsi əlaqədə olma— — dörd ildən səkkiz ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. 149.2. Eyni əməllər 149.2.1. bir qrup şəxs, qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs və ya mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədildikdə; 149.2.2. zərərçəkmiş şəxsin zöhrəvi xəstəliyə yoluxmasına səbəb olduqda; 149.2.3. təqsirkar şəxs üçün aşkar surətdə yetkinlik yaşına çatmayan şəxsə qarşı törədildikdə; 149.2.4. zərərçəkmiş şəxsi və ya başqa şəxsləri öldürmə və ya sağlamlığa ağır zərər vurma hədəsi ilə, habelə xüsusi amansızlıqla törədildikdə; 149.2.5. təkrar törədildikdə— — beş ildən on ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. 149.3. Eyni əməllər: 149.3.1. ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin ölümünə səbəb olduqda; 149.3.2. ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin insan immunçatışmazlığı virusu ilə yoluxmasına və ya digər ağır nəticələrə səbəb olduqda; 149.3.3. təqsirkar şəxs üçün aşkar surətdə on dörd yaşına çatmayan şəxs barəsində törədildikdə— — səkkiz ildən on beş ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. {{Sitatın sonu}} == Həmçinin bax == * [[Zorakı cinayət]] [[Kateqoriya:Zorakılıq]] [[Kateqoriya:Zorlama]] [[Kateqoriya:Kəskin ağrı]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] mot3b6scsvj4ws9w3fyfanav8nz3rdt 8981306 8981295 2026-06-27T17:45:33Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981306 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Tizian 094.jpg|thumb|220px|Lukresiyanın Sekst Tarkvini tərəfindən zorlanması. [[Tisian Veçellio]]. "Tarkvini və Lukresiya", 1581]] '''Zorlama''' — bir və ya bir neçə şəxsin digər şəxslə onun razılığı olmadan [[cinsi əlaqə]]yə girməsi. Zorlama cinsi cinayətlərdən biridir, dəqiq tərifi müxtəlif dövlətlərin qanunlarında fərqlidir. Adətən zorlama qurban köməksiz vəziyyətdə (şüursuz, güclü sərxoş, psixi pozğunluq, azyaşlı və s.) olduğu zaman həyata keçirilir. Əksər hallarda təcavüz edən [[kişi]], təcavüz edilən isə [[qadın]]dır. Ancaq kişinin kişiyə yaxud qadının qadına təcavüzü də müşahidə olunur. Zorlama insanlıq əleyhinə cinayətlərdən biri hesab olunur. Zorlama və digər cinsi təhqir formaları Nürnberq Tribunalı Nizamnaməsinin 6-cı maddəsində və Tokio Tribunalının Nizamnaməsinin 5-ci maddəsində insanlıq əleyhinə cinayət kimi göstərilməmişdir. Hər iki nizamnamədə zorakılıq və digər cinsi təhqir formaları "digər qeyri-insani hərəkətlər" adı altında verilmişdi. Zorlama 1976-cı ildə Kiprdə Avropa İnsan Hüquqları Komissiyası tərəfindən insan ləyaqətinə qarşı yönəlmiş qeyri-insani davranış kimi qiymətləndirilmişdi, lakin bu sənəddə də zorlama konkret olaraq insanlıq əleyhinə cinayətin tərkibini yaradan əməl kimi göstərilməmişdi. Təbii ki, hər cür zorlamanı insanlıq əleyhinə cinayət hesab etmək olmaz. Bu, əməlin hansı formada və hansı şəraitdə baş verməsindən asılıdır. BMT Baş Məclisi zorlamanın bəzi hallarda insanlıq əleyhinə cinayət kimi çıxış etdiyini qeyd edir. Haitidə siyasi səbəblər üzündən seksual yönümdə ardıcıl olaraq qadınlara qarşı törədilmiş zorakılıq əməlləri 1994-cü ildə Ədalət Komissiyası tərəfindən insanlıq əleyhinə cinayət kimi qiymətləndirilmişdi. == Növləri == * [[Vagina]] yolu ilə təcavüz — qadının vaginasına kişi cinsiyyət orqanının, yaxud başqa cisimin soxulması. Ən geniş yayılmış təcavüz növüdür; * Oral yolla təcavüz — nisbətən az rast gəlinən təcavüz növüdür; * Təcavüzə təşəbbüs — həyata keçirilməsi mümkün olmayan təcavüz aktıdır. == Azərbaycanın cinayət məcəlləsində == {{Sitatın əvvəli}} Maddə 149.: Zorlama 149.1. Zorlama, yəni zərərçəkmiş şəxsə və ya başqa şəxslərə qarşı zor tətbiq etməklə və ya belə zor tətbiq etmə hədəsi ilə və ya zərərçəkmiş şəxsin köməksiz vəziyyətindən istifadə etməklə onunla cinsi əlaqədə olma— — dörd ildən səkkiz ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. 149.2. Eyni əməllər 149.2.1. bir qrup şəxs, qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs və ya mütəşəkkil dəstə tərəfindən törədildikdə; 149.2.2. zərərçəkmiş şəxsin zöhrəvi xəstəliyə yoluxmasına səbəb olduqda; 149.2.3. təqsirkar şəxs üçün aşkar surətdə yetkinlik yaşına çatmayan şəxsə qarşı törədildikdə; 149.2.4. zərərçəkmiş şəxsi və ya başqa şəxsləri öldürmə və ya sağlamlığa ağır zərər vurma hədəsi ilə, habelə xüsusi amansızlıqla törədildikdə; 149.2.5. təkrar törədildikdə— — beş ildən on ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. 149.3. Eyni əməllər: 149.3.1. ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin ölümünə səbəb olduqda; 149.3.2. ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin insan immunçatışmazlığı virusu ilə yoluxmasına və ya digər ağır nəticələrə səbəb olduqda; 149.3.3. təqsirkar şəxs üçün aşkar surətdə on dörd yaşına çatmayan şəxs barəsində törədildikdə— — səkkiz ildən on beş ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır. {{Sitatın sonu}} == Həmçinin bax == * [[Zorakı cinayət]] [[Kateqoriya:Zorakılıq]] [[Kateqoriya:Zorlama]] [[Kateqoriya:Kəskin ağrı]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] 4qubjnf4zay669ksmweswszdiek2plq Kateqoriya:Epikürçülük 14 583880 8981228 8922548 2026-06-27T17:36:51Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981228 wikitext text/x-wiki {{Main|Epikürçülük}} [[Kateqoriya:Qədim Roma fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Materializm]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] nknmaeexog5bies86twdvp7fv18uxfx Banat bolqarları 0 585915 8981123 8733247 2026-06-27T12:53:06Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981123 wikitext text/x-wiki {{Xalq |adı =Banat bolqarları |şəkil = |şəklin izahı = |özünüadlandırma = |ümumi sayı = 22 min |ərazi1 ={{bayraq|Rumıniya}}: <br /> 12000 nəf. <br /> {{bayraq|Bolqarıstan}}: <br /> 6000 nəf. <br /> {{bayraq|Serbiya}}: <br /> 3000. nəf <br /> {{bayraq|Macarıstan}}: <br /> 1000 nəf. |sayı1 = |ref1 = |ərazi2 = |sayı2 = |ref2 = |ərazi3 = |sayı3 = |ref3 = |dili = [[Banat-bolqar dili]] |dini = [[Katolisizm]] |irqi = [[Avropoid]] |daxildir = |əhatə edir = |mənşəyi = [[Bolqarıstan]] |qohum xalqlar = [[Bolqarlar]] |qeyd = }}[[Fayl:Banat Bulgarian settlement.svg|thumb|Banat ərazisində Banat bolqarlarına aid qəsəbələr]] '''Banat bolqarları''' və ya '''Palçane''' — Banat vilayətində yaşayan bolqarların etnik qrupu. Yazılı ədəbiyyatda banat-bolqar dilindən istifadə edirlər. Banat bolqarlarının çoxu [[Pavlikanlar hərəkatı]]nın üzvü olmuşların törəmələridir<ref name="istrodina">{{Cite web |url=http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1857&n=96 |title=Журнал «Родина»: Пальчене<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-01-26 |archive-date=2007-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027074728/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1857&n=96 |url-status= }}</ref>. Yazıda latın əlifbasından istifadə edirlər. Banat bolqarlarının böyük əksəriyyəti katolikdir. == Həyat və mədəniyyət == Mədəni anlamda banat bolqarları 1866-cı ilə qədər xorvatların təsir dairəsində olmuşdur. Onların kilsə xadimlərinin böyük əksəriyyəti xorvat idi, üstəlik uşaqları xorvat dilində təhsil alırdı. Bununla belə məhs bu dövrdə xorvat və macar latın əlifbası əsasında banat danışığına uyğun əlifba tərtib edilir. Bu işdə maraqlı olan müəllimlər (bolqar və alman) kitabları tərcümə edir, dərsliklər tərtib edir və yerli ləhcədə qəzet buraxırdılar. Ancaq 1899-cu ildə Macar hakimiyyəti ölkədə macvar dilinin məcburi şəkildə tətbiqinə və yerli ləhcələrin qadağan olunmasına başlayır. Bu kimi addımlar [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin sonuna qədər davam edir. Bundan sonra isə bölgədə rumın və serb mdəniyyətinin təsiri güclənir. 1930-cu illərdə "Banat bolqarlarının xəbərləri" adlı qəzet işıq üzü görür. Burada bədii ədəbiyyatdan tərcümələr nəşr edilir, yerli dialektdə orijinal şeirlər və hekayələr nəşr olunurdu. 1947-ci ildən Runımiya hakimiyyəti bolqarlara məktəblərdə ana dilində təhsil almalarına icazə verir<ref name="istrodina" />. [[Fayl:Banatski bulgarcheta.jpg|thumb|left|300px|Banat bolqarları milli geyimdə rəqs edərkən.]] Banat bolqarlarının musiqisi bir çox şifahi və musiqili xüsusiyyətləri ilə bolqar xalq musiqisinin ayrı bir şöbəsi kimi təsnif edilir. Onların musiqisinə rumın, serb, macar musiqisi böyük təsir göstərmişdir. Nəticədə bolqar kolyadları şəhər tipli mahnılarla əvəz edilmişdir. Roma katolik kilsəsinin qanunları müəyyən dərəcədə mahnı tiplərinə də öz təsirini göstərmişdir<ref name=kaufman>{{cite journal |journal=Северозападна България: Общности, Традиции, Идентичност. Регионални Проучвания На Българския Фолклор|title=Песните на банатските българи |last=Кауфман |first=Николай |authorlink=Кауфман, Николай Янков|issn=0861-6558 |location=София |year=2002 |language=Bulgarian}}</ref> Banat bolqarları bir çox bolqar bayramlarını qoruyub saxlasalarda, digər qonşu xalqların bayramlarını da mənimsəmişlər<ref>{{cite journal |journal=Северозападна България: Общности, Традиции, Идентичност. Регионални Проучвания На Българския Фолклор |title=Календарните празници и обичаи на банатските българи като белег за тяхната идентичност |last=Янков |first=Ангел |issn=0861-6558 |location=София |year=2002 |language=Bulgarian }}</ref>. Ən məşhur bayramlarından biri Faršángji və ya karnavaldır.<ref>{{cite journal |url=http://nasaglas.link.ro/2007/NG200704.pdf |format=PDF |title=(Euro)Faršángji 2007 |issue=4 |year=2007 |language=Banat Bulgarian |journal=Náša glás |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070918104603/http://nasaglas.link.ro/2007/NG200704.pdf |archivedate=2007-09-18 |accessdate=2011-03-25 }}</ref>. Banat bolqarları qonşu xalqların rəqslərinə də maraq göstərmişlər. Məsələn: macarların [[Çardaş]] rəqsi<ref name=kaufman/>. == Seçilmiş faktlar == [[1845]]-ci ildə Banat bolqarları Telepa yaşayış məmntəqəsini salmışlar. Hansı ki, [[Trianon sülh müqaviləsi]]ndən sonra bu bölgə müasir Rumıniyanın ərazisinə düşmüşdür. Bundan başqa onlar Banatda digər yaşayış məskənlərinində əsasını qoymuşlar. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |url=http://liternet.bg/publish10/civanova/banat.htm |title=Говорът и книжовноезиковата практика на българите-католици от сръбски Банат |accessdate=2006-08-05 |last=Иванова |first=Ценка |coauthors=Ничка Баева |publisher=LiterNet |language=Bulgarian}} * {{cite book |title=Изследвания за българите в Седмиградско и Банат |last=Милетич |first=Любомир |authorlink=Lyubomir Miletich |coauthors=Симеон Дамянов, Мария Рунтова |location=София |year=1987 |publisher=Наука и изкуство |language=Bulgarian |oclc=19361300 }} * {{cite book |title=Банатските българи. Историята на една малцинствена общност във времето на националните държави |last=Нягулов |first=Благовест |language=Bulgarian |year=1999 |location=София |publisher=Парадигма |isbn=978-954-9536-13-3 }} * {{cite book |last=Стойков |first=Стойко |title=Българска диалектология |url=http://www.kroraina.com/knigi/jchorb/st/ |origyear=1962 |year=2002 |publisher=Проф. Марин Дринов |location=София |edition=четвърто издание |language=Bulgarian |pages=195–197 |chapter=Банатски говор |chapterurl=http://www.kroraina.com/knigi/jchorb/st/st_2_b_vun_2.htm |isbn=954-4308-46-6 }} * {{cite book |author=Prof. Ivanciov Margareta |title=Istorijata i tradicijite na balgarskotu malcinstvu ud Rumanija |url=http://nasaglas.link.ro/Utile/Ucebnik.pdf |format=PDF |publisher=Balgarsku Družstvu ud Banát&nbsp;– Rumanija, Editura Mirton |year=2006 |location=Timişoara |language=Banat Bulgarian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090305051006/http://nasaglas.link.ro/Utile/Ucebnik.pdf |archivedate=2009-03-05 }} * {{cite book |chapterurl=http://www.uni-klu.ac.at/eeo/BanaterBulgarisch.pdf |chapter=Banater Bulgarisch |language=German |last=Duličenko |first=Alexander D |authorlink=Aleksandr Dulichenko |title=Enzyklopädie des Europäischen Ostens |accessdate=2007-03-30 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926190649/http://www.uni-klu.ac.at/eeo/BanaterBulgarisch.pdf |archivedate=2007-09-26 }} * {{cite journal |title=To the problem of the ethnographic investigations of the internet communities (bulgariansfrombanat_worldwide case study) |first=Detelin |last=Lučev |url=http://ecsocman.edu.ru/db/msg/184746.html#_ftn19 |journal=Sociologija i Internet |accessdate=2007-04-14 |date=2004–2005 }} * {{cite book |title=Българите католици в Трансилвания и Банат (XVIII - първата половина на XIX в.) |url=http://ottomanist.info/doku.php/bg:bookstore:balgarite_katolici_v_banat |last=Георгиев |first=Любомир |location=София |year=2010 |language=Bulgarian |isbn=0968883400 }} == Mənbə == * [http://www.starbisnov.blogspot.com/ SVETA UD PUKRAJ NÁMU] * [http://www.promacedonia.com/banat/ ''Банатските българи''] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070930181613/http://www.promacedonia.com/banat/ |date=2007-09-30 }} * [http://www.falmis.org/ Дружество на банатските българи в България] {{ref-bg}} * [https://web.archive.org/web/20110116015819/http://starbisnov.ro/ сайт StárBišnov] [[Kateqoriya:Bolqarlar]] [[Kateqoriya:Bolqarıstan qürbətçiləri]] [[Kateqoriya:Avropada yaşayan etnik qruplar]] q8x1v0oixsxvhw7lanwyd7b8roxuw0u Kateqoriya:Belarus musiqi alətləri 14 587257 8981102 6729030 2026-06-27T12:14:50Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981102 wikitext text/x-wiki {{catmore}} {{Vikianbar kateqoriyası|Musical instruments of Belarus}} [[Kateqoriya:Belarus musiqisi|Musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] rtr3k4095y8q9sr9mi7j43v2504tma5 Anima mundi 0 587504 8981217 8922513 2026-06-27T17:29:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Stoaçılıq]] 8981217 wikitext text/x-wiki [[Fayl:W038.jpg|thumb]] '''Anima mundi''' — yəni dünyanın saf, səmavi ruhu. [[Antik fəlsəfə|Antik filosoflara]] görə təbiətin hər yanına nüfuz etdiyi irəli sürülmüşdür.<ref>Likutey Moharan I, 61.</ref> == Haqında == Fikrin [[Platon]] ilə ortaya çıxdığı deyilsə də, qavramın kökəninin daha antik olduğu və ilk dəfə bəzi şərqli [[filosof]]ların sistemlərində irəli sürüldüyü iddiası da vardır. Stoaçılara görə, o bəşəriyyətdəki tək mühüm, həyati gücdür.<ref>{{cite book |last=Roszak |first=Theodore |authorlink=Theodore Roszak (scholar) |origyear=1992 |year=2001 |title=The Voice of the Earth: An Exploration of Ecopsychology |publisher=Phanes Press |isbn=1-890482-80-3}}</ref> Bənzər qavramlara Parakelsus kimi hermetik [[filosof]]lar və daha sonra [[Fridrix Şellinq]] (1775–1854) də sahib olmuşdur. == Okultizmdə Anima mundi == Anime mundi termini Ökult terminologiyasının termini olub, dünyanın tamamilə canlı varlıq olduğu qavramını dilə gətirmək üçün "Dünya canı" anlamında isifadə edilir. Latıncadan da tərcüməsi bu mənaya gəlir.<ref>{{cite book |last=Fideler |first=David |year=2014 |title=Restoring the Soul of the World: Our Living Bond With Nature’s Intelligence |url=http://www.thesouloftheworld.com/ |publisher=Inner Traditions |isbn=978-162055359-6 |access-date=2019-04-22 |archive-date=2020-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411060030/http://www.thesouloftheworld.com/ |url-status=live }}</ref> [[Basilius Valentinus]]un "dünya ölü bir vücuddan ibarət deyildir" sözü ilə bildirdiyi Anima mundi Okultistlərin ardından Teozoflar tərəfindən də qəbul edilmişdir. Bu qavramı qəbul edən düşüncəyə görə, insan bədənində olduğu kimi Anime mundinin bədənində də sinir sistemi, hərəkət sistemləri, nəfəs sistemi mövcuddur. Anima mundinin insan varlığında olduğu kimi ruh, sübtil bədən və maddi bədən olaraq üçlü quruluşa sahib olduğu qəbul edilir.<ref>{{cite book |last=Jung |first=C. G. |authorlink=Carl Jung | year=1968 |title=[[Psychology and Alchemy]] |volume=12 |location=London |publisher=Routledge |isbn=0-691-01831-6}}</ref> == Həmçinin bax == * [[Çakra]] * [[Fenşuy]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Latınca fəlsəfə terminləri]] [[Kateqoriya:Fəlsəfə]] [[Kateqoriya:Latın dili]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi anlayışlar]] [[Kateqoriya:Latınca fəlsəfi ifadələr]] [[Kateqoriya:Təbiət]] [[Kateqoriya:Fəlsəfə tarixi]] [[Kateqoriya:Okkultizm]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Qnostisizm]] [[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Stoaçılıq]] tn4swge6vzgckl1qvetendq7t5fdc25 İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh 3 588756 8981171 8949918 2026-06-27T15:31:17Z Bozqurd77 316685 /* Sual */ yeni bölmə 8981171 wikitext text/x-wiki {{xg}}--[[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 17:12, 3 may 2019 (UTC) == Redaktə müharibəsi == Salam. Azərbaycan mətbuatı şablonunda xahiş edirəm redaktə müharibəsi aparmayın. — [[İstifadəçi:Azerifactory|Azerifactory]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Azerifactory|müzakirə]]) 21:01, 1 iyun 2022 (UTC) :Artıq üçüncü dəfə redaktə deyil, düzəliş etdiyim səhifə "Təzə həyat" yox, "Tazə həyat" adlandırılmalıdır. Məqalənin özü də belə adlanır. Vikipediyada hansısa məqalə və şablona redaktə edəcəyimizə heç kim qarışa bilməz. Yanlış hesab etdiyiniz məsələləri müzakirə edə bilərik. Qaydaları bir də oxuyun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 21:04, 1 iyun 2022 (UTC) == Mayis Əliyev == Hər vaxtınız xeyir. Zəhmət olmasa, "sil" şablonu əlavə etdiyiniz [[Mayis Əliyev]] məqaləsini SNS-ə namizəd göstərərdiniz. Fikrimcə, viki-cəmiyyətin rəyinə ehtiyac var. [[İstifadəçi:Burocan|Burocan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Burocan|müzakirə]]) 19:32, 23 iyun 2022 (UTC) == İnzibatçı seçkisi == {| style="border: 1px solid #aaaaaa; border: 1px solid #aaaaaa; background-color:;" width=96% |rowspan="2" valign="top" width="100px"| [[File:Wikipedia Administrator.svg|100px|center]] |rowspan="2" | |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.2em;" |<font color=black>'''İdarəçi seçkisi'''</font> |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | <font color=black>Salam, {{BASEPAGENAME}}.</font><br><font color=black>Sizi mənim inzibatçılıq statusumla bağlı keçirilən [[Vikipediya:İnzibatçılar#dancewithdevil_(müzakirə_səhifəsi_•_fəaliyyətləri)_inzibatçı_statusunun_verilməsi_ilə_bağlı_səsvermə|səsvermədə]] iştirak etməyə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[user:dancewithdevil|dancewithdevil]] ([[user talk:dancewithdevil|müzakirə]]) 16:06, 4 iyul 2022 (UTC) |} == İmza == Salam Yusif bəy. Müzakirələrdə və s. yazınızın sonuna dörd ədəd titl işarəsi yazsanız (yəni <nowiki>~~~~</nowiki>) avtomatik imzanız əlavə olunacaq. Copy-paste etməyə ehtiyac yoxdur. Uğurlar! - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 19:35, 6 iyul 2022 (UTC) == Səhifə addəyişdiricisi == Salam həmkar. Məncə, siz yetəri qədər təcrübəyə maliksiniz. Səhifələrin adını özünüz də dəyişə bilərsiz. Müvafiq hüquq üçün müraciət etməyiniz yerində olar. [[VP:SAN|Buradan]] müraciət edə bilərsiniz. Fəaliyyətinizdə uğurlar! Hörmətlə, [[user:dancewithdevil|dancewithdevil]] ([[user talk:dancewithdevil|müzakirə]]) 02:54, 7 iyul 2022 (UTC) :Salam. Bunu necə edəcəyimi dəqiq bilmirəm. Qeyd etdiyiniz səhifədə yalnız "Arxiv" mövcuddur. Köməyinizə ehtiyacım var. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:04, 9 sentyabr 2022 (UTC) ::Salam. Aşağıdakı təlimatı izləyin: ::'''Müraciət necə edilir''' ::# İlk öncə hansı hüquq üçün müraciət etdiyinizi dəqiqləşdirin. ::# Aşağıdakıları ''kopyalayın'' və mətn sahəsinə əlavə edin: <pre>{{subst:İHM|{{subst:REVISIONUSER}}|2=səbəb yaz}}</pre> ::# Hansı hüquq üçün müraciət edirsinizsə mütləq ''səbəb'' bildirin. ::# Sonda çıqqıldadın: {{Clickable button 2|class=mw-ui-progressive|Vikipediya:İstifadəçi hüquqları üçün müraciətlər|{{int:Publishchanges}}}} ::[[İstifadəçi:Dancewithdevil|Dancewithdevil]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dancewithdevil|müzakirə]]) 16:02, 24 oktyabr 2022 (UTC) == İstək == Salam Yusif bəy. Vaxtınız olsa, [[Ermənistan-Azərbaycan sülh danışıqları (1906)]] adlı məqaləni yaradardınız siz də mənbə və məlumat daha çox olar. Hazır [[:Fayl:Azerbaijani delegation to Armenia-Azerbaijan Peace Talks in 1906 in Tiflis.jpg|şəkil]] və birazca mətn var: "Cahangir xan 1906-cı ildə Tiflisdə keçirilən qurultayda iştirak etmişdi. Qurultay 1906-cı il fevralın 20-də Tiflisdə canişin sarayının böyük zalında açıldı. Qurultayın tərkibi çox mötəbər idi. Qurultayda canişin Şurasının bütün üzvləri, qubernatorlar, azərbaycanlıların və ermənilərin nümayəndələri, ruhanilər iştirak edirdilər. Nümayəndəliklərin coğrafiyası geniş idi. Sosial tərkibinə görə isə qurultay yekcins idi - orada yalnız sosial cəhətdən yuxarı təbəqələr təmsil olunmuşdular. Azərbaycan tərəfi belə təmsil edilmişdi: Tiflisdən - andlı müvəkkil Məmməd bəy Şahmalıyev, Hüseyn bəy Yadigarov, Şərif Mirzəyev, qazı Mövlazadə; İrəvandan - Ağa xan İrəvanski, Abasqulu bəy Hacıbəyov; Naxçıvandan - Eynəli bəy Sultanov, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski; Yelizavetpol qəzasından - Ələkbər bəy Xasməmmədov, Adil xan Ziyadxanov; Zəngəzurdan - Cəlil bəy Sultanov; Şuşa qəzasından - Cahangir xan Nuribəyov, Qala bəy İsabəyov, İsmayıl Quliyev; Nuxa qəzasından - Hacı Cəlil; Qazax qəzasından - İbrahim ağa Vəkilov; Ərəş qəzasından - Sultan bəy Sultanov; Axalkələk qəzasından - Məmməd ağa Pələvəndov; Borçalı qəzasından Rahim bəy Axundov, Əbdürrəhman Haqverdi oğlu; Bakıdan - Əhməd bəy Ağayev, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Qara bəy Qarabəyov, Kərbəlayı İsrafil Hacıyev. "Tiflisski listok", "Qafqaz", "Novoye obozreniye", "Mşak", "Araç", "Kaspi", "İrşad", qəzetlərinin nümayəndələri də qurultayda iştirak edirdilər." Mənbə: "Каспий" qəzeti, 23 fevral 1906-cı il. - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 12:43, 8 avqust 2022 (UTC) :Hal-hazırda bu mövzu üzrə Fərhad Carabbarovun kitabını oxuyuram. İstəyinizi məmnuniyyətlə qəbul edirəm. Yaxın gündə qaralama şəklində ilk variantını yayımlayacam. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:33, 8 avqust 2022 (UTC) ::Mən təşəkkür edirəm. İndidən uğurlar :) - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 14:40, 8 avqust 2022 (UTC) == Sual == Salam Yusif bəy. Necəsiniz? Bir sualım var. Bəzi mənbələrdə [[Müseyib bəy Əxicanov]] və [[Rəşid bəy Axundzadə]] Bakı şəhər rəisi kimi verilir. Amma rəsmi sənədlərdə qubernator olublar. 1917-ci ilə qədər şəhər rəisi ifadəsi [[Bakı Şəhər İdarəsi]]nin rəisinə deyilirdi. Ya da nadir hallarda [[Bakı Şəhər Duması]]nın sədrinə. Amma AXC dönəmində [[Bakı Şəhər Rəisliyi]] də yaradıldı. Amma mən belə başa düşürəm ki, bu qurum polis idarəsi kimi olub. Sıralama ilə Məhəmməd Fəthi bəy, Müseyib bəy Əxicanov, Rəşid bəy Axundzadə, Əmir bəy Nərimanbəyov Bakının qubernatoru olublar yoxsa şəhər rəisləri? Bunu dəqiqləşdirə bilərsiniz mi? - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 17:19, 20 avqust 2022 (UTC) :Salam. Sözü düzü bu mövzuda tamamilə bilgisizəm. Tövsiyə edə biləcəyim tək əlçatan mənbə budu: Адрес-Календарь Азербайджанской республики за 1920-й г. (Баку: Првительственная типография «Азербайджан», 1920). [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:26, 21 avqust 2022 (UTC) ::Təssüf :( təşəkkürlər yenə də - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 11:04, 21 avqust 2022 (UTC) == Dəvət == Salam. Sizi [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları|buradakı]] səsverməyə dəvət edirəm.— [[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 06:01, 22 oktyabr 2022 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Writers Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Yazıçı ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Son dövrlərdə tarixi mövzularda verdiyiniz töhfələrə görə sizə "Yazıçı" ulduzunu verməyi borc bilirəm. Fəaliyyətinizdə uğurlar! <span style="font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;">— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] <small>([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])</small></span> 06:10, 13 yanvar 2023 (UTC) |} == Redaktə müharibəsi və Kənd Meydanı == salam, [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Hartman&action=history Martin Hartman] məqaləsində istifadəçi Solavirum -un izahını deyəsən yanlış anlamısınız. şəxs bildirib ki, ''bunu kənd meydanında müzakirə edin, çünki on ildən çoxdur tətbiq olunan bir şeyə qarşı çıxırsınız''. siz isə bildirmisiniz ki, ''Mədəniyyətsiz üslubunuza cavab verməyəxəm. Gedib bütün "alman" sifətlərini "Almaniya" ilə əvəzləyə bilərsiniz, amma tutarlı səbəb gətirmədən redaktəniz yanlış olaraq qalacaq.'' burada mədəniyyətsiz üslub dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz? istifadəçi axı izahlar ilə redaktəninizi geri qaytarıb. burada istifadəçinin ''kənd meydanında'' sözünü yəqin ki, yanlış anlamısınız. çünki başqa izah tapa bilmədim. burada istifadəçinin nəzərdə tutduğu yer buradır: [[Vikipediya:Kənd meydanı|Kənd Meydanı]]. bura vikipediyanın istifadəçilərinin toplaşdığı xəbərləşmə, problem həlli və s. mövzulu müzakirə yeridir (forum deyil). burada müzakirə açıb həmin müzakirənin qərarına əsasən redaktələrinizə davam etsəniz çox yaxşı olar. uğurlar. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 07:34, 21 fevral 2023 (UTC) == Silinməyə namizəd məqalə şablonu == salam həmkar. [[Əbdürrəhman Əfəndizadə|bu]] məqalə qabağıma çıxdı, hansı ki, Siz 27 dekabr 2022‎ tarixində məqaləyə silinməyə namizəd şablonu yerləşdirmisiniz, amma məqaləni SNS-yə təqdim etməmisiniz. mən şablonu götürmədim. əgər hələ də eyni fikirdəsinizsə məqaləni SNS-yə təqdim edə bilərsiniz və ya məqalədəki şablonu silək. uğurlar. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 11:34, 1 may 2023 (UTC) :Əlavə etdim. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:23, 1 may 2023 (UTC) == Dəvət == {| style="border: 1px solid #aaaaaa; border: 1px solid #aaaaaa; background-color:;" width=96% |rowspan="2" valign="top" width="100px"| [[File:Wikipedia Administrator.svg|100px|center]] |rowspan="2" | |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.2em;" |<font color=black>'''İnzibatçı seçkisi'''</font> |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | <font color=black>Salam, {{BASEPAGENAME}}.</font><br><font color=black>Sizi mənim inzibatçılıq statusumla bağlı keçirilən [[Vikipediya:İnzibatçılar#Wealszy (müzakirə səhifəsi • fəaliyyətləri) inzibatçı statusunun verilməsi ilə bağlı səsvermə|səsvermədə]] iştirak etməyə dəvət edirəm. — [[İstifadəçi:Wealszy|Wealszy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Wealszy|müzakirə]]) 17:06, 9 may 2023 (UTC) |} == İcazəsiz şəkil istifadə etmə == Salam. Əliheydər Qarayev və Həbib Cəbiyevin birlikdə olan fotosunu məndən icazəsiz, profilimdən götürüb vikiyə yerləşdirmisiz. Üstəlik heç bir istinad filan etmədən [[Xüsusi:Fəaliyyətlər/188.253.239.17|188.253.239.17]] 23:41, 9 iyun 2023 (UTC) :Sizin profilinizdən götürməmişəm. Kino-Foto Sənədləri Arxivindən götürmüşəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:29, 10 iyun 2023 (UTC) ::Mənim profilimdən götürmədiyinizi necə sübut edə bilərsiz? Mən bu təsviri 30 dekabr 2022-ci il tarixində facebook profilimdə paylaşmışam, siz isə 11 mart 2023-cü il tarixində vikimediaya yükləmisiz. Mən paylaşana qədər niyə həmin arxivdən götürə bilmirdiz? Və ya həmin arxivdə başqa da şəkillər var, niyə onları yox, məhz həmin əldə etdiyim fotoları yükləmisiz? [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 17:41, 12 iyun 2023 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], niyə görə wikimedia commonsda mənimlə bağlı edilən qeydləri silirsiz? Bu qədər mübahisəyə səbəb olan məsələ ilə bağlı sizdən bir açıqlama tələb edirəm. Əgər həqiqətən dediyiniz kimi, bu fotoşəkli arxivdən özünüz əldə etmisizsə, bununla bağlı sənədləri adminlərə və mənə təqdim edə bilərsiz? Mən @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] adlı adminə göndərmişəm. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:03, 13 iyun 2023 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], cavab vermək yerinə redaktəni niyə silirsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:47, 13 iyun 2023 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], niyə görə mən və digər vikipediya istifadəçilərinin ittihamlarına cavab vermək əvəzinə, dəvəquşu kimi başınızı quma batırıb, wikimediada mənim hüquqlarımın qorunmasına mane olursuz? Bu, necə müstəsna həyasızlıq nümunəsidir? Sizdən artıq bir şey istəmirəm ki, fotonu əgər həqiqətən özünüz arxivdən gedib əldə etmisizsə, bununla bağlı sənədləri təqdim edin, mən də məsələni bağlayım. Əksi təqdirdə isə, siz sildikcə mən öz adımı yazmağa davam edəcəm. İndi mən Azərbaycanın digər tarixi şəxsiyyətlərilə bağlı da ailə arxivindən tapdığım fotoları dərc edəcəm, gedib onları da oğurlayın. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 02:36, 22 iyun 2023 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] mən öz iddialarıma cavab alana qədər siz sildikcə yazmağa davam edəcəm. Boş yerə özünüzü yormayın, məncə [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 02:46, 22 iyun 2023 (UTC) :::::Commons-dakı müzakirəni çox maraqla izləyirəm, ordakı istifadəçilər də sizə deyirlər ki, həmin şəkillər ictimai mülkiyyətdədir, sizə məxsus deyil, elə AzVikidə bizim sizə dediyimiz kimi. Siz isə elə hey deyirsiz ki, yox, müəlliflik hüququ pozulub. Sizin orda apardığınız redaktə müharibəsi boşunadır, necə ki, siz burda redaktə müharibəsinə görə bloklanmışdız, ordakı adminlər də redaktə müharibəsi ilə məşğul olduğunuzu görüb ikinizi də bloklayacaqlar. Hətta biri xəbərdarlıq edib bu barədə. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 10:54, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::Bəli, müəlliflik hüquqları istifadəçiyə aid deyil, amma adının qalmasında problem görmürəm. Solavirum həll yolu kimi bunu etmişdi. Maraqlı və qəribədir ki, Yousiphh niyə bu barədə heç bir açıqlama vermir, amma Commonsda şikayət açır. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 11:02, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] düz deyirsiz, məndə bundan da daha dəyərli fotoşəkillər var,amma bunda sonra heç birini paylaşmayacam, görüm onda ictimai mülkiyyət söhbətləri edə biləcəksiz. 🙂 həmin istifadəçinin yüklədiyi fotolardan bir çoxu müəlliflik hüquqları ucbatından silinib onsuz da, burdan da kimin nə olduğu bilinir [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:17, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] məsələn, ailə arxivindən Əliheydər Qarayevin 1923-cü il Tiflisdə Azərbaycan və Gürcüstan dövlət nümayəndələrilə çəkdirdiyi kollektiv fotonu tapmışam, özü də 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edildiyi binada. Bu fotonu ictimaləşdirmək arzusunda idim, amma sizlərin bu cür yanaşma və münasibətini gördükdən sonra vaz keçdim. Dərin maraq və intizarla gözləyirəm ki, görəsən, mən həmin fotonu paylaşmasam yenə də onu əldə edib bura yükləyə biləcəklər?! Bu məsələ barədə artıq bir şey yazmaq istəmirəm, haqsız olduğumu qəbul etdiyim üçün yox, mənasız yerə vaxt və əsəb itkisinə səbəb olduğu üçün. Onsuz da özü-özlüyümdə “həll yolu”mu müəyyənləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:32, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::Ancaq mənim yanaşmam? Commonsdakılar bəs niyə eyni şeyləri deyirlər? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 11:50, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] “sizlərin yanaşması” deyəndə fərd olaraq tək sizi yox, sizin kimi düşünən digər icma üzvlərini nəzərdə tutmuşdum. Sizin kimi onların yanaşmaları da mexaniki və kağız üstündə olan qaydalara əsaslanır, real vəziyyəti əks etdirmir. Elə bil ki, kimsə gedib arxeoloji qazıntılar apararaq, qədim dövrlərə aid eksponatlar tapır, siz deyirsiz ki, nə olsun ki, sən tapmısan bunların üzərindən milyon illər keçib, bu əmək alətlərini başqa şəxslər tapıblar, ona görə də biz onlardan ürəyimiz istəyən kimi istifadə edə bilərik, sənin adınını hardasa qeyd olunmasına imkan verməyəcəyik. Halbuki, commonsun həm yerli, həm də xarici seqmentində yüzlərlə 70 ili aşmış fotoşəkil göstərə bilərəm ki, orda ilkin mənbə yox, fotonun götürüldüyü internet ünvanı mənbə şəklində göstərilib. Nəysə, müəlliflik hüquqlarını keçdim, həmin şəxsin ora yüklədiyi məlumat inventarı səhvdir, heç olmasa onu düzəldin. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:59, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::::Commons-dakı adminin sizə yazdığı cavaba baxın: [[c:Commons:Administrators'_noticeboard/Vandalism#File:Əli_Heydər_Qarayev_və_Mirzə_Davud_Hüseynov.jpg|"Also, since the file is in the public domain, you don't have a copyright claim to it"]]. Mən ona tapşırmışam ki, bunu yazsın? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 12:01, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] nə deyirəm ki, bu məndə olan fotolardan sadəcə 2-si idi, az öncə bəhs etdiyim fotoşəkil bundan da dəfələrlə dəyərli eksponat idi, amma heç yerdə paylaşmayacam artıq, onda heç kim mənlə “ictimai mülkiyyət” söhbətləri edə bilməyəcək avtomatik olaraq. 🙂 O ki, qaldı məlumat inventarındakı səhvliyə. Məndə həmin fotoların orijinal nüsxələrinin məlumat vərəqləri mövcuddur. Burda fotoların arxivə yüklənmə tarixi 12 may 1960-cı il olaraq, göstərilib, @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] isı ora yüklədiyi fotolarda 1943-cü il yazıb. Haqlı olaraq, soruşuram, əgər bu şəxs həmin fotoların əsli ilə işləyibsə, 1943-cü il tarixi hardan çıxıb? Çünki mən etdiyim paylaşımda fotoların Kino-Foto Sənədləri Arxivində olduğunu yazsam da, onların yerləşdirmə tarixini qeyd etməmişdim, o da bunu bilmədiyinə görə həmin hissəni boş qoymamaq üçün ağzına gələn bir ili yazıb. Müəllif hüquqlarını keçdim, ən azından yazdığı yanlış məlumatı düzəldin. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 12:06, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]], mexaniki səhvlik olub, “başqa şəxslər tapıblar” yox, “başqa şəxslər hazırlayıblar” [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 12:01, 26 iyun 2023 (UTC) == İmza istifadəsi == Salam. İndi təsadüfən gördüm ki. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r&diff=prev&oldid=7155706 burada] mənim imzamı kopyalayıb düzəliş edərək yazılarınızda istifadə etmisiniz. Yazılarınızın sonuna <nowiki>~~~~</nowiki> (4 tilda) əlavə etməyiniz kifayətdir, imzanız özü avtomatik əlavə ediləcək, digər imzalardan copy-paste etməyinizə gərək yoxdur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:50, 8 avqust 2023 (UTC) :Nə Addəyişdiricələr müraciət, nə də Silinməyə namizəd göstərə bilmirəm. Məqalənin adını və səbəbini yazıram, amma qeydə almır. Mən də "mənbəni redaktə" edərək əlavə edirəm. Bildirdiyiniz üçün təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 07:52, 8 avqust 2023 (UTC) ::Ekran görüntüsü ata bilərsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:55, 8 avqust 2023 (UTC) == [[Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri]] == Salam. Sizi [[Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri]] məqaləsinin [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri|qiymətləndirilməsi]]ndə səs verməyə dəvət edirəm.-- [[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 06:28, 25 oktyabr 2023 (UTC) == SNS == Salam. Məqalələrə SNS şablonu əlavə edib, amma müzakirəyə çıxarmadığınız dövrlər olub. *[[Sevinc Qiyasbəyli]] *[[Tercüman]] hamsına baxmadım, qalanlarına da nəzər yetirin. [[Xüsusi:WhatLinksHere/Şablon:Silinməyə namizəd|"Şablon:Silinməyə namizəd" səhifəsinə keçid verən səhifələr]] — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 14:41, 16 dekabr 2023 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Orijinal ulduz''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Uzun müddət Azərbaycanca Vikipediyaya faydalı töhfələr verdiyinizə görə təltif olunursunuz. Fəaliyyətlərinizdə uğurlar! Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 10:53, 17 aprel 2024 (UTC) |} == VP:ADM == Salam. Bu səhifəyə müraciət edərkən yazılarınızın sonuna əllə imza əlavə etməyinizə ehtiyac yoxdur, imza özü sistem tərəfindən avtomatik qoyulur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 18:59, 28 aprel 2024 (UTC) == Şəkilli Qafqaz == [[Fayl:Cover of the "Illustrated Caucasus" magazine.jpg|200px|thumb|right|Belə üzlükləri olub hətta]] Salam bəy. "Şəkilli Qafqaz" jurnalı barədə məlumatınız yoxdur? Məqaləsini yaratmaq istəyirəm. [https://www.artanuji.ge/book.php?id=148 Belə bir kitab] var ancaq onu da almaq üçün Gürcüstanda olmalısan deyəsən. Gürcüstan arxivində [https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/192422 nüsxələri] mövcuddur. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:49, 1 may 2024 (UTC) :Salam. Bu haqda sadəcə Gürcüstan ensiklopediyasının saytından oxumuşam: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/29361 Başqa bir məlumatım yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:00, 1 may 2024 (UTC) :: [[Le Caucase Illustre]] məqaləsini yaratdım. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:13, 14 may 2024 (UTC) == Yeni istifadəçi qruplarına əlavə olundunuz == Salam. [[VP:ADM]]-dəki problemsiz müraciətləriniz və təcrübəniz nəzərə alınaraq, sizə [[VP:SA|səhifə addəyişdiricisi]] və [[VP:FA|fayl addəyişdiricisi]] hüquqları verildi. Lütfən bundan sonra addəyişmələrdə daha da diqqətli olun. Fəaliyyətinizdə uğurlar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 21:22, 18 may 2024 (UTC) == İsmayıl Həqqi == Salam. Bu məqalədən "səhv salma" şablonunu niyə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0smay%C4%B1l_H%C9%99qqi&diff=prev&oldid=7640812 silmisiniz]? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 05:20, 10 iyun 2024 (UTC) == Adlar == Salam. [[Cənubi Qafqaz seçki dairəsi]] məqaləsində istufadə olunan şəkildə 10 və 13-cü sıradakı şəxslərin adını oxuya bilmirəm. Əgər siz ərəb qrafikası ilə oxuya bilirsinizsə, adları qeyd edə bilərsiniz mi? - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 18:16, 30 iyun 2024 (UTC) :Salam. :10) [[Aslan bəy Qardaşov|Aslan Qardaşov]] :... :13) Qədir bəy Şirvaşidze [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5,_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%A2%D1%83%D1%84%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B8 ru.wiki] :Buyurun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:55, 30 iyun 2024 (UTC) ::Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 20:23, 30 iyun 2024 (UTC) == SNS-də son namizəd göstərdiyiniz məqalələr == Salam. Zəhmət olmasa SNS-də eyni səbəblə son namizəd göstərdiyiniz eyni növ məqalələri tək başlıq altında toplayın və gələcəkdə bunu nəzərə alın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 12:23, 13 iyul 2024 (UTC) :Salam, həmkar. Eyni növdən namizədlikləri birləşdirib vahid başlıqda təqdim etsəniz xoş olar, vaxta da qənaət etmiş olarıq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 18:01, 16 iyul 2024 (UTC) ::Kitablar haqqında haqlısınız, yeni bir siyahı hazırlayıram. Dediyiniz kimi edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:02, 16 iyul 2024 (UTC) == [[Azərbaycan mifologiyası]] == Salam. Sizi "[[Azərbaycan mifologiyası]]" məqaləsinin [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Seçilmiş məqalələr/Azərbaycan mifologiyası|qiymətləndirilməsi]]ndə səs verməyə dəvət edirəm.--[[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 10:53, 15 avqust 2024 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Çalışqanlıq ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | SNS-də q/e məqalələrin təftişi ilə bağlı apardığınız fəaliyyətə görə sizə "Çalışqanlıq ulduzu"nu təqdim edirəm. Bundan sonra da q/e məqalələrin silinməsində fəal rol alacağınıza inanıram. Uğurlar! <span style="border:1px solid black;padding:1px;">[[User:Grenzsoldat|<font style="color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;">'''Grenzsoldat'''</font>]]</span> 10:32, 28 sentyabr 2024 (UTC) |} == Blok == VP:SNS səhifəsində açıq şəkildə ensiklopedik olan mövzuları müzakirəyə çıxararaq destruktiv fəaliyyət apardığınıza görə 1 həftəlik blok edirəm. Növbəti halda daha da uzadıla bilər. "Florens Naytingel" laureatı, Qacar naziri, orta əsr alimi və s. bu kimi məqalələri SNS etməklə Vikipediyanın ümumi işini pozursunuz. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 14:31, 1 oktyabr 2024 (UTC) : Birbaşa bloka ehtiyac yox idi. İstifadəçiyə ilk öncə bu etdiyinin yanlış olduğu deyilməlidir. Blok cəza deyil. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:39, 2 oktyabr 2024 (UTC) ::Razıyam, amma istifadəçi də ona edilən xəbərdarlıqlara etinasız yanaşır bəzən. Misal, SNS etdiyi səhifələrə müvafiq şablonu yerləşdirməməsi ilə bağlı (digərləri yuxarıda qeyd olunub). Ümid edirəm ki, artıq bundan sonra fəaliyyətində bu xüsuslara diqqətlə yanaşacaq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:09, 2 oktyabr 2024 (UTC) :@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], :Xəbərdarlıq edilmədən bloklanmamı cəza olaraq qiymətləndirirəm və heç cürə razılaşmıram. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] şikayət etmək istəyirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:55, 3 oktyabr 2024 (UTC) ::Salam. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] hesab edirəm ki, bloka səbəb yoxdur. Konkret səhifələri də qeyd etməmisiniz. Elə bir hal varsa belə, zəhmət olmasa, onu ən azından adi bildirişlə əvəz edin <span style="font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;">— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] <small>([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])</small></span> 07:19, 4 oktyabr 2024 (UTC) :Blokla mən də razı deyiləm. Xəbərdarlıq olmadan özü də. Məqalələr SNS etmək blok səbəbi deyil. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 08:11, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::{{u|Toghrul R}}, [[Gültəkin Qafarova]], [[Əbu Yə’la Muhəmməd əl-Azərbaycani]], [[Hüseynpaşa xan Zərğami]], [[Seyid Məhəmməd Musəvi Ərdəbili]], [[Hədəf liseyi]], [[Mədrəseyi-ruhaniyyə]], [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]] və s. məqalələr. SNS edilən müzakirələrdə min dəfə qeyd etmişəm ki, düzgün deyil bu namizədliklər. ::{{U|White Demon}}, onda mən də hər gün gedim ensiklopedik məqalələri SNS edim? Necə yəni SNS etmək blok səbəbi deyil? Sabah gedirəm Maykl Cekson və Əbülfəz Elçibəy məqalələrini SNS etməyə onda --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 08:54, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Bloku cəza xarakterli etmişəm mən? Nəyi qoyub nəyi danışırsınız. Blokun məqsədi istifadəçinin özbaşınalığı dayandırması, ensiklopedik məqalələrə edilən kütləvi SNS-lara son qoymasıdır. Söz deyəndə başa düşmür, hələ görünür indi də başa düşmür və üstə çıxmağa çalışır. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 08:58, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Bu məqalələrin hamısı qaralama, tək mənbəlli, ikinci dərəcəli etibarlı mənbəsi olmayan məqalələrdir (istisna: [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]]). SNS müzakirə yeridir. Müzakirə edək, razılaşaq - qalsın və ya silinsin. [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]] məqaləsi isə problemlidir: 1907, 1908, 1909 və sonrakı illərdə çap edilmiş qəzet və jurnalların bu başlıqla nə əlaqəsi? Məqalədə yazılıb: "''Həftədə bir dəfə şəkilli çıxırdı. Birinci nömrəsi '''1906-cı il''' 13 martda çıxmışdır. Naşiri Əbdülxalıq Axundov idi. Birinci ilin ikinci yarısında məcmuəyə Əzim Əzimzadə müdirlik etmişdir. 1907-ci ildə Əzimzadəni knyaz Murtuz Palavandov əvəz etmişdir. '''1967-ci il''' iyun ayının 25-dən məcmuənin baş mühərriri Əliabbas Müznib olmuşdur.''" Belə səhv olar? 1 il çıxmış jurnal 61 il çıxdığı yazılır. Hələ çox səhvlər var həmin məqalədə. :::Sonda isə, @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] qisas alarcasına məni blok etmisiniz. Şikayətimdə tam haqlıyam. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:00, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::::Amma onu deyim ki, təqdim etdiyiniz məqalələr arasında xeyli ensiklopedik hesab oluna biləcək məqalələr çoxdu. Bu yaxşı hal deyil, onu deyim. Ümumiyyətlə, SNS-ə elə məqalələr təqdim olunmalıdır ki, qeyri-ensiklopedikliyi üçün tutarlı səbəb olsun, "nəsə ensiklopediyə oxşamır" deyib dərhal SNS etmək yaxşı hal deyil. Ümumiyyətlə, sırf SNS bölməsinə belə köklənmək də yaxşı fəaliyyət növü deyil. Vikipediyanın ehtiyacı olan yeni məqalələrdir, mən qarşıma çıxdıqca və əmin olanda SNS edirəm. Fəaliyyət mottom belədir. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 09:07, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::::{{u|Yousiphh}} nədən qisas alıram mən ahahahahahha :::::Məqalələrin çoxu müzakirəsiz ensiklopedikdir, qaydalara uyğun formada. Müzakirəyə çıxarıram deyib yola vermək olmaz. Hər halda, siz bunu başa düşmək əvəzinə, artıq keçib "vətən xaini" də adlandırarsınız məni. Dəhşətdir. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 09:23, 4 oktyabr 2024 (UTC) : Xəbərdarlıq verilmədiyini və digər inzibatçıların da fikrini nəzərə alaraq [[VP:BLOKUNAÇILMASI]] bölməsinə əsasən bloku açıram. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], zəhmət olmasa məqalələri SNS edəndə daha geniş izahat yazın, ümumiləşdirib "qaydalara cavab vermir" demək burdan da görüldüyü kimi etirazlar yaradır. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], siz də zəhmət olmasa daha sakit olun. Blok cəza deyil ki, hər səhv edəni o dəqiqə bloklayaq. İlk öncə səhvini izah etmək lazımdır, başa düşmürsə öz günahıdır. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 09:50, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:54, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Mən belə başa düşürəm ki, AzVikidə inzibatçı olmaq qədər ikinci boş iş yoxdur. Hamı istədiyini etsin. {{U|Yousiphh}}, cavab gözləyirəm, nədən qisas alırmışam mən? --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:51, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::Hər halda, indidən deyirəm, bu hal təkrarlanacağı zaman 1 aylıq blok tətbiq edəcəyəm. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:52, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], hər şey yaxşıdır? Niyə hədələyərək mənimlə bu cür danışırsınız? Sizi ciddi şəkildə şikayət edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:21, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], xahiş edirəm, [[VP:SOYUQ|sakit olun]]. İstifadəçini blokla təhdid edirsiniz konkret olaraq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 11:08, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::::{{u|Gadir}}, təhdid deyil. Etdiyi ciddi pozuntudur, amma demirlər xəbərdarlıq edilməyib və ona görə müdaxilə edərək bloku açıblar? Elə olsun. ::::::{{U|Yousiphh}}, mən hələ də cavab gözləyirəm. İyrənc iddialar atmısınız ortaya, cavab verin. Blok nəyə görə "qisas xarakterlidir". Həm səhv etmisiniz, həm də üstə çıxmağa çalışırsınız. Səhvini anlamayan, əvəzində adamı borclu çıxaran insanlara görə təngə gəlmişəm artıq. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 17:01, 5 oktyabr 2024 (UTC) == Addəyişmə == Salam hörmətli Yousiphh. Addəyişmələr zamanı zəhmət olmasa müvafiq mənbələr təqdim edin, və ya məqalənin adını dəyişərkən əgər çox oxunan məqalədirsə müzakirə səhifəsinə yazıb 1-2 gün də gözləmək olar. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 10:10, 5 oktyabr 2024 (UTC) :Hal-hazırda redaktə edirəm həmin məqaləni, mənbələr əlavə edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:13, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::Bunu öncədən etmək lazımdır. Addəyişmə hüququ önəmlidir və hər kəsdə yoxdur. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 10:27, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::Anladım. Mütləq səbəb göstərirəm. Dəyişmədən əvvəldə etməyə çalışacam. Təşəkkür. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:33, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::Diqqətiniz üçün təşəkkürlər və uğurlar. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 11:19, 5 oktyabr 2024 (UTC) == Jurnal == Salam. [[:ru:Кавказский вестник]] məqaləsini yaratmaq istəyirəm. Sizcə məqalənin adı necə olmalıdır? [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:20, 4 noyabr 2024 (UTC) :Salam. Nə gözəl. "Kavkazski vestnik" kimi. Amma bu adda qəzet də çıxıb. Yakov Polonski olub qəzetin redaktoru. Siz gördüyüm kimi jurnal haqqında yaratmaq istəyirsiniz. Jurnalda [[Əhməd bəy Ağaoğlu|Əhməd bəy Ağayevin]] də məqaləsi dərc olunub. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:51, 4 noyabr 2024 (UTC) :: [[Kavkazski vestnik]]. Hazırdır. Belə məqalələr (təşəkkür göndərdikləriniz kimi də) olsa mənə göstərə bilərsiz, maraqlıdır mənə. Elə bu məqaləni tərcümə edəndə yaratmaq istəyəcəyim 2-3 məqalə tapdım. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:41, 4 noyabr 2024 (UTC) == Xəbərdarlıq == [https://az.wikipedia.org/w/index.php?action=history&title=Daniel_Bek-Pirumyan Burada] növbəti destruktiv fəaliyyətinizlə bağlı məlumat vermişəm. Yenə deməsinlər ki, xəbərdarlıq filan verilməyib. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 23:39, 8 noyabr 2024 (UTC) :Başa düşmək olar ki, istifadəçi xoşniyyətlidir, amma {{u|Yousiphh}}, siz dünən gəlməmisiniz bura. Vikipediya özəl mülkiyyət deyil ki, bu qədər yanlış formada kütləvi dəyişikliklər edəsiniz. Erməni adlarının yazılışında böyük səhvə yol vermisiniz, deyirsiniz ki, ermənicə belə yazılır. Onda gəlin erməni hərflərinə keçək də. Azərbaycan dilində, rus dilində olduğu kimi, erməni adlarının yazılışında ilk "H" hərfi düşür, "A" və "O" hərfləri qalır. Məsələn, Hakob olur Akop. :Hər halda, təklif edirəm ki, istifadəçinin addəyişdirmə hüququ əlindən alınsın. Durduq yerə nə qədər geri çevirmə icra etməli oldum. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:10, 9 noyabr 2024 (UTC) ::Solavirumun mövqeyi ilə razıyam. İstifadəçi son zamanlarda müzakirə aparmadan mübahisəli ad dəyişiklikləri aparır. Erməni adları ilə bağlı dəyişiklikləri mən də görmüşdüm, bu barədə mən də yazmaq istəyirdim. Ona görə də istifadəçinin addəyişmə hələki hüququnu alıram. Düşünürəm ki, bir müddət ADM-də müraciət açaraq addəyişmələrdə iştirak etsə, daha az mübahisəli məqamlar yaranacaq. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 00:18, 9 noyabr 2024 (UTC) == Bakı qəzeti == Salam. [[:s:ru:ЭСБЕ/Баку, газета]] ilə bağlı məlumatınız yoxdur? Məqaləsini yaratmaq olar məncə. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 15:54, 1 dekabr 2024 (UTC) : Var imiş: [[Baku (qəzet, 1902)]] [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 15:56, 1 dekabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], bəli, bir neçə il qabaq səhv adının dəyişdirilməsi üçün müraciət də etmişdim. Bu qəzet haqqında Lalə Hacıyevanın "Azərbaycanın rusdilli dövri mətbuatının tarixindən" kitabına baxın. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:59, 1 dekabr 2024 (UTC) : [[Fayl:Cartoon of Christophor Vermishyan in Khatabala.jpg|thumb|right]]"[http://www.nplg.gov.ge/paperge/ka/browse/001538/ Кавказская речь]" və "[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/007/046/46489.htm Кавказский курьер]" qəzetləri də var imiş. [[Xristofor Vermişev]]in birinci qəzet ilə əlaqəli karikaturası da var Xatabalada. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:50, 2 dekabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], bilirəm. Mən yükləmişəm) [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:07, 2 dekabr 2024 (UTC) == Vikianbar ulduzu == {| style="background-color: #fdffe7; color:black; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Commons Barnstar Hires.png|100x100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Vikianbar ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | <div>Vikianbara faylların yüklənməsində, həmçinin onların məqalələrdə istifadəsində verdiyiniz əhəmiyyətli töhfələrə görə. Hörmətlə.--[[İstifadəçi:Nicat49|<span style="font-family:Segoe print; color:#800517; text-shadow:#666362 0.2em 0.2em 0.4em;">'''Nicat'''<sup>49</sup></span>]] &nbsp; [[İstifadəçi müzakirəsi:Nicat49|<span style="color:#000000"><sup>⋠''müzakirə''⋡</sup></span>]] 20:00, 3 yanvar 2025 (UTC)</div> |} == Şeyx İbrahim əfəndi == Salam. Şeyx İbrahim əfəndinin şəklini və digər məlumatları niyə silirsiz? Onları əldə eləmək üçün, bərpa etmək üçün bilirsiz nə qədər əziyyət çəkmişəm? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:34, 9 yanvar 2025 (UTC) :Salam. @[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], səbəbini yazmışam. Şəkildəki tatar axundu Xayrulla Qosmanovdur (Osmanov): [[commons:Category:Khayrullah_Gosmanov|Category:Khayrullah Gosmanov]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:36, 9 yanvar 2025 (UTC) ::Ay qardaş nə XayrullaOsmanov? Onu mən Əfəndizadələrin özündən alməşam. Pis gündə idi o şəkil. Bərpa elədim. Arxasında da yazılmışdı kim olduğu [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:40, 9 yanvar 2025 (UTC) :::Birincisi [[Vikipediya:Soyuqqanlı olun|sakit olun]]. Şəkli kimdəm almağınız və nə yazılmağı bir şeyi dəyişmir. Şəkildəki şəxs tanınmış tatar din xadimidir. Şəkli də XX əsrdə çəkilib. Başqa sübutunuz varsa buyurun şəklin müzakirə bölməsində bölüşün. [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Qaynaq] açıqdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:44, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::Şabranın dağındakı adamda tatar axundunun şəkli nə gəzir? Öz başna götürüb silirsiz. Necə yəni heç nəyi dəyişmir? Özüdə 19-cu əsrin sonu mart ayında, hicri tarixlə 1286-ci ildə rəcəb ayında çəkilib [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:49, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], mən ortaya iki qaynaq qoydum. Buyurun şəklin müzakirə səhifəsində siz də qaynaq göstərin. Verdiyiniz sualların cavabdarı mən deyiləm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:52, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], ruvikidəki fotonun mənbəsi nədir? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 13:01, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], [https://www.facebook.com/photo?fbid=762716637133242&set=a.632388216832752 Buradan]. "Tərcüman" qəzetindən. Nizami İbraimovun mənə göndərdiyi və paylaşmama icazə verdiyi bu vərəqədən. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:05, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::Gördüm. Şeyx İbrahim əfəndi Kazanda sürgündə olub. Şəkli təqdim edən şəxs səhv edib. Rusca Xayrulla Osmanov səhifəsinədəki şəkildəki madalyona yaxşı baxın, o madayondan İsmayıl əfəndidə də var. Bu əfəndizadələrə xas rəmzdir. Həmin şəkli Həmdulla əfəndinin səhifəsinə yerləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:55, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::Bayaq dediyim kimi Əfəndizadələrin ailğ şəkillərinin arasında tatar imamın nə işi var? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:57, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], bu medal dövrün ruhani, tacir, məmur və digər hamıya verilən "[[:ru:Медаль_«За_усердие»_(Российская_империя)|Rəşadətə görə]]" medalıdır. Medal necə bir nəslə xas ola bilər? İkinci sualınıza yenə eyni cavabı verirəm: verdiyiniz sualların cavabdarı mən deyiləm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:02, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::iş orasındadır ki, o medal rəşadətə görə verilmir. Şəriət elmlərində əldə edilmiş nailiyyətlə bağlı verilir. Bu məsələni Suriyaya kimi araşdırmışam. Şəkildə səhv yoxdur. Xayrulla Osmanov kimi təqdim olunan şəxs elə Şeyx İbrahim əfəndidir. Görünür şəkillər o Rusiyada sürgündə olarkən çəkilib və bu formada təqdim olunub. Mən bu işi araşdıracam. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:07, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::Daha bir [https://www.facebook.com/photo?fbid=762716637133242&set=a.632388216832752 qaynaq]. Buyurun araşdırın. Və sonra şəklin müzakirə səhifəsində bölüşün. Məni də işarətləyərsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:09, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::::təqdim etdiyiniz iki qaynaqdan biri doğurdan da Xeyrulla Osmanova (medallı) aiddir ərəbcə yazılmış خير الله sözündən açıq görünür, lakin digər şəkil, yəni [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 buradakı] ona məxsus deyil. Tatar ensklopediyası saytında da şəkli verilməyib. Deməli [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 burdakı]elə şeyx İbrahim əfəndidir. Bayaq dediyim kimi də Şabranın dağındakı adamın 200 illik ailə şəkilləri arasında Xeyrulla Osmanovun nə işi var? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:29, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::::Burada da həmin [https://muslimsaroundtheworld.com/روسيا-إطلالة-على-ثاني-أشهر-مدرسة-شرعية/ şəkil Qosmanova aid edilir]. Fotonun altındakı yazıdan başa düşülür ki, fotonu hansısa kitabdan götürüb "Ris 128" (Şəkil 128) yazılıb, kitablarda bu cür yazılır. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 13:37, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::::::Bu şəxs çox tanınmış şəxsdir. Hətta "Molla Nəsrəddin" jurnalında rişxənd olunub. Məşhur [[:ru:Гусмания_(медресе)|Osmaniyyə mədrəsəsinin]] əsasını qoyub. Əsas burada həmin şəklin Şeyx İbrahim əfəndiyə aid olmasının sübut edilməsidir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:42, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::::::Kitabda da səhv olur. Misal üçün AXC ensklopediyasıba baxsanız orada Həmdulla əfəndinin yerinə atası İsmayıl əfəndinin şəklinin verilməsini göstərə bilərəm. Şəklin Şeyxə məxsus olunmasına gəlincə, onu elə indi dəqiqləşdirməyə başlayacam. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:50, 9 yanvar 2025 (UTC) == Sil şablonunun istifadəsi ilə bağlı == Salam. Zəhmət olmasa, bu şablondan istifadə edərkən hər bir halda mütləq əsaslı səbəblər qeyd edəsiniz, araşdırmaq əlavə vaxtımızı alır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 22:57, 17 yanvar 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], haqlısınız. Sonda artıq səbəb aydın olduğu üçün yazmırdım. Bu şəkillərin çoxusu artıq Commonsda var. Sadəcə kateqoriyalaşdırılmayıb deyə bilinmir. [[:Fayl:Mirzə Nəsrulla və Mirzə Cahangir xan.jpg]] və [[:Fayl:Ağabala xan Sərdari-Əfxəm.jpg]] - bu iki (hətta 3) fayl da Commonsda var: [[:Fayl:Malek al-Motakallemin.jpg]], [[:Fayl:Mirza Jahangir Khan, Ṣūr-i Isrāfīl.jpg]] və [[:Fayl:3 Sal Dar Darbar-e Iran (page 395 crop)2.jpg]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:23, 18 yanvar 2025 (UTC) ::Bəlkə [[:Fayl:Cəmşid xan Məcdəssəltənə.jpg|bunu]] da azad fayl kimi Commonsa yükləyəsiz? Bu faylın eynisi yoxdu orda deyəsən, düzdü keyfiyyəti yaxşı deyil, yenə də faydalı ola və məqalələrdə istifadə oluna bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:27, 2 fevral 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], əminəm ki bu da Commonsda var, sadəcə adı qəliz yazılır deyə çıxmayıb hələ ki qabağıma. Ənvər bəy heç bir istinad vermədiyi üçün yükləyə bilmərəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:29, 2 fevral 2025 (UTC) ::::Məncə də, amma keçid versəniz yaxşı olar, ümumiyyətlə hər bir fayl üçün. Bu fayl isə azaddır, əlavə qeydlər aparılsa saxlanıla bilər, məncə. @[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]], fikriniz maraqlıdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:31, 2 fevral 2025 (UTC) :::::Dublikat fayllara şablonu aşağıdakı formada yerləşdirə bilərsiniz: :::::<code><nowiki>{{sil|F8|:c:File:FAYLADI}}</nowiki></code> :::::: Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:37, 2 fevral 2025 (UTC) == Şəkil == Salam. Bəlkə sizdə [https://azerhistory.com/?p=11621 buradakı] "Вид на электростанцию на Биби-Эйбате (будущая ГРЭС им. Красина)." şəkli ola. [[Krasin adına DRES]] məqaləsini yaratdım, yerləşdirmək üçün soruşurdum. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 23:08, 23 yanvar 2025 (UTC) : Eləcə də [https://oxu.az/cemiyyet/baki-neftcala-quba-1919-1925-ci-illerde-foto buradakı] İliç buxtası şəkilləri. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:09, 24 yanvar 2025 (UTC) :: Salam. Bunun lisenziyası imkan verir? ::*https://ourbaku.com/index.php/Файл:Bibi_Eibat_27_number.jpg :: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 17:33, 24 yanvar 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], salam, yox, bu şəkillər məndə yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:34, 24 yanvar 2025 (UTC) : [https://pastvu.com/ Pastvu] saytında koordinatlara görə xeyli maraqlı şəkil var. Bir çoxunu yükləmişəm artıq. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 00:12, 27 yanvar 2025 (UTC) == Təftişçi seçkilərinə dəvət == {| style="background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Hörmətli {{BASEPAGENAME}}, Sizi 28 fevral tarixinə qədər davam edəcək olan [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|'''təftişçi seçkilərinə''']] dəvət edirik. Seçkilərdə 4 namizəd ([[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Turkmen (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Turkmen]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Nemoralis (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Nemoralis]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Gadir (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Gadir]] və [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Sura Shukurlu (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Sura Shukurlu]]) iştirak edir və seçiləcək namizədlər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq. Səsvermədə aktivliyin olması üçün iştirak etməyinizi xahiş edirik! Öncədən təşəkkürlər! |} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:09, 13 fevral 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=7996884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Təkliflər == Salam. Mənim belə bir siyahım var: [[İstifadəçi:Nemoralis/Abidələr]]. Yaxın vaxtlarda burda qeyd etdiklərim abidələrə/binalara məqalə yaratmağı planlaşdırıram. Sizin də təklifləriniz varsa əlavə edərsiniz zəhmət olmasa. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 23:14, 16 fevral 2025 (UTC) == Şərq işçisi == [https://www.togdazine.ru/tag/447 Bu kitabın broşürləri] bəlkə sizə maraqlı ola :) [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 10:14, 22 fevral 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] Salam, təşəkkür edirəm. Bu saytı bilirəm. "Türk qadını" ("Турчанка") jurnalının sayları var məndə. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:04, 22 fevral 2025 (UTC) :: Bunların arasında Azerbaydjanka da var imiş amma bu saytda yerləşdirməyiblər. Telegramda Pancaucasus kanalında var: https://t.me/pancaucasus/13419 [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:11, 22 fevral 2025 (UTC) == Kütləvi məqalələr == Salam. Əgər müzakirə ediləsi məzmun və mənbə məqalədə yoxdursa, eyni növdən olan ya da olmayan, fərq etmir, təqdim etdiyiniz məqalələri kütləvi halda tək başlıqda namizəd verə bilərsiniz, ümumi arqument ifadə edəndə ən çox da. Eyni istifadəçi tərəfindən yaradılıbsa da olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:42, 24 fevral 2025 (UTC) == Mövqeyinizə ehtiyac var! == Salam hörmətli Yousiphh! Hazırda davam edən təftişçi seçkilərinə kifayət qədər istifadəçi qatılmayıb. Səsvermələrin yekunlaşdırılması və nəticə üçün Azərbaycanca Vikipediya icmasının üzvlərinin '''səslərinə ehtiyac var''' ({{Lehinə|lehinə}}, {{Əleyhinə|əleyhinə}}, {{bitərəf|bitərəf}}). Davam edən seçkidə 4 namizəd var (Turkmen, Nemoralis, Gadir, Sura Shukurlu). '''[[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq səs verə bilərsiniz! <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8050672 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == İnzibatçı seçkisinə dəvət == Salam hörmətli həmkar sizi [[VP:İN]] seçkisinə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Vikotals|Vikotals]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Vikotals|müzakirə]]) 12:43, 22 mart 2025 (UTC) == Silinmə şablonu == Salam hörmətli Yousiphh. [[:Fayl:İclaülmülk və tərəfdarları.JPG|Bu]] və [[:Fayl:İclaülmülk.JPG|bu]] fayllar üçün nə üçün silinmə şablonu yerləşdirmisiniz? Konkret səbəb qeyd edilməyib. Həmçinin zəhmət olmasa silinmə şablonu yerləşdirərkən müvafiq prosedura uyğun olaraq səbəb qeyd edin. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 08:55, 28 mart 2025 (UTC) :Hər iki şəkli yaxşı keyfiyyətdə Commons-a yükləyəcəm. Səbəb yazmaq yadımdan çıxıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:56, 28 mart 2025 (UTC) ::Anladım, diqqətiniz üçün təşəkkürlər. Fayllar silindi. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 06:51, 29 mart 2025 (UTC) == Xəlil Paşa == Salam. Bu səhifənin dəqiqləşdirmə olması daha düzgün olar deyə düşünürəm. Əgər [[Xüsusi:ŞərhəGet/c-Yousiphh-20250325214100-25-03-2025_–_Xəlil_Paşa_→_Xəlil_Paşa_(rəssam)|dəqiqləşdirmə səhifəsi kimi yaratmaq istəyirsinizsə]], keçidləri proqramla düzəldə bilərəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 05:18, 8 aprel 2025 (UTC) == Firudin bəy Məlik-Aslanov == Salam. Bir neçə ay öncə Firudin bəy Məlik-Aslanov Məqaləsini silmək təklif etdiniz, lakin o bərpa olundu. Uzun illərdi ki, bu Məqalənin ensiklopedik dəyərini heç kim şübhə altına almırdı. Məqaləni yenədən silmək üçün inadkarlığınızı izah edə bilərsiniz? Bu müddət ərzində nə dəyişib? Heç nə dəyişməyib. Bu nə oyundu aparırsınız? Məqalə ensiklopedik dəyərə tam uyğundur, Firudin bəy isə Azərbaycan tarixində silinməz iz qoyub gedib. [[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Editing For Better|müzakirə]]) 00:00, 26 aprel 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]], zəhmət olmasa, [[VP:XNOG|xoşniyyətli]] və [[VP:N|nəzakətli olun]] və [[VP:Şəxsi hücumlar olmaz|şəxsə yox, mövzuya fokuslanın]]. Fikirlərinizi SNS-də bildirirək müzakirəni mövzu üzərindən orada apara bilərsiniz, buradan istifadəçiyə təzyiq etmək Vikipediya qaydalarına ziddir. Fikirlərinizi müvafiq başlıqlardakı müzakirələrdə bildirin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 01:51, 26 aprel 2025 (UTC) == İsmət Aslanov == Salam. İsmət Aslanov Məqaləsini hansı əsaslarla silmək istəyirsiniz, izah edə bilərsiniz? Onun ensiklopedik dəyərini Vikipediayada olan tibb sahəsindəki bir sıra digər şəxslərin Məqaləriynən müqayisə etsək, o, heç də geri qalmır, əksinə, bəzi hallarda digərlərindən daha yaxşı və zənqindir. [[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Editing For Better|müzakirə]]) 00:08, 26 aprel 2025 (UTC) :Hörmətli istifadəçi, zəhmət olmasa, bu barədə əsaslandırmalarınızı və müzakirəni silinməyə namizədlik səhifəsində bildirəsiz. Buna görə istifadəçiyə təzyiq etmək düzgün deyil. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 14:44, 26 aprel 2025 (UTC) == Ələddin Məlikov == Salam hörmətli @Yousiphh əfəndi. Səhifədə etdiyiniz qeydlərlə bağlı bir neçə sualım var. Qeyd etmisiniz ki, Bu məqalənin ensiklopedik tələblərə cavab vermədiyinə dair şübhələr var. Şübhə və şübhələr nədir? Səhv məlumat var? Redallığı əks etdirməyən məlumatmı var? Ensiklopedik tələblərə cavab verməsi barəsində kifayət qədər müzakirələr edilib. Lütfən onları oxuyun. Qeyd etmisiniz ki, "uyğun tərəfsiz, etibarlı mənbələr əlavə edin", hazırda məqalədə 64 istinad var və bunların hamısı məqalə ilə bağlı uyğun, tərəfsiz və etibarlı mənbələrdir. Birbaşa məqalədəki nüanslarla əlaqədardır. Mənim redaktə sayım 20 mini keçib və kifayət qədər bu məsələləri bilirəm. Hazırda Dokturantlara dərs ilə bağlı gündəlik məşğul ola bilmirəm. Amma olsun. Fürsət tapan kimi istinadları daha da çox edəcəyəm. Maraqlısı odurki, ISNI ve VİAF kimi beynəlxanq databazalarda yer alan, alim kimi tanınan bir şəxsin məqaləsi güya istinad catışmazlığı olduğuna görə və s. yersiz iradlarla silinməyə namizəd edilə bilməz. Ən azından azcıq da olsa hörmət və anlayış olmalıdı bu növ alimlərə. Gələcəkdə bu məsələyə baxılanda sizi hörmətsiz biri kimi tanımasınlar. Qeydləriniz çox önəmlidi viki çərçivəsi daxilində olan bütün iradlar məqbul və qəbul olunandır. Amma fikrinizi şablon əlavəetməklə bildirdiyinizə görə yox əksinə bu müzakirənin Müzakirə səhifəsində olması daha məqbul hesab olunandır. Qısa olaraq, şəxs elm xadimidir, alimdir ([[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)|VP:EƏEX]] [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)|VP:ALİM]]). Bu digər müzakirələrdən bir hissədir: Bu səhifə VP:EƏEX-in "kriteriyalar" bölməsinin ən azı altı bölməsini ödəyir. 1. Şəxsin tədqiqatlarının işlədiyi sahə üzrə əhəmiyyətli təsirə malik olduğu neytral və etibarlı mənbələrlə təsdiqələnə bilir. (Nümunə üçün: 1- https://www.researchgate.net/profile/Aladdin-Malikov Qeyd etmək yerinə düşər ki, təkcə ResearchGate bazasında 95.000 mindən çox alim, səhifə sahibinin məqalələlərini oxumuş və dawnloud edilmişdir. 2- https://phillaw-az.academia.edu/AladdinMalikov 3- Web of Science: S-8078-2019 4- https://orcid.org/0000-0001-5830-6764 5- http://isni.org/isni/0000000514199177 6- https://scholar.google.com/citations?user=vcg9nf0AAAAJ 7- https://philpeople.org/profiles/aladdin-l-ddin-malikov-m-likov 8- https://science.gov.az/en/forms/doktora-filosofii-instituta-filosofii/3869 9- https://dergipark.org.tr/tr/pub/@Aladdin%20Malikov 10- https://loop.frontiersin.org/people/595459/overview və s.) 2. Şəxs ölkə və ya dünya səviyyəsində yüksək prestijli mükafat almış və ya uğur əldə etmişdir. (Alvin Plantinqa ve Mürtaza Mütəhərri nəzəriyyələri haqqındakı əsəri xaricdə nəşr edilmiş və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət heyətinin 28 may- Respublika günü münasibətilə AMEA-nın gənc alimləri üçün elan etdiyi qrant- elmi müsabiqədə, "Epistemologiya" sahəsində əsərlərinə görə, müsabiqənin qalibi olmuşdur. 3. Şəxs hər hansısa yüksək dərəcədə seçici olan, prestijli akademik qurumun, dərnəyin üzvlüyünə və ya həmin qurumun, dərnəyin fəxri üzvlüyünə seçilmişdir (məs: ABŞ Milli Elmlər Akademiyası, AMEA, London Kral Cəmiyyəti, Türkiyə Elmlər Akademiyası üzvlüyü və ya Elektrotexnika və Elektronika Mühəndisləri İnstitutunun fəxri üzvlüyü). (AMEA-nın əməkdaşı və bir sıra ali təhsil müəssisələrinin müəllimi olmuşdur.) 4. Şəxsin akademik tədqiqatları çox sayda akademik qurumdakı ali təhsil prossesinə əhəmiyyətli şəkildə təsir göstərmişdir. (https://www.researchgate.net/profile/Aladdin-Malikov Qeyd etmək yerinə düşər ki, təkcə ResearchGate bazasında 100 minə yaxın alim, səhifə sahibinin məqalələlərini oxumuş və istinad edilmişdir.) Öncədən təşəkkür edir və minnətdaram. [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ələddin.Məlikov|müzakirə]]) 17:48, 28 aprel 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] Salam. Fəaliyyətiniz sizi ensiklopedik edir, lakin faktiki məqaləniz ensiklopedik deyil. Ensiklopediklik ikinci dərəcəli və tərəfsiz istinadlarla təsdiq edilir. "Yaradıcılığı" bölməsindəki məlumatlar bir istinada, yəni sizin [https://orcid.org/0000-0001-5830-6764 ORCİD] səhifənizə istinad edir. Bu tərəfli və problemli istinaddır. "Kitabları" bölmənsində Ədəbi Almanaxdakı bölmənin, tərcümə etdiyiniz Konstitusiya - bunlar düzgün biblioqrafiya deyil. "Xarici keçidlər" bölməsində 9 keçid verilib. Bunlar gərəksiz keçidlərdir: bunların əksəriyyəti Şablon:Xarici keçidlər şablonunda onsuzda var. Xülasə məqaləniz çox problemlidir. Şəxsinizin hələ Vikimedia Commons-a yüklədiyiniz şəkillərin səhv lisernziyaları və məqalələrinizin PDF-ləri müəllif hüquqlarını pozur. Açığı bu məqalənizi [[Vikipediya:Reklam]] xarakterli olduğuna inanıram və yaxın günlərdə həm məqalədəki problemli istinadlar, həm də ümumi xətalara görə SNS-ə təqdim edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:37, 28 aprel 2025 (UTC) ::Salam. Hörmətli Yusif əfəndi. ::1. Ensikloperdik hesab etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. ::2. Məqalə ensiklopedik deyilsə, düzəlşlər edə bilirsinizsə buyurun. Əks təqdirdə bildirin edərəm. ::3. Məqalələr var iki istinadı var. 65 istinadın hamısı tərəflidirmi? Çox absurd yanaşmadır. ::4. Ədəbi Almanaxdakı bölmə, tərcümə etdiyim Konstitusiya - niyə düzgün biblioqrafiya deyil???! Bu boyda iş görmüşəm! Siz niyə narahatsınız? Əcəba siz qərəzlisinizmi? ::5. Xarici keçidlər bölməsindəki keçidlər sizə görə gərəksiz ola bilər bir çoxlarına o cümlədən mənə görə gərəklidirlər. Amma fərz edək gərəksizdirlər o zaman onu silmək lazımdır, bütün məqaləni yox!. ::6. Məqalə əgər problemlidorsə problemi aradan qaldırmaq lazımdır. Yəni problem varsa problemin həllidə var. Edə bilirsinizsə buyurun. Edə bilmirsinizsə lütfən bildiin düzəliş edək. ::7. Doğrusu Commons-a yüklədiyim şəkillərə gəldikdə o zaman yeni-yeni başlamışdım. O səbəbdən nə isə çatışmamazlıqlar ola bilər. Lütfən hansı lisenziyanı vermək lazım olduğunu qeyd ediniz. Mümkün qədər düzəlişlər edim və edəcəyiniz düzəlişlərə görə öncədən təşəkkürlər. ::8. Məqalələr mənim öz məqalələrimdir. Müəllifdə nəticə etibarıilə mənəm. Razılıq tamamilə vermişəm. Mən razıyamsa o zaman kimi hüquqlarını pozuram? ::9. Məqalə reklam xarakterli deyil. Sizin şəxsi mövqeyinizə hörmtlə yanaşıram. Amma bu həqiqətən də məqalənin reklam xarakterli olduğuna səbəb və sübut ola bilməz. Qeyd etdiyiniz nüansların daha detallı cavabı və həlli var. ::Ümumlikdə məqaləyə göstərdiyiniz diqqətə və sərf etdiyiniz bu qədər vaxta görə təşəkkürlər. İstədiyiniz yerə təqdim edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ələddin.Məlikov|müzakirə]]) 15:59, 8 may 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], "''Fəaliyyətiniz sizi ensiklopedik edir, lakin faktiki məqaləniz ensiklopedik deyil. Ensiklopediklik ikinci dərəcəli və tərəfsiz istinadlarla təsdiq edilir.''" — doğru deyil: mənbələr varsa, mövzu ensiklopedikdir. Məqaləyə, yəni mövzuya isə mənbələrin mövcudluğuna görə qiymət verilir, məqalənin vəziyyətinə görə deyil. Məzmun ensiklopedik olmayan üslubda ola bilər, amma mövzu yenə də ensiklopedik hesab olunur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 21:23, 10 may 2025 (UTC) == Şəkillərin silinməsi == Salam. Yüklədiyim şəkillərin silinməsinə namizəd göstərirsiniz. Bu şəkillər mənə aiddir. Səbəb nədir? https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?dtnewcommentssince=c-Yousiphh-20250422172800-File%3AMuhammedsalah_Khan.jpg&markasread=75872025%7C75872015%7C75872013%7C75871986%7C75871984&markasreadwiki=commonswiki&title=User_talk:Sword313#File:Khanbika_Aslan_gizi_Jafarova.jpg [[İstifadəçi:Sword313|Sword313]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sword313|müzakirə]]) 22:08, 4 may 2025 (UTC) == Şəkillər == Ağına qarasına baxmadan bütün şəkillərimi niyə silinməyə nazmizəd göstərmisiniz? [[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Khidirzada|müzakirə]]) 13:31, 22 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] Danışığımıza fikir verin. Səbəbləri göstərilib. Commons-a şəkil yükləməmişdən əvvəl qaydlar ilə tanış olun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:33, 22 may 2025 (UTC) ::Qeyri etik heç bir şey demədim. Aqresiyanızı azaldın. Yüklədiyim şəkilləri öz foto aparatımla çəkmişəm özümdə yükləmişəm. 1-2 si xaric. Qaydaları bilirəm ona uyğunda etmişəm. Bir istifadəçi digər istifadəçinin səhifəsinə müdaxilə edirsə yazıb xəbərdarlıq etməlidi ilk öncə. Sizin etdiyiniz çox kobudcadır. Mənim şəxsi şəklimi də səhifəmdən silmisiniz. Bu qərəzli hərəkətləri nəyə dayandıraq? — [[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Khidirzada|müzakirə]]) 13:37, 22 may 2025 (UTC) == SNS-dəki şərhlərinizlə bağlı xəbərdarlıq == Salam. Zəhmət olmasa, [[Xüsusi:Fərq/8149728|bu]] və [[Xüsusi:Fərq/8149810|bu kimi]] [[VP:TYV|şəxsi hücumlar]] etməyin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:04, 26 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Etmərəm. Amma yerli və problemli hücum ediləcək sözlər deyil. Təhqir də deyil. Hansı hücumdan söz gedir? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:05, 26 may 2025 (UTC) == Blok == Daha öncə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r/T%C9%99v%C9%99kk%C3%BCl_H%C3%BCseynov&diff=prev&oldid=8147057 buradakı] şərhinizə göz yumsamda, artıq həmin halı [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r/%C6%8Fli_H%C3%BCseynov_(r%C9%99ssam)&diff=prev&oldid=8149728 burada] da təkrar etdiyiniz üçün 1 həftəlik fəaliyyətiniz bloklanır. Xahiş edirəm blokdan sonra şərhlərinizə diqqət edin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 13:08, 26 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Səbəbini də yazardınız. Heç bir səbəb və xəbərdarlıq olmadan "yerli" sözünü hücum olaraq qələmə verməyiniz absurddur. Digər inzibatçılardan bu məslədə fikir bildirməsini və blokun yığışdırılmasını xahiş edirəm. @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:14, 26 may 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], sonradan silsəniz də, [[Xüsusi:Fərq/8147213|belə]] və yuxarıdakı keçidlərdəki kimi üslubdan uzaq durmaq lazımdır. Mövzu müzakirə olunur, şərhlər də o yöndə olmalıdır, istifadəçilər üzərinə yox. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], istifadəçiyə artıq xəbərdarlıq etmişəm, ardından onu bloklamak düzgün addım deyil. Zəhmət olmasa bloku açın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:18, 26 may 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Bəli oradakı mənim səhvim idi. Amma Araz Yaquboğlu ilə mübahisədə hər zaman üslubuma diqqət etmişəm (xahiş, lütfən və s.). "Yerli" sözü [[Vikipediya:Nəzakət]] qaydasının hansı şərtini pozur axı? SNS-ə təqdim olunmuş son bir-iki aydakı şəxslərin təkcə özünün həmyerlilərinin səhifələrini açıq şəkildə heç bir arqument və ya [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik|V:EƏ]] şərtlərini səbəb gətirmədən "ensiklopedik şəxsdir" şəklində cavab yazaraq müzakirələrdə iştirak edir. Bunun bizim dilimizdə adı yerlibazlıqdır. Və bu söz təhqir deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:24, 26 may 2025 (UTC) ::::Qeyd edim ki, Araz Yaquboğlu məsələn bu sözlərimi də əminəm ki, nəzakət qaydalarını pozduğumu düşünür. Baxın: [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Qəmgin Fəzi]]. Burada mən hər hansı bir kobud söz, rişxənd və ya təhqirə yol vermişəm? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:29, 26 may 2025 (UTC) :::::Bəli, sizin elə bu şərhiniz də nəzakət qaydalarını pozur. Bu nə yanaşmadı, bu necə şərhdi? Gadir bəy blokun hələ mən müddətini az təyin etdim. Bu mövzuda yuxarıdakı blokunu da nəzərə alsaydım 1 aylıq olmalı idi. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 13:32, 26 may 2025 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Tamamilə haqsızsınız. Buyurun həmin cümlənin nəzakət qaydalarını pozduğunu sübut edin. Açıq şəkildə yazacağınız qalsın cümləsinə qabaqcadan cavab yazmışam. Çünki şəxs haqqında məqaləni siz də redaktə etmisiniz. Mənbəsində sizin kitablar yer alıb. Əlbəttə ki, etiraz edəcəkdiniz. Amma daha əvvəl etdiyiniz kimi, burada olduğu kimi: [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Həsən Xəyallı]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:47, 26 may 2025 (UTC) :::::::Şəxsən orada Araz bəyin şərhi "silinsin" deyənlərdən daha tutarlıdır, çünki arqument göstərməyə cəhd göstərib. Siz onlara eyni mövqedə olduğunuz üçün heç nə demirsiniz, amma fikirləriniz tərs düşən istifadəçilərə hücum edirsiniz, lütfən, buna davam etməyin. Etirazınız varsa, müvafiq səhifələrdə nəzakətli şəkildə bildirin, problem varsa, digər istifadəçilər mütləq fikir bildirəcəklər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:54, 26 may 2025 (UTC) ::::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Mən etirazımı yazdım. Mübahisəni siz mənim sözlərimi şəxsi hücum və nəzakət qaydalrını pozduğumu yazaraq başlatmısınız. Mən bununla razı deyiləm. Yuxarıdakı sözlərinizə cavab olaraq: əgər mənimlə eyni fikirdədirsə bir şəxs onunla niyə mübahisə edim axı? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:57, 26 may 2025 (UTC) ::::Əlbəttə, bu ifadələr bu kontekstdə mənfi aura yaradır, ümumi işi və normal müzakirə mühitini pozur. [[Xüsusi:DaimiKeçid/8149603|Burada]] da eynisini etmisiniz. [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir]] qaydasında qeyd edilib: {{xt|Vikipediyada baş verən bütün müzakirələr yalnız Vikipediyanın inkişafı naminə olmalıdır. Odur ki, şəxsi müstəviyə keçən hər hansı bir müzakirə Vikipediyanın ruhuna ziddir. İstifadəçinin digər istifadəçiyə qarşı pis münasibəti müzakirələrdə əks oluna bilməz. Müzakirələrdə müəllif deyil, məqalə müzakirə edilməlidir.}} Bu qaydanı pozmusunuz, amma düşünürəm ki, indilik xəbərdarlıq yetərli idi. Bundan sonra qaydalara əməl edəcəyinizə söz verirsinizsə, blokdan çıxarılmağınızı dəstəkləyərəm. Problem əgər istifadəçilərdədirsə, bu barədə aidiyyəti üzrə [[VP:Ş]] və [[VP:Ş/İH]] səhifələri var. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:33, 26 may 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Axı bu necə mənfi aura yaradır? Mən şəxsi təhqir etməmişəm, alçatmamışam, lağa qoymamışam. Araz Yaquboğlunun qabaqcadan yazacağı sözlərə etiraz etmişəm. O isə mənim sözlərimə acıqlanıb məni bloklayıb. Mən yuxarıda redaktəmi geri qaytardığım məqamdan xaric [[Vikipediya:Nəzakət]] qaydalarını pozmamışam. İnzibatçı olaraq Araz Yaquboğlu niyə məndən bu cür qisas alır? Heç bir xəbərdarlıq etmədən cəzalandırır? Mənim heç bir inzibatçıyı şikayət etmək fikrim yoxdur. "Yerli" və "yerlibazlıq" həmin müzakirə konteksində arqument idi, pis münasibət, təhqir və ya şəxsə küçmək kimi burada yazdığınız deyildi. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:42, 26 may 2025 (UTC) ::::::Mahiyyət ondan ibarətdir ki, siz bunu yazırsınız və müzakirə istiqamətini dəyişir və get-gedə qızışır, nəticədə, mövzunun müzakirəsi qalır kənarda, şəxslərin davası gedir. Dediyim kimi, fəaliyyətindən narazıçılığınız olduğu istifadəçiləri aidiyyəti üzrə müvafiq səhifələrdə əsaslandırmalarınız ilə müzakirəyə çıxara bilərsiniz. Amma bu səhifə dəqiq yeri deyil. O yazdıqlarınız düzgün deyil, mən də xoş qarşılamıram, qaydalara da ziddir. Təəssüf ki, bunu başa düşməməkdə israr edirsiniz, bu halda konstruktiv töhfələr verə biləcəyinizə şübhələrim var. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:48, 26 may 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Şəxs sırf həmin şəxslər yerlisidir deyə məqalələrinin qalmasını istəyir. Burada hansı konstruktiv fəaliyyətdən və ya töhfədən söhbət qedə bilər? Mən heç kimə kobud söz və təhqir etmədiyim halda bloklanmışam və səbəbi də N''əzakət qaydalarının pozulması'' olaraq göstərilib. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]<nowiki/>na bir daha sual ünvanlayıram: Həmin cümlənin nəzakət qaydalarını pozduğunu sübut edin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:53, 26 may 2025 (UTC) * Yousiphh, məsələ buradadır ki, sizinlə razı olanlar da eyni cür şərhlər bildirir, mövqeyinizə qarşı olanlar da. Siz etiraz edə və müzakirə apara bilərsiniz, amma qaydalara uyğun. Hazırda [[VP:TYV]] və [[VP:N]] qaydalarını pozmusunuz. Bu barədə sizə digər bir [[İstifadəçi:Nemoralis|inzibatçı]] da [[Xüsusi:Fərq/8149737|xəbərdarlıq edib]]. Siz isə bu fəaliyyətə davam etmisiniz. Ümumiyyətlə, [[Xüsusi:DaimiKeçid/8149937#Blok|bu sizin SNS ilə bağlı ilk blokunuz deyil]]. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:05, 26 may 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Başa düşdüm. Mübahisəni davam etdirməyəcəm. Blokumun yığışdırılmasını xahiş edirəm. [[VP:TYV]] və [[VP:N]] qaydalarını pozmamağa riayət edəcəm. Qeyd edim ki, birinci blokum da heç bir xəbərdarlıq edilmədən və qisas xarakterli idi. Oradakı inzibatçıların əksəriyyəti bununla razılaşıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:08, 26 may 2025 (UTC) *::Ümumiyyətlə, siz məqalələri SNS edərkən geniş və ya əsaslı arqumentlər yazmırsınız, sadəcə ümumi şəkildə qaydaya istinad edirsiniz. Etinalı davranmaq lazımdır. [[VP:SMİEÇA]] səhifəsinə nəzər yetirin zəhmət olmasa. SNS-i doldurmusunuz bu fəaliyyətləriniz ilə. Hər ensiklopedik görmədiyiniz səhifəni bu şəkildə ora çıxarmaq doğru deyil. "SNS müzakirə yeridir" düşüncəniz doğru deyil, onda hər məqaləni ora çıxararlar elə. Təkcə əsasən SNS-ə köklənmək də yaxşı və konstruktiv fəaliyyət növü deyil. Görünür, növbəti dəfə bunlara məhəl qoymasanız, SNS üzrə fəaliyyətinizin məhdudlaşdırılması gec deyil. + Artıq SNS-dəki fəaliyyətləriniz səbəbilə digər ciddi qayda pozuntularına da yol verməyə başlamısınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:43, 26 may 2025 (UTC) *:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Bu artıq bəhanələrdir. Mənim fəaliyyətimin Vikipediyada necə və nə cür olacaq bunu siz mənə göstəriş şəklində yaza bilmərsiniz. Mən ümumi şərtlərə əsasən oraya ensiklopedik olmayan məqalələri namizəd göstərirəm. Hər hansı bir qayda bunu mənə, sizə və ya hər hansı bir istifadəçiyə qadağa etmir. ''"SNS-i doldurmusunuz bu fəaliyyətləriniz ilə" -'' bu nə iraddır? SNS kiminsə şəxsi səhifəsidir? Artıq bəhanə axtarıldığını görürəm. Burada fəaliyyətimi qısıtlamaq istəyirsinizsə, buyurun edin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:47, 26 may 2025 (UTC) *::::Xoşniyyətli olun. [[:en:Wikipedia:Disruptive editing|Belə bir qayda var]]. SNS şəxsi səhifə deyil, amma bu şəkildə oranı məşğul etmək yolverilməzdir. Deyirəm axı, etinalı olmaq lazımdır, ağına-bozuna baxmadan ora səhifə çıxarmırlar. Dalbadal kütləvi şəkildə son təqdim etdiklərinizin neçəsini araşdırıb təqdim etmisiniz ki. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:58, 26 may 2025 (UTC) *:::::Hamısını araşdırıb təqdim edirəm. Mən xoşniyyətliyəm. Mənim xoşniyyətimdən istifadə edib məni ittiham edirsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:59, 26 may 2025 (UTC) *::::::Hörmətli Yousiphh, mən sizə qarşı xoşniyyətliyəm, amma təəssüf ki, hal-hazırda sizdən eynisini görə bilmirəm. Mən sizi heç nədə ittiham etməmişəm, yuxarıda qaydaları qeyd etmişəm və yazdıqlarımı qaydalara əsaslandırmışam. SNS istiqamətində fəaliyyətinizdə problemlər olduğunu qeyd edən tək istifadəçi mən deyiləm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 04:34, 27 may 2025 (UTC) == Əhəmiyyət şablonu və əhəmiyyətlilik == Zəhmət olmasa məqalələrə həm {{tl|əhəmiyyət}} şablonu, həm də eyni səbəblə {{tl|sil}} şablonu yerləşdirməyin. Mənbə varsa və ya tapılması ehtimalı varsa, birinci şablondan, yoxdursa, ikincidən istifadə edin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 19:41, 8 iyun 2025 (UTC) == Xəbərdarlıq == Salam hörmətli Yousiphh. Bundan əvvəl sil şablonuna səbəb göstərmək barədə 1 dəfə müzakirə '''[[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh#c-Turkmen-20250328085500-Silinmə şablonu|aparmışdıq]]'''. Amma siz yenə də eyni fəaliyyəti təkrar edirsiniz ('''[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Nazim_%C6%8Flio%C4%9Flu&diff=prev&oldid=8141853 1], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C6%8Fhm%C9%99d_Elbrus&diff=prev&oldid=8141856 2])'''. Unutmaq olmaz ki, Vikipediyada fərdi fikirlər daha az əhəmiyyət kəsb edir və bu icma layihəsidir. Bu tip fəaliyyətə davam etdiyiniz təqdirdə '''fəaliyyətiniz məhdudlaşdırılacaq'''. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 09:32, 11 iyun 2025 (UTC) :Düzəliş etdim. Səbəbsiz etmirəm. Sadəcə səbəb yazmaq yadımdan çıxır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:30, 11 iyun 2025 (UTC) ::Niyə məqaləyə həm sil şablonu əlavə edirsiniz, həm də əhəmiyyət? Bunun biri əlavə edilməlidir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:12, 11 iyun 2025 (UTC) :::Hər iki şablonun eyni vaxtda olması hansı qayda ilə qadağandır? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 16:20, 11 iyun 2025 (UTC) ::::Silinəcək məqaləyə əhəmiyyət şablonu əlavə edilməli deyil. Əhəmiyyət şablonu əlavə edilir, bir müddət sonra da əhəmiyyəti təsdiqlənmədiyi təqdirdə məqalə silinir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:24, 11 iyun 2025 (UTC) == Sil şablonu ilə bağlı növbəti xəbərdarlıq == Xahiş edirəm ki, bu şablondan təyinatı üzrə istifadə edəsiniz. Daha əvvəllər də sizə bu barədə çoxsaylı müraciətlər olunub. Belə ki, son fəaliyyətlərinizdə məqalədən faylları təmizləmiş həmin fayllara "istifadəsiz" adlı ilə sil şablonu qoymusunuz. Həmin faylları əsaslı səbəblərlə sildim, amma bunu siz özünüz silinməsini tələb edərkən mütləq şəkildə qeyd etməlisiniz. Eyni zamanda copy-paste olduğunu irəli sürdüyünüz məqalələr üçün də "səbəb" parametrinə, varsa, müvafiq keçidləri və ya köçürüldüyü mənbələri bilirsinizsə, əlavə edin ki, yoxlayıb qərar verə bilək. Ehtimallar üzərindən getməyin, sadəcə "copy-paste" yazmaq təəssüf ki, kifayət deyil. Ümid edirəm ki, nəzərə alacaqsınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:22, 12 iyun 2025 (UTC) == Təşəkkür və xahiş == Salam. Əvvəla müəlliflik hüquqları məsələsinə və faylların təftişi ilə bağlı olan diqqətinizə və həssaslığınıza görə təşəkkür edirəm. [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Qazi_B%C3%BCrhan%C9%99ddin.gif Qazi Bürhanəddin.gif] faylını sildim. Xahiş edirəm ki, bu kimi hallarda keçid də qeyd edəsiniz ki, əməliyyatı icra edərkən qeyd edim. Axtarmaq əlavə vaxtımı alır. Diqqətiniz üçün təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 02:24, 19 iyun 2025 (UTC) == [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] bölməsində fəal olaq! :) == {{ombox | image = [[File:Updated DYK query.svg|50px|alt=|link=]] | text = <br><center>'''Sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik!'''</center> <br> Salam, hörmətli Yousiphh! [[Ana səhifə]] üçün fərqli və maraqlı faktları axtarırıq! Buna görə də sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik! Yazdığınız və ya oxuduğunuz məqalələrdən bu bölmə üçün uyğun faktları aşkarlayıb təqdim edərək layihəyə öz töhfələrinizi verin! {{pb}} Siz həmçinin burada digərləri tərəfindən təqdim olunmuş faktları da dəyərləndirərək ümumi işə töhfələrinizi verə bilərsiniz. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər və uğurlar! <br><br> }} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 03:31, 22 iyun 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Gadir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Gadir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8190799 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirilməsi üçün mövqeyinizə ehtiyac var == Salam hörmətli Yousiphh, Hal-hazırda seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirmə səhifələrində '''çox sayda məqalə''' olsa da, mövqe bildirən istifadəçilərin sayı azdır. [[Azərbaycanca Vikipediya]]nın [[Ana səhifə|Ana səhifəsi]]nin yeni məqalələrlə təmin edilməsi və layihənin təkmilləşdirilməsi üçün burada mövqeyinizi bildirə bilərsiniz: '''[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Seçilmiş məqalələr|Seçilmiş məqalə qiymətləndirilməsi]]/[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|yaxşı məqalə qiymətləndirilməsi]]'''. [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:40, 24 iyun 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8050884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Nüsrət Qurbanovun məlumatlarının silinməsinə etiraz == Salam. Bu məqalənin silinməsinə qarşıyam, çünki Nüsrət Qurbanov elmi və tədris sahəsində fəaliyyət göstərir. Aşağıdakı mənbələr bu şəxsin ensiklopedik əhəmiyyətini sübut edir: 1. https://unec.edu.az/tex-e-n-dos-qurbanov-nusret-heyder/ - Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Nüsrət Qurbanov haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. 2. https://president.az/az/articles/view/3187 - Prezidentin rəsmi saytı olan President.az-da Nüsrət Qurbanov Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz. 2. https://modern.az/news/17374/ - Ölkənin nüfuzlu xəbər saytı olan Modern.az Nüsrət Qurbanov haqqında paylaşım edib və Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz. 3. https://avesis.unec.edu.az/nusrat_gurbanov-Azerbaijan State University of Economics (UNEC) Akademik Məlumat İdarəetmə Sistemində Nüsrət Qurbanovun profili. 4. https://scholar.google.com/citations?user=-o3Ej04AAAAJ&hl=ru - Nüsrət Qurbanovun Google Scholar profili. Bütün məqalələri, kitabları, dərs vəsaitləri və monoqrafiyaları ilə buradan tanış ola bilərsiz. 5. https://www.preslib.az/ru/book/UBjHzTgRq0BlZZA - Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi kitabxanasında Nüsrət Qurbanovun kitabı 6. https://orcid.org/0009-0002-5076-5354f - Nüsrət Qurbanovun Orcid profili 7. https://www.researchgate.net/profile/Nusrat-Gurbanov - Nüsrət Qurbanovun Researchgate profili Səhifənin silinməməsi üçün yetərində məlumat təqdim etdiyimi düşünürəm, xahiş edirəm silinməni dayandırın [[İstifadəçi:Seymurramazanov|Seymurramazanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Seymurramazanov|müzakirə]]) 16:14, 1 iyul 2025 (UTC) == Vüqar Yusubov məqaləsi == Müğənninin yaxınlarının onun haqqında dediklərinin ensiklopedik olub olmamasını niyə müzakirə edirsiniz? Bu müğənninin həyat hekayəsidir, və onun haqqında deyilənlər də etibarlı mənbə ilə təsdiqlənir, və məqaləsində yazılması çox təbiidir. Saxta dediyiniz linkdə redaktə zamanı problem yaranmış ola bilər və düzəldildi narahat olmayın. Və redaktəni bir də silməyin. Açıqlama verdim. [[İstifadəçi:Şövqü|Şövqü]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şövqü|müzakirə]]) 15:56, 2 iyul 2025 (UTC) == SNS və sil şablonu == Salam. Zəhmət olmasa, məqalələri SNS etməzdən və sil şablonu qoymazdan əvvəl SNS/BNS müzakirələrinin olub olmadığına baxın. [[Qasımlı Daşdəmir ağa]] məqaləsi SNS-də olubmuş, amma [[VP:SSK]]-nın [[VP:M1|M1]] və [[VP:M5|M5]] bəndlərinə əsasən məqalə silinmişdir. [[:Fayl:Qasımlı Daşdəmir ağa.jpg|Faylına]] da "saxta məlumat" yazıbsınız, bu barədə növbəti dəfələrdə daha ətraflı yazın zəhmət olmasa. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:45, 9 iyul 2025 (UTC) == Məzmunun silinməsi == Salam həmkar. Məzmunu silərkən diqqətli olmaq lazımdır. Sizin https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasif_S%C3%BCleyman&diff=8240210&oldid=8176156 bu redaktədən sonra şəkil, mənbənin 1-i və kateqoriyanın 1-i məqalədə görünümür. Xahiş edirəm onu düzəldin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:35, 14 iyul 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], Heç bir məzmun silinməyib. Məqalə vikiləşdirilib və səhv istinadlar çıxarılıb. Şəkil isə Commons-dan silinməyə namizəd göstəriləcək deyə məqalədən və Vikidatadan silinib. Qaytardım amma yenə də silinəcək. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 06:38, 14 iyul 2025 (UTC) ::Silinəndə bot özü silir. Mövcud şəkli silməyiniz doğru deyil. Qaldı ki bəs kateqoriyanı niyə silmisiz? "Qızıl qələm" media mükafatı laureatları - adlı kateqoriyanı. Onu da əlavə edin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:58, 14 iyul 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] O da vikiləşdirmə üzrə olur. Həmin kateqoriya 1991-ci ilə qədər verilən "[["Qızıl qələm" mükafatı|Qızıl qələm]]" mükafatına aiddir, 1996-ci ildə almış mükafat başqasıdır. Onun isə kateqoriyası [[:Kateqoriya:"Qızıl qələm" media mükafatı laureatları|budur]]. Vikiləşdirmə yeni edilib. O da sonra üzə çıxacaq. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:01, 14 iyul 2025 (UTC) :::: Dediyiniz [[:Kateqoriya:"Qızıl qələm" media mükafatı laureatları|bu]] kaeqoriyanı çıxarmısız məqalədən. Mən də bilirəm hansı hansı illərdə verilib. Kateqoriyanı əlavə edin, etmirsiz özüm edim. --[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:24, 14 iyul 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Etmək istəyirsinizsə buyurun edin. Kateqoriya Vikidata ilə əlaqəlidir. Buna görə də orada yerləşdirmədən də göstərilir. Sadəcə vaxt lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:35, 14 iyul 2025 (UTC) ::::::Hər kateqoriya idxal edilmir. Ona baxmaq lazımdı. Hansı idxal edilir silmək olar. İdxal edilməyəni silmək olmaz. Məhz sildiyiniz 4 kateqoriyadan 3-ü idxal edilir. Buna sözüm yoxdu. Amma 1-i idxal olmadı üçün əl ilə əlavə edilməlidi. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:57, 14 iyul 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Bu da kateqoriyanın düzəldilməsinin vacibliyini təsdiq edir. Mənim redaktəmdə heç bir səhv yoxdur. İndi baxdım. İkinci "Qızıl qələm" Media mükafatı 2000-ci ildə yaradılıb. Bu şəxs hansı "Qızıl qələm" mükafatını alıb? Bu mükafatı alması haqqında sanballı mənbə belə yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:06, 14 iyul 2025 (UTC) :{{u|Araz Yaquboglu}} müəllimin dediyi kimi, diqqətli olmaq lazımdır. Siz ümumiyyətlə niyə məqalələrdən fotoları çıxarırsınız ki? Müəllif hüquqlarını pozmayan fotoları belə məqalələrdən çıxarır, sonra Commos-da SNS-ə verirsiniz. Orda da idarəçilər görür ki, istifadəsiz fayldır, çox da araşdırma etmədən silir həmin fotoları. --[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 10:29, 14 iyul 2025 (UTC) ::Fayl istifadəsiz olmağına görə silinmir, açıq şəkildə müəllif hüquqları pozuntusu və ya səhv lisenziya ilə göstrildiyi üçün silinir. Əgər bunun eleyhinəsinizsə və şəklin müəllif hüquqları sizdədirsə buyurun müzakirələrə qoşulun. Məni belə şeylərlə ittiham etmək lazımd deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:33, 14 iyul 2025 (UTC) ::Sura xanım Commonsda məhz belə fəaliyyətinə görə blok edilib. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:58, 14 iyul 2025 (UTC) :::Xeyr, bloklanmağımın səbəbi bir çox şəkillərə [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:ADVERT&redirect=no COM:ADVERT] səbəbini yazaraq SNS etməm və buna etiraz edənləri başa sala bilmədiyim üçün 6 aylığına bloklanmışam. Siz də bundan bir neçə ay müəllif hüquqları pozuntusuna görə Commons-da bloklanmışdınız. Yadınıza salıram, @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:08, 14 iyul 2025 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], AA, elə isə məgər ki, commons-da bloklanmısınız, onda niyə məqalədən şəkilləri çıxarırdınız ki? 6 ay sonra blokunuz açıldıqda SNS etməyi düşünürdünüz? [[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 11:50, 14 iyul 2025 (UTC) :::::Şəkil artıq məqaləyə qaytarılıb. Və bəli, bunu etməyi düşünürəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:51, 14 iyul 2025 (UTC) * [[Vasif Süleyman]] məqaləsindən "səhvdir" deyərək istinadları niyə silmisiniz? Həmin istinadları yoxladım, səhv heç nə yox idi, şəxsin adı keçidlərdə keçirdi və uyğun şəkildə məqaləyə əlavə etmək olardı, etmirsinizsə silmək çıxış yolu deyil. Belə olanda məqalənin sonradan vəziyyətinə nəzər yetirəndə artıq fərqli fikirlər gələ bilir. Zəhmət olmasa, [[Xüsusi:Fərq/8241904|belə çıxarmalar]] edəndə diqqətli olun, çünki hər bir parametr Vikidatadan idxal olunmur. Belə görürəm ki, fəaliyyətinizi müzakirəyə çıxarmaq lazımdır. Və xahiş edirəm ki, irad bildirənləri qərəzli olmaqda və düşmənçilikdə ittiham etməyin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:30, 15 iyul 2025 (UTC) == Sual == Salam, siz niyə məqalələri silinməyə namizəd edərkən konkret səbəblər və qaydadan bənd qeyd etmirsiniz? Nə üçün sadəcə standart məzmunla edirsiniz bu əməliyyatları? Məqalə silinməyə uyğun olsa belə, digərlərinin əməyinin üzərindən keçmək olmaz. Bütün hallarda normal əsaslandırma lazımdır. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 07:24, 26 iyul 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]] Həm əsaslandırma edirəm, həm də qısa yazıram. "Digərlərinin əməyi" deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz? Buradakı məqalələr heç kimin mülkiyyəti deyil. Ensiklopedik tələblərə cavab verməyən, illərlə qaralama halında olan məqalələrin sürətli silinməsini təklif etmək qadaöandır? Məsələn [[Xəlil Mutlu|bu məqalə]] niyə qalmalıdır? 2007-ci ildən qaralama məqalə qalar? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:03, 26 iyul 2025 (UTC) ::Göstərdiyiniz [[Xəlil Mutlu]] adlı mövzu ensiklopedikdir. Ona görə də sns ediləbilməz. Qaralama halında olan məqaləyə uyğun şablon əlavə edilməlidir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:26, 26 iyul 2025 (UTC) :::Uzun müddətli qaralama məqalə həm SNS, həm də silinə bilər. Qaydaları xahiş edirəm bir daha oxuyun. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:29, 26 iyul 2025 (UTC) ::::Xahiş edirəm siz də oxuyun. Ensiklopedik məqalə qaralama halda olduğuna görə silinmir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:32, 26 iyul 2025 (UTC) :::::Mən qaralama yazmamışam. '''Uzun müddətli qaralama''' yazmışam. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:33, 26 iyul 2025 (UTC) ::Vikipediya materialları ictimai mülkiyyət olsa belə və ensiklopedik deyilsə belə, onu normal əsaslandırmadan SNS etmək etik deyil. Bu formada davam etsəniz fəaliyyətiniz məhdudlaşdırılacaq. Zəhmət olmasa sürətli və müzakirəli silinmələr zamanı normal əsaslandırmalar gətirin. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 11:35, 26 iyul 2025 (UTC) * {{u|Yousiphh}}, [[Balacaxanım Nəzirova]] və [[İbrahim Mollayev]] məqalələri hansı tək mənbədən köçürülüb? Bunu yazmısınız, vəssalam. Onlayn mənbə deyilsə yoxlama və təsdiqləmə imkanı da yoxdur. Heç olmasa yazmırsınız ki, filan mənbədən və ya məqalədəki bu mənbədən köçürülüb. Əgər başqa mənbədirsə onu niyə qeyd etmirsiniz? Qeyd etməlisiniz, sadəcə belə yazmaq kifayət deyil. Xoşniyyətli düşünürəm hələ də, amma sanki istədiyiniz məqalələrin silinməsi üçün səbəb axtarırsınız və ya uydurmağa çalışırsınız. Bu barədə dəfələrlə xəbərdarlıq almısınız, olmaz axı belə, lütfən. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:37, 26 iyul 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Birinci məqalə "Azərbaycan coğrafiyaçı alimləri" kitabından, iknci məqalə Naxçıvan Ensiklopediyasından birbaşa köçürülüb. Axı bunu yazmasam da aydınlaşdırmaq çox asandı. "İstədiyiniz məqalələrin silinməsi üçün səbəb axtarırsınız və ya uydurmağa çalışırsınız" - bu iddianızı rədd edirəm. Hansı istədiyim? Bu günə qədər SNS və ya SSS-ə təqdim etdiyim məqalələrdə hər hansı bir ortaqlıq, qərəz və ya istək olub? Bu absurdluğu necə iddia etmək olar. Hamısı mənim qaydaları anladığım dərəcə ensiklopediklik, müəllif hüquqlarının pozulması və qaralama olduğu üçün namizəd göstərilib. Bu qədər qərəz olmaz axı! Siz xoşniyyətli deyilsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:11, 26 iyul 2025 (UTC) *::Zəhmət olmasa, sakit olun. Sil şablonunu məqaləyə əlavə etdiyinizdə bunu mən sizə yazandan sonra yox, elə həmin vaxt qeyd etməlisiniz. Belə etinasızlıq edirsiniz, sonra da istifadəçilərdə ona uyğun fikir formalaşanda razılaşmırsınız. Heç bir iddiam yoxdur, amma etdiyiniz düzgün deyil. Konkret yoxlamaq üçün varsa keçid, kitab və ya əsər adı və səhifələri qeyd edin. Son cümlələrinizlə isə [[VP:İNANC]] qaydasını pozursunuz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 17:17, 26 iyul 2025 (UTC) == Vikidata == Salam. Zəhmət olmasa silinən hər məqalənin Vikidata səhifəsini orada silinməyə namizəd göstərməyin. Məqaləsi olmaması o demək deyil ki, Vikidatası da olmamalıdır. Orada ensiklopediklik yox, əhəmiyyətə əsaslanılır. Həmin layihə həm də gələcəkdə məqaləsi olacaq potensial şəxslər və bəzi hallarda istinadlar vermək üçün nəzərdə tutulub. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:09, 26 iyul 2025 (UTC) :Olar ki, digər vikiplatformalardakı fəaliyyətimə qarışmayasınız. Əgər hər hansı bir şəxsin SNS etdikdə səhv etmişəmsə, bunu oradakı müzakirələrə qoşularaq bildirə bilərsiniz. Yazdığınız kimi bir şərt yoxdur. Əgər Vikidata silinibsə, yenisini yaratmaq və ya bərpa etmək inzibatçılar üçün çətin bir məsələ deyil. Bu qədər mənim fəaliyyətlərimi yaxından izləməkdə səbəb nədir? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:14, 26 iyul 2025 (UTC) ::Zəhmət olmasa, Vikidata ilə tanış olun. Orada bir xeyli məqaləsi olmayan mövzulara, obyektlərə və şəxslərə aid səhifələr mövcuddur. Səbəbini yuxarıda yazmışam və silib-yaratmaq məsələsi deyil. Sadəcə ensiklopediya səviyyəsində əhəmiyyətli olmayıb da Vikidata səhifəsində əhəmiyyətli sayılacaq "n" qədər şəxslər var. Vikipediya ilə eyni çalışmır Vikidata. Diqqətli olun. Bu qarışmaq deyil, görüb irad bildirirəm. Mən sizi izləmirəm, amma fəaliyyətləriniz qarşıma çıxır. Görünür, fəaliyyətinizdə problemlər var ki, sadəcə mənim də qarşıma çıxmır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:19, 26 iyul 2025 (UTC) :::Mən də xahiş edirəm ki, mənə Azərbaycanca Vikipediyadan başqa buranın inzibatçısı olduğunuz üçün irad bildirməyin bir xahiş. Əgər fəaliyyətimdən şikayətçi olmaq istəyirsinizsə buyurun Vikidata müzakirə səhifəmə və ya oradakı inzibatçılara bildirin. Hər dəfə burada mənə qarşı qərəzinizi göstərməyə ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:22, 26 iyul 2025 (UTC) ::::Statusla əlaqəsi yoxdur, hər istifadəçi fikirlərini bildirə bilər. Məsələni böyütməmək üçün, ilkin olaraq burdan sizə yazmışdım, başqa cür anlamayın. Ora yazsam yenə məni qərəzli adlandıracaqdınız necəsə. Böyütmədən həll etməyə çalışıram məsələləri. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:26, 26 iyul 2025 (UTC) :::::Vikidatada belə https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q28970130&diff=next&oldid=2384021180 redaktələr vandalizmdir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 05:37, 27 iyul 2025 (UTC) :Elə mən də eyni səbəblərə görə müzakirənizə yazmağa gəlmişdim, gördüm artıq yazılıb. Ümumiyyətlə sizə daha əvvəl də dəfələrlə {{u|Turkmen}}, {{u|Araz Yaquboglu}}, {{U|Gadir}} tərəfindən eyni xəbərdarlıqlar olunub. Niyə xəbərdarlıqlara məhəl qoymursunuz? Yaxın müddətdə neçənci dəfədir ki, eyni irad tutulur. Üstəlik sizə irad tutanlara da az qala şəxsi hücum edirsiniz. Burdakı müzakirə əsnasında belə qaydaları pozmusunuz. --[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 09:02, 27 iyul 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] Hansı eyni irad? Vikidataya görə harada mənə irad bildirilib. İkincisi Vikidataya görə burada niyə mənə irad bildirilməlidir? Artıq anlaşılır ki, məni yenidən bloklamaq üçün səbəblər axtarılır. Heç kimə hücum etmirəm. İttihamlarınızı özünüzə saxlayın.Hansı qaydanı pozmuşam? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:06, 27 iyul 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] sizə irad tutulursa bunu normal qəbul etməyə çalışın burada heç kimsə sizi bloklamaq üçün heç bir cəhd etmir. Etdiyiniz yanlışları bildirirlər normal qəbul etməyə çalışın — [[İstifadəçi:ReiKaze|<span style="font-family:Segoe print; color:#111442; text-shadow:#234675 0.0em 0.0em 0.0em;">'''ReiKaze🌸'''<sup></sup></span>]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ReiKaze|müzakirə]]) 09:20, 27 iyul 2025 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:ReiKaze|ReiKaze]] Axı bu belə deyil. @[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] yuxarıda üç başlıq var. Üçü də ayrı-ayrı mövzulardadır, amma burada məni ittiham edir ki, "eyni xəbərdarlıqlar olunub, niyə xəbərdarlıqlara məhəl qoymursunuz?". Hələ o biri inzibatçıları demirəm. Sadəcə mənim fəaliyyətimdəki bir səhv olan kimi, bir düzgünlük olmayan kimi burada müzakirə açırlar və iki-üç nəfər qoşulur. Buna görə də şübhələnirəm və açıq yazıram ki, əgər məni bloklmaq istəyirsinizsə açıq olun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:24, 27 iyul 2025 (UTC) * Yousiphh, özünüzü qurban və ya günahsız kimi göstərməyə çalışırsınız amma elə deyil. Qeyri-adekvat davranış sərgiləyirsiniz. Sizə xəbərdarlıq edənləri nədəsə ittiham etmək fayda verməyəcək. İradları normal qarşılamaq və onlara fokuslanmaq lazımdır. Əslində, elə sizə bu qədər xəbərdarlıq edilərək şans, imkan verilib ki, fəaliyyətinizdə düzəlişlər edəsiniz. İstəyirəm və ümid edirəm ki, nəzərə alacaqsınız. Bloklanmağınız yox, xəbərdarlıqları və iradları nəzərə alıb fəaliyyətinizə davam etməyiniz vikiyə daha faydalı olacaq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:00, 27 iyul 2025 (UTC) *: @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Səhv etmirəmsə vikitətildədir şablonu qoyaraq edir bunları ya ? [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 14:21, 7 avqust 2025 (UTC) == Qazi Muhamməd == Salam Aleykum. Zəhmət olmasa, bu dəyişikliklərlə ([https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qusar_rayonu&diff=prev&oldid=8106527 1], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Quba_%C3%BCsyan%C4%B1_(1837)&diff=prev&oldid=8106568 2], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qusar&diff=prev&oldid=8106529 3], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hac%C4%B1_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d&diff=prev&oldid=8104045 4]) bağlı izah verə bilərsinizmi? Çox güman ki, bu dəyişikliklər bilmədən edilib. Lakin qeyd etməliyəm ki, bu halda məlumatlar bir-birinə qarışdırılıb və nəticədə tam fərqli iki şəxs eyni adam kimi təqdim olunub. [[Hacı Məhəmməd|Qazi Muhammad Xuluxvi]] 1785-ci ildə anadan olub, milliyyətcə ləzgidir və Ləzgilərin ilk imamı kimi tanınır. [[Qazi_Məhəmməd_(Dağıstanın_imamı)|Qazi Muhammad Gimravi]] isə 1795-ci ildə doğulub, milliyyətcə avardır və Avarların, sonradan da Çeçenlərin ilk imamı hesab olunur. Hər iki şəxs tarixdə mühüm rol oynayıb '''amma fərqli şəxsiyyətlərdir'''. Bu səbəbdən, ad və məlumatların qarışdırılması arzuolunmazdir. Əgər Qafqaz tarixi ilə maraqlanırsınızsa, çəkinmədən sual verə bilərsiniz, mən inşAllah bacardığım qədər sizə komkək eləmeyə çalışaram. Sadəcə olaraq xahiş edirəm ki, gələcəkdə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hac%C4%B1_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d&diff=prev&oldid=8079349 bu cür] dəyişiklikləri etməzdən əvvəl məlumatları dəqiqləşdirəsiniz. Çünki hər şey bir-birinə qarışır və yanlış təsəvvür yaranır. --[[İstifadəçi:عبد الله تعالى|عبد الله تعالى]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:عبد الله تعالى|müzakirə]]) 18:20, 28 avqust 2025 (UTC) :Məqaləni İstifadəçi@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] işləyib, mən sadəcə uyğunlaşdırma etmişəm. Əgər səhvdirsə, buyurun məqalədəki səhvləri istinadları ilə düzəldin. @[[İstifadəçi:عبد الله تعالى|عبد الله تعالى]] Uğurlar. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:58, 28 avqust 2025 (UTC) == [[VP:Avtobioqrafiya|Avtobioqrafiya]] və [[VP:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı səsvermələr == Salam, {{pb}} Sizi [[Vikipediya:Avtobioqrafiya|avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının lokal olaraq qəbulu üçün təşkil olunan səsvermələrdə iştirak etməyə dəvət edirəm. Səsvermə səhifələri: [[Vikipediya:Səsvermə/Avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:Səsvermə/IP blokundan azad olma (2-ci dəfə)]]. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər. {{pb}} Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:15, 13 sentyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8270151 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] əlavə və düzəlişlərlə bağlı səsvermə == Salam, Sizi [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] düzəliş və əlavələrlə bağlı keçirilən '''[[Vikipediya:Səsvermə/İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları/Namizədlik şərtlərinə düzəliş və 15 gün tələbinin ləğvi barədə səsvermə|səsvermədə]]''' iştirak etməyə dəvət edirəm. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:56, 29 sentyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8319813 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Vandalizm == [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kateqoriya:Koreya_milliy%C9%99t%C3%A7iliyi&diff=prev&oldid=8338183 1] və sonra isə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kateqoriya:%C3%96lk%C9%99l%C9%99rin%C9%99_g%C3%B6r%C9%99_Asiyada_milliy%C9%99t%C3%A7ilik_h%C9%99r%C9%99katlar%C4%B1&diff=prev&oldid=8338186 2]. Məqsəd nədir? Kateqoriyadakı məqalələrdən həmin kateqoriyanı silmək, sonra boş kateqoriya adı ilə onları silinməyə namizəd vermək sözün əsl mənasında saxtakarlıq əməlidir. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 11:45, 10 oktyabr 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]] Kateqoriyaları yenidən təkminləşdirirəm. Heç bir vandallıq fikrində deyiləm. Əgər səhvdirsə redaktəni geri qaytara bilərsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:46, 10 oktyabr 2025 (UTC) ::{{u|Yousiphh}} izah etmək lazımdır bunu. Kateqoriyanı boşaldıb sonra boş kateqoriya adı ilə sildirtmək yalan danışmaqdır axı, keçmişdə neçə istifadəçi buna görə bloklanıb. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 11:51, 10 oktyabr 2025 (UTC) ::Zəhmət olmasa, əsaslandıra bilərsiz dəyişikliyinizi? Niyə Koreya milliyətçiliyi kateqoriyası Ölkələrinə görə Asiyada milliyətçilik hərəkatları kateqoriyasında olmamalıdır? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 11:53, 10 oktyabr 2025 (UTC) :::Səhv redaktə olduğu üçün geri qaytardım. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:54, 10 oktyabr 2025 (UTC) == Təftişçi seçkilərinə dəvət == {| style="background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Hörmətli {{BASEPAGENAME}}, Sizi '''2 noyabr 2025-ci il''' tarixinə qədər davam edən təftişçi seçkilərində iştirak etməyə dəvət edirik. Seçkilərdə 3 namizəd — [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Qədir (2-ci namizədlik)|Qədir]], [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Nemoralis (2-ci namizədlik)|Nemoralis]] və [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Turkmen (2-ci namizədlik)|Turkmen]] — iştirak edir. Seçiləcək şəxslər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq və icmanın şəffaflığının qorunmasında mühüm rol oynayacaqlar. [[meta:CheckUser policy#Appointing local CheckUsers|Qlobal təftişçi qaydalarına]] əsasən, seçkilərin uğurlu sayılması üçün '''ən azı iki namizədin''' hər biri '''25–30 dəstək səsi''' toplamalıdır. Bu səbəbdən səsvermədə iştirakınız çox önəmlidir — həm seçkilərin uğurla tamamlanması, həm də icmamızın daha təhlükəsiz və şəffaf şəkildə idarə olunması üçün. Səs vermək üçün yuxarıdakı namizədlərin adlarına klikləyə bilərsiniz. İştirakınıza və dəstəyinizə görə öncədən təşəkkür edirik! |} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 21:56, 25 oktyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8357640 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == [[Vikipediya:VikiLayihə Azərbaycan mədəniyyəti]] == Salam. Sizi [[Vikipediya:VikiLayihə Azərbaycan mədəniyyəti]]ndə iştirakçı olmağa dəvət edirəm.--[[İstifadəçi:가웨인|가웨인]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:가웨인|müzakirə]]) 17:29, 13 noyabr 2025 (UTC) == Qaydaya düzəliş == Salam hörmətli Yousiphh, [[VP:Təftişçilərin seçilməsi qaydaları]]na əlavə ediləcək müvafiq düzəlişlə bağlı müzakirəyə dəvət edilirsiniz. '''[[Vikipediya:Səsvermə/Təftişçilərin seçilməsi qaydalarına bitərəf səslərlə bağlı qeyd əlavə edilməsi|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq işirak edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 05:20, 21 noyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8362078 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Seçilmiş məqalə namizədlərindəki məqalələr üçün mövqeyinizə ehtiyac var == Salam, hal-hazırda [[VP:Seçilmiş məqalə namizədləri]]ndəki '''12 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, Ana səhifəyə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 12:49, 3 dekabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Yaxşı məqalə namizədlərində mövqeyinizə ehtiyac var == Salam, hal-hazırda [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|Yaxşı məqalə namizədləri]]ndəki '''5 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, [[Ana səhifə]]yə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 08:38, 8 dekabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Mükafat! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" | rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" |[[Fayl:FəalİstifadəçiOrdeni.png|150x150px]] | style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''"Fəal İstifadəçi" Ordeni''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |Fəal və nümunəvi redaktorluq fəaliyyətinizə görə "Fəal İstifadəçi" Ordeni ilə təltif edilirsiniz. Təbriklər! Hörmətlə, [[İstifadəçi:Alisoyjavid|Alisoyjavid]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Alisoyjavid|müzakirə]]) 22:56, 16 dekabr 2025 (UTC) |} == Fayllarla bağlı == Salam. Lütfən faylları Commonsa idxal etdikdən sonra lokal faylları da etiketləməyi unutmayın. Həmçinin keçidləri də düzəltmək lazımdır, sonra silmə tələbi etmək olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 23:14, 17 dekabr 2025 (UTC) == Təşəkkür == Lokaldakı azad faylları "Wikimedia Commons"a yükləyərək onların qlobal istifadəsinə şərait yaratdığınıza və ümumi işə verdiyiniz töhfəyə görə təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:02, 15 fevral 2026 (UTC) == Şəfiqə Əfəndizadə məqaləsindəki redaktənin geri qaytarılması == Salam. Bu məsələ ilə bağlı iradımı bildirməyin zəruri olduğunu düşünürəm. Şəfiqə Əfəndizadənin Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti olması mənbələrdə öz əksini tapıb. Orda səhv edib "qadın" yazmamışam deyə birbaşa redaktənin geri qaytarılması nə dərəcədə düzgündür? "Qadın" sözünü əlavə edə bilərdiniz. Digər bir məsələ də Şeyxzadə soyadıdır ki, fikir versəniz sadəcə 1 yerdə dəyişmişəm. Çünki Məhəmmədəmin Şeyxzadə Əfəndizadə soyadı ilə də tanınır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 10:48, 6 mart 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] Salam. İradlarımda haqlıyam. Niyə? Çünki "Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti" ifadəsi yanlışdır. Bu nə deməkdir? Siz Şəfiqə xanımın ilk müsəlman qadın və ya ilk azərbaycanlı qadın jurnalist olduğunu demək istəyirsiniz. Lakin nə bu cümlə, nə də yerləşdirmək istədiyiniz mənbə bunu düzgün demir. "Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti" Şəfiqə Əfəndizadə deyil, ondan qabaq rus, gürcü, erməni qadın jurnalistləri var. :İkinci məsələ. "Məhəmmədəmin Şeyxzadə Əfəndizadə soyadı ilə də tanınır". Harada? Hansı əsərində? Bunu deməmişdən, etibarlı mənbələr lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:53, 6 mart 2026 (UTC) ::[https://irs-az.com/sites/default/files/2022-09/Heritage_52_2022%20small%20%D1%81%D1%82%D1%80.%2044%20-%2048.pdf] belə bir mənbə tapmışam. Bu məqalə Şəfiqə xanımın Rusiya imperiyasında ilk müsəlman qadın jurnalisti olduğunu bildirir. ::Soyad məsələsində isə 2 mənbə tapsam da, etibarlı olduğunu düşünmədiyim üçün qeyd etmirəm. [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 18:10, 6 mart 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] Müəllifi şəxsən tanıyıram, dəqiqləşdirmək üçün sorğu ünvanladım. Yenə də belə bir ifadəni məqaləyə yerləşdirmək üçün daha etibarlı və tərəfsiz bir mənbəyə ehtiyac lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:42, 7 mart 2026 (UTC) == ADM == Xahiş edirəm, hər nəticəsindən narazı olduğunuz sorğu qəbul edilməyəndə qəbul edilənə kimi israrla redaktələri geri qaytarmayın (belə görürəm, qəbul edilənə kimi belə davam edəcəksiniz). Müzakirə səhifəsində qeyd edə bilərsiniz ya da həmin altbaşlıqda qeyd edə bilərsiniz, yekunlaşdırmalar edilir orada, yekunlaşdırılmış sorğunu hər dəfə geri qaytarırsınız. Normal işi pozur bu fəaliyyət. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 07:57, 29 mart 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Salam. Xeyr, qəbul edilənə kimi yox, nəticə əldə edilənə kimi. Geri qaytarmada heç bir səhv yoxdur, səbəb göstərilib. Heç bir pozucu fəaliyyət yoxdur. Mənim fəaliyyətimə bu qədər diqqətlisiniz, çox sağ olun. Xahiş edirəm sizə "Qadın" jurnalı barədə ünvanladığım son suallara da cavab verin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:39, 29 mart 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], nə hər etdiyiniz müraciət düzgün ola bilər, nə də siz həmişə haqlı ola bilmərsiniz. Nəticə deyəndə, belə fəaliyyətə davam etməklə bir yerə vara bilməzsiniz, iş yükünü artırırsınız və normal işi pozursunuz bunu etməklə. ADM SNS kimi bir səhifədir, qərarlarla razı olmayanda ya da mübahisə olanda (yekunlaşdıran qəbul etməyəndə də artıq müzakirə lazım olur) müzakirə səhifəsinə yazmalısınız, amma artıq hər dəfə bunu tələbinizi qəbul etdirib nəticə almaq üçün davamlı etmək də konstruktiv fəaliyyət növü deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:08, 29 mart 2026 (UTC) :::Mən haqlılıq davasında deyiləm. Sadəcə mənim müraciətimin səhv olduğunu sübut etməmisiniz. Heç mənbələri belə əsas almırsınız. Mənə şəxsi qərəzinizin olduğunu düşünürəm. "İş yükünü artırırsınız" - bu nə deməkdir!? Siz buradakı tək inzibatçısınız? Niyə hər şeyə və her yerə siz "qaçırsınız". Buranın tək inzibatçısı siz deyilsiniz. Mən nəticə görmədikdə Müzkirə səhifəsinə yaza bilərəm, amma ora yazmaqla heç bir nəticə çıxmır. Keçən ildən yazdığım səhifələrə heç kim fikir bildirmir. Bunu artıq müzakirə etmişik. Açığı məni artıq bezdirmisiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:14, 29 mart 2026 (UTC) ::::Sakit olun və şəxsi hücum etməyin zəhmət olmasa. Qərəzim niyə olsun ki. Onu başa düşürəm, amma bu səhifənin təyinatı müraciət üzərinədir və ora da addəyişdiricilər rəy verir. İndi siz hər dəfə razılaşmadıqda belə etdikdə daha çox işimiz var. Azad ensiklopediya deyib belə fəaliyyət göstərmək yolverilməzdir. Məsələnin statusla əlaqəsi yoxdur. Fikirlərini almaq üçün ora teq etdiyiniz kimi müzakirə səhifələrində teq edə bilərsiniz istifadəçiləri. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:25, 29 mart 2026 (UTC) :::::Sizinlə müzakirənin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Fikirlərə münasibət bildirmirsiniz, suallara cavab vermirsiniz. Təkrar edirəm: Azərbaycanca Vikipediyanın tək inzibatçısı siz deyilsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:27, 29 mart 2026 (UTC) ::::::Xeyri yoxdur, dediyinizi deyirsiniz. Çox çətin istifadəçisiniz, səbrim çatmır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:36, 29 mart 2026 (UTC) == [[VP:ADM]]-dəki yeni forma == salam! xırda bir məsələ ilə maraqlanırdım: müraciət əlavə edərkən yeni formanı sınamısınız? elədirsə, indiyəcən hər hansı bir problemlə üzləşmisiniz? qeyd etsə idiniz, şad olardım. çox sağ olun! ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 16:39, 7 iyun 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]] Salam. Məndə köhnə variantdır, yeni müraciət növü görməmişəm. Hər hansı problem yaşanmayıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:02, 7 iyun 2026 (UTC) ::aydındır, [[VP:ADM]]-dəki ''yeni formanı sına'' düyməsini nəzərdə tuturdum. bir müddət test ediləndən sonra köhnə formanın (''ənənəvi forma ilə'' düyməsi) səhifədən yığışdırılması planlaşdırılır, əgər yenisi problemsiz işləyirsə. xahiş edə bilərəmmi ki, müraciət əlavə edən zaman bir müddət həmin yeni düymədən istifafə edib təcrübənizi bölüşəsiniz? çox sağ olun! [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 21:34, 7 iyun 2026 (UTC) == Sual == Salam. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C9%99riyy%C9%99_X%C9%99lilova&diff=prev&oldid=8981114 Bu] kateqoriyaların nə üçün silindiyini bilmək istəyirdim. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Bozqurd77|Bozqurd77]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bozqurd77|müzakirə]]) 15:31, 27 iyun 2026 (UTC) 9qtuuzxqfvkm9drts0mu9ospgh94nj1 8981173 8981171 2026-06-27T15:35:31Z Bozqurd77 316685 /* Sual */ 8981173 wikitext text/x-wiki {{xg}}--[[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 17:12, 3 may 2019 (UTC) == Redaktə müharibəsi == Salam. Azərbaycan mətbuatı şablonunda xahiş edirəm redaktə müharibəsi aparmayın. — [[İstifadəçi:Azerifactory|Azerifactory]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Azerifactory|müzakirə]]) 21:01, 1 iyun 2022 (UTC) :Artıq üçüncü dəfə redaktə deyil, düzəliş etdiyim səhifə "Təzə həyat" yox, "Tazə həyat" adlandırılmalıdır. Məqalənin özü də belə adlanır. Vikipediyada hansısa məqalə və şablona redaktə edəcəyimizə heç kim qarışa bilməz. Yanlış hesab etdiyiniz məsələləri müzakirə edə bilərik. Qaydaları bir də oxuyun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 21:04, 1 iyun 2022 (UTC) == Mayis Əliyev == Hər vaxtınız xeyir. Zəhmət olmasa, "sil" şablonu əlavə etdiyiniz [[Mayis Əliyev]] məqaləsini SNS-ə namizəd göstərərdiniz. Fikrimcə, viki-cəmiyyətin rəyinə ehtiyac var. [[İstifadəçi:Burocan|Burocan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Burocan|müzakirə]]) 19:32, 23 iyun 2022 (UTC) == İnzibatçı seçkisi == {| style="border: 1px solid #aaaaaa; border: 1px solid #aaaaaa; background-color:;" width=96% |rowspan="2" valign="top" width="100px"| [[File:Wikipedia Administrator.svg|100px|center]] |rowspan="2" | |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.2em;" |<font color=black>'''İdarəçi seçkisi'''</font> |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | <font color=black>Salam, {{BASEPAGENAME}}.</font><br><font color=black>Sizi mənim inzibatçılıq statusumla bağlı keçirilən [[Vikipediya:İnzibatçılar#dancewithdevil_(müzakirə_səhifəsi_•_fəaliyyətləri)_inzibatçı_statusunun_verilməsi_ilə_bağlı_səsvermə|səsvermədə]] iştirak etməyə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[user:dancewithdevil|dancewithdevil]] ([[user talk:dancewithdevil|müzakirə]]) 16:06, 4 iyul 2022 (UTC) |} == İmza == Salam Yusif bəy. Müzakirələrdə və s. yazınızın sonuna dörd ədəd titl işarəsi yazsanız (yəni <nowiki>~~~~</nowiki>) avtomatik imzanız əlavə olunacaq. Copy-paste etməyə ehtiyac yoxdur. Uğurlar! - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 19:35, 6 iyul 2022 (UTC) == Səhifə addəyişdiricisi == Salam həmkar. Məncə, siz yetəri qədər təcrübəyə maliksiniz. Səhifələrin adını özünüz də dəyişə bilərsiz. Müvafiq hüquq üçün müraciət etməyiniz yerində olar. [[VP:SAN|Buradan]] müraciət edə bilərsiniz. Fəaliyyətinizdə uğurlar! Hörmətlə, [[user:dancewithdevil|dancewithdevil]] ([[user talk:dancewithdevil|müzakirə]]) 02:54, 7 iyul 2022 (UTC) :Salam. Bunu necə edəcəyimi dəqiq bilmirəm. Qeyd etdiyiniz səhifədə yalnız "Arxiv" mövcuddur. Köməyinizə ehtiyacım var. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:04, 9 sentyabr 2022 (UTC) ::Salam. Aşağıdakı təlimatı izləyin: ::'''Müraciət necə edilir''' ::# İlk öncə hansı hüquq üçün müraciət etdiyinizi dəqiqləşdirin. ::# Aşağıdakıları ''kopyalayın'' və mətn sahəsinə əlavə edin: <pre>{{subst:İHM|{{subst:REVISIONUSER}}|2=səbəb yaz}}</pre> ::# Hansı hüquq üçün müraciət edirsinizsə mütləq ''səbəb'' bildirin. ::# Sonda çıqqıldadın: {{Clickable button 2|class=mw-ui-progressive|Vikipediya:İstifadəçi hüquqları üçün müraciətlər|{{int:Publishchanges}}}} ::[[İstifadəçi:Dancewithdevil|Dancewithdevil]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dancewithdevil|müzakirə]]) 16:02, 24 oktyabr 2022 (UTC) == İstək == Salam Yusif bəy. Vaxtınız olsa, [[Ermənistan-Azərbaycan sülh danışıqları (1906)]] adlı məqaləni yaradardınız siz də mənbə və məlumat daha çox olar. Hazır [[:Fayl:Azerbaijani delegation to Armenia-Azerbaijan Peace Talks in 1906 in Tiflis.jpg|şəkil]] və birazca mətn var: "Cahangir xan 1906-cı ildə Tiflisdə keçirilən qurultayda iştirak etmişdi. Qurultay 1906-cı il fevralın 20-də Tiflisdə canişin sarayının böyük zalında açıldı. Qurultayın tərkibi çox mötəbər idi. Qurultayda canişin Şurasının bütün üzvləri, qubernatorlar, azərbaycanlıların və ermənilərin nümayəndələri, ruhanilər iştirak edirdilər. Nümayəndəliklərin coğrafiyası geniş idi. Sosial tərkibinə görə isə qurultay yekcins idi - orada yalnız sosial cəhətdən yuxarı təbəqələr təmsil olunmuşdular. Azərbaycan tərəfi belə təmsil edilmişdi: Tiflisdən - andlı müvəkkil Məmməd bəy Şahmalıyev, Hüseyn bəy Yadigarov, Şərif Mirzəyev, qazı Mövlazadə; İrəvandan - Ağa xan İrəvanski, Abasqulu bəy Hacıbəyov; Naxçıvandan - Eynəli bəy Sultanov, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski; Yelizavetpol qəzasından - Ələkbər bəy Xasməmmədov, Adil xan Ziyadxanov; Zəngəzurdan - Cəlil bəy Sultanov; Şuşa qəzasından - Cahangir xan Nuribəyov, Qala bəy İsabəyov, İsmayıl Quliyev; Nuxa qəzasından - Hacı Cəlil; Qazax qəzasından - İbrahim ağa Vəkilov; Ərəş qəzasından - Sultan bəy Sultanov; Axalkələk qəzasından - Məmməd ağa Pələvəndov; Borçalı qəzasından Rahim bəy Axundov, Əbdürrəhman Haqverdi oğlu; Bakıdan - Əhməd bəy Ağayev, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Qara bəy Qarabəyov, Kərbəlayı İsrafil Hacıyev. "Tiflisski listok", "Qafqaz", "Novoye obozreniye", "Mşak", "Araç", "Kaspi", "İrşad", qəzetlərinin nümayəndələri də qurultayda iştirak edirdilər." Mənbə: "Каспий" qəzeti, 23 fevral 1906-cı il. - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 12:43, 8 avqust 2022 (UTC) :Hal-hazırda bu mövzu üzrə Fərhad Carabbarovun kitabını oxuyuram. İstəyinizi məmnuniyyətlə qəbul edirəm. Yaxın gündə qaralama şəklində ilk variantını yayımlayacam. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:33, 8 avqust 2022 (UTC) ::Mən təşəkkür edirəm. İndidən uğurlar :) - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 14:40, 8 avqust 2022 (UTC) == Sual == Salam Yusif bəy. Necəsiniz? Bir sualım var. Bəzi mənbələrdə [[Müseyib bəy Əxicanov]] və [[Rəşid bəy Axundzadə]] Bakı şəhər rəisi kimi verilir. Amma rəsmi sənədlərdə qubernator olublar. 1917-ci ilə qədər şəhər rəisi ifadəsi [[Bakı Şəhər İdarəsi]]nin rəisinə deyilirdi. Ya da nadir hallarda [[Bakı Şəhər Duması]]nın sədrinə. Amma AXC dönəmində [[Bakı Şəhər Rəisliyi]] də yaradıldı. Amma mən belə başa düşürəm ki, bu qurum polis idarəsi kimi olub. Sıralama ilə Məhəmməd Fəthi bəy, Müseyib bəy Əxicanov, Rəşid bəy Axundzadə, Əmir bəy Nərimanbəyov Bakının qubernatoru olublar yoxsa şəhər rəisləri? Bunu dəqiqləşdirə bilərsiniz mi? - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 17:19, 20 avqust 2022 (UTC) :Salam. Sözü düzü bu mövzuda tamamilə bilgisizəm. Tövsiyə edə biləcəyim tək əlçatan mənbə budu: Адрес-Календарь Азербайджанской республики за 1920-й г. (Баку: Првительственная типография «Азербайджан», 1920). [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:26, 21 avqust 2022 (UTC) ::Təssüf :( təşəkkürlər yenə də - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 11:04, 21 avqust 2022 (UTC) == Dəvət == Salam. Sizi [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları|buradakı]] səsverməyə dəvət edirəm.— [[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 06:01, 22 oktyabr 2022 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Writers Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Yazıçı ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Son dövrlərdə tarixi mövzularda verdiyiniz töhfələrə görə sizə "Yazıçı" ulduzunu verməyi borc bilirəm. Fəaliyyətinizdə uğurlar! <span style="font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;">— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] <small>([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])</small></span> 06:10, 13 yanvar 2023 (UTC) |} == Redaktə müharibəsi və Kənd Meydanı == salam, [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Hartman&action=history Martin Hartman] məqaləsində istifadəçi Solavirum -un izahını deyəsən yanlış anlamısınız. şəxs bildirib ki, ''bunu kənd meydanında müzakirə edin, çünki on ildən çoxdur tətbiq olunan bir şeyə qarşı çıxırsınız''. siz isə bildirmisiniz ki, ''Mədəniyyətsiz üslubunuza cavab verməyəxəm. Gedib bütün "alman" sifətlərini "Almaniya" ilə əvəzləyə bilərsiniz, amma tutarlı səbəb gətirmədən redaktəniz yanlış olaraq qalacaq.'' burada mədəniyyətsiz üslub dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz? istifadəçi axı izahlar ilə redaktəninizi geri qaytarıb. burada istifadəçinin ''kənd meydanında'' sözünü yəqin ki, yanlış anlamısınız. çünki başqa izah tapa bilmədim. burada istifadəçinin nəzərdə tutduğu yer buradır: [[Vikipediya:Kənd meydanı|Kənd Meydanı]]. bura vikipediyanın istifadəçilərinin toplaşdığı xəbərləşmə, problem həlli və s. mövzulu müzakirə yeridir (forum deyil). burada müzakirə açıb həmin müzakirənin qərarına əsasən redaktələrinizə davam etsəniz çox yaxşı olar. uğurlar. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 07:34, 21 fevral 2023 (UTC) == Silinməyə namizəd məqalə şablonu == salam həmkar. [[Əbdürrəhman Əfəndizadə|bu]] məqalə qabağıma çıxdı, hansı ki, Siz 27 dekabr 2022‎ tarixində məqaləyə silinməyə namizəd şablonu yerləşdirmisiniz, amma məqaləni SNS-yə təqdim etməmisiniz. mən şablonu götürmədim. əgər hələ də eyni fikirdəsinizsə məqaləni SNS-yə təqdim edə bilərsiniz və ya məqalədəki şablonu silək. uğurlar. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 11:34, 1 may 2023 (UTC) :Əlavə etdim. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:23, 1 may 2023 (UTC) == Dəvət == {| style="border: 1px solid #aaaaaa; border: 1px solid #aaaaaa; background-color:;" width=96% |rowspan="2" valign="top" width="100px"| [[File:Wikipedia Administrator.svg|100px|center]] |rowspan="2" | |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.2em;" |<font color=black>'''İnzibatçı seçkisi'''</font> |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | <font color=black>Salam, {{BASEPAGENAME}}.</font><br><font color=black>Sizi mənim inzibatçılıq statusumla bağlı keçirilən [[Vikipediya:İnzibatçılar#Wealszy (müzakirə səhifəsi • fəaliyyətləri) inzibatçı statusunun verilməsi ilə bağlı səsvermə|səsvermədə]] iştirak etməyə dəvət edirəm. — [[İstifadəçi:Wealszy|Wealszy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Wealszy|müzakirə]]) 17:06, 9 may 2023 (UTC) |} == İcazəsiz şəkil istifadə etmə == Salam. Əliheydər Qarayev və Həbib Cəbiyevin birlikdə olan fotosunu məndən icazəsiz, profilimdən götürüb vikiyə yerləşdirmisiz. Üstəlik heç bir istinad filan etmədən [[Xüsusi:Fəaliyyətlər/188.253.239.17|188.253.239.17]] 23:41, 9 iyun 2023 (UTC) :Sizin profilinizdən götürməmişəm. Kino-Foto Sənədləri Arxivindən götürmüşəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:29, 10 iyun 2023 (UTC) ::Mənim profilimdən götürmədiyinizi necə sübut edə bilərsiz? Mən bu təsviri 30 dekabr 2022-ci il tarixində facebook profilimdə paylaşmışam, siz isə 11 mart 2023-cü il tarixində vikimediaya yükləmisiz. Mən paylaşana qədər niyə həmin arxivdən götürə bilmirdiz? Və ya həmin arxivdə başqa da şəkillər var, niyə onları yox, məhz həmin əldə etdiyim fotoları yükləmisiz? [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 17:41, 12 iyun 2023 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], niyə görə wikimedia commonsda mənimlə bağlı edilən qeydləri silirsiz? Bu qədər mübahisəyə səbəb olan məsələ ilə bağlı sizdən bir açıqlama tələb edirəm. Əgər həqiqətən dediyiniz kimi, bu fotoşəkli arxivdən özünüz əldə etmisizsə, bununla bağlı sənədləri adminlərə və mənə təqdim edə bilərsiz? Mən @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] adlı adminə göndərmişəm. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:03, 13 iyun 2023 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], cavab vermək yerinə redaktəni niyə silirsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:47, 13 iyun 2023 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], niyə görə mən və digər vikipediya istifadəçilərinin ittihamlarına cavab vermək əvəzinə, dəvəquşu kimi başınızı quma batırıb, wikimediada mənim hüquqlarımın qorunmasına mane olursuz? Bu, necə müstəsna həyasızlıq nümunəsidir? Sizdən artıq bir şey istəmirəm ki, fotonu əgər həqiqətən özünüz arxivdən gedib əldə etmisizsə, bununla bağlı sənədləri təqdim edin, mən də məsələni bağlayım. Əksi təqdirdə isə, siz sildikcə mən öz adımı yazmağa davam edəcəm. İndi mən Azərbaycanın digər tarixi şəxsiyyətlərilə bağlı da ailə arxivindən tapdığım fotoları dərc edəcəm, gedib onları da oğurlayın. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 02:36, 22 iyun 2023 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] mən öz iddialarıma cavab alana qədər siz sildikcə yazmağa davam edəcəm. Boş yerə özünüzü yormayın, məncə [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 02:46, 22 iyun 2023 (UTC) :::::Commons-dakı müzakirəni çox maraqla izləyirəm, ordakı istifadəçilər də sizə deyirlər ki, həmin şəkillər ictimai mülkiyyətdədir, sizə məxsus deyil, elə AzVikidə bizim sizə dediyimiz kimi. Siz isə elə hey deyirsiz ki, yox, müəlliflik hüququ pozulub. Sizin orda apardığınız redaktə müharibəsi boşunadır, necə ki, siz burda redaktə müharibəsinə görə bloklanmışdız, ordakı adminlər də redaktə müharibəsi ilə məşğul olduğunuzu görüb ikinizi də bloklayacaqlar. Hətta biri xəbərdarlıq edib bu barədə. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 10:54, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::Bəli, müəlliflik hüquqları istifadəçiyə aid deyil, amma adının qalmasında problem görmürəm. Solavirum həll yolu kimi bunu etmişdi. Maraqlı və qəribədir ki, Yousiphh niyə bu barədə heç bir açıqlama vermir, amma Commonsda şikayət açır. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 11:02, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] düz deyirsiz, məndə bundan da daha dəyərli fotoşəkillər var,amma bunda sonra heç birini paylaşmayacam, görüm onda ictimai mülkiyyət söhbətləri edə biləcəksiz. 🙂 həmin istifadəçinin yüklədiyi fotolardan bir çoxu müəlliflik hüquqları ucbatından silinib onsuz da, burdan da kimin nə olduğu bilinir [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:17, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] məsələn, ailə arxivindən Əliheydər Qarayevin 1923-cü il Tiflisdə Azərbaycan və Gürcüstan dövlət nümayəndələrilə çəkdirdiyi kollektiv fotonu tapmışam, özü də 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edildiyi binada. Bu fotonu ictimaləşdirmək arzusunda idim, amma sizlərin bu cür yanaşma və münasibətini gördükdən sonra vaz keçdim. Dərin maraq və intizarla gözləyirəm ki, görəsən, mən həmin fotonu paylaşmasam yenə də onu əldə edib bura yükləyə biləcəklər?! Bu məsələ barədə artıq bir şey yazmaq istəmirəm, haqsız olduğumu qəbul etdiyim üçün yox, mənasız yerə vaxt və əsəb itkisinə səbəb olduğu üçün. Onsuz da özü-özlüyümdə “həll yolu”mu müəyyənləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:32, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::Ancaq mənim yanaşmam? Commonsdakılar bəs niyə eyni şeyləri deyirlər? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 11:50, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] “sizlərin yanaşması” deyəndə fərd olaraq tək sizi yox, sizin kimi düşünən digər icma üzvlərini nəzərdə tutmuşdum. Sizin kimi onların yanaşmaları da mexaniki və kağız üstündə olan qaydalara əsaslanır, real vəziyyəti əks etdirmir. Elə bil ki, kimsə gedib arxeoloji qazıntılar apararaq, qədim dövrlərə aid eksponatlar tapır, siz deyirsiz ki, nə olsun ki, sən tapmısan bunların üzərindən milyon illər keçib, bu əmək alətlərini başqa şəxslər tapıblar, ona görə də biz onlardan ürəyimiz istəyən kimi istifadə edə bilərik, sənin adınını hardasa qeyd olunmasına imkan verməyəcəyik. Halbuki, commonsun həm yerli, həm də xarici seqmentində yüzlərlə 70 ili aşmış fotoşəkil göstərə bilərəm ki, orda ilkin mənbə yox, fotonun götürüldüyü internet ünvanı mənbə şəklində göstərilib. Nəysə, müəlliflik hüquqlarını keçdim, həmin şəxsin ora yüklədiyi məlumat inventarı səhvdir, heç olmasa onu düzəldin. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:59, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::::Commons-dakı adminin sizə yazdığı cavaba baxın: [[c:Commons:Administrators'_noticeboard/Vandalism#File:Əli_Heydər_Qarayev_və_Mirzə_Davud_Hüseynov.jpg|"Also, since the file is in the public domain, you don't have a copyright claim to it"]]. Mən ona tapşırmışam ki, bunu yazsın? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 12:01, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] nə deyirəm ki, bu məndə olan fotolardan sadəcə 2-si idi, az öncə bəhs etdiyim fotoşəkil bundan da dəfələrlə dəyərli eksponat idi, amma heç yerdə paylaşmayacam artıq, onda heç kim mənlə “ictimai mülkiyyət” söhbətləri edə bilməyəcək avtomatik olaraq. 🙂 O ki, qaldı məlumat inventarındakı səhvliyə. Məndə həmin fotoların orijinal nüsxələrinin məlumat vərəqləri mövcuddur. Burda fotoların arxivə yüklənmə tarixi 12 may 1960-cı il olaraq, göstərilib, @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] isı ora yüklədiyi fotolarda 1943-cü il yazıb. Haqlı olaraq, soruşuram, əgər bu şəxs həmin fotoların əsli ilə işləyibsə, 1943-cü il tarixi hardan çıxıb? Çünki mən etdiyim paylaşımda fotoların Kino-Foto Sənədləri Arxivində olduğunu yazsam da, onların yerləşdirmə tarixini qeyd etməmişdim, o da bunu bilmədiyinə görə həmin hissəni boş qoymamaq üçün ağzına gələn bir ili yazıb. Müəllif hüquqlarını keçdim, ən azından yazdığı yanlış məlumatı düzəldin. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 12:06, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]], mexaniki səhvlik olub, “başqa şəxslər tapıblar” yox, “başqa şəxslər hazırlayıblar” [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 12:01, 26 iyun 2023 (UTC) == İmza istifadəsi == Salam. İndi təsadüfən gördüm ki. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r&diff=prev&oldid=7155706 burada] mənim imzamı kopyalayıb düzəliş edərək yazılarınızda istifadə etmisiniz. Yazılarınızın sonuna <nowiki>~~~~</nowiki> (4 tilda) əlavə etməyiniz kifayətdir, imzanız özü avtomatik əlavə ediləcək, digər imzalardan copy-paste etməyinizə gərək yoxdur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:50, 8 avqust 2023 (UTC) :Nə Addəyişdiricələr müraciət, nə də Silinməyə namizəd göstərə bilmirəm. Məqalənin adını və səbəbini yazıram, amma qeydə almır. Mən də "mənbəni redaktə" edərək əlavə edirəm. Bildirdiyiniz üçün təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 07:52, 8 avqust 2023 (UTC) ::Ekran görüntüsü ata bilərsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:55, 8 avqust 2023 (UTC) == [[Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri]] == Salam. Sizi [[Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri]] məqaləsinin [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri|qiymətləndirilməsi]]ndə səs verməyə dəvət edirəm.-- [[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 06:28, 25 oktyabr 2023 (UTC) == SNS == Salam. Məqalələrə SNS şablonu əlavə edib, amma müzakirəyə çıxarmadığınız dövrlər olub. *[[Sevinc Qiyasbəyli]] *[[Tercüman]] hamsına baxmadım, qalanlarına da nəzər yetirin. [[Xüsusi:WhatLinksHere/Şablon:Silinməyə namizəd|"Şablon:Silinməyə namizəd" səhifəsinə keçid verən səhifələr]] — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 14:41, 16 dekabr 2023 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Orijinal ulduz''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Uzun müddət Azərbaycanca Vikipediyaya faydalı töhfələr verdiyinizə görə təltif olunursunuz. Fəaliyyətlərinizdə uğurlar! Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 10:53, 17 aprel 2024 (UTC) |} == VP:ADM == Salam. Bu səhifəyə müraciət edərkən yazılarınızın sonuna əllə imza əlavə etməyinizə ehtiyac yoxdur, imza özü sistem tərəfindən avtomatik qoyulur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 18:59, 28 aprel 2024 (UTC) == Şəkilli Qafqaz == [[Fayl:Cover of the "Illustrated Caucasus" magazine.jpg|200px|thumb|right|Belə üzlükləri olub hətta]] Salam bəy. "Şəkilli Qafqaz" jurnalı barədə məlumatınız yoxdur? Məqaləsini yaratmaq istəyirəm. [https://www.artanuji.ge/book.php?id=148 Belə bir kitab] var ancaq onu da almaq üçün Gürcüstanda olmalısan deyəsən. Gürcüstan arxivində [https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/192422 nüsxələri] mövcuddur. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:49, 1 may 2024 (UTC) :Salam. Bu haqda sadəcə Gürcüstan ensiklopediyasının saytından oxumuşam: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/29361 Başqa bir məlumatım yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:00, 1 may 2024 (UTC) :: [[Le Caucase Illustre]] məqaləsini yaratdım. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:13, 14 may 2024 (UTC) == Yeni istifadəçi qruplarına əlavə olundunuz == Salam. [[VP:ADM]]-dəki problemsiz müraciətləriniz və təcrübəniz nəzərə alınaraq, sizə [[VP:SA|səhifə addəyişdiricisi]] və [[VP:FA|fayl addəyişdiricisi]] hüquqları verildi. Lütfən bundan sonra addəyişmələrdə daha da diqqətli olun. Fəaliyyətinizdə uğurlar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 21:22, 18 may 2024 (UTC) == İsmayıl Həqqi == Salam. Bu məqalədən "səhv salma" şablonunu niyə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0smay%C4%B1l_H%C9%99qqi&diff=prev&oldid=7640812 silmisiniz]? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 05:20, 10 iyun 2024 (UTC) == Adlar == Salam. [[Cənubi Qafqaz seçki dairəsi]] məqaləsində istufadə olunan şəkildə 10 və 13-cü sıradakı şəxslərin adını oxuya bilmirəm. Əgər siz ərəb qrafikası ilə oxuya bilirsinizsə, adları qeyd edə bilərsiniz mi? - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 18:16, 30 iyun 2024 (UTC) :Salam. :10) [[Aslan bəy Qardaşov|Aslan Qardaşov]] :... :13) Qədir bəy Şirvaşidze [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5,_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%A2%D1%83%D1%84%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B8 ru.wiki] :Buyurun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:55, 30 iyun 2024 (UTC) ::Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 20:23, 30 iyun 2024 (UTC) == SNS-də son namizəd göstərdiyiniz məqalələr == Salam. Zəhmət olmasa SNS-də eyni səbəblə son namizəd göstərdiyiniz eyni növ məqalələri tək başlıq altında toplayın və gələcəkdə bunu nəzərə alın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 12:23, 13 iyul 2024 (UTC) :Salam, həmkar. Eyni növdən namizədlikləri birləşdirib vahid başlıqda təqdim etsəniz xoş olar, vaxta da qənaət etmiş olarıq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 18:01, 16 iyul 2024 (UTC) ::Kitablar haqqında haqlısınız, yeni bir siyahı hazırlayıram. Dediyiniz kimi edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:02, 16 iyul 2024 (UTC) == [[Azərbaycan mifologiyası]] == Salam. Sizi "[[Azərbaycan mifologiyası]]" məqaləsinin [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Seçilmiş məqalələr/Azərbaycan mifologiyası|qiymətləndirilməsi]]ndə səs verməyə dəvət edirəm.--[[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 10:53, 15 avqust 2024 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Çalışqanlıq ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | SNS-də q/e məqalələrin təftişi ilə bağlı apardığınız fəaliyyətə görə sizə "Çalışqanlıq ulduzu"nu təqdim edirəm. Bundan sonra da q/e məqalələrin silinməsində fəal rol alacağınıza inanıram. Uğurlar! <span style="border:1px solid black;padding:1px;">[[User:Grenzsoldat|<font style="color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;">'''Grenzsoldat'''</font>]]</span> 10:32, 28 sentyabr 2024 (UTC) |} == Blok == VP:SNS səhifəsində açıq şəkildə ensiklopedik olan mövzuları müzakirəyə çıxararaq destruktiv fəaliyyət apardığınıza görə 1 həftəlik blok edirəm. Növbəti halda daha da uzadıla bilər. "Florens Naytingel" laureatı, Qacar naziri, orta əsr alimi və s. bu kimi məqalələri SNS etməklə Vikipediyanın ümumi işini pozursunuz. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 14:31, 1 oktyabr 2024 (UTC) : Birbaşa bloka ehtiyac yox idi. İstifadəçiyə ilk öncə bu etdiyinin yanlış olduğu deyilməlidir. Blok cəza deyil. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:39, 2 oktyabr 2024 (UTC) ::Razıyam, amma istifadəçi də ona edilən xəbərdarlıqlara etinasız yanaşır bəzən. Misal, SNS etdiyi səhifələrə müvafiq şablonu yerləşdirməməsi ilə bağlı (digərləri yuxarıda qeyd olunub). Ümid edirəm ki, artıq bundan sonra fəaliyyətində bu xüsuslara diqqətlə yanaşacaq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:09, 2 oktyabr 2024 (UTC) :@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], :Xəbərdarlıq edilmədən bloklanmamı cəza olaraq qiymətləndirirəm və heç cürə razılaşmıram. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] şikayət etmək istəyirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:55, 3 oktyabr 2024 (UTC) ::Salam. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] hesab edirəm ki, bloka səbəb yoxdur. Konkret səhifələri də qeyd etməmisiniz. Elə bir hal varsa belə, zəhmət olmasa, onu ən azından adi bildirişlə əvəz edin <span style="font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;">— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] <small>([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])</small></span> 07:19, 4 oktyabr 2024 (UTC) :Blokla mən də razı deyiləm. Xəbərdarlıq olmadan özü də. Məqalələr SNS etmək blok səbəbi deyil. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 08:11, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::{{u|Toghrul R}}, [[Gültəkin Qafarova]], [[Əbu Yə’la Muhəmməd əl-Azərbaycani]], [[Hüseynpaşa xan Zərğami]], [[Seyid Məhəmməd Musəvi Ərdəbili]], [[Hədəf liseyi]], [[Mədrəseyi-ruhaniyyə]], [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]] və s. məqalələr. SNS edilən müzakirələrdə min dəfə qeyd etmişəm ki, düzgün deyil bu namizədliklər. ::{{U|White Demon}}, onda mən də hər gün gedim ensiklopedik məqalələri SNS edim? Necə yəni SNS etmək blok səbəbi deyil? Sabah gedirəm Maykl Cekson və Əbülfəz Elçibəy məqalələrini SNS etməyə onda --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 08:54, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Bloku cəza xarakterli etmişəm mən? Nəyi qoyub nəyi danışırsınız. Blokun məqsədi istifadəçinin özbaşınalığı dayandırması, ensiklopedik məqalələrə edilən kütləvi SNS-lara son qoymasıdır. Söz deyəndə başa düşmür, hələ görünür indi də başa düşmür və üstə çıxmağa çalışır. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 08:58, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Bu məqalələrin hamısı qaralama, tək mənbəlli, ikinci dərəcəli etibarlı mənbəsi olmayan məqalələrdir (istisna: [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]]). SNS müzakirə yeridir. Müzakirə edək, razılaşaq - qalsın və ya silinsin. [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]] məqaləsi isə problemlidir: 1907, 1908, 1909 və sonrakı illərdə çap edilmiş qəzet və jurnalların bu başlıqla nə əlaqəsi? Məqalədə yazılıb: "''Həftədə bir dəfə şəkilli çıxırdı. Birinci nömrəsi '''1906-cı il''' 13 martda çıxmışdır. Naşiri Əbdülxalıq Axundov idi. Birinci ilin ikinci yarısında məcmuəyə Əzim Əzimzadə müdirlik etmişdir. 1907-ci ildə Əzimzadəni knyaz Murtuz Palavandov əvəz etmişdir. '''1967-ci il''' iyun ayının 25-dən məcmuənin baş mühərriri Əliabbas Müznib olmuşdur.''" Belə səhv olar? 1 il çıxmış jurnal 61 il çıxdığı yazılır. Hələ çox səhvlər var həmin məqalədə. :::Sonda isə, @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] qisas alarcasına məni blok etmisiniz. Şikayətimdə tam haqlıyam. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:00, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::::Amma onu deyim ki, təqdim etdiyiniz məqalələr arasında xeyli ensiklopedik hesab oluna biləcək məqalələr çoxdu. Bu yaxşı hal deyil, onu deyim. Ümumiyyətlə, SNS-ə elə məqalələr təqdim olunmalıdır ki, qeyri-ensiklopedikliyi üçün tutarlı səbəb olsun, "nəsə ensiklopediyə oxşamır" deyib dərhal SNS etmək yaxşı hal deyil. Ümumiyyətlə, sırf SNS bölməsinə belə köklənmək də yaxşı fəaliyyət növü deyil. Vikipediyanın ehtiyacı olan yeni məqalələrdir, mən qarşıma çıxdıqca və əmin olanda SNS edirəm. Fəaliyyət mottom belədir. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 09:07, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::::{{u|Yousiphh}} nədən qisas alıram mən ahahahahahha :::::Məqalələrin çoxu müzakirəsiz ensiklopedikdir, qaydalara uyğun formada. Müzakirəyə çıxarıram deyib yola vermək olmaz. Hər halda, siz bunu başa düşmək əvəzinə, artıq keçib "vətən xaini" də adlandırarsınız məni. Dəhşətdir. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 09:23, 4 oktyabr 2024 (UTC) : Xəbərdarlıq verilmədiyini və digər inzibatçıların da fikrini nəzərə alaraq [[VP:BLOKUNAÇILMASI]] bölməsinə əsasən bloku açıram. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], zəhmət olmasa məqalələri SNS edəndə daha geniş izahat yazın, ümumiləşdirib "qaydalara cavab vermir" demək burdan da görüldüyü kimi etirazlar yaradır. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], siz də zəhmət olmasa daha sakit olun. Blok cəza deyil ki, hər səhv edəni o dəqiqə bloklayaq. İlk öncə səhvini izah etmək lazımdır, başa düşmürsə öz günahıdır. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 09:50, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:54, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Mən belə başa düşürəm ki, AzVikidə inzibatçı olmaq qədər ikinci boş iş yoxdur. Hamı istədiyini etsin. {{U|Yousiphh}}, cavab gözləyirəm, nədən qisas alırmışam mən? --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:51, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::Hər halda, indidən deyirəm, bu hal təkrarlanacağı zaman 1 aylıq blok tətbiq edəcəyəm. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:52, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], hər şey yaxşıdır? Niyə hədələyərək mənimlə bu cür danışırsınız? Sizi ciddi şəkildə şikayət edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:21, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], xahiş edirəm, [[VP:SOYUQ|sakit olun]]. İstifadəçini blokla təhdid edirsiniz konkret olaraq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 11:08, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::::{{u|Gadir}}, təhdid deyil. Etdiyi ciddi pozuntudur, amma demirlər xəbərdarlıq edilməyib və ona görə müdaxilə edərək bloku açıblar? Elə olsun. ::::::{{U|Yousiphh}}, mən hələ də cavab gözləyirəm. İyrənc iddialar atmısınız ortaya, cavab verin. Blok nəyə görə "qisas xarakterlidir". Həm səhv etmisiniz, həm də üstə çıxmağa çalışırsınız. Səhvini anlamayan, əvəzində adamı borclu çıxaran insanlara görə təngə gəlmişəm artıq. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 17:01, 5 oktyabr 2024 (UTC) == Addəyişmə == Salam hörmətli Yousiphh. Addəyişmələr zamanı zəhmət olmasa müvafiq mənbələr təqdim edin, və ya məqalənin adını dəyişərkən əgər çox oxunan məqalədirsə müzakirə səhifəsinə yazıb 1-2 gün də gözləmək olar. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 10:10, 5 oktyabr 2024 (UTC) :Hal-hazırda redaktə edirəm həmin məqaləni, mənbələr əlavə edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:13, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::Bunu öncədən etmək lazımdır. Addəyişmə hüququ önəmlidir və hər kəsdə yoxdur. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 10:27, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::Anladım. Mütləq səbəb göstərirəm. Dəyişmədən əvvəldə etməyə çalışacam. Təşəkkür. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:33, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::Diqqətiniz üçün təşəkkürlər və uğurlar. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 11:19, 5 oktyabr 2024 (UTC) == Jurnal == Salam. [[:ru:Кавказский вестник]] məqaləsini yaratmaq istəyirəm. Sizcə məqalənin adı necə olmalıdır? [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:20, 4 noyabr 2024 (UTC) :Salam. Nə gözəl. "Kavkazski vestnik" kimi. Amma bu adda qəzet də çıxıb. Yakov Polonski olub qəzetin redaktoru. Siz gördüyüm kimi jurnal haqqında yaratmaq istəyirsiniz. Jurnalda [[Əhməd bəy Ağaoğlu|Əhməd bəy Ağayevin]] də məqaləsi dərc olunub. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:51, 4 noyabr 2024 (UTC) :: [[Kavkazski vestnik]]. Hazırdır. Belə məqalələr (təşəkkür göndərdikləriniz kimi də) olsa mənə göstərə bilərsiz, maraqlıdır mənə. Elə bu məqaləni tərcümə edəndə yaratmaq istəyəcəyim 2-3 məqalə tapdım. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:41, 4 noyabr 2024 (UTC) == Xəbərdarlıq == [https://az.wikipedia.org/w/index.php?action=history&title=Daniel_Bek-Pirumyan Burada] növbəti destruktiv fəaliyyətinizlə bağlı məlumat vermişəm. Yenə deməsinlər ki, xəbərdarlıq filan verilməyib. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 23:39, 8 noyabr 2024 (UTC) :Başa düşmək olar ki, istifadəçi xoşniyyətlidir, amma {{u|Yousiphh}}, siz dünən gəlməmisiniz bura. Vikipediya özəl mülkiyyət deyil ki, bu qədər yanlış formada kütləvi dəyişikliklər edəsiniz. Erməni adlarının yazılışında böyük səhvə yol vermisiniz, deyirsiniz ki, ermənicə belə yazılır. Onda gəlin erməni hərflərinə keçək də. Azərbaycan dilində, rus dilində olduğu kimi, erməni adlarının yazılışında ilk "H" hərfi düşür, "A" və "O" hərfləri qalır. Məsələn, Hakob olur Akop. :Hər halda, təklif edirəm ki, istifadəçinin addəyişdirmə hüququ əlindən alınsın. Durduq yerə nə qədər geri çevirmə icra etməli oldum. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:10, 9 noyabr 2024 (UTC) ::Solavirumun mövqeyi ilə razıyam. İstifadəçi son zamanlarda müzakirə aparmadan mübahisəli ad dəyişiklikləri aparır. Erməni adları ilə bağlı dəyişiklikləri mən də görmüşdüm, bu barədə mən də yazmaq istəyirdim. Ona görə də istifadəçinin addəyişmə hələki hüququnu alıram. Düşünürəm ki, bir müddət ADM-də müraciət açaraq addəyişmələrdə iştirak etsə, daha az mübahisəli məqamlar yaranacaq. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 00:18, 9 noyabr 2024 (UTC) == Bakı qəzeti == Salam. [[:s:ru:ЭСБЕ/Баку, газета]] ilə bağlı məlumatınız yoxdur? Məqaləsini yaratmaq olar məncə. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 15:54, 1 dekabr 2024 (UTC) : Var imiş: [[Baku (qəzet, 1902)]] [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 15:56, 1 dekabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], bəli, bir neçə il qabaq səhv adının dəyişdirilməsi üçün müraciət də etmişdim. Bu qəzet haqqında Lalə Hacıyevanın "Azərbaycanın rusdilli dövri mətbuatının tarixindən" kitabına baxın. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:59, 1 dekabr 2024 (UTC) : [[Fayl:Cartoon of Christophor Vermishyan in Khatabala.jpg|thumb|right]]"[http://www.nplg.gov.ge/paperge/ka/browse/001538/ Кавказская речь]" və "[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/007/046/46489.htm Кавказский курьер]" qəzetləri də var imiş. [[Xristofor Vermişev]]in birinci qəzet ilə əlaqəli karikaturası da var Xatabalada. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:50, 2 dekabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], bilirəm. Mən yükləmişəm) [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:07, 2 dekabr 2024 (UTC) == Vikianbar ulduzu == {| style="background-color: #fdffe7; color:black; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Commons Barnstar Hires.png|100x100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Vikianbar ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | <div>Vikianbara faylların yüklənməsində, həmçinin onların məqalələrdə istifadəsində verdiyiniz əhəmiyyətli töhfələrə görə. Hörmətlə.--[[İstifadəçi:Nicat49|<span style="font-family:Segoe print; color:#800517; text-shadow:#666362 0.2em 0.2em 0.4em;">'''Nicat'''<sup>49</sup></span>]] &nbsp; [[İstifadəçi müzakirəsi:Nicat49|<span style="color:#000000"><sup>⋠''müzakirə''⋡</sup></span>]] 20:00, 3 yanvar 2025 (UTC)</div> |} == Şeyx İbrahim əfəndi == Salam. Şeyx İbrahim əfəndinin şəklini və digər məlumatları niyə silirsiz? Onları əldə eləmək üçün, bərpa etmək üçün bilirsiz nə qədər əziyyət çəkmişəm? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:34, 9 yanvar 2025 (UTC) :Salam. @[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], səbəbini yazmışam. Şəkildəki tatar axundu Xayrulla Qosmanovdur (Osmanov): [[commons:Category:Khayrullah_Gosmanov|Category:Khayrullah Gosmanov]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:36, 9 yanvar 2025 (UTC) ::Ay qardaş nə XayrullaOsmanov? Onu mən Əfəndizadələrin özündən alməşam. Pis gündə idi o şəkil. Bərpa elədim. Arxasında da yazılmışdı kim olduğu [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:40, 9 yanvar 2025 (UTC) :::Birincisi [[Vikipediya:Soyuqqanlı olun|sakit olun]]. Şəkli kimdəm almağınız və nə yazılmağı bir şeyi dəyişmir. Şəkildəki şəxs tanınmış tatar din xadimidir. Şəkli də XX əsrdə çəkilib. Başqa sübutunuz varsa buyurun şəklin müzakirə bölməsində bölüşün. [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Qaynaq] açıqdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:44, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::Şabranın dağındakı adamda tatar axundunun şəkli nə gəzir? Öz başna götürüb silirsiz. Necə yəni heç nəyi dəyişmir? Özüdə 19-cu əsrin sonu mart ayında, hicri tarixlə 1286-ci ildə rəcəb ayında çəkilib [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:49, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], mən ortaya iki qaynaq qoydum. Buyurun şəklin müzakirə səhifəsində siz də qaynaq göstərin. Verdiyiniz sualların cavabdarı mən deyiləm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:52, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], ruvikidəki fotonun mənbəsi nədir? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 13:01, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], [https://www.facebook.com/photo?fbid=762716637133242&set=a.632388216832752 Buradan]. "Tərcüman" qəzetindən. Nizami İbraimovun mənə göndərdiyi və paylaşmama icazə verdiyi bu vərəqədən. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:05, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::Gördüm. Şeyx İbrahim əfəndi Kazanda sürgündə olub. Şəkli təqdim edən şəxs səhv edib. Rusca Xayrulla Osmanov səhifəsinədəki şəkildəki madalyona yaxşı baxın, o madayondan İsmayıl əfəndidə də var. Bu əfəndizadələrə xas rəmzdir. Həmin şəkli Həmdulla əfəndinin səhifəsinə yerləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:55, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::Bayaq dediyim kimi Əfəndizadələrin ailğ şəkillərinin arasında tatar imamın nə işi var? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:57, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], bu medal dövrün ruhani, tacir, məmur və digər hamıya verilən "[[:ru:Медаль_«За_усердие»_(Российская_империя)|Rəşadətə görə]]" medalıdır. Medal necə bir nəslə xas ola bilər? İkinci sualınıza yenə eyni cavabı verirəm: verdiyiniz sualların cavabdarı mən deyiləm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:02, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::iş orasındadır ki, o medal rəşadətə görə verilmir. Şəriət elmlərində əldə edilmiş nailiyyətlə bağlı verilir. Bu məsələni Suriyaya kimi araşdırmışam. Şəkildə səhv yoxdur. Xayrulla Osmanov kimi təqdim olunan şəxs elə Şeyx İbrahim əfəndidir. Görünür şəkillər o Rusiyada sürgündə olarkən çəkilib və bu formada təqdim olunub. Mən bu işi araşdıracam. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:07, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::Daha bir [https://www.facebook.com/photo?fbid=762716637133242&set=a.632388216832752 qaynaq]. Buyurun araşdırın. Və sonra şəklin müzakirə səhifəsində bölüşün. Məni də işarətləyərsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:09, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::::təqdim etdiyiniz iki qaynaqdan biri doğurdan da Xeyrulla Osmanova (medallı) aiddir ərəbcə yazılmış خير الله sözündən açıq görünür, lakin digər şəkil, yəni [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 buradakı] ona məxsus deyil. Tatar ensklopediyası saytında da şəkli verilməyib. Deməli [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 burdakı]elə şeyx İbrahim əfəndidir. Bayaq dediyim kimi də Şabranın dağındakı adamın 200 illik ailə şəkilləri arasında Xeyrulla Osmanovun nə işi var? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:29, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::::Burada da həmin [https://muslimsaroundtheworld.com/روسيا-إطلالة-على-ثاني-أشهر-مدرسة-شرعية/ şəkil Qosmanova aid edilir]. Fotonun altındakı yazıdan başa düşülür ki, fotonu hansısa kitabdan götürüb "Ris 128" (Şəkil 128) yazılıb, kitablarda bu cür yazılır. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 13:37, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::::::Bu şəxs çox tanınmış şəxsdir. Hətta "Molla Nəsrəddin" jurnalında rişxənd olunub. Məşhur [[:ru:Гусмания_(медресе)|Osmaniyyə mədrəsəsinin]] əsasını qoyub. Əsas burada həmin şəklin Şeyx İbrahim əfəndiyə aid olmasının sübut edilməsidir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:42, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::::::Kitabda da səhv olur. Misal üçün AXC ensklopediyasıba baxsanız orada Həmdulla əfəndinin yerinə atası İsmayıl əfəndinin şəklinin verilməsini göstərə bilərəm. Şəklin Şeyxə məxsus olunmasına gəlincə, onu elə indi dəqiqləşdirməyə başlayacam. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:50, 9 yanvar 2025 (UTC) == Sil şablonunun istifadəsi ilə bağlı == Salam. Zəhmət olmasa, bu şablondan istifadə edərkən hər bir halda mütləq əsaslı səbəblər qeyd edəsiniz, araşdırmaq əlavə vaxtımızı alır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 22:57, 17 yanvar 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], haqlısınız. Sonda artıq səbəb aydın olduğu üçün yazmırdım. Bu şəkillərin çoxusu artıq Commonsda var. Sadəcə kateqoriyalaşdırılmayıb deyə bilinmir. [[:Fayl:Mirzə Nəsrulla və Mirzə Cahangir xan.jpg]] və [[:Fayl:Ağabala xan Sərdari-Əfxəm.jpg]] - bu iki (hətta 3) fayl da Commonsda var: [[:Fayl:Malek al-Motakallemin.jpg]], [[:Fayl:Mirza Jahangir Khan, Ṣūr-i Isrāfīl.jpg]] və [[:Fayl:3 Sal Dar Darbar-e Iran (page 395 crop)2.jpg]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:23, 18 yanvar 2025 (UTC) ::Bəlkə [[:Fayl:Cəmşid xan Məcdəssəltənə.jpg|bunu]] da azad fayl kimi Commonsa yükləyəsiz? Bu faylın eynisi yoxdu orda deyəsən, düzdü keyfiyyəti yaxşı deyil, yenə də faydalı ola və məqalələrdə istifadə oluna bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:27, 2 fevral 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], əminəm ki bu da Commonsda var, sadəcə adı qəliz yazılır deyə çıxmayıb hələ ki qabağıma. Ənvər bəy heç bir istinad vermədiyi üçün yükləyə bilmərəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:29, 2 fevral 2025 (UTC) ::::Məncə də, amma keçid versəniz yaxşı olar, ümumiyyətlə hər bir fayl üçün. Bu fayl isə azaddır, əlavə qeydlər aparılsa saxlanıla bilər, məncə. @[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]], fikriniz maraqlıdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:31, 2 fevral 2025 (UTC) :::::Dublikat fayllara şablonu aşağıdakı formada yerləşdirə bilərsiniz: :::::<code><nowiki>{{sil|F8|:c:File:FAYLADI}}</nowiki></code> :::::: Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:37, 2 fevral 2025 (UTC) == Şəkil == Salam. Bəlkə sizdə [https://azerhistory.com/?p=11621 buradakı] "Вид на электростанцию на Биби-Эйбате (будущая ГРЭС им. Красина)." şəkli ola. [[Krasin adına DRES]] məqaləsini yaratdım, yerləşdirmək üçün soruşurdum. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 23:08, 23 yanvar 2025 (UTC) : Eləcə də [https://oxu.az/cemiyyet/baki-neftcala-quba-1919-1925-ci-illerde-foto buradakı] İliç buxtası şəkilləri. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:09, 24 yanvar 2025 (UTC) :: Salam. Bunun lisenziyası imkan verir? ::*https://ourbaku.com/index.php/Файл:Bibi_Eibat_27_number.jpg :: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 17:33, 24 yanvar 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], salam, yox, bu şəkillər məndə yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:34, 24 yanvar 2025 (UTC) : [https://pastvu.com/ Pastvu] saytında koordinatlara görə xeyli maraqlı şəkil var. Bir çoxunu yükləmişəm artıq. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 00:12, 27 yanvar 2025 (UTC) == Təftişçi seçkilərinə dəvət == {| style="background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Hörmətli {{BASEPAGENAME}}, Sizi 28 fevral tarixinə qədər davam edəcək olan [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|'''təftişçi seçkilərinə''']] dəvət edirik. Seçkilərdə 4 namizəd ([[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Turkmen (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Turkmen]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Nemoralis (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Nemoralis]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Gadir (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Gadir]] və [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Sura Shukurlu (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Sura Shukurlu]]) iştirak edir və seçiləcək namizədlər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq. Səsvermədə aktivliyin olması üçün iştirak etməyinizi xahiş edirik! Öncədən təşəkkürlər! |} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:09, 13 fevral 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=7996884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Təkliflər == Salam. Mənim belə bir siyahım var: [[İstifadəçi:Nemoralis/Abidələr]]. Yaxın vaxtlarda burda qeyd etdiklərim abidələrə/binalara məqalə yaratmağı planlaşdırıram. Sizin də təklifləriniz varsa əlavə edərsiniz zəhmət olmasa. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 23:14, 16 fevral 2025 (UTC) == Şərq işçisi == [https://www.togdazine.ru/tag/447 Bu kitabın broşürləri] bəlkə sizə maraqlı ola :) [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 10:14, 22 fevral 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] Salam, təşəkkür edirəm. Bu saytı bilirəm. "Türk qadını" ("Турчанка") jurnalının sayları var məndə. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:04, 22 fevral 2025 (UTC) :: Bunların arasında Azerbaydjanka da var imiş amma bu saytda yerləşdirməyiblər. Telegramda Pancaucasus kanalında var: https://t.me/pancaucasus/13419 [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:11, 22 fevral 2025 (UTC) == Kütləvi məqalələr == Salam. Əgər müzakirə ediləsi məzmun və mənbə məqalədə yoxdursa, eyni növdən olan ya da olmayan, fərq etmir, təqdim etdiyiniz məqalələri kütləvi halda tək başlıqda namizəd verə bilərsiniz, ümumi arqument ifadə edəndə ən çox da. Eyni istifadəçi tərəfindən yaradılıbsa da olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:42, 24 fevral 2025 (UTC) == Mövqeyinizə ehtiyac var! == Salam hörmətli Yousiphh! Hazırda davam edən təftişçi seçkilərinə kifayət qədər istifadəçi qatılmayıb. Səsvermələrin yekunlaşdırılması və nəticə üçün Azərbaycanca Vikipediya icmasının üzvlərinin '''səslərinə ehtiyac var''' ({{Lehinə|lehinə}}, {{Əleyhinə|əleyhinə}}, {{bitərəf|bitərəf}}). Davam edən seçkidə 4 namizəd var (Turkmen, Nemoralis, Gadir, Sura Shukurlu). '''[[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq səs verə bilərsiniz! <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8050672 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == İnzibatçı seçkisinə dəvət == Salam hörmətli həmkar sizi [[VP:İN]] seçkisinə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Vikotals|Vikotals]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Vikotals|müzakirə]]) 12:43, 22 mart 2025 (UTC) == Silinmə şablonu == Salam hörmətli Yousiphh. [[:Fayl:İclaülmülk və tərəfdarları.JPG|Bu]] və [[:Fayl:İclaülmülk.JPG|bu]] fayllar üçün nə üçün silinmə şablonu yerləşdirmisiniz? Konkret səbəb qeyd edilməyib. Həmçinin zəhmət olmasa silinmə şablonu yerləşdirərkən müvafiq prosedura uyğun olaraq səbəb qeyd edin. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 08:55, 28 mart 2025 (UTC) :Hər iki şəkli yaxşı keyfiyyətdə Commons-a yükləyəcəm. Səbəb yazmaq yadımdan çıxıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:56, 28 mart 2025 (UTC) ::Anladım, diqqətiniz üçün təşəkkürlər. Fayllar silindi. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 06:51, 29 mart 2025 (UTC) == Xəlil Paşa == Salam. Bu səhifənin dəqiqləşdirmə olması daha düzgün olar deyə düşünürəm. Əgər [[Xüsusi:ŞərhəGet/c-Yousiphh-20250325214100-25-03-2025_–_Xəlil_Paşa_→_Xəlil_Paşa_(rəssam)|dəqiqləşdirmə səhifəsi kimi yaratmaq istəyirsinizsə]], keçidləri proqramla düzəldə bilərəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 05:18, 8 aprel 2025 (UTC) == Firudin bəy Məlik-Aslanov == Salam. Bir neçə ay öncə Firudin bəy Məlik-Aslanov Məqaləsini silmək təklif etdiniz, lakin o bərpa olundu. Uzun illərdi ki, bu Məqalənin ensiklopedik dəyərini heç kim şübhə altına almırdı. Məqaləni yenədən silmək üçün inadkarlığınızı izah edə bilərsiniz? Bu müddət ərzində nə dəyişib? Heç nə dəyişməyib. Bu nə oyundu aparırsınız? Məqalə ensiklopedik dəyərə tam uyğundur, Firudin bəy isə Azərbaycan tarixində silinməz iz qoyub gedib. [[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Editing For Better|müzakirə]]) 00:00, 26 aprel 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]], zəhmət olmasa, [[VP:XNOG|xoşniyyətli]] və [[VP:N|nəzakətli olun]] və [[VP:Şəxsi hücumlar olmaz|şəxsə yox, mövzuya fokuslanın]]. Fikirlərinizi SNS-də bildirirək müzakirəni mövzu üzərindən orada apara bilərsiniz, buradan istifadəçiyə təzyiq etmək Vikipediya qaydalarına ziddir. Fikirlərinizi müvafiq başlıqlardakı müzakirələrdə bildirin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 01:51, 26 aprel 2025 (UTC) == İsmət Aslanov == Salam. İsmət Aslanov Məqaləsini hansı əsaslarla silmək istəyirsiniz, izah edə bilərsiniz? Onun ensiklopedik dəyərini Vikipediayada olan tibb sahəsindəki bir sıra digər şəxslərin Məqaləriynən müqayisə etsək, o, heç də geri qalmır, əksinə, bəzi hallarda digərlərindən daha yaxşı və zənqindir. [[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Editing For Better|müzakirə]]) 00:08, 26 aprel 2025 (UTC) :Hörmətli istifadəçi, zəhmət olmasa, bu barədə əsaslandırmalarınızı və müzakirəni silinməyə namizədlik səhifəsində bildirəsiz. Buna görə istifadəçiyə təzyiq etmək düzgün deyil. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 14:44, 26 aprel 2025 (UTC) == Ələddin Məlikov == Salam hörmətli @Yousiphh əfəndi. Səhifədə etdiyiniz qeydlərlə bağlı bir neçə sualım var. Qeyd etmisiniz ki, Bu məqalənin ensiklopedik tələblərə cavab vermədiyinə dair şübhələr var. Şübhə və şübhələr nədir? Səhv məlumat var? Redallığı əks etdirməyən məlumatmı var? Ensiklopedik tələblərə cavab verməsi barəsində kifayət qədər müzakirələr edilib. Lütfən onları oxuyun. Qeyd etmisiniz ki, "uyğun tərəfsiz, etibarlı mənbələr əlavə edin", hazırda məqalədə 64 istinad var və bunların hamısı məqalə ilə bağlı uyğun, tərəfsiz və etibarlı mənbələrdir. Birbaşa məqalədəki nüanslarla əlaqədardır. Mənim redaktə sayım 20 mini keçib və kifayət qədər bu məsələləri bilirəm. Hazırda Dokturantlara dərs ilə bağlı gündəlik məşğul ola bilmirəm. Amma olsun. Fürsət tapan kimi istinadları daha da çox edəcəyəm. Maraqlısı odurki, ISNI ve VİAF kimi beynəlxanq databazalarda yer alan, alim kimi tanınan bir şəxsin məqaləsi güya istinad catışmazlığı olduğuna görə və s. yersiz iradlarla silinməyə namizəd edilə bilməz. Ən azından azcıq da olsa hörmət və anlayış olmalıdı bu növ alimlərə. Gələcəkdə bu məsələyə baxılanda sizi hörmətsiz biri kimi tanımasınlar. Qeydləriniz çox önəmlidi viki çərçivəsi daxilində olan bütün iradlar məqbul və qəbul olunandır. Amma fikrinizi şablon əlavəetməklə bildirdiyinizə görə yox əksinə bu müzakirənin Müzakirə səhifəsində olması daha məqbul hesab olunandır. Qısa olaraq, şəxs elm xadimidir, alimdir ([[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)|VP:EƏEX]] [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)|VP:ALİM]]). Bu digər müzakirələrdən bir hissədir: Bu səhifə VP:EƏEX-in "kriteriyalar" bölməsinin ən azı altı bölməsini ödəyir. 1. Şəxsin tədqiqatlarının işlədiyi sahə üzrə əhəmiyyətli təsirə malik olduğu neytral və etibarlı mənbələrlə təsdiqələnə bilir. (Nümunə üçün: 1- https://www.researchgate.net/profile/Aladdin-Malikov Qeyd etmək yerinə düşər ki, təkcə ResearchGate bazasında 95.000 mindən çox alim, səhifə sahibinin məqalələlərini oxumuş və dawnloud edilmişdir. 2- https://phillaw-az.academia.edu/AladdinMalikov 3- Web of Science: S-8078-2019 4- https://orcid.org/0000-0001-5830-6764 5- http://isni.org/isni/0000000514199177 6- https://scholar.google.com/citations?user=vcg9nf0AAAAJ 7- https://philpeople.org/profiles/aladdin-l-ddin-malikov-m-likov 8- https://science.gov.az/en/forms/doktora-filosofii-instituta-filosofii/3869 9- https://dergipark.org.tr/tr/pub/@Aladdin%20Malikov 10- https://loop.frontiersin.org/people/595459/overview və s.) 2. Şəxs ölkə və ya dünya səviyyəsində yüksək prestijli mükafat almış və ya uğur əldə etmişdir. (Alvin Plantinqa ve Mürtaza Mütəhərri nəzəriyyələri haqqındakı əsəri xaricdə nəşr edilmiş və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət heyətinin 28 may- Respublika günü münasibətilə AMEA-nın gənc alimləri üçün elan etdiyi qrant- elmi müsabiqədə, "Epistemologiya" sahəsində əsərlərinə görə, müsabiqənin qalibi olmuşdur. 3. Şəxs hər hansısa yüksək dərəcədə seçici olan, prestijli akademik qurumun, dərnəyin üzvlüyünə və ya həmin qurumun, dərnəyin fəxri üzvlüyünə seçilmişdir (məs: ABŞ Milli Elmlər Akademiyası, AMEA, London Kral Cəmiyyəti, Türkiyə Elmlər Akademiyası üzvlüyü və ya Elektrotexnika və Elektronika Mühəndisləri İnstitutunun fəxri üzvlüyü). (AMEA-nın əməkdaşı və bir sıra ali təhsil müəssisələrinin müəllimi olmuşdur.) 4. Şəxsin akademik tədqiqatları çox sayda akademik qurumdakı ali təhsil prossesinə əhəmiyyətli şəkildə təsir göstərmişdir. (https://www.researchgate.net/profile/Aladdin-Malikov Qeyd etmək yerinə düşər ki, təkcə ResearchGate bazasında 100 minə yaxın alim, səhifə sahibinin məqalələlərini oxumuş və istinad edilmişdir.) Öncədən təşəkkür edir və minnətdaram. [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ələddin.Məlikov|müzakirə]]) 17:48, 28 aprel 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] Salam. Fəaliyyətiniz sizi ensiklopedik edir, lakin faktiki məqaləniz ensiklopedik deyil. Ensiklopediklik ikinci dərəcəli və tərəfsiz istinadlarla təsdiq edilir. "Yaradıcılığı" bölməsindəki məlumatlar bir istinada, yəni sizin [https://orcid.org/0000-0001-5830-6764 ORCİD] səhifənizə istinad edir. Bu tərəfli və problemli istinaddır. "Kitabları" bölmənsində Ədəbi Almanaxdakı bölmənin, tərcümə etdiyiniz Konstitusiya - bunlar düzgün biblioqrafiya deyil. "Xarici keçidlər" bölməsində 9 keçid verilib. Bunlar gərəksiz keçidlərdir: bunların əksəriyyəti Şablon:Xarici keçidlər şablonunda onsuzda var. Xülasə məqaləniz çox problemlidir. Şəxsinizin hələ Vikimedia Commons-a yüklədiyiniz şəkillərin səhv lisernziyaları və məqalələrinizin PDF-ləri müəllif hüquqlarını pozur. Açığı bu məqalənizi [[Vikipediya:Reklam]] xarakterli olduğuna inanıram və yaxın günlərdə həm məqalədəki problemli istinadlar, həm də ümumi xətalara görə SNS-ə təqdim edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:37, 28 aprel 2025 (UTC) ::Salam. Hörmətli Yusif əfəndi. ::1. Ensikloperdik hesab etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. ::2. Məqalə ensiklopedik deyilsə, düzəlşlər edə bilirsinizsə buyurun. Əks təqdirdə bildirin edərəm. ::3. Məqalələr var iki istinadı var. 65 istinadın hamısı tərəflidirmi? Çox absurd yanaşmadır. ::4. Ədəbi Almanaxdakı bölmə, tərcümə etdiyim Konstitusiya - niyə düzgün biblioqrafiya deyil???! Bu boyda iş görmüşəm! Siz niyə narahatsınız? Əcəba siz qərəzlisinizmi? ::5. Xarici keçidlər bölməsindəki keçidlər sizə görə gərəksiz ola bilər bir çoxlarına o cümlədən mənə görə gərəklidirlər. Amma fərz edək gərəksizdirlər o zaman onu silmək lazımdır, bütün məqaləni yox!. ::6. Məqalə əgər problemlidorsə problemi aradan qaldırmaq lazımdır. Yəni problem varsa problemin həllidə var. Edə bilirsinizsə buyurun. Edə bilmirsinizsə lütfən bildiin düzəliş edək. ::7. Doğrusu Commons-a yüklədiyim şəkillərə gəldikdə o zaman yeni-yeni başlamışdım. O səbəbdən nə isə çatışmamazlıqlar ola bilər. Lütfən hansı lisenziyanı vermək lazım olduğunu qeyd ediniz. Mümkün qədər düzəlişlər edim və edəcəyiniz düzəlişlərə görə öncədən təşəkkürlər. ::8. Məqalələr mənim öz məqalələrimdir. Müəllifdə nəticə etibarıilə mənəm. Razılıq tamamilə vermişəm. Mən razıyamsa o zaman kimi hüquqlarını pozuram? ::9. Məqalə reklam xarakterli deyil. Sizin şəxsi mövqeyinizə hörmtlə yanaşıram. Amma bu həqiqətən də məqalənin reklam xarakterli olduğuna səbəb və sübut ola bilməz. Qeyd etdiyiniz nüansların daha detallı cavabı və həlli var. ::Ümumlikdə məqaləyə göstərdiyiniz diqqətə və sərf etdiyiniz bu qədər vaxta görə təşəkkürlər. İstədiyiniz yerə təqdim edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ələddin.Məlikov|müzakirə]]) 15:59, 8 may 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], "''Fəaliyyətiniz sizi ensiklopedik edir, lakin faktiki məqaləniz ensiklopedik deyil. Ensiklopediklik ikinci dərəcəli və tərəfsiz istinadlarla təsdiq edilir.''" — doğru deyil: mənbələr varsa, mövzu ensiklopedikdir. Məqaləyə, yəni mövzuya isə mənbələrin mövcudluğuna görə qiymət verilir, məqalənin vəziyyətinə görə deyil. Məzmun ensiklopedik olmayan üslubda ola bilər, amma mövzu yenə də ensiklopedik hesab olunur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 21:23, 10 may 2025 (UTC) == Şəkillərin silinməsi == Salam. Yüklədiyim şəkillərin silinməsinə namizəd göstərirsiniz. Bu şəkillər mənə aiddir. Səbəb nədir? https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?dtnewcommentssince=c-Yousiphh-20250422172800-File%3AMuhammedsalah_Khan.jpg&markasread=75872025%7C75872015%7C75872013%7C75871986%7C75871984&markasreadwiki=commonswiki&title=User_talk:Sword313#File:Khanbika_Aslan_gizi_Jafarova.jpg [[İstifadəçi:Sword313|Sword313]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sword313|müzakirə]]) 22:08, 4 may 2025 (UTC) == Şəkillər == Ağına qarasına baxmadan bütün şəkillərimi niyə silinməyə nazmizəd göstərmisiniz? [[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Khidirzada|müzakirə]]) 13:31, 22 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] Danışığımıza fikir verin. Səbəbləri göstərilib. Commons-a şəkil yükləməmişdən əvvəl qaydlar ilə tanış olun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:33, 22 may 2025 (UTC) ::Qeyri etik heç bir şey demədim. Aqresiyanızı azaldın. Yüklədiyim şəkilləri öz foto aparatımla çəkmişəm özümdə yükləmişəm. 1-2 si xaric. Qaydaları bilirəm ona uyğunda etmişəm. Bir istifadəçi digər istifadəçinin səhifəsinə müdaxilə edirsə yazıb xəbərdarlıq etməlidi ilk öncə. Sizin etdiyiniz çox kobudcadır. Mənim şəxsi şəklimi də səhifəmdən silmisiniz. Bu qərəzli hərəkətləri nəyə dayandıraq? — [[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Khidirzada|müzakirə]]) 13:37, 22 may 2025 (UTC) == SNS-dəki şərhlərinizlə bağlı xəbərdarlıq == Salam. Zəhmət olmasa, [[Xüsusi:Fərq/8149728|bu]] və [[Xüsusi:Fərq/8149810|bu kimi]] [[VP:TYV|şəxsi hücumlar]] etməyin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:04, 26 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Etmərəm. Amma yerli və problemli hücum ediləcək sözlər deyil. Təhqir də deyil. Hansı hücumdan söz gedir? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:05, 26 may 2025 (UTC) == Blok == Daha öncə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r/T%C9%99v%C9%99kk%C3%BCl_H%C3%BCseynov&diff=prev&oldid=8147057 buradakı] şərhinizə göz yumsamda, artıq həmin halı [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r/%C6%8Fli_H%C3%BCseynov_(r%C9%99ssam)&diff=prev&oldid=8149728 burada] da təkrar etdiyiniz üçün 1 həftəlik fəaliyyətiniz bloklanır. Xahiş edirəm blokdan sonra şərhlərinizə diqqət edin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 13:08, 26 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Səbəbini də yazardınız. Heç bir səbəb və xəbərdarlıq olmadan "yerli" sözünü hücum olaraq qələmə verməyiniz absurddur. Digər inzibatçılardan bu məslədə fikir bildirməsini və blokun yığışdırılmasını xahiş edirəm. @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:14, 26 may 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], sonradan silsəniz də, [[Xüsusi:Fərq/8147213|belə]] və yuxarıdakı keçidlərdəki kimi üslubdan uzaq durmaq lazımdır. Mövzu müzakirə olunur, şərhlər də o yöndə olmalıdır, istifadəçilər üzərinə yox. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], istifadəçiyə artıq xəbərdarlıq etmişəm, ardından onu bloklamak düzgün addım deyil. Zəhmət olmasa bloku açın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:18, 26 may 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Bəli oradakı mənim səhvim idi. Amma Araz Yaquboğlu ilə mübahisədə hər zaman üslubuma diqqət etmişəm (xahiş, lütfən və s.). "Yerli" sözü [[Vikipediya:Nəzakət]] qaydasının hansı şərtini pozur axı? SNS-ə təqdim olunmuş son bir-iki aydakı şəxslərin təkcə özünün həmyerlilərinin səhifələrini açıq şəkildə heç bir arqument və ya [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik|V:EƏ]] şərtlərini səbəb gətirmədən "ensiklopedik şəxsdir" şəklində cavab yazaraq müzakirələrdə iştirak edir. Bunun bizim dilimizdə adı yerlibazlıqdır. Və bu söz təhqir deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:24, 26 may 2025 (UTC) ::::Qeyd edim ki, Araz Yaquboğlu məsələn bu sözlərimi də əminəm ki, nəzakət qaydalarını pozduğumu düşünür. Baxın: [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Qəmgin Fəzi]]. Burada mən hər hansı bir kobud söz, rişxənd və ya təhqirə yol vermişəm? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:29, 26 may 2025 (UTC) :::::Bəli, sizin elə bu şərhiniz də nəzakət qaydalarını pozur. Bu nə yanaşmadı, bu necə şərhdi? Gadir bəy blokun hələ mən müddətini az təyin etdim. Bu mövzuda yuxarıdakı blokunu da nəzərə alsaydım 1 aylıq olmalı idi. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 13:32, 26 may 2025 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Tamamilə haqsızsınız. Buyurun həmin cümlənin nəzakət qaydalarını pozduğunu sübut edin. Açıq şəkildə yazacağınız qalsın cümləsinə qabaqcadan cavab yazmışam. Çünki şəxs haqqında məqaləni siz də redaktə etmisiniz. Mənbəsində sizin kitablar yer alıb. Əlbəttə ki, etiraz edəcəkdiniz. Amma daha əvvəl etdiyiniz kimi, burada olduğu kimi: [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Həsən Xəyallı]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:47, 26 may 2025 (UTC) :::::::Şəxsən orada Araz bəyin şərhi "silinsin" deyənlərdən daha tutarlıdır, çünki arqument göstərməyə cəhd göstərib. Siz onlara eyni mövqedə olduğunuz üçün heç nə demirsiniz, amma fikirləriniz tərs düşən istifadəçilərə hücum edirsiniz, lütfən, buna davam etməyin. Etirazınız varsa, müvafiq səhifələrdə nəzakətli şəkildə bildirin, problem varsa, digər istifadəçilər mütləq fikir bildirəcəklər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:54, 26 may 2025 (UTC) ::::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Mən etirazımı yazdım. Mübahisəni siz mənim sözlərimi şəxsi hücum və nəzakət qaydalrını pozduğumu yazaraq başlatmısınız. Mən bununla razı deyiləm. Yuxarıdakı sözlərinizə cavab olaraq: əgər mənimlə eyni fikirdədirsə bir şəxs onunla niyə mübahisə edim axı? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:57, 26 may 2025 (UTC) ::::Əlbəttə, bu ifadələr bu kontekstdə mənfi aura yaradır, ümumi işi və normal müzakirə mühitini pozur. [[Xüsusi:DaimiKeçid/8149603|Burada]] da eynisini etmisiniz. [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir]] qaydasında qeyd edilib: {{xt|Vikipediyada baş verən bütün müzakirələr yalnız Vikipediyanın inkişafı naminə olmalıdır. Odur ki, şəxsi müstəviyə keçən hər hansı bir müzakirə Vikipediyanın ruhuna ziddir. İstifadəçinin digər istifadəçiyə qarşı pis münasibəti müzakirələrdə əks oluna bilməz. Müzakirələrdə müəllif deyil, məqalə müzakirə edilməlidir.}} Bu qaydanı pozmusunuz, amma düşünürəm ki, indilik xəbərdarlıq yetərli idi. Bundan sonra qaydalara əməl edəcəyinizə söz verirsinizsə, blokdan çıxarılmağınızı dəstəkləyərəm. Problem əgər istifadəçilərdədirsə, bu barədə aidiyyəti üzrə [[VP:Ş]] və [[VP:Ş/İH]] səhifələri var. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:33, 26 may 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Axı bu necə mənfi aura yaradır? Mən şəxsi təhqir etməmişəm, alçatmamışam, lağa qoymamışam. Araz Yaquboğlunun qabaqcadan yazacağı sözlərə etiraz etmişəm. O isə mənim sözlərimə acıqlanıb məni bloklayıb. Mən yuxarıda redaktəmi geri qaytardığım məqamdan xaric [[Vikipediya:Nəzakət]] qaydalarını pozmamışam. İnzibatçı olaraq Araz Yaquboğlu niyə məndən bu cür qisas alır? Heç bir xəbərdarlıq etmədən cəzalandırır? Mənim heç bir inzibatçıyı şikayət etmək fikrim yoxdur. "Yerli" və "yerlibazlıq" həmin müzakirə konteksində arqument idi, pis münasibət, təhqir və ya şəxsə küçmək kimi burada yazdığınız deyildi. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:42, 26 may 2025 (UTC) ::::::Mahiyyət ondan ibarətdir ki, siz bunu yazırsınız və müzakirə istiqamətini dəyişir və get-gedə qızışır, nəticədə, mövzunun müzakirəsi qalır kənarda, şəxslərin davası gedir. Dediyim kimi, fəaliyyətindən narazıçılığınız olduğu istifadəçiləri aidiyyəti üzrə müvafiq səhifələrdə əsaslandırmalarınız ilə müzakirəyə çıxara bilərsiniz. Amma bu səhifə dəqiq yeri deyil. O yazdıqlarınız düzgün deyil, mən də xoş qarşılamıram, qaydalara da ziddir. Təəssüf ki, bunu başa düşməməkdə israr edirsiniz, bu halda konstruktiv töhfələr verə biləcəyinizə şübhələrim var. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:48, 26 may 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Şəxs sırf həmin şəxslər yerlisidir deyə məqalələrinin qalmasını istəyir. Burada hansı konstruktiv fəaliyyətdən və ya töhfədən söhbət qedə bilər? Mən heç kimə kobud söz və təhqir etmədiyim halda bloklanmışam və səbəbi də N''əzakət qaydalarının pozulması'' olaraq göstərilib. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]<nowiki/>na bir daha sual ünvanlayıram: Həmin cümlənin nəzakət qaydalarını pozduğunu sübut edin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:53, 26 may 2025 (UTC) * Yousiphh, məsələ buradadır ki, sizinlə razı olanlar da eyni cür şərhlər bildirir, mövqeyinizə qarşı olanlar da. Siz etiraz edə və müzakirə apara bilərsiniz, amma qaydalara uyğun. Hazırda [[VP:TYV]] və [[VP:N]] qaydalarını pozmusunuz. Bu barədə sizə digər bir [[İstifadəçi:Nemoralis|inzibatçı]] da [[Xüsusi:Fərq/8149737|xəbərdarlıq edib]]. Siz isə bu fəaliyyətə davam etmisiniz. Ümumiyyətlə, [[Xüsusi:DaimiKeçid/8149937#Blok|bu sizin SNS ilə bağlı ilk blokunuz deyil]]. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:05, 26 may 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Başa düşdüm. Mübahisəni davam etdirməyəcəm. Blokumun yığışdırılmasını xahiş edirəm. [[VP:TYV]] və [[VP:N]] qaydalarını pozmamağa riayət edəcəm. Qeyd edim ki, birinci blokum da heç bir xəbərdarlıq edilmədən və qisas xarakterli idi. Oradakı inzibatçıların əksəriyyəti bununla razılaşıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:08, 26 may 2025 (UTC) *::Ümumiyyətlə, siz məqalələri SNS edərkən geniş və ya əsaslı arqumentlər yazmırsınız, sadəcə ümumi şəkildə qaydaya istinad edirsiniz. Etinalı davranmaq lazımdır. [[VP:SMİEÇA]] səhifəsinə nəzər yetirin zəhmət olmasa. SNS-i doldurmusunuz bu fəaliyyətləriniz ilə. Hər ensiklopedik görmədiyiniz səhifəni bu şəkildə ora çıxarmaq doğru deyil. "SNS müzakirə yeridir" düşüncəniz doğru deyil, onda hər məqaləni ora çıxararlar elə. Təkcə əsasən SNS-ə köklənmək də yaxşı və konstruktiv fəaliyyət növü deyil. Görünür, növbəti dəfə bunlara məhəl qoymasanız, SNS üzrə fəaliyyətinizin məhdudlaşdırılması gec deyil. + Artıq SNS-dəki fəaliyyətləriniz səbəbilə digər ciddi qayda pozuntularına da yol verməyə başlamısınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:43, 26 may 2025 (UTC) *:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Bu artıq bəhanələrdir. Mənim fəaliyyətimin Vikipediyada necə və nə cür olacaq bunu siz mənə göstəriş şəklində yaza bilmərsiniz. Mən ümumi şərtlərə əsasən oraya ensiklopedik olmayan məqalələri namizəd göstərirəm. Hər hansı bir qayda bunu mənə, sizə və ya hər hansı bir istifadəçiyə qadağa etmir. ''"SNS-i doldurmusunuz bu fəaliyyətləriniz ilə" -'' bu nə iraddır? SNS kiminsə şəxsi səhifəsidir? Artıq bəhanə axtarıldığını görürəm. Burada fəaliyyətimi qısıtlamaq istəyirsinizsə, buyurun edin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:47, 26 may 2025 (UTC) *::::Xoşniyyətli olun. [[:en:Wikipedia:Disruptive editing|Belə bir qayda var]]. SNS şəxsi səhifə deyil, amma bu şəkildə oranı məşğul etmək yolverilməzdir. Deyirəm axı, etinalı olmaq lazımdır, ağına-bozuna baxmadan ora səhifə çıxarmırlar. Dalbadal kütləvi şəkildə son təqdim etdiklərinizin neçəsini araşdırıb təqdim etmisiniz ki. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:58, 26 may 2025 (UTC) *:::::Hamısını araşdırıb təqdim edirəm. Mən xoşniyyətliyəm. Mənim xoşniyyətimdən istifadə edib məni ittiham edirsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:59, 26 may 2025 (UTC) *::::::Hörmətli Yousiphh, mən sizə qarşı xoşniyyətliyəm, amma təəssüf ki, hal-hazırda sizdən eynisini görə bilmirəm. Mən sizi heç nədə ittiham etməmişəm, yuxarıda qaydaları qeyd etmişəm və yazdıqlarımı qaydalara əsaslandırmışam. SNS istiqamətində fəaliyyətinizdə problemlər olduğunu qeyd edən tək istifadəçi mən deyiləm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 04:34, 27 may 2025 (UTC) == Əhəmiyyət şablonu və əhəmiyyətlilik == Zəhmət olmasa məqalələrə həm {{tl|əhəmiyyət}} şablonu, həm də eyni səbəblə {{tl|sil}} şablonu yerləşdirməyin. Mənbə varsa və ya tapılması ehtimalı varsa, birinci şablondan, yoxdursa, ikincidən istifadə edin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 19:41, 8 iyun 2025 (UTC) == Xəbərdarlıq == Salam hörmətli Yousiphh. Bundan əvvəl sil şablonuna səbəb göstərmək barədə 1 dəfə müzakirə '''[[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh#c-Turkmen-20250328085500-Silinmə şablonu|aparmışdıq]]'''. Amma siz yenə də eyni fəaliyyəti təkrar edirsiniz ('''[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Nazim_%C6%8Flio%C4%9Flu&diff=prev&oldid=8141853 1], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C6%8Fhm%C9%99d_Elbrus&diff=prev&oldid=8141856 2])'''. Unutmaq olmaz ki, Vikipediyada fərdi fikirlər daha az əhəmiyyət kəsb edir və bu icma layihəsidir. Bu tip fəaliyyətə davam etdiyiniz təqdirdə '''fəaliyyətiniz məhdudlaşdırılacaq'''. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 09:32, 11 iyun 2025 (UTC) :Düzəliş etdim. Səbəbsiz etmirəm. Sadəcə səbəb yazmaq yadımdan çıxır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:30, 11 iyun 2025 (UTC) ::Niyə məqaləyə həm sil şablonu əlavə edirsiniz, həm də əhəmiyyət? Bunun biri əlavə edilməlidir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:12, 11 iyun 2025 (UTC) :::Hər iki şablonun eyni vaxtda olması hansı qayda ilə qadağandır? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 16:20, 11 iyun 2025 (UTC) ::::Silinəcək məqaləyə əhəmiyyət şablonu əlavə edilməli deyil. Əhəmiyyət şablonu əlavə edilir, bir müddət sonra da əhəmiyyəti təsdiqlənmədiyi təqdirdə məqalə silinir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:24, 11 iyun 2025 (UTC) == Sil şablonu ilə bağlı növbəti xəbərdarlıq == Xahiş edirəm ki, bu şablondan təyinatı üzrə istifadə edəsiniz. Daha əvvəllər də sizə bu barədə çoxsaylı müraciətlər olunub. Belə ki, son fəaliyyətlərinizdə məqalədən faylları təmizləmiş həmin fayllara "istifadəsiz" adlı ilə sil şablonu qoymusunuz. Həmin faylları əsaslı səbəblərlə sildim, amma bunu siz özünüz silinməsini tələb edərkən mütləq şəkildə qeyd etməlisiniz. Eyni zamanda copy-paste olduğunu irəli sürdüyünüz məqalələr üçün də "səbəb" parametrinə, varsa, müvafiq keçidləri və ya köçürüldüyü mənbələri bilirsinizsə, əlavə edin ki, yoxlayıb qərar verə bilək. Ehtimallar üzərindən getməyin, sadəcə "copy-paste" yazmaq təəssüf ki, kifayət deyil. Ümid edirəm ki, nəzərə alacaqsınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:22, 12 iyun 2025 (UTC) == Təşəkkür və xahiş == Salam. Əvvəla müəlliflik hüquqları məsələsinə və faylların təftişi ilə bağlı olan diqqətinizə və həssaslığınıza görə təşəkkür edirəm. [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Qazi_B%C3%BCrhan%C9%99ddin.gif Qazi Bürhanəddin.gif] faylını sildim. Xahiş edirəm ki, bu kimi hallarda keçid də qeyd edəsiniz ki, əməliyyatı icra edərkən qeyd edim. Axtarmaq əlavə vaxtımı alır. Diqqətiniz üçün təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 02:24, 19 iyun 2025 (UTC) == [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] bölməsində fəal olaq! :) == {{ombox | image = [[File:Updated DYK query.svg|50px|alt=|link=]] | text = <br><center>'''Sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik!'''</center> <br> Salam, hörmətli Yousiphh! [[Ana səhifə]] üçün fərqli və maraqlı faktları axtarırıq! Buna görə də sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik! Yazdığınız və ya oxuduğunuz məqalələrdən bu bölmə üçün uyğun faktları aşkarlayıb təqdim edərək layihəyə öz töhfələrinizi verin! {{pb}} Siz həmçinin burada digərləri tərəfindən təqdim olunmuş faktları da dəyərləndirərək ümumi işə töhfələrinizi verə bilərsiniz. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər və uğurlar! <br><br> }} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 03:31, 22 iyun 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Gadir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Gadir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8190799 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirilməsi üçün mövqeyinizə ehtiyac var == Salam hörmətli Yousiphh, Hal-hazırda seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirmə səhifələrində '''çox sayda məqalə''' olsa da, mövqe bildirən istifadəçilərin sayı azdır. [[Azərbaycanca Vikipediya]]nın [[Ana səhifə|Ana səhifəsi]]nin yeni məqalələrlə təmin edilməsi və layihənin təkmilləşdirilməsi üçün burada mövqeyinizi bildirə bilərsiniz: '''[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Seçilmiş məqalələr|Seçilmiş məqalə qiymətləndirilməsi]]/[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|yaxşı məqalə qiymətləndirilməsi]]'''. [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:40, 24 iyun 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8050884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Nüsrət Qurbanovun məlumatlarının silinməsinə etiraz == Salam. Bu məqalənin silinməsinə qarşıyam, çünki Nüsrət Qurbanov elmi və tədris sahəsində fəaliyyət göstərir. Aşağıdakı mənbələr bu şəxsin ensiklopedik əhəmiyyətini sübut edir: 1. https://unec.edu.az/tex-e-n-dos-qurbanov-nusret-heyder/ - Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Nüsrət Qurbanov haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. 2. https://president.az/az/articles/view/3187 - Prezidentin rəsmi saytı olan President.az-da Nüsrət Qurbanov Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz. 2. https://modern.az/news/17374/ - Ölkənin nüfuzlu xəbər saytı olan Modern.az Nüsrət Qurbanov haqqında paylaşım edib və Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz. 3. https://avesis.unec.edu.az/nusrat_gurbanov-Azerbaijan State University of Economics (UNEC) Akademik Məlumat İdarəetmə Sistemində Nüsrət Qurbanovun profili. 4. https://scholar.google.com/citations?user=-o3Ej04AAAAJ&hl=ru - Nüsrət Qurbanovun Google Scholar profili. Bütün məqalələri, kitabları, dərs vəsaitləri və monoqrafiyaları ilə buradan tanış ola bilərsiz. 5. https://www.preslib.az/ru/book/UBjHzTgRq0BlZZA - Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi kitabxanasında Nüsrət Qurbanovun kitabı 6. https://orcid.org/0009-0002-5076-5354f - Nüsrət Qurbanovun Orcid profili 7. https://www.researchgate.net/profile/Nusrat-Gurbanov - Nüsrət Qurbanovun Researchgate profili Səhifənin silinməməsi üçün yetərində məlumat təqdim etdiyimi düşünürəm, xahiş edirəm silinməni dayandırın [[İstifadəçi:Seymurramazanov|Seymurramazanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Seymurramazanov|müzakirə]]) 16:14, 1 iyul 2025 (UTC) == Vüqar Yusubov məqaləsi == Müğənninin yaxınlarının onun haqqında dediklərinin ensiklopedik olub olmamasını niyə müzakirə edirsiniz? Bu müğənninin həyat hekayəsidir, və onun haqqında deyilənlər də etibarlı mənbə ilə təsdiqlənir, və məqaləsində yazılması çox təbiidir. Saxta dediyiniz linkdə redaktə zamanı problem yaranmış ola bilər və düzəldildi narahat olmayın. Və redaktəni bir də silməyin. Açıqlama verdim. [[İstifadəçi:Şövqü|Şövqü]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şövqü|müzakirə]]) 15:56, 2 iyul 2025 (UTC) == SNS və sil şablonu == Salam. Zəhmət olmasa, məqalələri SNS etməzdən və sil şablonu qoymazdan əvvəl SNS/BNS müzakirələrinin olub olmadığına baxın. [[Qasımlı Daşdəmir ağa]] məqaləsi SNS-də olubmuş, amma [[VP:SSK]]-nın [[VP:M1|M1]] və [[VP:M5|M5]] bəndlərinə əsasən məqalə silinmişdir. [[:Fayl:Qasımlı Daşdəmir ağa.jpg|Faylına]] da "saxta məlumat" yazıbsınız, bu barədə növbəti dəfələrdə daha ətraflı yazın zəhmət olmasa. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:45, 9 iyul 2025 (UTC) == Məzmunun silinməsi == Salam həmkar. Məzmunu silərkən diqqətli olmaq lazımdır. Sizin https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasif_S%C3%BCleyman&diff=8240210&oldid=8176156 bu redaktədən sonra şəkil, mənbənin 1-i və kateqoriyanın 1-i məqalədə görünümür. Xahiş edirəm onu düzəldin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:35, 14 iyul 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], Heç bir məzmun silinməyib. Məqalə vikiləşdirilib və səhv istinadlar çıxarılıb. Şəkil isə Commons-dan silinməyə namizəd göstəriləcək deyə məqalədən və Vikidatadan silinib. Qaytardım amma yenə də silinəcək. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 06:38, 14 iyul 2025 (UTC) ::Silinəndə bot özü silir. Mövcud şəkli silməyiniz doğru deyil. Qaldı ki bəs kateqoriyanı niyə silmisiz? "Qızıl qələm" media mükafatı laureatları - adlı kateqoriyanı. Onu da əlavə edin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:58, 14 iyul 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] O da vikiləşdirmə üzrə olur. Həmin kateqoriya 1991-ci ilə qədər verilən "[["Qızıl qələm" mükafatı|Qızıl qələm]]" mükafatına aiddir, 1996-ci ildə almış mükafat başqasıdır. Onun isə kateqoriyası [[:Kateqoriya:"Qızıl qələm" media mükafatı laureatları|budur]]. Vikiləşdirmə yeni edilib. O da sonra üzə çıxacaq. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:01, 14 iyul 2025 (UTC) :::: Dediyiniz [[:Kateqoriya:"Qızıl qələm" media mükafatı laureatları|bu]] kaeqoriyanı çıxarmısız məqalədən. Mən də bilirəm hansı hansı illərdə verilib. Kateqoriyanı əlavə edin, etmirsiz özüm edim. --[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:24, 14 iyul 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Etmək istəyirsinizsə buyurun edin. Kateqoriya Vikidata ilə əlaqəlidir. Buna görə də orada yerləşdirmədən də göstərilir. Sadəcə vaxt lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:35, 14 iyul 2025 (UTC) ::::::Hər kateqoriya idxal edilmir. Ona baxmaq lazımdı. Hansı idxal edilir silmək olar. İdxal edilməyəni silmək olmaz. Məhz sildiyiniz 4 kateqoriyadan 3-ü idxal edilir. Buna sözüm yoxdu. Amma 1-i idxal olmadı üçün əl ilə əlavə edilməlidi. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:57, 14 iyul 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Bu da kateqoriyanın düzəldilməsinin vacibliyini təsdiq edir. Mənim redaktəmdə heç bir səhv yoxdur. İndi baxdım. İkinci "Qızıl qələm" Media mükafatı 2000-ci ildə yaradılıb. Bu şəxs hansı "Qızıl qələm" mükafatını alıb? Bu mükafatı alması haqqında sanballı mənbə belə yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:06, 14 iyul 2025 (UTC) :{{u|Araz Yaquboglu}} müəllimin dediyi kimi, diqqətli olmaq lazımdır. Siz ümumiyyətlə niyə məqalələrdən fotoları çıxarırsınız ki? Müəllif hüquqlarını pozmayan fotoları belə məqalələrdən çıxarır, sonra Commos-da SNS-ə verirsiniz. Orda da idarəçilər görür ki, istifadəsiz fayldır, çox da araşdırma etmədən silir həmin fotoları. --[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 10:29, 14 iyul 2025 (UTC) ::Fayl istifadəsiz olmağına görə silinmir, açıq şəkildə müəllif hüquqları pozuntusu və ya səhv lisenziya ilə göstrildiyi üçün silinir. Əgər bunun eleyhinəsinizsə və şəklin müəllif hüquqları sizdədirsə buyurun müzakirələrə qoşulun. Məni belə şeylərlə ittiham etmək lazımd deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:33, 14 iyul 2025 (UTC) ::Sura xanım Commonsda məhz belə fəaliyyətinə görə blok edilib. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:58, 14 iyul 2025 (UTC) :::Xeyr, bloklanmağımın səbəbi bir çox şəkillərə [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:ADVERT&redirect=no COM:ADVERT] səbəbini yazaraq SNS etməm və buna etiraz edənləri başa sala bilmədiyim üçün 6 aylığına bloklanmışam. Siz də bundan bir neçə ay müəllif hüquqları pozuntusuna görə Commons-da bloklanmışdınız. Yadınıza salıram, @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:08, 14 iyul 2025 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], AA, elə isə məgər ki, commons-da bloklanmısınız, onda niyə məqalədən şəkilləri çıxarırdınız ki? 6 ay sonra blokunuz açıldıqda SNS etməyi düşünürdünüz? [[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 11:50, 14 iyul 2025 (UTC) :::::Şəkil artıq məqaləyə qaytarılıb. Və bəli, bunu etməyi düşünürəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:51, 14 iyul 2025 (UTC) * [[Vasif Süleyman]] məqaləsindən "səhvdir" deyərək istinadları niyə silmisiniz? Həmin istinadları yoxladım, səhv heç nə yox idi, şəxsin adı keçidlərdə keçirdi və uyğun şəkildə məqaləyə əlavə etmək olardı, etmirsinizsə silmək çıxış yolu deyil. Belə olanda məqalənin sonradan vəziyyətinə nəzər yetirəndə artıq fərqli fikirlər gələ bilir. Zəhmət olmasa, [[Xüsusi:Fərq/8241904|belə çıxarmalar]] edəndə diqqətli olun, çünki hər bir parametr Vikidatadan idxal olunmur. Belə görürəm ki, fəaliyyətinizi müzakirəyə çıxarmaq lazımdır. Və xahiş edirəm ki, irad bildirənləri qərəzli olmaqda və düşmənçilikdə ittiham etməyin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:30, 15 iyul 2025 (UTC) == Sual == Salam, siz niyə məqalələri silinməyə namizəd edərkən konkret səbəblər və qaydadan bənd qeyd etmirsiniz? Nə üçün sadəcə standart məzmunla edirsiniz bu əməliyyatları? Məqalə silinməyə uyğun olsa belə, digərlərinin əməyinin üzərindən keçmək olmaz. Bütün hallarda normal əsaslandırma lazımdır. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 07:24, 26 iyul 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]] Həm əsaslandırma edirəm, həm də qısa yazıram. "Digərlərinin əməyi" deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz? Buradakı məqalələr heç kimin mülkiyyəti deyil. Ensiklopedik tələblərə cavab verməyən, illərlə qaralama halında olan məqalələrin sürətli silinməsini təklif etmək qadaöandır? Məsələn [[Xəlil Mutlu|bu məqalə]] niyə qalmalıdır? 2007-ci ildən qaralama məqalə qalar? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:03, 26 iyul 2025 (UTC) ::Göstərdiyiniz [[Xəlil Mutlu]] adlı mövzu ensiklopedikdir. Ona görə də sns ediləbilməz. Qaralama halında olan məqaləyə uyğun şablon əlavə edilməlidir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:26, 26 iyul 2025 (UTC) :::Uzun müddətli qaralama məqalə həm SNS, həm də silinə bilər. Qaydaları xahiş edirəm bir daha oxuyun. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:29, 26 iyul 2025 (UTC) ::::Xahiş edirəm siz də oxuyun. Ensiklopedik məqalə qaralama halda olduğuna görə silinmir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:32, 26 iyul 2025 (UTC) :::::Mən qaralama yazmamışam. '''Uzun müddətli qaralama''' yazmışam. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:33, 26 iyul 2025 (UTC) ::Vikipediya materialları ictimai mülkiyyət olsa belə və ensiklopedik deyilsə belə, onu normal əsaslandırmadan SNS etmək etik deyil. Bu formada davam etsəniz fəaliyyətiniz məhdudlaşdırılacaq. Zəhmət olmasa sürətli və müzakirəli silinmələr zamanı normal əsaslandırmalar gətirin. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 11:35, 26 iyul 2025 (UTC) * {{u|Yousiphh}}, [[Balacaxanım Nəzirova]] və [[İbrahim Mollayev]] məqalələri hansı tək mənbədən köçürülüb? Bunu yazmısınız, vəssalam. Onlayn mənbə deyilsə yoxlama və təsdiqləmə imkanı da yoxdur. Heç olmasa yazmırsınız ki, filan mənbədən və ya məqalədəki bu mənbədən köçürülüb. Əgər başqa mənbədirsə onu niyə qeyd etmirsiniz? Qeyd etməlisiniz, sadəcə belə yazmaq kifayət deyil. Xoşniyyətli düşünürəm hələ də, amma sanki istədiyiniz məqalələrin silinməsi üçün səbəb axtarırsınız və ya uydurmağa çalışırsınız. Bu barədə dəfələrlə xəbərdarlıq almısınız, olmaz axı belə, lütfən. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:37, 26 iyul 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Birinci məqalə "Azərbaycan coğrafiyaçı alimləri" kitabından, iknci məqalə Naxçıvan Ensiklopediyasından birbaşa köçürülüb. Axı bunu yazmasam da aydınlaşdırmaq çox asandı. "İstədiyiniz məqalələrin silinməsi üçün səbəb axtarırsınız və ya uydurmağa çalışırsınız" - bu iddianızı rədd edirəm. Hansı istədiyim? Bu günə qədər SNS və ya SSS-ə təqdim etdiyim məqalələrdə hər hansı bir ortaqlıq, qərəz və ya istək olub? Bu absurdluğu necə iddia etmək olar. Hamısı mənim qaydaları anladığım dərəcə ensiklopediklik, müəllif hüquqlarının pozulması və qaralama olduğu üçün namizəd göstərilib. Bu qədər qərəz olmaz axı! Siz xoşniyyətli deyilsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:11, 26 iyul 2025 (UTC) *::Zəhmət olmasa, sakit olun. Sil şablonunu məqaləyə əlavə etdiyinizdə bunu mən sizə yazandan sonra yox, elə həmin vaxt qeyd etməlisiniz. Belə etinasızlıq edirsiniz, sonra da istifadəçilərdə ona uyğun fikir formalaşanda razılaşmırsınız. Heç bir iddiam yoxdur, amma etdiyiniz düzgün deyil. Konkret yoxlamaq üçün varsa keçid, kitab və ya əsər adı və səhifələri qeyd edin. Son cümlələrinizlə isə [[VP:İNANC]] qaydasını pozursunuz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 17:17, 26 iyul 2025 (UTC) == Vikidata == Salam. Zəhmət olmasa silinən hər məqalənin Vikidata səhifəsini orada silinməyə namizəd göstərməyin. Məqaləsi olmaması o demək deyil ki, Vikidatası da olmamalıdır. Orada ensiklopediklik yox, əhəmiyyətə əsaslanılır. Həmin layihə həm də gələcəkdə məqaləsi olacaq potensial şəxslər və bəzi hallarda istinadlar vermək üçün nəzərdə tutulub. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:09, 26 iyul 2025 (UTC) :Olar ki, digər vikiplatformalardakı fəaliyyətimə qarışmayasınız. Əgər hər hansı bir şəxsin SNS etdikdə səhv etmişəmsə, bunu oradakı müzakirələrə qoşularaq bildirə bilərsiniz. Yazdığınız kimi bir şərt yoxdur. Əgər Vikidata silinibsə, yenisini yaratmaq və ya bərpa etmək inzibatçılar üçün çətin bir məsələ deyil. Bu qədər mənim fəaliyyətlərimi yaxından izləməkdə səbəb nədir? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:14, 26 iyul 2025 (UTC) ::Zəhmət olmasa, Vikidata ilə tanış olun. Orada bir xeyli məqaləsi olmayan mövzulara, obyektlərə və şəxslərə aid səhifələr mövcuddur. Səbəbini yuxarıda yazmışam və silib-yaratmaq məsələsi deyil. Sadəcə ensiklopediya səviyyəsində əhəmiyyətli olmayıb da Vikidata səhifəsində əhəmiyyətli sayılacaq "n" qədər şəxslər var. Vikipediya ilə eyni çalışmır Vikidata. Diqqətli olun. Bu qarışmaq deyil, görüb irad bildirirəm. Mən sizi izləmirəm, amma fəaliyyətləriniz qarşıma çıxır. Görünür, fəaliyyətinizdə problemlər var ki, sadəcə mənim də qarşıma çıxmır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:19, 26 iyul 2025 (UTC) :::Mən də xahiş edirəm ki, mənə Azərbaycanca Vikipediyadan başqa buranın inzibatçısı olduğunuz üçün irad bildirməyin bir xahiş. Əgər fəaliyyətimdən şikayətçi olmaq istəyirsinizsə buyurun Vikidata müzakirə səhifəmə və ya oradakı inzibatçılara bildirin. Hər dəfə burada mənə qarşı qərəzinizi göstərməyə ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:22, 26 iyul 2025 (UTC) ::::Statusla əlaqəsi yoxdur, hər istifadəçi fikirlərini bildirə bilər. Məsələni böyütməmək üçün, ilkin olaraq burdan sizə yazmışdım, başqa cür anlamayın. Ora yazsam yenə məni qərəzli adlandıracaqdınız necəsə. Böyütmədən həll etməyə çalışıram məsələləri. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:26, 26 iyul 2025 (UTC) :::::Vikidatada belə https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q28970130&diff=next&oldid=2384021180 redaktələr vandalizmdir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 05:37, 27 iyul 2025 (UTC) :Elə mən də eyni səbəblərə görə müzakirənizə yazmağa gəlmişdim, gördüm artıq yazılıb. Ümumiyyətlə sizə daha əvvəl də dəfələrlə {{u|Turkmen}}, {{u|Araz Yaquboglu}}, {{U|Gadir}} tərəfindən eyni xəbərdarlıqlar olunub. Niyə xəbərdarlıqlara məhəl qoymursunuz? Yaxın müddətdə neçənci dəfədir ki, eyni irad tutulur. Üstəlik sizə irad tutanlara da az qala şəxsi hücum edirsiniz. Burdakı müzakirə əsnasında belə qaydaları pozmusunuz. --[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 09:02, 27 iyul 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] Hansı eyni irad? Vikidataya görə harada mənə irad bildirilib. İkincisi Vikidataya görə burada niyə mənə irad bildirilməlidir? Artıq anlaşılır ki, məni yenidən bloklamaq üçün səbəblər axtarılır. Heç kimə hücum etmirəm. İttihamlarınızı özünüzə saxlayın.Hansı qaydanı pozmuşam? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:06, 27 iyul 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] sizə irad tutulursa bunu normal qəbul etməyə çalışın burada heç kimsə sizi bloklamaq üçün heç bir cəhd etmir. Etdiyiniz yanlışları bildirirlər normal qəbul etməyə çalışın — [[İstifadəçi:ReiKaze|<span style="font-family:Segoe print; color:#111442; text-shadow:#234675 0.0em 0.0em 0.0em;">'''ReiKaze🌸'''<sup></sup></span>]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ReiKaze|müzakirə]]) 09:20, 27 iyul 2025 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:ReiKaze|ReiKaze]] Axı bu belə deyil. @[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] yuxarıda üç başlıq var. Üçü də ayrı-ayrı mövzulardadır, amma burada məni ittiham edir ki, "eyni xəbərdarlıqlar olunub, niyə xəbərdarlıqlara məhəl qoymursunuz?". Hələ o biri inzibatçıları demirəm. Sadəcə mənim fəaliyyətimdəki bir səhv olan kimi, bir düzgünlük olmayan kimi burada müzakirə açırlar və iki-üç nəfər qoşulur. Buna görə də şübhələnirəm və açıq yazıram ki, əgər məni bloklmaq istəyirsinizsə açıq olun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:24, 27 iyul 2025 (UTC) * Yousiphh, özünüzü qurban və ya günahsız kimi göstərməyə çalışırsınız amma elə deyil. Qeyri-adekvat davranış sərgiləyirsiniz. Sizə xəbərdarlıq edənləri nədəsə ittiham etmək fayda verməyəcək. İradları normal qarşılamaq və onlara fokuslanmaq lazımdır. Əslində, elə sizə bu qədər xəbərdarlıq edilərək şans, imkan verilib ki, fəaliyyətinizdə düzəlişlər edəsiniz. İstəyirəm və ümid edirəm ki, nəzərə alacaqsınız. Bloklanmağınız yox, xəbərdarlıqları və iradları nəzərə alıb fəaliyyətinizə davam etməyiniz vikiyə daha faydalı olacaq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:00, 27 iyul 2025 (UTC) *: @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Səhv etmirəmsə vikitətildədir şablonu qoyaraq edir bunları ya ? [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 14:21, 7 avqust 2025 (UTC) == Qazi Muhamməd == Salam Aleykum. Zəhmət olmasa, bu dəyişikliklərlə ([https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qusar_rayonu&diff=prev&oldid=8106527 1], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Quba_%C3%BCsyan%C4%B1_(1837)&diff=prev&oldid=8106568 2], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qusar&diff=prev&oldid=8106529 3], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hac%C4%B1_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d&diff=prev&oldid=8104045 4]) bağlı izah verə bilərsinizmi? Çox güman ki, bu dəyişikliklər bilmədən edilib. Lakin qeyd etməliyəm ki, bu halda məlumatlar bir-birinə qarışdırılıb və nəticədə tam fərqli iki şəxs eyni adam kimi təqdim olunub. [[Hacı Məhəmməd|Qazi Muhammad Xuluxvi]] 1785-ci ildə anadan olub, milliyyətcə ləzgidir və Ləzgilərin ilk imamı kimi tanınır. [[Qazi_Məhəmməd_(Dağıstanın_imamı)|Qazi Muhammad Gimravi]] isə 1795-ci ildə doğulub, milliyyətcə avardır və Avarların, sonradan da Çeçenlərin ilk imamı hesab olunur. Hər iki şəxs tarixdə mühüm rol oynayıb '''amma fərqli şəxsiyyətlərdir'''. Bu səbəbdən, ad və məlumatların qarışdırılması arzuolunmazdir. Əgər Qafqaz tarixi ilə maraqlanırsınızsa, çəkinmədən sual verə bilərsiniz, mən inşAllah bacardığım qədər sizə komkək eləmeyə çalışaram. Sadəcə olaraq xahiş edirəm ki, gələcəkdə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hac%C4%B1_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d&diff=prev&oldid=8079349 bu cür] dəyişiklikləri etməzdən əvvəl məlumatları dəqiqləşdirəsiniz. Çünki hər şey bir-birinə qarışır və yanlış təsəvvür yaranır. --[[İstifadəçi:عبد الله تعالى|عبد الله تعالى]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:عبد الله تعالى|müzakirə]]) 18:20, 28 avqust 2025 (UTC) :Məqaləni İstifadəçi@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] işləyib, mən sadəcə uyğunlaşdırma etmişəm. Əgər səhvdirsə, buyurun məqalədəki səhvləri istinadları ilə düzəldin. @[[İstifadəçi:عبد الله تعالى|عبد الله تعالى]] Uğurlar. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:58, 28 avqust 2025 (UTC) == [[VP:Avtobioqrafiya|Avtobioqrafiya]] və [[VP:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı səsvermələr == Salam, {{pb}} Sizi [[Vikipediya:Avtobioqrafiya|avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının lokal olaraq qəbulu üçün təşkil olunan səsvermələrdə iştirak etməyə dəvət edirəm. Səsvermə səhifələri: [[Vikipediya:Səsvermə/Avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:Səsvermə/IP blokundan azad olma (2-ci dəfə)]]. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər. {{pb}} Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:15, 13 sentyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8270151 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] əlavə və düzəlişlərlə bağlı səsvermə == Salam, Sizi [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] düzəliş və əlavələrlə bağlı keçirilən '''[[Vikipediya:Səsvermə/İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları/Namizədlik şərtlərinə düzəliş və 15 gün tələbinin ləğvi barədə səsvermə|səsvermədə]]''' iştirak etməyə dəvət edirəm. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:56, 29 sentyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8319813 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Vandalizm == [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kateqoriya:Koreya_milliy%C9%99t%C3%A7iliyi&diff=prev&oldid=8338183 1] və sonra isə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kateqoriya:%C3%96lk%C9%99l%C9%99rin%C9%99_g%C3%B6r%C9%99_Asiyada_milliy%C9%99t%C3%A7ilik_h%C9%99r%C9%99katlar%C4%B1&diff=prev&oldid=8338186 2]. Məqsəd nədir? Kateqoriyadakı məqalələrdən həmin kateqoriyanı silmək, sonra boş kateqoriya adı ilə onları silinməyə namizəd vermək sözün əsl mənasında saxtakarlıq əməlidir. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 11:45, 10 oktyabr 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]] Kateqoriyaları yenidən təkminləşdirirəm. Heç bir vandallıq fikrində deyiləm. Əgər səhvdirsə redaktəni geri qaytara bilərsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:46, 10 oktyabr 2025 (UTC) ::{{u|Yousiphh}} izah etmək lazımdır bunu. Kateqoriyanı boşaldıb sonra boş kateqoriya adı ilə sildirtmək yalan danışmaqdır axı, keçmişdə neçə istifadəçi buna görə bloklanıb. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 11:51, 10 oktyabr 2025 (UTC) ::Zəhmət olmasa, əsaslandıra bilərsiz dəyişikliyinizi? Niyə Koreya milliyətçiliyi kateqoriyası Ölkələrinə görə Asiyada milliyətçilik hərəkatları kateqoriyasında olmamalıdır? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 11:53, 10 oktyabr 2025 (UTC) :::Səhv redaktə olduğu üçün geri qaytardım. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:54, 10 oktyabr 2025 (UTC) == Təftişçi seçkilərinə dəvət == {| style="background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Hörmətli {{BASEPAGENAME}}, Sizi '''2 noyabr 2025-ci il''' tarixinə qədər davam edən təftişçi seçkilərində iştirak etməyə dəvət edirik. Seçkilərdə 3 namizəd — [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Qədir (2-ci namizədlik)|Qədir]], [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Nemoralis (2-ci namizədlik)|Nemoralis]] və [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Turkmen (2-ci namizədlik)|Turkmen]] — iştirak edir. Seçiləcək şəxslər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq və icmanın şəffaflığının qorunmasında mühüm rol oynayacaqlar. [[meta:CheckUser policy#Appointing local CheckUsers|Qlobal təftişçi qaydalarına]] əsasən, seçkilərin uğurlu sayılması üçün '''ən azı iki namizədin''' hər biri '''25–30 dəstək səsi''' toplamalıdır. Bu səbəbdən səsvermədə iştirakınız çox önəmlidir — həm seçkilərin uğurla tamamlanması, həm də icmamızın daha təhlükəsiz və şəffaf şəkildə idarə olunması üçün. Səs vermək üçün yuxarıdakı namizədlərin adlarına klikləyə bilərsiniz. İştirakınıza və dəstəyinizə görə öncədən təşəkkür edirik! |} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 21:56, 25 oktyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8357640 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == [[Vikipediya:VikiLayihə Azərbaycan mədəniyyəti]] == Salam. Sizi [[Vikipediya:VikiLayihə Azərbaycan mədəniyyəti]]ndə iştirakçı olmağa dəvət edirəm.--[[İstifadəçi:가웨인|가웨인]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:가웨인|müzakirə]]) 17:29, 13 noyabr 2025 (UTC) == Qaydaya düzəliş == Salam hörmətli Yousiphh, [[VP:Təftişçilərin seçilməsi qaydaları]]na əlavə ediləcək müvafiq düzəlişlə bağlı müzakirəyə dəvət edilirsiniz. '''[[Vikipediya:Səsvermə/Təftişçilərin seçilməsi qaydalarına bitərəf səslərlə bağlı qeyd əlavə edilməsi|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq işirak edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 05:20, 21 noyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8362078 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Seçilmiş məqalə namizədlərindəki məqalələr üçün mövqeyinizə ehtiyac var == Salam, hal-hazırda [[VP:Seçilmiş məqalə namizədləri]]ndəki '''12 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, Ana səhifəyə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 12:49, 3 dekabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Yaxşı məqalə namizədlərində mövqeyinizə ehtiyac var == Salam, hal-hazırda [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|Yaxşı məqalə namizədləri]]ndəki '''5 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, [[Ana səhifə]]yə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 08:38, 8 dekabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Mükafat! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" | rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" |[[Fayl:FəalİstifadəçiOrdeni.png|150x150px]] | style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''"Fəal İstifadəçi" Ordeni''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |Fəal və nümunəvi redaktorluq fəaliyyətinizə görə "Fəal İstifadəçi" Ordeni ilə təltif edilirsiniz. Təbriklər! Hörmətlə, [[İstifadəçi:Alisoyjavid|Alisoyjavid]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Alisoyjavid|müzakirə]]) 22:56, 16 dekabr 2025 (UTC) |} == Fayllarla bağlı == Salam. Lütfən faylları Commonsa idxal etdikdən sonra lokal faylları da etiketləməyi unutmayın. Həmçinin keçidləri də düzəltmək lazımdır, sonra silmə tələbi etmək olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 23:14, 17 dekabr 2025 (UTC) == Təşəkkür == Lokaldakı azad faylları "Wikimedia Commons"a yükləyərək onların qlobal istifadəsinə şərait yaratdığınıza və ümumi işə verdiyiniz töhfəyə görə təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:02, 15 fevral 2026 (UTC) == Şəfiqə Əfəndizadə məqaləsindəki redaktənin geri qaytarılması == Salam. Bu məsələ ilə bağlı iradımı bildirməyin zəruri olduğunu düşünürəm. Şəfiqə Əfəndizadənin Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti olması mənbələrdə öz əksini tapıb. Orda səhv edib "qadın" yazmamışam deyə birbaşa redaktənin geri qaytarılması nə dərəcədə düzgündür? "Qadın" sözünü əlavə edə bilərdiniz. Digər bir məsələ də Şeyxzadə soyadıdır ki, fikir versəniz sadəcə 1 yerdə dəyişmişəm. Çünki Məhəmmədəmin Şeyxzadə Əfəndizadə soyadı ilə də tanınır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 10:48, 6 mart 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] Salam. İradlarımda haqlıyam. Niyə? Çünki "Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti" ifadəsi yanlışdır. Bu nə deməkdir? Siz Şəfiqə xanımın ilk müsəlman qadın və ya ilk azərbaycanlı qadın jurnalist olduğunu demək istəyirsiniz. Lakin nə bu cümlə, nə də yerləşdirmək istədiyiniz mənbə bunu düzgün demir. "Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti" Şəfiqə Əfəndizadə deyil, ondan qabaq rus, gürcü, erməni qadın jurnalistləri var. :İkinci məsələ. "Məhəmmədəmin Şeyxzadə Əfəndizadə soyadı ilə də tanınır". Harada? Hansı əsərində? Bunu deməmişdən, etibarlı mənbələr lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:53, 6 mart 2026 (UTC) ::[https://irs-az.com/sites/default/files/2022-09/Heritage_52_2022%20small%20%D1%81%D1%82%D1%80.%2044%20-%2048.pdf] belə bir mənbə tapmışam. Bu məqalə Şəfiqə xanımın Rusiya imperiyasında ilk müsəlman qadın jurnalisti olduğunu bildirir. ::Soyad məsələsində isə 2 mənbə tapsam da, etibarlı olduğunu düşünmədiyim üçün qeyd etmirəm. [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 18:10, 6 mart 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] Müəllifi şəxsən tanıyıram, dəqiqləşdirmək üçün sorğu ünvanladım. Yenə də belə bir ifadəni məqaləyə yerləşdirmək üçün daha etibarlı və tərəfsiz bir mənbəyə ehtiyac lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:42, 7 mart 2026 (UTC) == ADM == Xahiş edirəm, hər nəticəsindən narazı olduğunuz sorğu qəbul edilməyəndə qəbul edilənə kimi israrla redaktələri geri qaytarmayın (belə görürəm, qəbul edilənə kimi belə davam edəcəksiniz). Müzakirə səhifəsində qeyd edə bilərsiniz ya da həmin altbaşlıqda qeyd edə bilərsiniz, yekunlaşdırmalar edilir orada, yekunlaşdırılmış sorğunu hər dəfə geri qaytarırsınız. Normal işi pozur bu fəaliyyət. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 07:57, 29 mart 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Salam. Xeyr, qəbul edilənə kimi yox, nəticə əldə edilənə kimi. Geri qaytarmada heç bir səhv yoxdur, səbəb göstərilib. Heç bir pozucu fəaliyyət yoxdur. Mənim fəaliyyətimə bu qədər diqqətlisiniz, çox sağ olun. Xahiş edirəm sizə "Qadın" jurnalı barədə ünvanladığım son suallara da cavab verin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:39, 29 mart 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], nə hər etdiyiniz müraciət düzgün ola bilər, nə də siz həmişə haqlı ola bilmərsiniz. Nəticə deyəndə, belə fəaliyyətə davam etməklə bir yerə vara bilməzsiniz, iş yükünü artırırsınız və normal işi pozursunuz bunu etməklə. ADM SNS kimi bir səhifədir, qərarlarla razı olmayanda ya da mübahisə olanda (yekunlaşdıran qəbul etməyəndə də artıq müzakirə lazım olur) müzakirə səhifəsinə yazmalısınız, amma artıq hər dəfə bunu tələbinizi qəbul etdirib nəticə almaq üçün davamlı etmək də konstruktiv fəaliyyət növü deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:08, 29 mart 2026 (UTC) :::Mən haqlılıq davasında deyiləm. Sadəcə mənim müraciətimin səhv olduğunu sübut etməmisiniz. Heç mənbələri belə əsas almırsınız. Mənə şəxsi qərəzinizin olduğunu düşünürəm. "İş yükünü artırırsınız" - bu nə deməkdir!? Siz buradakı tək inzibatçısınız? Niyə hər şeyə və her yerə siz "qaçırsınız". Buranın tək inzibatçısı siz deyilsiniz. Mən nəticə görmədikdə Müzkirə səhifəsinə yaza bilərəm, amma ora yazmaqla heç bir nəticə çıxmır. Keçən ildən yazdığım səhifələrə heç kim fikir bildirmir. Bunu artıq müzakirə etmişik. Açığı məni artıq bezdirmisiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:14, 29 mart 2026 (UTC) ::::Sakit olun və şəxsi hücum etməyin zəhmət olmasa. Qərəzim niyə olsun ki. Onu başa düşürəm, amma bu səhifənin təyinatı müraciət üzərinədir və ora da addəyişdiricilər rəy verir. İndi siz hər dəfə razılaşmadıqda belə etdikdə daha çox işimiz var. Azad ensiklopediya deyib belə fəaliyyət göstərmək yolverilməzdir. Məsələnin statusla əlaqəsi yoxdur. Fikirlərini almaq üçün ora teq etdiyiniz kimi müzakirə səhifələrində teq edə bilərsiniz istifadəçiləri. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:25, 29 mart 2026 (UTC) :::::Sizinlə müzakirənin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Fikirlərə münasibət bildirmirsiniz, suallara cavab vermirsiniz. Təkrar edirəm: Azərbaycanca Vikipediyanın tək inzibatçısı siz deyilsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:27, 29 mart 2026 (UTC) ::::::Xeyri yoxdur, dediyinizi deyirsiniz. Çox çətin istifadəçisiniz, səbrim çatmır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:36, 29 mart 2026 (UTC) == [[VP:ADM]]-dəki yeni forma == salam! xırda bir məsələ ilə maraqlanırdım: müraciət əlavə edərkən yeni formanı sınamısınız? elədirsə, indiyəcən hər hansı bir problemlə üzləşmisiniz? qeyd etsə idiniz, şad olardım. çox sağ olun! ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 16:39, 7 iyun 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]] Salam. Məndə köhnə variantdır, yeni müraciət növü görməmişəm. Hər hansı problem yaşanmayıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:02, 7 iyun 2026 (UTC) ::aydındır, [[VP:ADM]]-dəki ''yeni formanı sına'' düyməsini nəzərdə tuturdum. bir müddət test ediləndən sonra köhnə formanın (''ənənəvi forma ilə'' düyməsi) səhifədən yığışdırılması planlaşdırılır, əgər yenisi problemsiz işləyirsə. xahiş edə bilərəmmi ki, müraciət əlavə edən zaman bir müddət həmin yeni düymədən istifafə edib təcrübənizi bölüşəsiniz? çox sağ olun! [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 21:34, 7 iyun 2026 (UTC) == Sual == Salam. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C9%99riyy%C9%99_X%C9%99lilova&diff=prev&oldid=8981114 Bu] kateqoriyaların nə üçün silindiyini bilmək istəyirdim. Belə hallarda redaktənin izahını yazın, müzakirəyə ehtiyac qalmasın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Bozqurd77|Bozqurd77]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bozqurd77|müzakirə]]) 15:31, 27 iyun 2026 (UTC) jwu0161i43qs2ygb2qi2meds7jsubau 8981174 8981173 2026-06-27T15:36:54Z Yousiphh 175220 /* Sual 3 */ Cavab 8981174 wikitext text/x-wiki {{xg}}--[[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 17:12, 3 may 2019 (UTC) == Redaktə müharibəsi == Salam. Azərbaycan mətbuatı şablonunda xahiş edirəm redaktə müharibəsi aparmayın. — [[İstifadəçi:Azerifactory|Azerifactory]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Azerifactory|müzakirə]]) 21:01, 1 iyun 2022 (UTC) :Artıq üçüncü dəfə redaktə deyil, düzəliş etdiyim səhifə "Təzə həyat" yox, "Tazə həyat" adlandırılmalıdır. Məqalənin özü də belə adlanır. Vikipediyada hansısa məqalə və şablona redaktə edəcəyimizə heç kim qarışa bilməz. Yanlış hesab etdiyiniz məsələləri müzakirə edə bilərik. Qaydaları bir də oxuyun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 21:04, 1 iyun 2022 (UTC) == Mayis Əliyev == Hər vaxtınız xeyir. Zəhmət olmasa, "sil" şablonu əlavə etdiyiniz [[Mayis Əliyev]] məqaləsini SNS-ə namizəd göstərərdiniz. Fikrimcə, viki-cəmiyyətin rəyinə ehtiyac var. [[İstifadəçi:Burocan|Burocan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Burocan|müzakirə]]) 19:32, 23 iyun 2022 (UTC) == İnzibatçı seçkisi == {| style="border: 1px solid #aaaaaa; border: 1px solid #aaaaaa; background-color:;" width=96% |rowspan="2" valign="top" width="100px"| [[File:Wikipedia Administrator.svg|100px|center]] |rowspan="2" | |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.2em;" |<font color=black>'''İdarəçi seçkisi'''</font> |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | <font color=black>Salam, {{BASEPAGENAME}}.</font><br><font color=black>Sizi mənim inzibatçılıq statusumla bağlı keçirilən [[Vikipediya:İnzibatçılar#dancewithdevil_(müzakirə_səhifəsi_•_fəaliyyətləri)_inzibatçı_statusunun_verilməsi_ilə_bağlı_səsvermə|səsvermədə]] iştirak etməyə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[user:dancewithdevil|dancewithdevil]] ([[user talk:dancewithdevil|müzakirə]]) 16:06, 4 iyul 2022 (UTC) |} == İmza == Salam Yusif bəy. Müzakirələrdə və s. yazınızın sonuna dörd ədəd titl işarəsi yazsanız (yəni <nowiki>~~~~</nowiki>) avtomatik imzanız əlavə olunacaq. Copy-paste etməyə ehtiyac yoxdur. Uğurlar! - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 19:35, 6 iyul 2022 (UTC) == Səhifə addəyişdiricisi == Salam həmkar. Məncə, siz yetəri qədər təcrübəyə maliksiniz. Səhifələrin adını özünüz də dəyişə bilərsiz. Müvafiq hüquq üçün müraciət etməyiniz yerində olar. [[VP:SAN|Buradan]] müraciət edə bilərsiniz. Fəaliyyətinizdə uğurlar! Hörmətlə, [[user:dancewithdevil|dancewithdevil]] ([[user talk:dancewithdevil|müzakirə]]) 02:54, 7 iyul 2022 (UTC) :Salam. Bunu necə edəcəyimi dəqiq bilmirəm. Qeyd etdiyiniz səhifədə yalnız "Arxiv" mövcuddur. Köməyinizə ehtiyacım var. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:04, 9 sentyabr 2022 (UTC) ::Salam. Aşağıdakı təlimatı izləyin: ::'''Müraciət necə edilir''' ::# İlk öncə hansı hüquq üçün müraciət etdiyinizi dəqiqləşdirin. ::# Aşağıdakıları ''kopyalayın'' və mətn sahəsinə əlavə edin: <pre>{{subst:İHM|{{subst:REVISIONUSER}}|2=səbəb yaz}}</pre> ::# Hansı hüquq üçün müraciət edirsinizsə mütləq ''səbəb'' bildirin. ::# Sonda çıqqıldadın: {{Clickable button 2|class=mw-ui-progressive|Vikipediya:İstifadəçi hüquqları üçün müraciətlər|{{int:Publishchanges}}}} ::[[İstifadəçi:Dancewithdevil|Dancewithdevil]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dancewithdevil|müzakirə]]) 16:02, 24 oktyabr 2022 (UTC) == İstək == Salam Yusif bəy. Vaxtınız olsa, [[Ermənistan-Azərbaycan sülh danışıqları (1906)]] adlı məqaləni yaradardınız siz də mənbə və məlumat daha çox olar. Hazır [[:Fayl:Azerbaijani delegation to Armenia-Azerbaijan Peace Talks in 1906 in Tiflis.jpg|şəkil]] və birazca mətn var: "Cahangir xan 1906-cı ildə Tiflisdə keçirilən qurultayda iştirak etmişdi. Qurultay 1906-cı il fevralın 20-də Tiflisdə canişin sarayının böyük zalında açıldı. Qurultayın tərkibi çox mötəbər idi. Qurultayda canişin Şurasının bütün üzvləri, qubernatorlar, azərbaycanlıların və ermənilərin nümayəndələri, ruhanilər iştirak edirdilər. Nümayəndəliklərin coğrafiyası geniş idi. Sosial tərkibinə görə isə qurultay yekcins idi - orada yalnız sosial cəhətdən yuxarı təbəqələr təmsil olunmuşdular. Azərbaycan tərəfi belə təmsil edilmişdi: Tiflisdən - andlı müvəkkil Məmməd bəy Şahmalıyev, Hüseyn bəy Yadigarov, Şərif Mirzəyev, qazı Mövlazadə; İrəvandan - Ağa xan İrəvanski, Abasqulu bəy Hacıbəyov; Naxçıvandan - Eynəli bəy Sultanov, Məhəmməd ağa Şahtaxtinski; Yelizavetpol qəzasından - Ələkbər bəy Xasməmmədov, Adil xan Ziyadxanov; Zəngəzurdan - Cəlil bəy Sultanov; Şuşa qəzasından - Cahangir xan Nuribəyov, Qala bəy İsabəyov, İsmayıl Quliyev; Nuxa qəzasından - Hacı Cəlil; Qazax qəzasından - İbrahim ağa Vəkilov; Ərəş qəzasından - Sultan bəy Sultanov; Axalkələk qəzasından - Məmməd ağa Pələvəndov; Borçalı qəzasından Rahim bəy Axundov, Əbdürrəhman Haqverdi oğlu; Bakıdan - Əhməd bəy Ağayev, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Qara bəy Qarabəyov, Kərbəlayı İsrafil Hacıyev. "Tiflisski listok", "Qafqaz", "Novoye obozreniye", "Mşak", "Araç", "Kaspi", "İrşad", qəzetlərinin nümayəndələri də qurultayda iştirak edirdilər." Mənbə: "Каспий" qəzeti, 23 fevral 1906-cı il. - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 12:43, 8 avqust 2022 (UTC) :Hal-hazırda bu mövzu üzrə Fərhad Carabbarovun kitabını oxuyuram. İstəyinizi məmnuniyyətlə qəbul edirəm. Yaxın gündə qaralama şəklində ilk variantını yayımlayacam. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:33, 8 avqust 2022 (UTC) ::Mən təşəkkür edirəm. İndidən uğurlar :) - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 14:40, 8 avqust 2022 (UTC) == Sual == Salam Yusif bəy. Necəsiniz? Bir sualım var. Bəzi mənbələrdə [[Müseyib bəy Əxicanov]] və [[Rəşid bəy Axundzadə]] Bakı şəhər rəisi kimi verilir. Amma rəsmi sənədlərdə qubernator olublar. 1917-ci ilə qədər şəhər rəisi ifadəsi [[Bakı Şəhər İdarəsi]]nin rəisinə deyilirdi. Ya da nadir hallarda [[Bakı Şəhər Duması]]nın sədrinə. Amma AXC dönəmində [[Bakı Şəhər Rəisliyi]] də yaradıldı. Amma mən belə başa düşürəm ki, bu qurum polis idarəsi kimi olub. Sıralama ilə Məhəmməd Fəthi bəy, Müseyib bəy Əxicanov, Rəşid bəy Axundzadə, Əmir bəy Nərimanbəyov Bakının qubernatoru olublar yoxsa şəhər rəisləri? Bunu dəqiqləşdirə bilərsiniz mi? - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 17:19, 20 avqust 2022 (UTC) :Salam. Sözü düzü bu mövzuda tamamilə bilgisizəm. Tövsiyə edə biləcəyim tək əlçatan mənbə budu: Адрес-Календарь Азербайджанской республики за 1920-й г. (Баку: Првительственная типография «Азербайджан», 1920). [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:26, 21 avqust 2022 (UTC) ::Təssüf :( təşəkkürlər yenə də - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 11:04, 21 avqust 2022 (UTC) == Dəvət == Salam. Sizi [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları|buradakı]] səsverməyə dəvət edirəm.— [[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 06:01, 22 oktyabr 2022 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Writers Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Yazıçı ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Son dövrlərdə tarixi mövzularda verdiyiniz töhfələrə görə sizə "Yazıçı" ulduzunu verməyi borc bilirəm. Fəaliyyətinizdə uğurlar! <span style="font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;">— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] <small>([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])</small></span> 06:10, 13 yanvar 2023 (UTC) |} == Redaktə müharibəsi və Kənd Meydanı == salam, [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Martin_Hartman&action=history Martin Hartman] məqaləsində istifadəçi Solavirum -un izahını deyəsən yanlış anlamısınız. şəxs bildirib ki, ''bunu kənd meydanında müzakirə edin, çünki on ildən çoxdur tətbiq olunan bir şeyə qarşı çıxırsınız''. siz isə bildirmisiniz ki, ''Mədəniyyətsiz üslubunuza cavab verməyəxəm. Gedib bütün "alman" sifətlərini "Almaniya" ilə əvəzləyə bilərsiniz, amma tutarlı səbəb gətirmədən redaktəniz yanlış olaraq qalacaq.'' burada mədəniyyətsiz üslub dedikdə nəyi nəzərdə tutursunuz? istifadəçi axı izahlar ilə redaktəninizi geri qaytarıb. burada istifadəçinin ''kənd meydanında'' sözünü yəqin ki, yanlış anlamısınız. çünki başqa izah tapa bilmədim. burada istifadəçinin nəzərdə tutduğu yer buradır: [[Vikipediya:Kənd meydanı|Kənd Meydanı]]. bura vikipediyanın istifadəçilərinin toplaşdığı xəbərləşmə, problem həlli və s. mövzulu müzakirə yeridir (forum deyil). burada müzakirə açıb həmin müzakirənin qərarına əsasən redaktələrinizə davam etsəniz çox yaxşı olar. uğurlar. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 07:34, 21 fevral 2023 (UTC) == Silinməyə namizəd məqalə şablonu == salam həmkar. [[Əbdürrəhman Əfəndizadə|bu]] məqalə qabağıma çıxdı, hansı ki, Siz 27 dekabr 2022‎ tarixində məqaləyə silinməyə namizəd şablonu yerləşdirmisiniz, amma məqaləni SNS-yə təqdim etməmisiniz. mən şablonu götürmədim. əgər hələ də eyni fikirdəsinizsə məqaləni SNS-yə təqdim edə bilərsiniz və ya məqalədəki şablonu silək. uğurlar. [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Atakhanli|müzakirə]]) 11:34, 1 may 2023 (UTC) :Əlavə etdim. Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:23, 1 may 2023 (UTC) == Dəvət == {| style="border: 1px solid #aaaaaa; border: 1px solid #aaaaaa; background-color:;" width=96% |rowspan="2" valign="top" width="100px"| [[File:Wikipedia Administrator.svg|100px|center]] |rowspan="2" | |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.2em;" |<font color=black>'''İnzibatçı seçkisi'''</font> |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | <font color=black>Salam, {{BASEPAGENAME}}.</font><br><font color=black>Sizi mənim inzibatçılıq statusumla bağlı keçirilən [[Vikipediya:İnzibatçılar#Wealszy (müzakirə səhifəsi • fəaliyyətləri) inzibatçı statusunun verilməsi ilə bağlı səsvermə|səsvermədə]] iştirak etməyə dəvət edirəm. — [[İstifadəçi:Wealszy|Wealszy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Wealszy|müzakirə]]) 17:06, 9 may 2023 (UTC) |} == İcazəsiz şəkil istifadə etmə == Salam. Əliheydər Qarayev və Həbib Cəbiyevin birlikdə olan fotosunu məndən icazəsiz, profilimdən götürüb vikiyə yerləşdirmisiz. Üstəlik heç bir istinad filan etmədən [[Xüsusi:Fəaliyyətlər/188.253.239.17|188.253.239.17]] 23:41, 9 iyun 2023 (UTC) :Sizin profilinizdən götürməmişəm. Kino-Foto Sənədləri Arxivindən götürmüşəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:29, 10 iyun 2023 (UTC) ::Mənim profilimdən götürmədiyinizi necə sübut edə bilərsiz? Mən bu təsviri 30 dekabr 2022-ci il tarixində facebook profilimdə paylaşmışam, siz isə 11 mart 2023-cü il tarixində vikimediaya yükləmisiz. Mən paylaşana qədər niyə həmin arxivdən götürə bilmirdiz? Və ya həmin arxivdə başqa da şəkillər var, niyə onları yox, məhz həmin əldə etdiyim fotoları yükləmisiz? [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 17:41, 12 iyun 2023 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], niyə görə wikimedia commonsda mənimlə bağlı edilən qeydləri silirsiz? Bu qədər mübahisəyə səbəb olan məsələ ilə bağlı sizdən bir açıqlama tələb edirəm. Əgər həqiqətən dediyiniz kimi, bu fotoşəkli arxivdən özünüz əldə etmisizsə, bununla bağlı sənədləri adminlərə və mənə təqdim edə bilərsiz? Mən @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] adlı adminə göndərmişəm. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:03, 13 iyun 2023 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], cavab vermək yerinə redaktəni niyə silirsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:47, 13 iyun 2023 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], niyə görə mən və digər vikipediya istifadəçilərinin ittihamlarına cavab vermək əvəzinə, dəvəquşu kimi başınızı quma batırıb, wikimediada mənim hüquqlarımın qorunmasına mane olursuz? Bu, necə müstəsna həyasızlıq nümunəsidir? Sizdən artıq bir şey istəmirəm ki, fotonu əgər həqiqətən özünüz arxivdən gedib əldə etmisizsə, bununla bağlı sənədləri təqdim edin, mən də məsələni bağlayım. Əksi təqdirdə isə, siz sildikcə mən öz adımı yazmağa davam edəcəm. İndi mən Azərbaycanın digər tarixi şəxsiyyətlərilə bağlı da ailə arxivindən tapdığım fotoları dərc edəcəm, gedib onları da oğurlayın. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 02:36, 22 iyun 2023 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] mən öz iddialarıma cavab alana qədər siz sildikcə yazmağa davam edəcəm. Boş yerə özünüzü yormayın, məncə [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 02:46, 22 iyun 2023 (UTC) :::::Commons-dakı müzakirəni çox maraqla izləyirəm, ordakı istifadəçilər də sizə deyirlər ki, həmin şəkillər ictimai mülkiyyətdədir, sizə məxsus deyil, elə AzVikidə bizim sizə dediyimiz kimi. Siz isə elə hey deyirsiz ki, yox, müəlliflik hüququ pozulub. Sizin orda apardığınız redaktə müharibəsi boşunadır, necə ki, siz burda redaktə müharibəsinə görə bloklanmışdız, ordakı adminlər də redaktə müharibəsi ilə məşğul olduğunuzu görüb ikinizi də bloklayacaqlar. Hətta biri xəbərdarlıq edib bu barədə. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 10:54, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::Bəli, müəlliflik hüquqları istifadəçiyə aid deyil, amma adının qalmasında problem görmürəm. Solavirum həll yolu kimi bunu etmişdi. Maraqlı və qəribədir ki, Yousiphh niyə bu barədə heç bir açıqlama vermir, amma Commonsda şikayət açır. [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 11:02, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] düz deyirsiz, məndə bundan da daha dəyərli fotoşəkillər var,amma bunda sonra heç birini paylaşmayacam, görüm onda ictimai mülkiyyət söhbətləri edə biləcəksiz. 🙂 həmin istifadəçinin yüklədiyi fotolardan bir çoxu müəlliflik hüquqları ucbatından silinib onsuz da, burdan da kimin nə olduğu bilinir [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:17, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] məsələn, ailə arxivindən Əliheydər Qarayevin 1923-cü il Tiflisdə Azərbaycan və Gürcüstan dövlət nümayəndələrilə çəkdirdiyi kollektiv fotonu tapmışam, özü də 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edildiyi binada. Bu fotonu ictimaləşdirmək arzusunda idim, amma sizlərin bu cür yanaşma və münasibətini gördükdən sonra vaz keçdim. Dərin maraq və intizarla gözləyirəm ki, görəsən, mən həmin fotonu paylaşmasam yenə də onu əldə edib bura yükləyə biləcəklər?! Bu məsələ barədə artıq bir şey yazmaq istəmirəm, haqsız olduğumu qəbul etdiyim üçün yox, mənasız yerə vaxt və əsəb itkisinə səbəb olduğu üçün. Onsuz da özü-özlüyümdə “həll yolu”mu müəyyənləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:32, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::Ancaq mənim yanaşmam? Commonsdakılar bəs niyə eyni şeyləri deyirlər? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 11:50, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] “sizlərin yanaşması” deyəndə fərd olaraq tək sizi yox, sizin kimi düşünən digər icma üzvlərini nəzərdə tutmuşdum. Sizin kimi onların yanaşmaları da mexaniki və kağız üstündə olan qaydalara əsaslanır, real vəziyyəti əks etdirmir. Elə bil ki, kimsə gedib arxeoloji qazıntılar apararaq, qədim dövrlərə aid eksponatlar tapır, siz deyirsiz ki, nə olsun ki, sən tapmısan bunların üzərindən milyon illər keçib, bu əmək alətlərini başqa şəxslər tapıblar, ona görə də biz onlardan ürəyimiz istəyən kimi istifadə edə bilərik, sənin adınını hardasa qeyd olunmasına imkan verməyəcəyik. Halbuki, commonsun həm yerli, həm də xarici seqmentində yüzlərlə 70 ili aşmış fotoşəkil göstərə bilərəm ki, orda ilkin mənbə yox, fotonun götürüldüyü internet ünvanı mənbə şəklində göstərilib. Nəysə, müəlliflik hüquqlarını keçdim, həmin şəxsin ora yüklədiyi məlumat inventarı səhvdir, heç olmasa onu düzəldin. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 11:59, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::::Commons-dakı adminin sizə yazdığı cavaba baxın: [[c:Commons:Administrators'_noticeboard/Vandalism#File:Əli_Heydər_Qarayev_və_Mirzə_Davud_Hüseynov.jpg|"Also, since the file is in the public domain, you don't have a copyright claim to it"]]. Mən ona tapşırmışam ki, bunu yazsın? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 12:01, 26 iyun 2023 (UTC) :::::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]] nə deyirəm ki, bu məndə olan fotolardan sadəcə 2-si idi, az öncə bəhs etdiyim fotoşəkil bundan da dəfələrlə dəyərli eksponat idi, amma heç yerdə paylaşmayacam artıq, onda heç kim mənlə “ictimai mülkiyyət” söhbətləri edə bilməyəcək avtomatik olaraq. 🙂 O ki, qaldı məlumat inventarındakı səhvliyə. Məndə həmin fotoların orijinal nüsxələrinin məlumat vərəqləri mövcuddur. Burda fotoların arxivə yüklənmə tarixi 12 may 1960-cı il olaraq, göstərilib, @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] isı ora yüklədiyi fotolarda 1943-cü il yazıb. Haqlı olaraq, soruşuram, əgər bu şəxs həmin fotoların əsli ilə işləyibsə, 1943-cü il tarixi hardan çıxıb? Çünki mən etdiyim paylaşımda fotoların Kino-Foto Sənədləri Arxivində olduğunu yazsam da, onların yerləşdirmə tarixini qeyd etməmişdim, o da bunu bilmədiyinə görə həmin hissəni boş qoymamaq üçün ağzına gələn bir ili yazıb. Müəllif hüquqlarını keçdim, ən azından yazdığı yanlış məlumatı düzəldin. [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 12:06, 26 iyun 2023 (UTC) ::::::::::@[[İstifadəçi:ŞiroiAkuma|ŞiroiAkuma]], mexaniki səhvlik olub, “başqa şəxslər tapıblar” yox, “başqa şəxslər hazırlayıblar” [[İstifadəçi:Ürfan1917|Ürfan1917]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ürfan1917|müzakirə]]) 12:01, 26 iyun 2023 (UTC) == İmza istifadəsi == Salam. İndi təsadüfən gördüm ki. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r&diff=prev&oldid=7155706 burada] mənim imzamı kopyalayıb düzəliş edərək yazılarınızda istifadə etmisiniz. Yazılarınızın sonuna <nowiki>~~~~</nowiki> (4 tilda) əlavə etməyiniz kifayətdir, imzanız özü avtomatik əlavə ediləcək, digər imzalardan copy-paste etməyinizə gərək yoxdur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:50, 8 avqust 2023 (UTC) :Nə Addəyişdiricələr müraciət, nə də Silinməyə namizəd göstərə bilmirəm. Məqalənin adını və səbəbini yazıram, amma qeydə almır. Mən də "mənbəni redaktə" edərək əlavə edirəm. Bildirdiyiniz üçün təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 07:52, 8 avqust 2023 (UTC) ::Ekran görüntüsü ata bilərsiz? [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 07:55, 8 avqust 2023 (UTC) == [[Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri]] == Salam. Sizi [[Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri]] məqaləsinin [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr/Azərbaycan–monqol mədəni əlaqələri|qiymətləndirilməsi]]ndə səs verməyə dəvət edirəm.-- [[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 06:28, 25 oktyabr 2023 (UTC) == SNS == Salam. Məqalələrə SNS şablonu əlavə edib, amma müzakirəyə çıxarmadığınız dövrlər olub. *[[Sevinc Qiyasbəyli]] *[[Tercüman]] hamsına baxmadım, qalanlarına da nəzər yetirin. [[Xüsusi:WhatLinksHere/Şablon:Silinməyə namizəd|"Şablon:Silinməyə namizəd" səhifəsinə keçid verən səhifələr]] — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 14:41, 16 dekabr 2023 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Orijinal ulduz''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Uzun müddət Azərbaycanca Vikipediyaya faydalı töhfələr verdiyinizə görə təltif olunursunuz. Fəaliyyətlərinizdə uğurlar! Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 10:53, 17 aprel 2024 (UTC) |} == VP:ADM == Salam. Bu səhifəyə müraciət edərkən yazılarınızın sonuna əllə imza əlavə etməyinizə ehtiyac yoxdur, imza özü sistem tərəfindən avtomatik qoyulur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 18:59, 28 aprel 2024 (UTC) == Şəkilli Qafqaz == [[Fayl:Cover of the "Illustrated Caucasus" magazine.jpg|200px|thumb|right|Belə üzlükləri olub hətta]] Salam bəy. "Şəkilli Qafqaz" jurnalı barədə məlumatınız yoxdur? Məqaləsini yaratmaq istəyirəm. [https://www.artanuji.ge/book.php?id=148 Belə bir kitab] var ancaq onu da almaq üçün Gürcüstanda olmalısan deyəsən. Gürcüstan arxivində [https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/192422 nüsxələri] mövcuddur. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 12:49, 1 may 2024 (UTC) :Salam. Bu haqda sadəcə Gürcüstan ensiklopediyasının saytından oxumuşam: https://georgianencyclopedia.ge/ka/form/29361 Başqa bir məlumatım yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:00, 1 may 2024 (UTC) :: [[Le Caucase Illustre]] məqaləsini yaratdım. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 13:13, 14 may 2024 (UTC) == Yeni istifadəçi qruplarına əlavə olundunuz == Salam. [[VP:ADM]]-dəki problemsiz müraciətləriniz və təcrübəniz nəzərə alınaraq, sizə [[VP:SA|səhifə addəyişdiricisi]] və [[VP:FA|fayl addəyişdiricisi]] hüquqları verildi. Lütfən bundan sonra addəyişmələrdə daha da diqqətli olun. Fəaliyyətinizdə uğurlar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 21:22, 18 may 2024 (UTC) == İsmayıl Həqqi == Salam. Bu məqalədən "səhv salma" şablonunu niyə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0smay%C4%B1l_H%C9%99qqi&diff=prev&oldid=7640812 silmisiniz]? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 05:20, 10 iyun 2024 (UTC) == Adlar == Salam. [[Cənubi Qafqaz seçki dairəsi]] məqaləsində istufadə olunan şəkildə 10 və 13-cü sıradakı şəxslərin adını oxuya bilmirəm. Əgər siz ərəb qrafikası ilə oxuya bilirsinizsə, adları qeyd edə bilərsiniz mi? - [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 18:16, 30 iyun 2024 (UTC) :Salam. :10) [[Aslan bəy Qardaşov|Aslan Qardaşov]] :... :13) Qədir bəy Şirvaşidze [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5,_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%A2%D1%83%D1%84%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B8 ru.wiki] :Buyurun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:55, 30 iyun 2024 (UTC) ::Təşəkkürlər. [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Dr.Wiki54|müzakirə]]) 20:23, 30 iyun 2024 (UTC) == SNS-də son namizəd göstərdiyiniz məqalələr == Salam. Zəhmət olmasa SNS-də eyni səbəblə son namizəd göstərdiyiniz eyni növ məqalələri tək başlıq altında toplayın və gələcəkdə bunu nəzərə alın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 12:23, 13 iyul 2024 (UTC) :Salam, həmkar. Eyni növdən namizədlikləri birləşdirib vahid başlıqda təqdim etsəniz xoş olar, vaxta da qənaət etmiş olarıq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Gadir]]<sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]</sup> 18:01, 16 iyul 2024 (UTC) ::Kitablar haqqında haqlısınız, yeni bir siyahı hazırlayıram. Dediyiniz kimi edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:02, 16 iyul 2024 (UTC) == [[Azərbaycan mifologiyası]] == Salam. Sizi "[[Azərbaycan mifologiyası]]" məqaləsinin [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Seçilmiş məqalələr/Azərbaycan mifologiyası|qiymətləndirilməsi]]ndə səs verməyə dəvət edirəm.--[[İstifadəçi:Abutalub|Abutalub]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Abutalub|müzakirə]]) 10:53, 15 avqust 2024 (UTC) == Sizin üçün bir ulduz! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Çalışqanlıq ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | SNS-də q/e məqalələrin təftişi ilə bağlı apardığınız fəaliyyətə görə sizə "Çalışqanlıq ulduzu"nu təqdim edirəm. Bundan sonra da q/e məqalələrin silinməsində fəal rol alacağınıza inanıram. Uğurlar! <span style="border:1px solid black;padding:1px;">[[User:Grenzsoldat|<font style="color:#2F373E;background:#62BDB7;font-family:sans-serif;">'''Grenzsoldat'''</font>]]</span> 10:32, 28 sentyabr 2024 (UTC) |} == Blok == VP:SNS səhifəsində açıq şəkildə ensiklopedik olan mövzuları müzakirəyə çıxararaq destruktiv fəaliyyət apardığınıza görə 1 həftəlik blok edirəm. Növbəti halda daha da uzadıla bilər. "Florens Naytingel" laureatı, Qacar naziri, orta əsr alimi və s. bu kimi məqalələri SNS etməklə Vikipediyanın ümumi işini pozursunuz. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 14:31, 1 oktyabr 2024 (UTC) : Birbaşa bloka ehtiyac yox idi. İstifadəçiyə ilk öncə bu etdiyinin yanlış olduğu deyilməlidir. Blok cəza deyil. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:39, 2 oktyabr 2024 (UTC) ::Razıyam, amma istifadəçi də ona edilən xəbərdarlıqlara etinasız yanaşır bəzən. Misal, SNS etdiyi səhifələrə müvafiq şablonu yerləşdirməməsi ilə bağlı (digərləri yuxarıda qeyd olunub). Ümid edirəm ki, artıq bundan sonra fəaliyyətində bu xüsuslara diqqətlə yanaşacaq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:09, 2 oktyabr 2024 (UTC) :@[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]], @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], :Xəbərdarlıq edilmədən bloklanmamı cəza olaraq qiymətləndirirəm və heç cürə razılaşmıram. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] şikayət etmək istəyirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:55, 3 oktyabr 2024 (UTC) ::Salam. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] hesab edirəm ki, bloka səbəb yoxdur. Konkret səhifələri də qeyd etməmisiniz. Elə bir hal varsa belə, zəhmət olmasa, onu ən azından adi bildirişlə əvəz edin <span style="font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;">— [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] <small>([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])</small></span> 07:19, 4 oktyabr 2024 (UTC) :Blokla mən də razı deyiləm. Xəbərdarlıq olmadan özü də. Məqalələr SNS etmək blok səbəbi deyil. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 08:11, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::{{u|Toghrul R}}, [[Gültəkin Qafarova]], [[Əbu Yə’la Muhəmməd əl-Azərbaycani]], [[Hüseynpaşa xan Zərğami]], [[Seyid Məhəmməd Musəvi Ərdəbili]], [[Hədəf liseyi]], [[Mədrəseyi-ruhaniyyə]], [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]] və s. məqalələr. SNS edilən müzakirələrdə min dəfə qeyd etmişəm ki, düzgün deyil bu namizədliklər. ::{{U|White Demon}}, onda mən də hər gün gedim ensiklopedik məqalələri SNS edim? Necə yəni SNS etmək blok səbəbi deyil? Sabah gedirəm Maykl Cekson və Əbülfəz Elçibəy məqalələrini SNS etməyə onda --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 08:54, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Bloku cəza xarakterli etmişəm mən? Nəyi qoyub nəyi danışırsınız. Blokun məqsədi istifadəçinin özbaşınalığı dayandırması, ensiklopedik məqalələrə edilən kütləvi SNS-lara son qoymasıdır. Söz deyəndə başa düşmür, hələ görünür indi də başa düşmür və üstə çıxmağa çalışır. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 08:58, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Bu məqalələrin hamısı qaralama, tək mənbəlli, ikinci dərəcəli etibarlı mənbəsi olmayan məqalələrdir (istisna: [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]]). SNS müzakirə yeridir. Müzakirə edək, razılaşaq - qalsın və ya silinsin. [[1905–1906-cı illərdə Azərbaycan mətbuatı]] məqaləsi isə problemlidir: 1907, 1908, 1909 və sonrakı illərdə çap edilmiş qəzet və jurnalların bu başlıqla nə əlaqəsi? Məqalədə yazılıb: "''Həftədə bir dəfə şəkilli çıxırdı. Birinci nömrəsi '''1906-cı il''' 13 martda çıxmışdır. Naşiri Əbdülxalıq Axundov idi. Birinci ilin ikinci yarısında məcmuəyə Əzim Əzimzadə müdirlik etmişdir. 1907-ci ildə Əzimzadəni knyaz Murtuz Palavandov əvəz etmişdir. '''1967-ci il''' iyun ayının 25-dən məcmuənin baş mühərriri Əliabbas Müznib olmuşdur.''" Belə səhv olar? 1 il çıxmış jurnal 61 il çıxdığı yazılır. Hələ çox səhvlər var həmin məqalədə. :::Sonda isə, @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]] qisas alarcasına məni blok etmisiniz. Şikayətimdə tam haqlıyam. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:00, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::::Amma onu deyim ki, təqdim etdiyiniz məqalələr arasında xeyli ensiklopedik hesab oluna biləcək məqalələr çoxdu. Bu yaxşı hal deyil, onu deyim. Ümumiyyətlə, SNS-ə elə məqalələr təqdim olunmalıdır ki, qeyri-ensiklopedikliyi üçün tutarlı səbəb olsun, "nəsə ensiklopediyə oxşamır" deyib dərhal SNS etmək yaxşı hal deyil. Ümumiyyətlə, sırf SNS bölməsinə belə köklənmək də yaxşı fəaliyyət növü deyil. Vikipediyanın ehtiyacı olan yeni məqalələrdir, mən qarşıma çıxdıqca və əmin olanda SNS edirəm. Fəaliyyət mottom belədir. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Şiroi</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Akuma</span>]]''' 09:07, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::::{{u|Yousiphh}} nədən qisas alıram mən ahahahahahha :::::Məqalələrin çoxu müzakirəsiz ensiklopedikdir, qaydalara uyğun formada. Müzakirəyə çıxarıram deyib yola vermək olmaz. Hər halda, siz bunu başa düşmək əvəzinə, artıq keçib "vətən xaini" də adlandırarsınız məni. Dəhşətdir. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 09:23, 4 oktyabr 2024 (UTC) : Xəbərdarlıq verilmədiyini və digər inzibatçıların da fikrini nəzərə alaraq [[VP:BLOKUNAÇILMASI]] bölməsinə əsasən bloku açıram. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], zəhmət olmasa məqalələri SNS edəndə daha geniş izahat yazın, ümumiləşdirib "qaydalara cavab vermir" demək burdan da görüldüyü kimi etirazlar yaradır. @[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], siz də zəhmət olmasa daha sakit olun. Blok cəza deyil ki, hər səhv edəni o dəqiqə bloklayaq. İlk öncə səhvini izah etmək lazımdır, başa düşmürsə öz günahıdır. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 09:50, 4 oktyabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], təşəkkür edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:54, 4 oktyabr 2024 (UTC) :::Mən belə başa düşürəm ki, AzVikidə inzibatçı olmaq qədər ikinci boş iş yoxdur. Hamı istədiyini etsin. {{U|Yousiphh}}, cavab gözləyirəm, nədən qisas alırmışam mən? --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:51, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::Hər halda, indidən deyirəm, bu hal təkrarlanacağı zaman 1 aylıq blok tətbiq edəcəyəm. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:52, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], hər şey yaxşıdır? Niyə hədələyərək mənimlə bu cür danışırsınız? Sizi ciddi şəkildə şikayət edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:21, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Solavirum|Solavirum]], xahiş edirəm, [[VP:SOYUQ|sakit olun]]. İstifadəçini blokla təhdid edirsiniz konkret olaraq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 11:08, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::::{{u|Gadir}}, təhdid deyil. Etdiyi ciddi pozuntudur, amma demirlər xəbərdarlıq edilməyib və ona görə müdaxilə edərək bloku açıblar? Elə olsun. ::::::{{U|Yousiphh}}, mən hələ də cavab gözləyirəm. İyrənc iddialar atmısınız ortaya, cavab verin. Blok nəyə görə "qisas xarakterlidir". Həm səhv etmisiniz, həm də üstə çıxmağa çalışırsınız. Səhvini anlamayan, əvəzində adamı borclu çıxaran insanlara görə təngə gəlmişəm artıq. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 17:01, 5 oktyabr 2024 (UTC) == Addəyişmə == Salam hörmətli Yousiphh. Addəyişmələr zamanı zəhmət olmasa müvafiq mənbələr təqdim edin, və ya məqalənin adını dəyişərkən əgər çox oxunan məqalədirsə müzakirə səhifəsinə yazıb 1-2 gün də gözləmək olar. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 10:10, 5 oktyabr 2024 (UTC) :Hal-hazırda redaktə edirəm həmin məqaləni, mənbələr əlavə edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:13, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::Bunu öncədən etmək lazımdır. Addəyişmə hüququ önəmlidir və hər kəsdə yoxdur. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 10:27, 5 oktyabr 2024 (UTC) :::Anladım. Mütləq səbəb göstərirəm. Dəyişmədən əvvəldə etməyə çalışacam. Təşəkkür. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:33, 5 oktyabr 2024 (UTC) ::::Diqqətiniz üçün təşəkkürlər və uğurlar. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 11:19, 5 oktyabr 2024 (UTC) == Jurnal == Salam. [[:ru:Кавказский вестник]] məqaləsini yaratmaq istəyirəm. Sizcə məqalənin adı necə olmalıdır? [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:20, 4 noyabr 2024 (UTC) :Salam. Nə gözəl. "Kavkazski vestnik" kimi. Amma bu adda qəzet də çıxıb. Yakov Polonski olub qəzetin redaktoru. Siz gördüyüm kimi jurnal haqqında yaratmaq istəyirsiniz. Jurnalda [[Əhməd bəy Ağaoğlu|Əhməd bəy Ağayevin]] də məqaləsi dərc olunub. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:51, 4 noyabr 2024 (UTC) :: [[Kavkazski vestnik]]. Hazırdır. Belə məqalələr (təşəkkür göndərdikləriniz kimi də) olsa mənə göstərə bilərsiz, maraqlıdır mənə. Elə bu məqaləni tərcümə edəndə yaratmaq istəyəcəyim 2-3 məqalə tapdım. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 20:41, 4 noyabr 2024 (UTC) == Xəbərdarlıq == [https://az.wikipedia.org/w/index.php?action=history&title=Daniel_Bek-Pirumyan Burada] növbəti destruktiv fəaliyyətinizlə bağlı məlumat vermişəm. Yenə deməsinlər ki, xəbərdarlıq filan verilməyib. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 23:39, 8 noyabr 2024 (UTC) :Başa düşmək olar ki, istifadəçi xoşniyyətlidir, amma {{u|Yousiphh}}, siz dünən gəlməmisiniz bura. Vikipediya özəl mülkiyyət deyil ki, bu qədər yanlış formada kütləvi dəyişikliklər edəsiniz. Erməni adlarının yazılışında böyük səhvə yol vermisiniz, deyirsiniz ki, ermənicə belə yazılır. Onda gəlin erməni hərflərinə keçək də. Azərbaycan dilində, rus dilində olduğu kimi, erməni adlarının yazılışında ilk "H" hərfi düşür, "A" və "O" hərfləri qalır. Məsələn, Hakob olur Akop. :Hər halda, təklif edirəm ki, istifadəçinin addəyişdirmə hüququ əlindən alınsın. Durduq yerə nə qədər geri çevirmə icra etməli oldum. --► Hörmətlə: '''[[User:Solavirum|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Sola</span>]][[User talk:Solavirum|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#560605">Virum</span>]]''' 00:10, 9 noyabr 2024 (UTC) ::Solavirumun mövqeyi ilə razıyam. İstifadəçi son zamanlarda müzakirə aparmadan mübahisəli ad dəyişiklikləri aparır. Erməni adları ilə bağlı dəyişiklikləri mən də görmüşdüm, bu barədə mən də yazmaq istəyirdim. Ona görə də istifadəçinin addəyişmə hələki hüququnu alıram. Düşünürəm ki, bir müddət ADM-də müraciət açaraq addəyişmələrdə iştirak etsə, daha az mübahisəli məqamlar yaranacaq. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 00:18, 9 noyabr 2024 (UTC) == Bakı qəzeti == Salam. [[:s:ru:ЭСБЕ/Баку, газета]] ilə bağlı məlumatınız yoxdur? Məqaləsini yaratmaq olar məncə. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 15:54, 1 dekabr 2024 (UTC) : Var imiş: [[Baku (qəzet, 1902)]] [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 15:56, 1 dekabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], bəli, bir neçə il qabaq səhv adının dəyişdirilməsi üçün müraciət də etmişdim. Bu qəzet haqqında Lalə Hacıyevanın "Azərbaycanın rusdilli dövri mətbuatının tarixindən" kitabına baxın. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:59, 1 dekabr 2024 (UTC) : [[Fayl:Cartoon of Christophor Vermishyan in Khatabala.jpg|thumb|right]]"[http://www.nplg.gov.ge/paperge/ka/browse/001538/ Кавказская речь]" və "[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/007/046/46489.htm Кавказский курьер]" qəzetləri də var imiş. [[Xristofor Vermişev]]in birinci qəzet ilə əlaqəli karikaturası da var Xatabalada. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:50, 2 dekabr 2024 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], bilirəm. Mən yükləmişəm) [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:07, 2 dekabr 2024 (UTC) == Vikianbar ulduzu == {| style="background-color: #fdffe7; color:black; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Commons Barnstar Hires.png|100x100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Vikianbar ulduzu''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | <div>Vikianbara faylların yüklənməsində, həmçinin onların məqalələrdə istifadəsində verdiyiniz əhəmiyyətli töhfələrə görə. Hörmətlə.--[[İstifadəçi:Nicat49|<span style="font-family:Segoe print; color:#800517; text-shadow:#666362 0.2em 0.2em 0.4em;">'''Nicat'''<sup>49</sup></span>]] &nbsp; [[İstifadəçi müzakirəsi:Nicat49|<span style="color:#000000"><sup>⋠''müzakirə''⋡</sup></span>]] 20:00, 3 yanvar 2025 (UTC)</div> |} == Şeyx İbrahim əfəndi == Salam. Şeyx İbrahim əfəndinin şəklini və digər məlumatları niyə silirsiz? Onları əldə eləmək üçün, bərpa etmək üçün bilirsiz nə qədər əziyyət çəkmişəm? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:34, 9 yanvar 2025 (UTC) :Salam. @[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], səbəbini yazmışam. Şəkildəki tatar axundu Xayrulla Qosmanovdur (Osmanov): [[commons:Category:Khayrullah_Gosmanov|Category:Khayrullah Gosmanov]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:36, 9 yanvar 2025 (UTC) ::Ay qardaş nə XayrullaOsmanov? Onu mən Əfəndizadələrin özündən alməşam. Pis gündə idi o şəkil. Bərpa elədim. Arxasında da yazılmışdı kim olduğu [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:40, 9 yanvar 2025 (UTC) :::Birincisi [[Vikipediya:Soyuqqanlı olun|sakit olun]]. Şəkli kimdəm almağınız və nə yazılmağı bir şeyi dəyişmir. Şəkildəki şəxs tanınmış tatar din xadimidir. Şəkli də XX əsrdə çəkilib. Başqa sübutunuz varsa buyurun şəklin müzakirə bölməsində bölüşün. [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Qaynaq] açıqdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:44, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::Şabranın dağındakı adamda tatar axundunun şəkli nə gəzir? Öz başna götürüb silirsiz. Necə yəni heç nəyi dəyişmir? Özüdə 19-cu əsrin sonu mart ayında, hicri tarixlə 1286-ci ildə rəcəb ayında çəkilib [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:49, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], mən ortaya iki qaynaq qoydum. Buyurun şəklin müzakirə səhifəsində siz də qaynaq göstərin. Verdiyiniz sualların cavabdarı mən deyiləm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:52, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], ruvikidəki fotonun mənbəsi nədir? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 13:01, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], [https://www.facebook.com/photo?fbid=762716637133242&set=a.632388216832752 Buradan]. "Tərcüman" qəzetindən. Nizami İbraimovun mənə göndərdiyi və paylaşmama icazə verdiyi bu vərəqədən. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:05, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::Gördüm. Şeyx İbrahim əfəndi Kazanda sürgündə olub. Şəkli təqdim edən şəxs səhv edib. Rusca Xayrulla Osmanov səhifəsinədəki şəkildəki madalyona yaxşı baxın, o madayondan İsmayıl əfəndidə də var. Bu əfəndizadələrə xas rəmzdir. Həmin şəkli Həmdulla əfəndinin səhifəsinə yerləşdirmişəm. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:55, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::Bayaq dediyim kimi Əfəndizadələrin ailğ şəkillərinin arasında tatar imamın nə işi var? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 12:57, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]], bu medal dövrün ruhani, tacir, məmur və digər hamıya verilən "[[:ru:Медаль_«За_усердие»_(Российская_империя)|Rəşadətə görə]]" medalıdır. Medal necə bir nəslə xas ola bilər? İkinci sualınıza yenə eyni cavabı verirəm: verdiyiniz sualların cavabdarı mən deyiləm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:02, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::iş orasındadır ki, o medal rəşadətə görə verilmir. Şəriət elmlərində əldə edilmiş nailiyyətlə bağlı verilir. Bu məsələni Suriyaya kimi araşdırmışam. Şəkildə səhv yoxdur. Xayrulla Osmanov kimi təqdim olunan şəxs elə Şeyx İbrahim əfəndidir. Görünür şəkillər o Rusiyada sürgündə olarkən çəkilib və bu formada təqdim olunub. Mən bu işi araşdıracam. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:07, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::Daha bir [https://www.facebook.com/photo?fbid=762716637133242&set=a.632388216832752 qaynaq]. Buyurun araşdırın. Və sonra şəklin müzakirə səhifəsində bölüşün. Məni də işarətləyərsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:09, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::::təqdim etdiyiniz iki qaynaqdan biri doğurdan da Xeyrulla Osmanova (medallı) aiddir ərəbcə yazılmış خير الله sözündən açıq görünür, lakin digər şəkil, yəni [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 buradakı] ona məxsus deyil. Tatar ensklopediyası saytında da şəkli verilməyib. Deməli [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 burdakı]elə şeyx İbrahim əfəndidir. Bayaq dediyim kimi də Şabranın dağındakı adamın 200 illik ailə şəkilləri arasında Xeyrulla Osmanovun nə işi var? [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:29, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::::Burada da həmin [https://muslimsaroundtheworld.com/روسيا-إطلالة-على-ثاني-أشهر-مدرسة-شرعية/ şəkil Qosmanova aid edilir]. Fotonun altındakı yazıdan başa düşülür ki, fotonu hansısa kitabdan götürüb "Ris 128" (Şəkil 128) yazılıb, kitablarda bu cür yazılır. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#7F007F">Unkillable</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#e6005c">Demon King</span>]]''' 13:37, 9 yanvar 2025 (UTC) ::::::::::Bu şəxs çox tanınmış şəxsdir. Hətta "Molla Nəsrəddin" jurnalında rişxənd olunub. Məşhur [[:ru:Гусмания_(медресе)|Osmaniyyə mədrəsəsinin]] əsasını qoyub. Əsas burada həmin şəklin Şeyx İbrahim əfəndiyə aid olmasının sübut edilməsidir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:42, 9 yanvar 2025 (UTC) :::::::::::Kitabda da səhv olur. Misal üçün AXC ensklopediyasıba baxsanız orada Həmdulla əfəndinin yerinə atası İsmayıl əfəndinin şəklinin verilməsini göstərə bilərəm. Şəklin Şeyxə məxsus olunmasına gəlincə, onu elə indi dəqiqləşdirməyə başlayacam. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 13:50, 9 yanvar 2025 (UTC) == Sil şablonunun istifadəsi ilə bağlı == Salam. Zəhmət olmasa, bu şablondan istifadə edərkən hər bir halda mütləq əsaslı səbəblər qeyd edəsiniz, araşdırmaq əlavə vaxtımızı alır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 22:57, 17 yanvar 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], haqlısınız. Sonda artıq səbəb aydın olduğu üçün yazmırdım. Bu şəkillərin çoxusu artıq Commonsda var. Sadəcə kateqoriyalaşdırılmayıb deyə bilinmir. [[:Fayl:Mirzə Nəsrulla və Mirzə Cahangir xan.jpg]] və [[:Fayl:Ağabala xan Sərdari-Əfxəm.jpg]] - bu iki (hətta 3) fayl da Commonsda var: [[:Fayl:Malek al-Motakallemin.jpg]], [[:Fayl:Mirza Jahangir Khan, Ṣūr-i Isrāfīl.jpg]] və [[:Fayl:3 Sal Dar Darbar-e Iran (page 395 crop)2.jpg]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:23, 18 yanvar 2025 (UTC) ::Bəlkə [[:Fayl:Cəmşid xan Məcdəssəltənə.jpg|bunu]] da azad fayl kimi Commonsa yükləyəsiz? Bu faylın eynisi yoxdu orda deyəsən, düzdü keyfiyyəti yaxşı deyil, yenə də faydalı ola və məqalələrdə istifadə oluna bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:27, 2 fevral 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], əminəm ki bu da Commonsda var, sadəcə adı qəliz yazılır deyə çıxmayıb hələ ki qabağıma. Ənvər bəy heç bir istinad vermədiyi üçün yükləyə bilmərəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:29, 2 fevral 2025 (UTC) ::::Məncə də, amma keçid versəniz yaxşı olar, ümumiyyətlə hər bir fayl üçün. Bu fayl isə azaddır, əlavə qeydlər aparılsa saxlanıla bilər, məncə. @[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]], fikriniz maraqlıdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:31, 2 fevral 2025 (UTC) :::::Dublikat fayllara şablonu aşağıdakı formada yerləşdirə bilərsiniz: :::::<code><nowiki>{{sil|F8|:c:File:FAYLADI}}</nowiki></code> :::::: Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:37, 2 fevral 2025 (UTC) == Şəkil == Salam. Bəlkə sizdə [https://azerhistory.com/?p=11621 buradakı] "Вид на электростанцию на Биби-Эйбате (будущая ГРЭС им. Красина)." şəkli ola. [[Krasin adına DRES]] məqaləsini yaratdım, yerləşdirmək üçün soruşurdum. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 23:08, 23 yanvar 2025 (UTC) : Eləcə də [https://oxu.az/cemiyyet/baki-neftcala-quba-1919-1925-ci-illerde-foto buradakı] İliç buxtası şəkilləri. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:09, 24 yanvar 2025 (UTC) :: Salam. Bunun lisenziyası imkan verir? ::*https://ourbaku.com/index.php/Файл:Bibi_Eibat_27_number.jpg :: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 17:33, 24 yanvar 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], salam, yox, bu şəkillər məndə yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:34, 24 yanvar 2025 (UTC) : [https://pastvu.com/ Pastvu] saytında koordinatlara görə xeyli maraqlı şəkil var. Bir çoxunu yükləmişəm artıq. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 00:12, 27 yanvar 2025 (UTC) == Təftişçi seçkilərinə dəvət == {| style="background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Hörmətli {{BASEPAGENAME}}, Sizi 28 fevral tarixinə qədər davam edəcək olan [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|'''təftişçi seçkilərinə''']] dəvət edirik. Seçkilərdə 4 namizəd ([[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Turkmen (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Turkmen]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Nemoralis (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Nemoralis]], [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Gadir (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Gadir]] və [[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr#Sura Shukurlu (müzakirə • töhfələr • statistikalar)-ə təftişçi hüququnun verilməsi ilə bağlı səsvermə|Sura Shukurlu]]) iştirak edir və seçiləcək namizədlər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq. Səsvermədə aktivliyin olması üçün iştirak etməyinizi xahiş edirik! Öncədən təşəkkürlər! |} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:09, 13 fevral 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=7996884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Təkliflər == Salam. Mənim belə bir siyahım var: [[İstifadəçi:Nemoralis/Abidələr]]. Yaxın vaxtlarda burda qeyd etdiklərim abidələrə/binalara məqalə yaratmağı planlaşdırıram. Sizin də təklifləriniz varsa əlavə edərsiniz zəhmət olmasa. [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 23:14, 16 fevral 2025 (UTC) == Şərq işçisi == [https://www.togdazine.ru/tag/447 Bu kitabın broşürləri] bəlkə sizə maraqlı ola :) [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 10:14, 22 fevral 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] Salam, təşəkkür edirəm. Bu saytı bilirəm. "Türk qadını" ("Турчанка") jurnalının sayları var məndə. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:04, 22 fevral 2025 (UTC) :: Bunların arasında Azerbaydjanka da var imiş amma bu saytda yerləşdirməyiblər. Telegramda Pancaucasus kanalında var: https://t.me/pancaucasus/13419 [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 11:11, 22 fevral 2025 (UTC) == Kütləvi məqalələr == Salam. Əgər müzakirə ediləsi məzmun və mənbə məqalədə yoxdursa, eyni növdən olan ya da olmayan, fərq etmir, təqdim etdiyiniz məqalələri kütləvi halda tək başlıqda namizəd verə bilərsiniz, ümumi arqument ifadə edəndə ən çox da. Eyni istifadəçi tərəfindən yaradılıbsa da olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 08:42, 24 fevral 2025 (UTC) == Mövqeyinizə ehtiyac var! == Salam hörmətli Yousiphh! Hazırda davam edən təftişçi seçkilərinə kifayət qədər istifadəçi qatılmayıb. Səsvermələrin yekunlaşdırılması və nəticə üçün Azərbaycanca Vikipediya icmasının üzvlərinin '''səslərinə ehtiyac var''' ({{Lehinə|lehinə}}, {{Əleyhinə|əleyhinə}}, {{bitərəf|bitərəf}}). Davam edən seçkidə 4 namizəd var (Turkmen, Nemoralis, Gadir, Sura Shukurlu). '''[[Vikipediya:Təftişçilər/Səsvermələr|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq səs verə bilərsiniz! <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8050672 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == İnzibatçı seçkisinə dəvət == Salam hörmətli həmkar sizi [[VP:İN]] seçkisinə dəvət edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Vikotals|Vikotals]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Vikotals|müzakirə]]) 12:43, 22 mart 2025 (UTC) == Silinmə şablonu == Salam hörmətli Yousiphh. [[:Fayl:İclaülmülk və tərəfdarları.JPG|Bu]] və [[:Fayl:İclaülmülk.JPG|bu]] fayllar üçün nə üçün silinmə şablonu yerləşdirmisiniz? Konkret səbəb qeyd edilməyib. Həmçinin zəhmət olmasa silinmə şablonu yerləşdirərkən müvafiq prosedura uyğun olaraq səbəb qeyd edin. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 08:55, 28 mart 2025 (UTC) :Hər iki şəkli yaxşı keyfiyyətdə Commons-a yükləyəcəm. Səbəb yazmaq yadımdan çıxıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:56, 28 mart 2025 (UTC) ::Anladım, diqqətiniz üçün təşəkkürlər. Fayllar silindi. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 06:51, 29 mart 2025 (UTC) == Xəlil Paşa == Salam. Bu səhifənin dəqiqləşdirmə olması daha düzgün olar deyə düşünürəm. Əgər [[Xüsusi:ŞərhəGet/c-Yousiphh-20250325214100-25-03-2025_–_Xəlil_Paşa_→_Xəlil_Paşa_(rəssam)|dəqiqləşdirmə səhifəsi kimi yaratmaq istəyirsinizsə]], keçidləri proqramla düzəldə bilərəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 05:18, 8 aprel 2025 (UTC) == Firudin bəy Məlik-Aslanov == Salam. Bir neçə ay öncə Firudin bəy Məlik-Aslanov Məqaləsini silmək təklif etdiniz, lakin o bərpa olundu. Uzun illərdi ki, bu Məqalənin ensiklopedik dəyərini heç kim şübhə altına almırdı. Məqaləni yenədən silmək üçün inadkarlığınızı izah edə bilərsiniz? Bu müddət ərzində nə dəyişib? Heç nə dəyişməyib. Bu nə oyundu aparırsınız? Məqalə ensiklopedik dəyərə tam uyğundur, Firudin bəy isə Azərbaycan tarixində silinməz iz qoyub gedib. [[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Editing For Better|müzakirə]]) 00:00, 26 aprel 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]], zəhmət olmasa, [[VP:XNOG|xoşniyyətli]] və [[VP:N|nəzakətli olun]] və [[VP:Şəxsi hücumlar olmaz|şəxsə yox, mövzuya fokuslanın]]. Fikirlərinizi SNS-də bildirirək müzakirəni mövzu üzərindən orada apara bilərsiniz, buradan istifadəçiyə təzyiq etmək Vikipediya qaydalarına ziddir. Fikirlərinizi müvafiq başlıqlardakı müzakirələrdə bildirin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 01:51, 26 aprel 2025 (UTC) == İsmət Aslanov == Salam. İsmət Aslanov Məqaləsini hansı əsaslarla silmək istəyirsiniz, izah edə bilərsiniz? Onun ensiklopedik dəyərini Vikipediayada olan tibb sahəsindəki bir sıra digər şəxslərin Məqaləriynən müqayisə etsək, o, heç də geri qalmır, əksinə, bəzi hallarda digərlərindən daha yaxşı və zənqindir. [[İstifadəçi:Editing For Better|Editing For Better]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Editing For Better|müzakirə]]) 00:08, 26 aprel 2025 (UTC) :Hörmətli istifadəçi, zəhmət olmasa, bu barədə əsaslandırmalarınızı və müzakirəni silinməyə namizədlik səhifəsində bildirəsiz. Buna görə istifadəçiyə təzyiq etmək düzgün deyil. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 14:44, 26 aprel 2025 (UTC) == Ələddin Məlikov == Salam hörmətli @Yousiphh əfəndi. Səhifədə etdiyiniz qeydlərlə bağlı bir neçə sualım var. Qeyd etmisiniz ki, Bu məqalənin ensiklopedik tələblərə cavab vermədiyinə dair şübhələr var. Şübhə və şübhələr nədir? Səhv məlumat var? Redallığı əks etdirməyən məlumatmı var? Ensiklopedik tələblərə cavab verməsi barəsində kifayət qədər müzakirələr edilib. Lütfən onları oxuyun. Qeyd etmisiniz ki, "uyğun tərəfsiz, etibarlı mənbələr əlavə edin", hazırda məqalədə 64 istinad var və bunların hamısı məqalə ilə bağlı uyğun, tərəfsiz və etibarlı mənbələrdir. Birbaşa məqalədəki nüanslarla əlaqədardır. Mənim redaktə sayım 20 mini keçib və kifayət qədər bu məsələləri bilirəm. Hazırda Dokturantlara dərs ilə bağlı gündəlik məşğul ola bilmirəm. Amma olsun. Fürsət tapan kimi istinadları daha da çox edəcəyəm. Maraqlısı odurki, ISNI ve VİAF kimi beynəlxanq databazalarda yer alan, alim kimi tanınan bir şəxsin məqaləsi güya istinad catışmazlığı olduğuna görə və s. yersiz iradlarla silinməyə namizəd edilə bilməz. Ən azından azcıq da olsa hörmət və anlayış olmalıdı bu növ alimlərə. Gələcəkdə bu məsələyə baxılanda sizi hörmətsiz biri kimi tanımasınlar. Qeydləriniz çox önəmlidi viki çərçivəsi daxilində olan bütün iradlar məqbul və qəbul olunandır. Amma fikrinizi şablon əlavəetməklə bildirdiyinizə görə yox əksinə bu müzakirənin Müzakirə səhifəsində olması daha məqbul hesab olunandır. Qısa olaraq, şəxs elm xadimidir, alimdir ([[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)|VP:EƏEX]] [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (elm xadimləri)|VP:ALİM]]). Bu digər müzakirələrdən bir hissədir: Bu səhifə VP:EƏEX-in "kriteriyalar" bölməsinin ən azı altı bölməsini ödəyir. 1. Şəxsin tədqiqatlarının işlədiyi sahə üzrə əhəmiyyətli təsirə malik olduğu neytral və etibarlı mənbələrlə təsdiqələnə bilir. (Nümunə üçün: 1- https://www.researchgate.net/profile/Aladdin-Malikov Qeyd etmək yerinə düşər ki, təkcə ResearchGate bazasında 95.000 mindən çox alim, səhifə sahibinin məqalələlərini oxumuş və dawnloud edilmişdir. 2- https://phillaw-az.academia.edu/AladdinMalikov 3- Web of Science: S-8078-2019 4- https://orcid.org/0000-0001-5830-6764 5- http://isni.org/isni/0000000514199177 6- https://scholar.google.com/citations?user=vcg9nf0AAAAJ 7- https://philpeople.org/profiles/aladdin-l-ddin-malikov-m-likov 8- https://science.gov.az/en/forms/doktora-filosofii-instituta-filosofii/3869 9- https://dergipark.org.tr/tr/pub/@Aladdin%20Malikov 10- https://loop.frontiersin.org/people/595459/overview və s.) 2. Şəxs ölkə və ya dünya səviyyəsində yüksək prestijli mükafat almış və ya uğur əldə etmişdir. (Alvin Plantinqa ve Mürtaza Mütəhərri nəzəriyyələri haqqındakı əsəri xaricdə nəşr edilmiş və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət heyətinin 28 may- Respublika günü münasibətilə AMEA-nın gənc alimləri üçün elan etdiyi qrant- elmi müsabiqədə, "Epistemologiya" sahəsində əsərlərinə görə, müsabiqənin qalibi olmuşdur. 3. Şəxs hər hansısa yüksək dərəcədə seçici olan, prestijli akademik qurumun, dərnəyin üzvlüyünə və ya həmin qurumun, dərnəyin fəxri üzvlüyünə seçilmişdir (məs: ABŞ Milli Elmlər Akademiyası, AMEA, London Kral Cəmiyyəti, Türkiyə Elmlər Akademiyası üzvlüyü və ya Elektrotexnika və Elektronika Mühəndisləri İnstitutunun fəxri üzvlüyü). (AMEA-nın əməkdaşı və bir sıra ali təhsil müəssisələrinin müəllimi olmuşdur.) 4. Şəxsin akademik tədqiqatları çox sayda akademik qurumdakı ali təhsil prossesinə əhəmiyyətli şəkildə təsir göstərmişdir. (https://www.researchgate.net/profile/Aladdin-Malikov Qeyd etmək yerinə düşər ki, təkcə ResearchGate bazasında 100 minə yaxın alim, səhifə sahibinin məqalələlərini oxumuş və istinad edilmişdir.) Öncədən təşəkkür edir və minnətdaram. [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ələddin.Məlikov|müzakirə]]) 17:48, 28 aprel 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] Salam. Fəaliyyətiniz sizi ensiklopedik edir, lakin faktiki məqaləniz ensiklopedik deyil. Ensiklopediklik ikinci dərəcəli və tərəfsiz istinadlarla təsdiq edilir. "Yaradıcılığı" bölməsindəki məlumatlar bir istinada, yəni sizin [https://orcid.org/0000-0001-5830-6764 ORCİD] səhifənizə istinad edir. Bu tərəfli və problemli istinaddır. "Kitabları" bölmənsində Ədəbi Almanaxdakı bölmənin, tərcümə etdiyiniz Konstitusiya - bunlar düzgün biblioqrafiya deyil. "Xarici keçidlər" bölməsində 9 keçid verilib. Bunlar gərəksiz keçidlərdir: bunların əksəriyyəti Şablon:Xarici keçidlər şablonunda onsuzda var. Xülasə məqaləniz çox problemlidir. Şəxsinizin hələ Vikimedia Commons-a yüklədiyiniz şəkillərin səhv lisernziyaları və məqalələrinizin PDF-ləri müəllif hüquqlarını pozur. Açığı bu məqalənizi [[Vikipediya:Reklam]] xarakterli olduğuna inanıram və yaxın günlərdə həm məqalədəki problemli istinadlar, həm də ümumi xətalara görə SNS-ə təqdim edəcəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:37, 28 aprel 2025 (UTC) ::Salam. Hörmətli Yusif əfəndi. ::1. Ensikloperdik hesab etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. ::2. Məqalə ensiklopedik deyilsə, düzəlşlər edə bilirsinizsə buyurun. Əks təqdirdə bildirin edərəm. ::3. Məqalələr var iki istinadı var. 65 istinadın hamısı tərəflidirmi? Çox absurd yanaşmadır. ::4. Ədəbi Almanaxdakı bölmə, tərcümə etdiyim Konstitusiya - niyə düzgün biblioqrafiya deyil???! Bu boyda iş görmüşəm! Siz niyə narahatsınız? Əcəba siz qərəzlisinizmi? ::5. Xarici keçidlər bölməsindəki keçidlər sizə görə gərəksiz ola bilər bir çoxlarına o cümlədən mənə görə gərəklidirlər. Amma fərz edək gərəksizdirlər o zaman onu silmək lazımdır, bütün məqaləni yox!. ::6. Məqalə əgər problemlidorsə problemi aradan qaldırmaq lazımdır. Yəni problem varsa problemin həllidə var. Edə bilirsinizsə buyurun. Edə bilmirsinizsə lütfən bildiin düzəliş edək. ::7. Doğrusu Commons-a yüklədiyim şəkillərə gəldikdə o zaman yeni-yeni başlamışdım. O səbəbdən nə isə çatışmamazlıqlar ola bilər. Lütfən hansı lisenziyanı vermək lazım olduğunu qeyd ediniz. Mümkün qədər düzəlişlər edim və edəcəyiniz düzəlişlərə görə öncədən təşəkkürlər. ::8. Məqalələr mənim öz məqalələrimdir. Müəllifdə nəticə etibarıilə mənəm. Razılıq tamamilə vermişəm. Mən razıyamsa o zaman kimi hüquqlarını pozuram? ::9. Məqalə reklam xarakterli deyil. Sizin şəxsi mövqeyinizə hörmtlə yanaşıram. Amma bu həqiqətən də məqalənin reklam xarakterli olduğuna səbəb və sübut ola bilməz. Qeyd etdiyiniz nüansların daha detallı cavabı və həlli var. ::Ümumlikdə məqaləyə göstərdiyiniz diqqətə və sərf etdiyiniz bu qədər vaxta görə təşəkkürlər. İstədiyiniz yerə təqdim edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Ələddin.Məlikov|müzakirə]]) 15:59, 8 may 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], "''Fəaliyyətiniz sizi ensiklopedik edir, lakin faktiki məqaləniz ensiklopedik deyil. Ensiklopediklik ikinci dərəcəli və tərəfsiz istinadlarla təsdiq edilir.''" — doğru deyil: mənbələr varsa, mövzu ensiklopedikdir. Məqaləyə, yəni mövzuya isə mənbələrin mövcudluğuna görə qiymət verilir, məqalənin vəziyyətinə görə deyil. Məzmun ensiklopedik olmayan üslubda ola bilər, amma mövzu yenə də ensiklopedik hesab olunur. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 21:23, 10 may 2025 (UTC) == Şəkillərin silinməsi == Salam. Yüklədiyim şəkillərin silinməsinə namizəd göstərirsiniz. Bu şəkillər mənə aiddir. Səbəb nədir? https://commons.m.wikimedia.org/w/index.php?dtnewcommentssince=c-Yousiphh-20250422172800-File%3AMuhammedsalah_Khan.jpg&markasread=75872025%7C75872015%7C75872013%7C75871986%7C75871984&markasreadwiki=commonswiki&title=User_talk:Sword313#File:Khanbika_Aslan_gizi_Jafarova.jpg [[İstifadəçi:Sword313|Sword313]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sword313|müzakirə]]) 22:08, 4 may 2025 (UTC) == Şəkillər == Ağına qarasına baxmadan bütün şəkillərimi niyə silinməyə nazmizəd göstərmisiniz? [[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Khidirzada|müzakirə]]) 13:31, 22 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] Danışığımıza fikir verin. Səbəbləri göstərilib. Commons-a şəkil yükləməmişdən əvvəl qaydlar ilə tanış olun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:33, 22 may 2025 (UTC) ::Qeyri etik heç bir şey demədim. Aqresiyanızı azaldın. Yüklədiyim şəkilləri öz foto aparatımla çəkmişəm özümdə yükləmişəm. 1-2 si xaric. Qaydaları bilirəm ona uyğunda etmişəm. Bir istifadəçi digər istifadəçinin səhifəsinə müdaxilə edirsə yazıb xəbərdarlıq etməlidi ilk öncə. Sizin etdiyiniz çox kobudcadır. Mənim şəxsi şəklimi də səhifəmdən silmisiniz. Bu qərəzli hərəkətləri nəyə dayandıraq? — [[İstifadəçi:Khidirzada|Khidirzada]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Khidirzada|müzakirə]]) 13:37, 22 may 2025 (UTC) == SNS-dəki şərhlərinizlə bağlı xəbərdarlıq == Salam. Zəhmət olmasa, [[Xüsusi:Fərq/8149728|bu]] və [[Xüsusi:Fərq/8149810|bu kimi]] [[VP:TYV|şəxsi hücumlar]] etməyin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:04, 26 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Etmərəm. Amma yerli və problemli hücum ediləcək sözlər deyil. Təhqir də deyil. Hansı hücumdan söz gedir? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:05, 26 may 2025 (UTC) == Blok == Daha öncə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r/T%C9%99v%C9%99kk%C3%BCl_H%C3%BCseynov&diff=prev&oldid=8147057 buradakı] şərhinizə göz yumsamda, artıq həmin halı [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediya:Silinm%C9%99y%C9%99_namiz%C9%99d_s%C9%99hif%C9%99l%C9%99r/%C6%8Fli_H%C3%BCseynov_(r%C9%99ssam)&diff=prev&oldid=8149728 burada] da təkrar etdiyiniz üçün 1 həftəlik fəaliyyətiniz bloklanır. Xahiş edirəm blokdan sonra şərhlərinizə diqqət edin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 13:08, 26 may 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Səbəbini də yazardınız. Heç bir səbəb və xəbərdarlıq olmadan "yerli" sözünü hücum olaraq qələmə verməyiniz absurddur. Digər inzibatçılardan bu məslədə fikir bildirməsini və blokun yığışdırılmasını xahiş edirəm. @[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]], @[[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:14, 26 may 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], sonradan silsəniz də, [[Xüsusi:Fərq/8147213|belə]] və yuxarıdakı keçidlərdəki kimi üslubdan uzaq durmaq lazımdır. Mövzu müzakirə olunur, şərhlər də o yöndə olmalıdır, istifadəçilər üzərinə yox. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], istifadəçiyə artıq xəbərdarlıq etmişəm, ardından onu bloklamak düzgün addım deyil. Zəhmət olmasa bloku açın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:18, 26 may 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Bəli oradakı mənim səhvim idi. Amma Araz Yaquboğlu ilə mübahisədə hər zaman üslubuma diqqət etmişəm (xahiş, lütfən və s.). "Yerli" sözü [[Vikipediya:Nəzakət]] qaydasının hansı şərtini pozur axı? SNS-ə təqdim olunmuş son bir-iki aydakı şəxslərin təkcə özünün həmyerlilərinin səhifələrini açıq şəkildə heç bir arqument və ya [[Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik|V:EƏ]] şərtlərini səbəb gətirmədən "ensiklopedik şəxsdir" şəklində cavab yazaraq müzakirələrdə iştirak edir. Bunun bizim dilimizdə adı yerlibazlıqdır. Və bu söz təhqir deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:24, 26 may 2025 (UTC) ::::Qeyd edim ki, Araz Yaquboğlu məsələn bu sözlərimi də əminəm ki, nəzakət qaydalarını pozduğumu düşünür. Baxın: [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Qəmgin Fəzi]]. Burada mən hər hansı bir kobud söz, rişxənd və ya təhqirə yol vermişəm? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:29, 26 may 2025 (UTC) :::::Bəli, sizin elə bu şərhiniz də nəzakət qaydalarını pozur. Bu nə yanaşmadı, bu necə şərhdi? Gadir bəy blokun hələ mən müddətini az təyin etdim. Bu mövzuda yuxarıdakı blokunu da nəzərə alsaydım 1 aylıq olmalı idi. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 13:32, 26 may 2025 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Tamamilə haqsızsınız. Buyurun həmin cümlənin nəzakət qaydalarını pozduğunu sübut edin. Açıq şəkildə yazacağınız qalsın cümləsinə qabaqcadan cavab yazmışam. Çünki şəxs haqqında məqaləni siz də redaktə etmisiniz. Mənbəsində sizin kitablar yer alıb. Əlbəttə ki, etiraz edəcəkdiniz. Amma daha əvvəl etdiyiniz kimi, burada olduğu kimi: [[Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Həsən Xəyallı]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:47, 26 may 2025 (UTC) :::::::Şəxsən orada Araz bəyin şərhi "silinsin" deyənlərdən daha tutarlıdır, çünki arqument göstərməyə cəhd göstərib. Siz onlara eyni mövqedə olduğunuz üçün heç nə demirsiniz, amma fikirləriniz tərs düşən istifadəçilərə hücum edirsiniz, lütfən, buna davam etməyin. Etirazınız varsa, müvafiq səhifələrdə nəzakətli şəkildə bildirin, problem varsa, digər istifadəçilər mütləq fikir bildirəcəklər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:54, 26 may 2025 (UTC) ::::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Mən etirazımı yazdım. Mübahisəni siz mənim sözlərimi şəxsi hücum və nəzakət qaydalrını pozduğumu yazaraq başlatmısınız. Mən bununla razı deyiləm. Yuxarıdakı sözlərinizə cavab olaraq: əgər mənimlə eyni fikirdədirsə bir şəxs onunla niyə mübahisə edim axı? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:57, 26 may 2025 (UTC) ::::Əlbəttə, bu ifadələr bu kontekstdə mənfi aura yaradır, ümumi işi və normal müzakirə mühitini pozur. [[Xüsusi:DaimiKeçid/8149603|Burada]] da eynisini etmisiniz. [[Vikipediya:Təhqir, təhdid və aqressiyaya yol verilməməlidir]] qaydasında qeyd edilib: {{xt|Vikipediyada baş verən bütün müzakirələr yalnız Vikipediyanın inkişafı naminə olmalıdır. Odur ki, şəxsi müstəviyə keçən hər hansı bir müzakirə Vikipediyanın ruhuna ziddir. İstifadəçinin digər istifadəçiyə qarşı pis münasibəti müzakirələrdə əks oluna bilməz. Müzakirələrdə müəllif deyil, məqalə müzakirə edilməlidir.}} Bu qaydanı pozmusunuz, amma düşünürəm ki, indilik xəbərdarlıq yetərli idi. Bundan sonra qaydalara əməl edəcəyinizə söz verirsinizsə, blokdan çıxarılmağınızı dəstəkləyərəm. Problem əgər istifadəçilərdədirsə, bu barədə aidiyyəti üzrə [[VP:Ş]] və [[VP:Ş/İH]] səhifələri var. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:33, 26 may 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Axı bu necə mənfi aura yaradır? Mən şəxsi təhqir etməmişəm, alçatmamışam, lağa qoymamışam. Araz Yaquboğlunun qabaqcadan yazacağı sözlərə etiraz etmişəm. O isə mənim sözlərimə acıqlanıb məni bloklayıb. Mən yuxarıda redaktəmi geri qaytardığım məqamdan xaric [[Vikipediya:Nəzakət]] qaydalarını pozmamışam. İnzibatçı olaraq Araz Yaquboğlu niyə məndən bu cür qisas alır? Heç bir xəbərdarlıq etmədən cəzalandırır? Mənim heç bir inzibatçıyı şikayət etmək fikrim yoxdur. "Yerli" və "yerlibazlıq" həmin müzakirə konteksində arqument idi, pis münasibət, təhqir və ya şəxsə küçmək kimi burada yazdığınız deyildi. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:42, 26 may 2025 (UTC) ::::::Mahiyyət ondan ibarətdir ki, siz bunu yazırsınız və müzakirə istiqamətini dəyişir və get-gedə qızışır, nəticədə, mövzunun müzakirəsi qalır kənarda, şəxslərin davası gedir. Dediyim kimi, fəaliyyətindən narazıçılığınız olduğu istifadəçiləri aidiyyəti üzrə müvafiq səhifələrdə əsaslandırmalarınız ilə müzakirəyə çıxara bilərsiniz. Amma bu səhifə dəqiq yeri deyil. O yazdıqlarınız düzgün deyil, mən də xoş qarşılamıram, qaydalara da ziddir. Təəssüf ki, bunu başa düşməməkdə israr edirsiniz, bu halda konstruktiv töhfələr verə biləcəyinizə şübhələrim var. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:48, 26 may 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Şəxs sırf həmin şəxslər yerlisidir deyə məqalələrinin qalmasını istəyir. Burada hansı konstruktiv fəaliyyətdən və ya töhfədən söhbət qedə bilər? Mən heç kimə kobud söz və təhqir etmədiyim halda bloklanmışam və səbəbi də N''əzakət qaydalarının pozulması'' olaraq göstərilib. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]<nowiki/>na bir daha sual ünvanlayıram: Həmin cümlənin nəzakət qaydalarını pozduğunu sübut edin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:53, 26 may 2025 (UTC) * Yousiphh, məsələ buradadır ki, sizinlə razı olanlar da eyni cür şərhlər bildirir, mövqeyinizə qarşı olanlar da. Siz etiraz edə və müzakirə apara bilərsiniz, amma qaydalara uyğun. Hazırda [[VP:TYV]] və [[VP:N]] qaydalarını pozmusunuz. Bu barədə sizə digər bir [[İstifadəçi:Nemoralis|inzibatçı]] da [[Xüsusi:Fərq/8149737|xəbərdarlıq edib]]. Siz isə bu fəaliyyətə davam etmisiniz. Ümumiyyətlə, [[Xüsusi:DaimiKeçid/8149937#Blok|bu sizin SNS ilə bağlı ilk blokunuz deyil]]. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:05, 26 may 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Başa düşdüm. Mübahisəni davam etdirməyəcəm. Blokumun yığışdırılmasını xahiş edirəm. [[VP:TYV]] və [[VP:N]] qaydalarını pozmamağa riayət edəcəm. Qeyd edim ki, birinci blokum da heç bir xəbərdarlıq edilmədən və qisas xarakterli idi. Oradakı inzibatçıların əksəriyyəti bununla razılaşıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:08, 26 may 2025 (UTC) *::Ümumiyyətlə, siz məqalələri SNS edərkən geniş və ya əsaslı arqumentlər yazmırsınız, sadəcə ümumi şəkildə qaydaya istinad edirsiniz. Etinalı davranmaq lazımdır. [[VP:SMİEÇA]] səhifəsinə nəzər yetirin zəhmət olmasa. SNS-i doldurmusunuz bu fəaliyyətləriniz ilə. Hər ensiklopedik görmədiyiniz səhifəni bu şəkildə ora çıxarmaq doğru deyil. "SNS müzakirə yeridir" düşüncəniz doğru deyil, onda hər məqaləni ora çıxararlar elə. Təkcə əsasən SNS-ə köklənmək də yaxşı və konstruktiv fəaliyyət növü deyil. Görünür, növbəti dəfə bunlara məhəl qoymasanız, SNS üzrə fəaliyyətinizin məhdudlaşdırılması gec deyil. + Artıq SNS-dəki fəaliyyətləriniz səbəbilə digər ciddi qayda pozuntularına da yol verməyə başlamısınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:43, 26 may 2025 (UTC) *:::@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Bu artıq bəhanələrdir. Mənim fəaliyyətimin Vikipediyada necə və nə cür olacaq bunu siz mənə göstəriş şəklində yaza bilmərsiniz. Mən ümumi şərtlərə əsasən oraya ensiklopedik olmayan məqalələri namizəd göstərirəm. Hər hansı bir qayda bunu mənə, sizə və ya hər hansı bir istifadəçiyə qadağa etmir. ''"SNS-i doldurmusunuz bu fəaliyyətləriniz ilə" -'' bu nə iraddır? SNS kiminsə şəxsi səhifəsidir? Artıq bəhanə axtarıldığını görürəm. Burada fəaliyyətimi qısıtlamaq istəyirsinizsə, buyurun edin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:47, 26 may 2025 (UTC) *::::Xoşniyyətli olun. [[:en:Wikipedia:Disruptive editing|Belə bir qayda var]]. SNS şəxsi səhifə deyil, amma bu şəkildə oranı məşğul etmək yolverilməzdir. Deyirəm axı, etinalı olmaq lazımdır, ağına-bozuna baxmadan ora səhifə çıxarmırlar. Dalbadal kütləvi şəkildə son təqdim etdiklərinizin neçəsini araşdırıb təqdim etmisiniz ki. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:58, 26 may 2025 (UTC) *:::::Hamısını araşdırıb təqdim edirəm. Mən xoşniyyətliyəm. Mənim xoşniyyətimdən istifadə edib məni ittiham edirsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:59, 26 may 2025 (UTC) *::::::Hörmətli Yousiphh, mən sizə qarşı xoşniyyətliyəm, amma təəssüf ki, hal-hazırda sizdən eynisini görə bilmirəm. Mən sizi heç nədə ittiham etməmişəm, yuxarıda qaydaları qeyd etmişəm və yazdıqlarımı qaydalara əsaslandırmışam. SNS istiqamətində fəaliyyətinizdə problemlər olduğunu qeyd edən tək istifadəçi mən deyiləm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 04:34, 27 may 2025 (UTC) == Əhəmiyyət şablonu və əhəmiyyətlilik == Zəhmət olmasa məqalələrə həm {{tl|əhəmiyyət}} şablonu, həm də eyni səbəblə {{tl|sil}} şablonu yerləşdirməyin. Mənbə varsa və ya tapılması ehtimalı varsa, birinci şablondan, yoxdursa, ikincidən istifadə edin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 19:41, 8 iyun 2025 (UTC) == Xəbərdarlıq == Salam hörmətli Yousiphh. Bundan əvvəl sil şablonuna səbəb göstərmək barədə 1 dəfə müzakirə '''[[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh#c-Turkmen-20250328085500-Silinmə şablonu|aparmışdıq]]'''. Amma siz yenə də eyni fəaliyyəti təkrar edirsiniz ('''[https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Nazim_%C6%8Flio%C4%9Flu&diff=prev&oldid=8141853 1], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C6%8Fhm%C9%99d_Elbrus&diff=prev&oldid=8141856 2])'''. Unutmaq olmaz ki, Vikipediyada fərdi fikirlər daha az əhəmiyyət kəsb edir və bu icma layihəsidir. Bu tip fəaliyyətə davam etdiyiniz təqdirdə '''fəaliyyətiniz məhdudlaşdırılacaq'''. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 09:32, 11 iyun 2025 (UTC) :Düzəliş etdim. Səbəbsiz etmirəm. Sadəcə səbəb yazmaq yadımdan çıxır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 13:30, 11 iyun 2025 (UTC) ::Niyə məqaləyə həm sil şablonu əlavə edirsiniz, həm də əhəmiyyət? Bunun biri əlavə edilməlidir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:12, 11 iyun 2025 (UTC) :::Hər iki şablonun eyni vaxtda olması hansı qayda ilə qadağandır? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 16:20, 11 iyun 2025 (UTC) ::::Silinəcək məqaləyə əhəmiyyət şablonu əlavə edilməli deyil. Əhəmiyyət şablonu əlavə edilir, bir müddət sonra da əhəmiyyəti təsdiqlənmədiyi təqdirdə məqalə silinir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:24, 11 iyun 2025 (UTC) == Sil şablonu ilə bağlı növbəti xəbərdarlıq == Xahiş edirəm ki, bu şablondan təyinatı üzrə istifadə edəsiniz. Daha əvvəllər də sizə bu barədə çoxsaylı müraciətlər olunub. Belə ki, son fəaliyyətlərinizdə məqalədən faylları təmizləmiş həmin fayllara "istifadəsiz" adlı ilə sil şablonu qoymusunuz. Həmin faylları əsaslı səbəblərlə sildim, amma bunu siz özünüz silinməsini tələb edərkən mütləq şəkildə qeyd etməlisiniz. Eyni zamanda copy-paste olduğunu irəli sürdüyünüz məqalələr üçün də "səbəb" parametrinə, varsa, müvafiq keçidləri və ya köçürüldüyü mənbələri bilirsinizsə, əlavə edin ki, yoxlayıb qərar verə bilək. Ehtimallar üzərindən getməyin, sadəcə "copy-paste" yazmaq təəssüf ki, kifayət deyil. Ümid edirəm ki, nəzərə alacaqsınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 14:22, 12 iyun 2025 (UTC) == Təşəkkür və xahiş == Salam. Əvvəla müəlliflik hüquqları məsələsinə və faylların təftişi ilə bağlı olan diqqətinizə və həssaslığınıza görə təşəkkür edirəm. [https://az.wikipedia.org/wiki/Fayl:Qazi_B%C3%BCrhan%C9%99ddin.gif Qazi Bürhanəddin.gif] faylını sildim. Xahiş edirəm ki, bu kimi hallarda keçid də qeyd edəsiniz ki, əməliyyatı icra edərkən qeyd edim. Axtarmaq əlavə vaxtımı alır. Diqqətiniz üçün təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 02:24, 19 iyun 2025 (UTC) == [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] bölməsində fəal olaq! :) == {{ombox | image = [[File:Updated DYK query.svg|50px|alt=|link=]] | text = <br><center>'''Sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik!'''</center> <br> Salam, hörmətli Yousiphh! [[Ana səhifə]] üçün fərqli və maraqlı faktları axtarırıq! Buna görə də sizi [[Vikipediya:Bilirsinizmi namizədləri|Bilirsinizmi namizədləri]] səhifəsində fəal olmağa dəvət edirik! Yazdığınız və ya oxuduğunuz məqalələrdən bu bölmə üçün uyğun faktları aşkarlayıb təqdim edərək layihəyə öz töhfələrinizi verin! {{pb}} Siz həmçinin burada digərləri tərəfindən təqdim olunmuş faktları da dəyərləndirərək ümumi işə töhfələrinizi verə bilərsiniz. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər və uğurlar! <br><br> }} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 03:31, 22 iyun 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Gadir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Gadir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8190799 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirilməsi üçün mövqeyinizə ehtiyac var == Salam hörmətli Yousiphh, Hal-hazırda seçilmiş və yaxşı məqalələrin qiymətləndirmə səhifələrində '''çox sayda məqalə''' olsa da, mövqe bildirən istifadəçilərin sayı azdır. [[Azərbaycanca Vikipediya]]nın [[Ana səhifə|Ana səhifəsi]]nin yeni məqalələrlə təmin edilməsi və layihənin təkmilləşdirilməsi üçün burada mövqeyinizi bildirə bilərsiniz: '''[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Seçilmiş məqalələr|Seçilmiş məqalə qiymətləndirilməsi]]/[[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|yaxşı məqalə qiymətləndirilməsi]]'''. [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 14:40, 24 iyun 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8050884 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Nüsrət Qurbanovun məlumatlarının silinməsinə etiraz == Salam. Bu məqalənin silinməsinə qarşıyam, çünki Nüsrət Qurbanov elmi və tədris sahəsində fəaliyyət göstərir. Aşağıdakı mənbələr bu şəxsin ensiklopedik əhəmiyyətini sübut edir: 1. https://unec.edu.az/tex-e-n-dos-qurbanov-nusret-heyder/ - Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində Nüsrət Qurbanov haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. 2. https://president.az/az/articles/view/3187 - Prezidentin rəsmi saytı olan President.az-da Nüsrət Qurbanov Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz. 2. https://modern.az/news/17374/ - Ölkənin nüfuzlu xəbər saytı olan Modern.az Nüsrət Qurbanov haqqında paylaşım edib və Prezident İlham Əliyev tərəfindən Tərəqqi medalı ilə təltif olunub. Siyahıda baxa bilərsiz. 3. https://avesis.unec.edu.az/nusrat_gurbanov-Azerbaijan State University of Economics (UNEC) Akademik Məlumat İdarəetmə Sistemində Nüsrət Qurbanovun profili. 4. https://scholar.google.com/citations?user=-o3Ej04AAAAJ&hl=ru - Nüsrət Qurbanovun Google Scholar profili. Bütün məqalələri, kitabları, dərs vəsaitləri və monoqrafiyaları ilə buradan tanış ola bilərsiz. 5. https://www.preslib.az/ru/book/UBjHzTgRq0BlZZA - Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi kitabxanasında Nüsrət Qurbanovun kitabı 6. https://orcid.org/0009-0002-5076-5354f - Nüsrət Qurbanovun Orcid profili 7. https://www.researchgate.net/profile/Nusrat-Gurbanov - Nüsrət Qurbanovun Researchgate profili Səhifənin silinməməsi üçün yetərində məlumat təqdim etdiyimi düşünürəm, xahiş edirəm silinməni dayandırın [[İstifadəçi:Seymurramazanov|Seymurramazanov]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Seymurramazanov|müzakirə]]) 16:14, 1 iyul 2025 (UTC) == Vüqar Yusubov məqaləsi == Müğənninin yaxınlarının onun haqqında dediklərinin ensiklopedik olub olmamasını niyə müzakirə edirsiniz? Bu müğənninin həyat hekayəsidir, və onun haqqında deyilənlər də etibarlı mənbə ilə təsdiqlənir, və məqaləsində yazılması çox təbiidir. Saxta dediyiniz linkdə redaktə zamanı problem yaranmış ola bilər və düzəldildi narahat olmayın. Və redaktəni bir də silməyin. Açıqlama verdim. [[İstifadəçi:Şövqü|Şövqü]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şövqü|müzakirə]]) 15:56, 2 iyul 2025 (UTC) == SNS və sil şablonu == Salam. Zəhmət olmasa, məqalələri SNS etməzdən və sil şablonu qoymazdan əvvəl SNS/BNS müzakirələrinin olub olmadığına baxın. [[Qasımlı Daşdəmir ağa]] məqaləsi SNS-də olubmuş, amma [[VP:SSK]]-nın [[VP:M1|M1]] və [[VP:M5|M5]] bəndlərinə əsasən məqalə silinmişdir. [[:Fayl:Qasımlı Daşdəmir ağa.jpg|Faylına]] da "saxta məlumat" yazıbsınız, bu barədə növbəti dəfələrdə daha ətraflı yazın zəhmət olmasa. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 10:45, 9 iyul 2025 (UTC) == Məzmunun silinməsi == Salam həmkar. Məzmunu silərkən diqqətli olmaq lazımdır. Sizin https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vasif_S%C3%BCleyman&diff=8240210&oldid=8176156 bu redaktədən sonra şəkil, mənbənin 1-i və kateqoriyanın 1-i məqalədə görünümür. Xahiş edirəm onu düzəldin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:35, 14 iyul 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]], Heç bir məzmun silinməyib. Məqalə vikiləşdirilib və səhv istinadlar çıxarılıb. Şəkil isə Commons-dan silinməyə namizəd göstəriləcək deyə məqalədən və Vikidatadan silinib. Qaytardım amma yenə də silinəcək. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 06:38, 14 iyul 2025 (UTC) ::Silinəndə bot özü silir. Mövcud şəkli silməyiniz doğru deyil. Qaldı ki bəs kateqoriyanı niyə silmisiz? "Qızıl qələm" media mükafatı laureatları - adlı kateqoriyanı. Onu da əlavə edin. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 06:58, 14 iyul 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] O da vikiləşdirmə üzrə olur. Həmin kateqoriya 1991-ci ilə qədər verilən "[["Qızıl qələm" mükafatı|Qızıl qələm]]" mükafatına aiddir, 1996-ci ildə almış mükafat başqasıdır. Onun isə kateqoriyası [[:Kateqoriya:"Qızıl qələm" media mükafatı laureatları|budur]]. Vikiləşdirmə yeni edilib. O da sonra üzə çıxacaq. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:01, 14 iyul 2025 (UTC) :::: Dediyiniz [[:Kateqoriya:"Qızıl qələm" media mükafatı laureatları|bu]] kaeqoriyanı çıxarmısız məqalədən. Mən də bilirəm hansı hansı illərdə verilib. Kateqoriyanı əlavə edin, etmirsiz özüm edim. --[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:24, 14 iyul 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Etmək istəyirsinizsə buyurun edin. Kateqoriya Vikidata ilə əlaqəlidir. Buna görə də orada yerləşdirmədən də göstərilir. Sadəcə vaxt lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:35, 14 iyul 2025 (UTC) ::::::Hər kateqoriya idxal edilmir. Ona baxmaq lazımdı. Hansı idxal edilir silmək olar. İdxal edilməyəni silmək olmaz. Məhz sildiyiniz 4 kateqoriyadan 3-ü idxal edilir. Buna sözüm yoxdu. Amma 1-i idxal olmadı üçün əl ilə əlavə edilməlidi. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:57, 14 iyul 2025 (UTC) :::::::@[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] Bu da kateqoriyanın düzəldilməsinin vacibliyini təsdiq edir. Mənim redaktəmdə heç bir səhv yoxdur. İndi baxdım. İkinci "Qızıl qələm" Media mükafatı 2000-ci ildə yaradılıb. Bu şəxs hansı "Qızıl qələm" mükafatını alıb? Bu mükafatı alması haqqında sanballı mənbə belə yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:06, 14 iyul 2025 (UTC) :{{u|Araz Yaquboglu}} müəllimin dediyi kimi, diqqətli olmaq lazımdır. Siz ümumiyyətlə niyə məqalələrdən fotoları çıxarırsınız ki? Müəllif hüquqlarını pozmayan fotoları belə məqalələrdən çıxarır, sonra Commos-da SNS-ə verirsiniz. Orda da idarəçilər görür ki, istifadəsiz fayldır, çox da araşdırma etmədən silir həmin fotoları. --[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 10:29, 14 iyul 2025 (UTC) ::Fayl istifadəsiz olmağına görə silinmir, açıq şəkildə müəllif hüquqları pozuntusu və ya səhv lisenziya ilə göstrildiyi üçün silinir. Əgər bunun eleyhinəsinizsə və şəklin müəllif hüquqları sizdədirsə buyurun müzakirələrə qoşulun. Məni belə şeylərlə ittiham etmək lazımd deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:33, 14 iyul 2025 (UTC) ::Sura xanım Commonsda məhz belə fəaliyyətinə görə blok edilib. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 10:58, 14 iyul 2025 (UTC) :::Xeyr, bloklanmağımın səbəbi bir çox şəkillərə [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:ADVERT&redirect=no COM:ADVERT] səbəbini yazaraq SNS etməm və buna etiraz edənləri başa sala bilmədiyim üçün 6 aylığına bloklanmışam. Siz də bundan bir neçə ay müəllif hüquqları pozuntusuna görə Commons-da bloklanmışdınız. Yadınıza salıram, @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:08, 14 iyul 2025 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], AA, elə isə məgər ki, commons-da bloklanmısınız, onda niyə məqalədən şəkilləri çıxarırdınız ki? 6 ay sonra blokunuz açıldıqda SNS etməyi düşünürdünüz? [[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 11:50, 14 iyul 2025 (UTC) :::::Şəkil artıq məqaləyə qaytarılıb. Və bəli, bunu etməyi düşünürəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:51, 14 iyul 2025 (UTC) * [[Vasif Süleyman]] məqaləsindən "səhvdir" deyərək istinadları niyə silmisiniz? Həmin istinadları yoxladım, səhv heç nə yox idi, şəxsin adı keçidlərdə keçirdi və uyğun şəkildə məqaləyə əlavə etmək olardı, etmirsinizsə silmək çıxış yolu deyil. Belə olanda məqalənin sonradan vəziyyətinə nəzər yetirəndə artıq fərqli fikirlər gələ bilir. Zəhmət olmasa, [[Xüsusi:Fərq/8241904|belə çıxarmalar]] edəndə diqqətli olun, çünki hər bir parametr Vikidatadan idxal olunmur. Belə görürəm ki, fəaliyyətinizi müzakirəyə çıxarmaq lazımdır. Və xahiş edirəm ki, irad bildirənləri qərəzli olmaqda və düşmənçilikdə ittiham etməyin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 20:30, 15 iyul 2025 (UTC) == Sual == Salam, siz niyə məqalələri silinməyə namizəd edərkən konkret səbəblər və qaydadan bənd qeyd etmirsiniz? Nə üçün sadəcə standart məzmunla edirsiniz bu əməliyyatları? Məqalə silinməyə uyğun olsa belə, digərlərinin əməyinin üzərindən keçmək olmaz. Bütün hallarda normal əsaslandırma lazımdır. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 07:24, 26 iyul 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]] Həm əsaslandırma edirəm, həm də qısa yazıram. "Digərlərinin əməyi" deyəndə nəyi nəzərdə tutursunuz? Buradakı məqalələr heç kimin mülkiyyəti deyil. Ensiklopedik tələblərə cavab verməyən, illərlə qaralama halında olan məqalələrin sürətli silinməsini təklif etmək qadaöandır? Məsələn [[Xəlil Mutlu|bu məqalə]] niyə qalmalıdır? 2007-ci ildən qaralama məqalə qalar? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:03, 26 iyul 2025 (UTC) ::Göstərdiyiniz [[Xəlil Mutlu]] adlı mövzu ensiklopedikdir. Ona görə də sns ediləbilməz. Qaralama halında olan məqaləyə uyğun şablon əlavə edilməlidir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:26, 26 iyul 2025 (UTC) :::Uzun müddətli qaralama məqalə həm SNS, həm də silinə bilər. Qaydaları xahiş edirəm bir daha oxuyun. @[[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:29, 26 iyul 2025 (UTC) ::::Xahiş edirəm siz də oxuyun. Ensiklopedik məqalə qaralama halda olduğuna görə silinmir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 11:32, 26 iyul 2025 (UTC) :::::Mən qaralama yazmamışam. '''Uzun müddətli qaralama''' yazmışam. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:33, 26 iyul 2025 (UTC) ::Vikipediya materialları ictimai mülkiyyət olsa belə və ensiklopedik deyilsə belə, onu normal əsaslandırmadan SNS etmək etik deyil. Bu formada davam etsəniz fəaliyyətiniz məhdudlaşdırılacaq. Zəhmət olmasa sürətli və müzakirəli silinmələr zamanı normal əsaslandırmalar gətirin. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 11:35, 26 iyul 2025 (UTC) * {{u|Yousiphh}}, [[Balacaxanım Nəzirova]] və [[İbrahim Mollayev]] məqalələri hansı tək mənbədən köçürülüb? Bunu yazmısınız, vəssalam. Onlayn mənbə deyilsə yoxlama və təsdiqləmə imkanı da yoxdur. Heç olmasa yazmırsınız ki, filan mənbədən və ya məqalədəki bu mənbədən köçürülüb. Əgər başqa mənbədirsə onu niyə qeyd etmirsiniz? Qeyd etməlisiniz, sadəcə belə yazmaq kifayət deyil. Xoşniyyətli düşünürəm hələ də, amma sanki istədiyiniz məqalələrin silinməsi üçün səbəb axtarırsınız və ya uydurmağa çalışırsınız. Bu barədə dəfələrlə xəbərdarlıq almısınız, olmaz axı belə, lütfən. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 16:37, 26 iyul 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Birinci məqalə "Azərbaycan coğrafiyaçı alimləri" kitabından, iknci məqalə Naxçıvan Ensiklopediyasından birbaşa köçürülüb. Axı bunu yazmasam da aydınlaşdırmaq çox asandı. "İstədiyiniz məqalələrin silinməsi üçün səbəb axtarırsınız və ya uydurmağa çalışırsınız" - bu iddianızı rədd edirəm. Hansı istədiyim? Bu günə qədər SNS və ya SSS-ə təqdim etdiyim məqalələrdə hər hansı bir ortaqlıq, qərəz və ya istək olub? Bu absurdluğu necə iddia etmək olar. Hamısı mənim qaydaları anladığım dərəcə ensiklopediklik, müəllif hüquqlarının pozulması və qaralama olduğu üçün namizəd göstərilib. Bu qədər qərəz olmaz axı! Siz xoşniyyətli deyilsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 17:11, 26 iyul 2025 (UTC) *::Zəhmət olmasa, sakit olun. Sil şablonunu məqaləyə əlavə etdiyinizdə bunu mən sizə yazandan sonra yox, elə həmin vaxt qeyd etməlisiniz. Belə etinasızlıq edirsiniz, sonra da istifadəçilərdə ona uyğun fikir formalaşanda razılaşmırsınız. Heç bir iddiam yoxdur, amma etdiyiniz düzgün deyil. Konkret yoxlamaq üçün varsa keçid, kitab və ya əsər adı və səhifələri qeyd edin. Son cümlələrinizlə isə [[VP:İNANC]] qaydasını pozursunuz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 17:17, 26 iyul 2025 (UTC) == Vikidata == Salam. Zəhmət olmasa silinən hər məqalənin Vikidata səhifəsini orada silinməyə namizəd göstərməyin. Məqaləsi olmaması o demək deyil ki, Vikidatası da olmamalıdır. Orada ensiklopediklik yox, əhəmiyyətə əsaslanılır. Həmin layihə həm də gələcəkdə məqaləsi olacaq potensial şəxslər və bəzi hallarda istinadlar vermək üçün nəzərdə tutulub. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:09, 26 iyul 2025 (UTC) :Olar ki, digər vikiplatformalardakı fəaliyyətimə qarışmayasınız. Əgər hər hansı bir şəxsin SNS etdikdə səhv etmişəmsə, bunu oradakı müzakirələrə qoşularaq bildirə bilərsiniz. Yazdığınız kimi bir şərt yoxdur. Əgər Vikidata silinibsə, yenisini yaratmaq və ya bərpa etmək inzibatçılar üçün çətin bir məsələ deyil. Bu qədər mənim fəaliyyətlərimi yaxından izləməkdə səbəb nədir? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:14, 26 iyul 2025 (UTC) ::Zəhmət olmasa, Vikidata ilə tanış olun. Orada bir xeyli məqaləsi olmayan mövzulara, obyektlərə və şəxslərə aid səhifələr mövcuddur. Səbəbini yuxarıda yazmışam və silib-yaratmaq məsələsi deyil. Sadəcə ensiklopediya səviyyəsində əhəmiyyətli olmayıb da Vikidata səhifəsində əhəmiyyətli sayılacaq "n" qədər şəxslər var. Vikipediya ilə eyni çalışmır Vikidata. Diqqətli olun. Bu qarışmaq deyil, görüb irad bildirirəm. Mən sizi izləmirəm, amma fəaliyyətləriniz qarşıma çıxır. Görünür, fəaliyyətinizdə problemlər var ki, sadəcə mənim də qarşıma çıxmır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:19, 26 iyul 2025 (UTC) :::Mən də xahiş edirəm ki, mənə Azərbaycanca Vikipediyadan başqa buranın inzibatçısı olduğunuz üçün irad bildirməyin bir xahiş. Əgər fəaliyyətimdən şikayətçi olmaq istəyirsinizsə buyurun Vikidata müzakirə səhifəmə və ya oradakı inzibatçılara bildirin. Hər dəfə burada mənə qarşı qərəzinizi göstərməyə ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:22, 26 iyul 2025 (UTC) ::::Statusla əlaqəsi yoxdur, hər istifadəçi fikirlərini bildirə bilər. Məsələni böyütməmək üçün, ilkin olaraq burdan sizə yazmışdım, başqa cür anlamayın. Ora yazsam yenə məni qərəzli adlandıracaqdınız necəsə. Böyütmədən həll etməyə çalışıram məsələləri. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 12:26, 26 iyul 2025 (UTC) :::::Vikidatada belə https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q28970130&diff=next&oldid=2384021180 redaktələr vandalizmdir. [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) 05:37, 27 iyul 2025 (UTC) :Elə mən də eyni səbəblərə görə müzakirənizə yazmağa gəlmişdim, gördüm artıq yazılıb. Ümumiyyətlə sizə daha əvvəl də dəfələrlə {{u|Turkmen}}, {{u|Araz Yaquboglu}}, {{U|Gadir}} tərəfindən eyni xəbərdarlıqlar olunub. Niyə xəbərdarlıqlara məhəl qoymursunuz? Yaxın müddətdə neçənci dəfədir ki, eyni irad tutulur. Üstəlik sizə irad tutanlara da az qala şəxsi hücum edirsiniz. Burdakı müzakirə əsnasında belə qaydaları pozmusunuz. --[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sura Shukurlu|müzakirə]]) 09:02, 27 iyul 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] Hansı eyni irad? Vikidataya görə harada mənə irad bildirilib. İkincisi Vikidataya görə burada niyə mənə irad bildirilməlidir? Artıq anlaşılır ki, məni yenidən bloklamaq üçün səbəblər axtarılır. Heç kimə hücum etmirəm. İttihamlarınızı özünüzə saxlayın.Hansı qaydanı pozmuşam? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:06, 27 iyul 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] sizə irad tutulursa bunu normal qəbul etməyə çalışın burada heç kimsə sizi bloklamaq üçün heç bir cəhd etmir. Etdiyiniz yanlışları bildirirlər normal qəbul etməyə çalışın — [[İstifadəçi:ReiKaze|<span style="font-family:Segoe print; color:#111442; text-shadow:#234675 0.0em 0.0em 0.0em;">'''ReiKaze🌸'''<sup></sup></span>]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ReiKaze|müzakirə]]) 09:20, 27 iyul 2025 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:ReiKaze|ReiKaze]] Axı bu belə deyil. @[[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] yuxarıda üç başlıq var. Üçü də ayrı-ayrı mövzulardadır, amma burada məni ittiham edir ki, "eyni xəbərdarlıqlar olunub, niyə xəbərdarlıqlara məhəl qoymursunuz?". Hələ o biri inzibatçıları demirəm. Sadəcə mənim fəaliyyətimdəki bir səhv olan kimi, bir düzgünlük olmayan kimi burada müzakirə açırlar və iki-üç nəfər qoşulur. Buna görə də şübhələnirəm və açıq yazıram ki, əgər məni bloklmaq istəyirsinizsə açıq olun. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:24, 27 iyul 2025 (UTC) * Yousiphh, özünüzü qurban və ya günahsız kimi göstərməyə çalışırsınız amma elə deyil. Qeyri-adekvat davranış sərgiləyirsiniz. Sizə xəbərdarlıq edənləri nədəsə ittiham etmək fayda verməyəcək. İradları normal qarşılamaq və onlara fokuslanmaq lazımdır. Əslində, elə sizə bu qədər xəbərdarlıq edilərək şans, imkan verilib ki, fəaliyyətinizdə düzəlişlər edəsiniz. İstəyirəm və ümid edirəm ki, nəzərə alacaqsınız. Bloklanmağınız yox, xəbərdarlıqları və iradları nəzərə alıb fəaliyyətinizə davam etməyiniz vikiyə daha faydalı olacaq. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 15:00, 27 iyul 2025 (UTC) *: @[[İstifadəçi:Gadir|Gadir]] Səhv etmirəmsə vikitətildədir şablonu qoyaraq edir bunları ya ? [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 14:21, 7 avqust 2025 (UTC) == Qazi Muhamməd == Salam Aleykum. Zəhmət olmasa, bu dəyişikliklərlə ([https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qusar_rayonu&diff=prev&oldid=8106527 1], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Quba_%C3%BCsyan%C4%B1_(1837)&diff=prev&oldid=8106568 2], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Qusar&diff=prev&oldid=8106529 3], [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hac%C4%B1_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d&diff=prev&oldid=8104045 4]) bağlı izah verə bilərsinizmi? Çox güman ki, bu dəyişikliklər bilmədən edilib. Lakin qeyd etməliyəm ki, bu halda məlumatlar bir-birinə qarışdırılıb və nəticədə tam fərqli iki şəxs eyni adam kimi təqdim olunub. [[Hacı Məhəmməd|Qazi Muhammad Xuluxvi]] 1785-ci ildə anadan olub, milliyyətcə ləzgidir və Ləzgilərin ilk imamı kimi tanınır. [[Qazi_Məhəmməd_(Dağıstanın_imamı)|Qazi Muhammad Gimravi]] isə 1795-ci ildə doğulub, milliyyətcə avardır və Avarların, sonradan da Çeçenlərin ilk imamı hesab olunur. Hər iki şəxs tarixdə mühüm rol oynayıb '''amma fərqli şəxsiyyətlərdir'''. Bu səbəbdən, ad və məlumatların qarışdırılması arzuolunmazdir. Əgər Qafqaz tarixi ilə maraqlanırsınızsa, çəkinmədən sual verə bilərsiniz, mən inşAllah bacardığım qədər sizə komkək eləmeyə çalışaram. Sadəcə olaraq xahiş edirəm ki, gələcəkdə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Hac%C4%B1_M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d&diff=prev&oldid=8079349 bu cür] dəyişiklikləri etməzdən əvvəl məlumatları dəqiqləşdirəsiniz. Çünki hər şey bir-birinə qarışır və yanlış təsəvvür yaranır. --[[İstifadəçi:عبد الله تعالى|عبد الله تعالى]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:عبد الله تعالى|müzakirə]]) 18:20, 28 avqust 2025 (UTC) :Məqaləni İstifadəçi@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] işləyib, mən sadəcə uyğunlaşdırma etmişəm. Əgər səhvdirsə, buyurun məqalədəki səhvləri istinadları ilə düzəldin. @[[İstifadəçi:عبد الله تعالى|عبد الله تعالى]] Uğurlar. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:58, 28 avqust 2025 (UTC) == [[VP:Avtobioqrafiya|Avtobioqrafiya]] və [[VP:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının rəsmiləşdirilməsi ilə bağlı səsvermələr == Salam, {{pb}} Sizi [[Vikipediya:Avtobioqrafiya|avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:IP blokundan azad olma|IP blokundan azad olma]] qaydalarının lokal olaraq qəbulu üçün təşkil olunan səsvermələrdə iştirak etməyə dəvət edirəm. Səsvermə səhifələri: [[Vikipediya:Səsvermə/Avtobioqrafiya]] və [[Vikipediya:Səsvermə/IP blokundan azad olma (2-ci dəfə)]]. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər. {{pb}} Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:15, 13 sentyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8270151 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] əlavə və düzəlişlərlə bağlı səsvermə == Salam, Sizi [[VP:İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları|İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydalarına]] düzəliş və əlavələrlə bağlı keçirilən '''[[Vikipediya:Səsvermə/İnzibatçıların və bürokratların seçilməsi qaydaları/Namizədlik şərtlərinə düzəliş və 15 gün tələbinin ləğvi barədə səsvermə|səsvermədə]]''' iştirak etməyə dəvət edirəm. Diqqətiniz üçün əvvəlcədən təşəkkürlər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:56, 29 sentyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Qədir@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Q%C9%99dir/K%C3%BCtl%C9%99vi_mesaj_siyah%C4%B1s%C4%B1&oldid=8319813 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Vandalizm == [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kateqoriya:Koreya_milliy%C9%99t%C3%A7iliyi&diff=prev&oldid=8338183 1] və sonra isə [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kateqoriya:%C3%96lk%C9%99l%C9%99rin%C9%99_g%C3%B6r%C9%99_Asiyada_milliy%C9%99t%C3%A7ilik_h%C9%99r%C9%99katlar%C4%B1&diff=prev&oldid=8338186 2]. Məqsəd nədir? Kateqoriyadakı məqalələrdən həmin kateqoriyanı silmək, sonra boş kateqoriya adı ilə onları silinməyə namizəd vermək sözün əsl mənasında saxtakarlıq əməlidir. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 11:45, 10 oktyabr 2025 (UTC) :@[[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]] Kateqoriyaları yenidən təkminləşdirirəm. Heç bir vandallıq fikrində deyiləm. Əgər səhvdirsə redaktəni geri qaytara bilərsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:46, 10 oktyabr 2025 (UTC) ::{{u|Yousiphh}} izah etmək lazımdır bunu. Kateqoriyanı boşaldıb sonra boş kateqoriya adı ilə sildirtmək yalan danışmaqdır axı, keçmişdə neçə istifadəçi buna görə bloklanıb. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 11:51, 10 oktyabr 2025 (UTC) ::Zəhmət olmasa, əsaslandıra bilərsiz dəyişikliyinizi? Niyə Koreya milliyətçiliyi kateqoriyası Ölkələrinə görə Asiyada milliyətçilik hərəkatları kateqoriyasında olmamalıdır? '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 11:53, 10 oktyabr 2025 (UTC) :::Səhv redaktə olduğu üçün geri qaytardım. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:54, 10 oktyabr 2025 (UTC) == Təftişçi seçkilərinə dəvət == {| style="background-color: var(--azwiki-background-color-blue150, #dcebff); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); color: var(--color-base, #202122);" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Fayl:Wikipedia Checkuser.svg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Hörmətli {{BASEPAGENAME}}, Sizi '''2 noyabr 2025-ci il''' tarixinə qədər davam edən təftişçi seçkilərində iştirak etməyə dəvət edirik. Seçkilərdə 3 namizəd — [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Qədir (2-ci namizədlik)|Qədir]], [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Nemoralis (2-ci namizədlik)|Nemoralis]] və [[Vikipediya:Təftişçi namizədliyi/Turkmen (2-ci namizədlik)|Turkmen]] — iştirak edir. Seçiləcək şəxslər Azərbaycanca Vikipediyanın ilk [[Vikipediya:Təftişçilər|təftişçi]]ləri olacaq və icmanın şəffaflığının qorunmasında mühüm rol oynayacaqlar. [[meta:CheckUser policy#Appointing local CheckUsers|Qlobal təftişçi qaydalarına]] əsasən, seçkilərin uğurlu sayılması üçün '''ən azı iki namizədin''' hər biri '''25–30 dəstək səsi''' toplamalıdır. Bu səbəbdən səsvermədə iştirakınız çox önəmlidir — həm seçkilərin uğurla tamamlanması, həm də icmamızın daha təhlükəsiz və şəffaf şəkildə idarə olunması üçün. Səs vermək üçün yuxarıdakı namizədlərin adlarına klikləyə bilərsiniz. İştirakınıza və dəstəyinizə görə öncədən təşəkkür edirik! |} [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 21:56, 25 oktyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Nemoralis@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8357640 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == [[Vikipediya:VikiLayihə Azərbaycan mədəniyyəti]] == Salam. Sizi [[Vikipediya:VikiLayihə Azərbaycan mədəniyyəti]]ndə iştirakçı olmağa dəvət edirəm.--[[İstifadəçi:가웨인|가웨인]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:가웨인|müzakirə]]) 17:29, 13 noyabr 2025 (UTC) == Qaydaya düzəliş == Salam hörmətli Yousiphh, [[VP:Təftişçilərin seçilməsi qaydaları]]na əlavə ediləcək müvafiq düzəlişlə bağlı müzakirəyə dəvət edilirsiniz. '''[[Vikipediya:Səsvermə/Təftişçilərin seçilməsi qaydalarına bitərəf səslərlə bağlı qeyd əlavə edilməsi|Bu keçiddən]]''' daxil olaraq işirak edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MediaWiki message delivery|müzakirə]]) 05:20, 21 noyabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8362078 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Seçilmiş məqalə namizədlərindəki məqalələr üçün mövqeyinizə ehtiyac var == Salam, hal-hazırda [[VP:Seçilmiş məqalə namizədləri]]ndəki '''12 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, Ana səhifəyə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 12:49, 3 dekabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Yaxşı məqalə namizədlərində mövqeyinizə ehtiyac var == Salam, hal-hazırda [[Vikipediya:Qiymətləndirmə/Yaxşı məqalələr|Yaxşı məqalə namizədləri]]ndəki '''5 məqalə''', kifayət qədər müzakirə iştirakçısı olmadığı üçün yekunlaşdırılıb, [[Ana səhifə]]yə ötürülə bilmir. Müzakirələrdə iştirak edərək, Vikipediyanın təkmilləşməsinə yardım edə bilərsiniz. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 08:38, 8 dekabr 2025 (UTC) <!-- İstifadəçi:Turkmen@azwiki tərəfindən https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%B0stifad%C9%99%C3%A7i:Turkmen/S%C9%99sverm%C9%99_h%C3%BCququ_olan_istifad%C9%99%C3%A7il%C9%99r&oldid=8396169 siyahısını istifadə edərək göndərilmişdir --> == Mükafat! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" | rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" |[[Fayl:FəalİstifadəçiOrdeni.png|150x150px]] | style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''"Fəal İstifadəçi" Ordeni''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |Fəal və nümunəvi redaktorluq fəaliyyətinizə görə "Fəal İstifadəçi" Ordeni ilə təltif edilirsiniz. Təbriklər! Hörmətlə, [[İstifadəçi:Alisoyjavid|Alisoyjavid]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Alisoyjavid|müzakirə]]) 22:56, 16 dekabr 2025 (UTC) |} == Fayllarla bağlı == Salam. Lütfən faylları Commonsa idxal etdikdən sonra lokal faylları da etiketləməyi unutmayın. Həmçinin keçidləri də düzəltmək lazımdır, sonra silmə tələbi etmək olar. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 23:14, 17 dekabr 2025 (UTC) == Təşəkkür == Lokaldakı azad faylları "Wikimedia Commons"a yükləyərək onların qlobal istifadəsinə şərait yaratdığınıza və ümumi işə verdiyiniz töhfəyə görə təşəkkür edirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:02, 15 fevral 2026 (UTC) == Şəfiqə Əfəndizadə məqaləsindəki redaktənin geri qaytarılması == Salam. Bu məsələ ilə bağlı iradımı bildirməyin zəruri olduğunu düşünürəm. Şəfiqə Əfəndizadənin Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti olması mənbələrdə öz əksini tapıb. Orda səhv edib "qadın" yazmamışam deyə birbaşa redaktənin geri qaytarılması nə dərəcədə düzgündür? "Qadın" sözünü əlavə edə bilərdiniz. Digər bir məsələ də Şeyxzadə soyadıdır ki, fikir versəniz sadəcə 1 yerdə dəyişmişəm. Çünki Məhəmmədəmin Şeyxzadə Əfəndizadə soyadı ilə də tanınır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 10:48, 6 mart 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] Salam. İradlarımda haqlıyam. Niyə? Çünki "Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti" ifadəsi yanlışdır. Bu nə deməkdir? Siz Şəfiqə xanımın ilk müsəlman qadın və ya ilk azərbaycanlı qadın jurnalist olduğunu demək istəyirsiniz. Lakin nə bu cümlə, nə də yerləşdirmək istədiyiniz mənbə bunu düzgün demir. "Cənubi Qafqazın ilk qadın jurnalisti" Şəfiqə Əfəndizadə deyil, ondan qabaq rus, gürcü, erməni qadın jurnalistləri var. :İkinci məsələ. "Məhəmmədəmin Şeyxzadə Əfəndizadə soyadı ilə də tanınır". Harada? Hansı əsərində? Bunu deməmişdən, etibarlı mənbələr lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:53, 6 mart 2026 (UTC) ::[https://irs-az.com/sites/default/files/2022-09/Heritage_52_2022%20small%20%D1%81%D1%82%D1%80.%2044%20-%2048.pdf] belə bir mənbə tapmışam. Bu məqalə Şəfiqə xanımın Rusiya imperiyasında ilk müsəlman qadın jurnalisti olduğunu bildirir. ::Soyad məsələsində isə 2 mənbə tapsam da, etibarlı olduğunu düşünmədiyim üçün qeyd etmirəm. [[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hatselate|müzakirə]]) 18:10, 6 mart 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Hatselate|Hatselate]] Müəllifi şəxsən tanıyıram, dəqiqləşdirmək üçün sorğu ünvanladım. Yenə də belə bir ifadəni məqaləyə yerləşdirmək üçün daha etibarlı və tərəfsiz bir mənbəyə ehtiyac lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:42, 7 mart 2026 (UTC) == ADM == Xahiş edirəm, hər nəticəsindən narazı olduğunuz sorğu qəbul edilməyəndə qəbul edilənə kimi israrla redaktələri geri qaytarmayın (belə görürəm, qəbul edilənə kimi belə davam edəcəksiniz). Müzakirə səhifəsində qeyd edə bilərsiniz ya da həmin altbaşlıqda qeyd edə bilərsiniz, yekunlaşdırmalar edilir orada, yekunlaşdırılmış sorğunu hər dəfə geri qaytarırsınız. Normal işi pozur bu fəaliyyət. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 07:57, 29 mart 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Salam. Xeyr, qəbul edilənə kimi yox, nəticə əldə edilənə kimi. Geri qaytarmada heç bir səhv yoxdur, səbəb göstərilib. Heç bir pozucu fəaliyyət yoxdur. Mənim fəaliyyətimə bu qədər diqqətlisiniz, çox sağ olun. Xahiş edirəm sizə "Qadın" jurnalı barədə ünvanladığım son suallara da cavab verin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:39, 29 mart 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], nə hər etdiyiniz müraciət düzgün ola bilər, nə də siz həmişə haqlı ola bilmərsiniz. Nəticə deyəndə, belə fəaliyyətə davam etməklə bir yerə vara bilməzsiniz, iş yükünü artırırsınız və normal işi pozursunuz bunu etməklə. ADM SNS kimi bir səhifədir, qərarlarla razı olmayanda ya da mübahisə olanda (yekunlaşdıran qəbul etməyəndə də artıq müzakirə lazım olur) müzakirə səhifəsinə yazmalısınız, amma artıq hər dəfə bunu tələbinizi qəbul etdirib nəticə almaq üçün davamlı etmək də konstruktiv fəaliyyət növü deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:08, 29 mart 2026 (UTC) :::Mən haqlılıq davasında deyiləm. Sadəcə mənim müraciətimin səhv olduğunu sübut etməmisiniz. Heç mənbələri belə əsas almırsınız. Mənə şəxsi qərəzinizin olduğunu düşünürəm. "İş yükünü artırırsınız" - bu nə deməkdir!? Siz buradakı tək inzibatçısınız? Niyə hər şeyə və her yerə siz "qaçırsınız". Buranın tək inzibatçısı siz deyilsiniz. Mən nəticə görmədikdə Müzkirə səhifəsinə yaza bilərəm, amma ora yazmaqla heç bir nəticə çıxmır. Keçən ildən yazdığım səhifələrə heç kim fikir bildirmir. Bunu artıq müzakirə etmişik. Açığı məni artıq bezdirmisiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:14, 29 mart 2026 (UTC) ::::Sakit olun və şəxsi hücum etməyin zəhmət olmasa. Qərəzim niyə olsun ki. Onu başa düşürəm, amma bu səhifənin təyinatı müraciət üzərinədir və ora da addəyişdiricilər rəy verir. İndi siz hər dəfə razılaşmadıqda belə etdikdə daha çox işimiz var. Azad ensiklopediya deyib belə fəaliyyət göstərmək yolverilməzdir. Məsələnin statusla əlaqəsi yoxdur. Fikirlərini almaq üçün ora teq etdiyiniz kimi müzakirə səhifələrində teq edə bilərsiniz istifadəçiləri. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:25, 29 mart 2026 (UTC) :::::Sizinlə müzakirənin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Fikirlərə münasibət bildirmirsiniz, suallara cavab vermirsiniz. Təkrar edirəm: Azərbaycanca Vikipediyanın tək inzibatçısı siz deyilsiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:27, 29 mart 2026 (UTC) ::::::Xeyri yoxdur, dediyinizi deyirsiniz. Çox çətin istifadəçisiniz, səbrim çatmır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:36, 29 mart 2026 (UTC) == [[VP:ADM]]-dəki yeni forma == salam! xırda bir məsələ ilə maraqlanırdım: müraciət əlavə edərkən yeni formanı sınamısınız? elədirsə, indiyəcən hər hansı bir problemlə üzləşmisiniz? qeyd etsə idiniz, şad olardım. çox sağ olun! ^^ [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 16:39, 7 iyun 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Əkrəm|Əkrəm]] Salam. Məndə köhnə variantdır, yeni müraciət növü görməmişəm. Hər hansı problem yaşanmayıb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 18:02, 7 iyun 2026 (UTC) ::aydındır, [[VP:ADM]]-dəki ''yeni formanı sına'' düyməsini nəzərdə tuturdum. bir müddət test ediləndən sonra köhnə formanın (''ənənəvi forma ilə'' düyməsi) səhifədən yığışdırılması planlaşdırılır, əgər yenisi problemsiz işləyirsə. xahiş edə bilərəmmi ki, müraciət əlavə edən zaman bir müddət həmin yeni düymədən istifafə edib təcrübənizi bölüşəsiniz? çox sağ olun! [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 21:34, 7 iyun 2026 (UTC) == Sual == Salam. [https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C9%99riyy%C9%99_X%C9%99lilova&diff=prev&oldid=8981114 Bu] kateqoriyaların nə üçün silindiyini bilmək istəyirdim. Belə hallarda redaktənin izahını yazın, müzakirəyə ehtiyac qalmasın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Bozqurd77|Bozqurd77]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bozqurd77|müzakirə]]) 15:31, 27 iyun 2026 (UTC) :@[[İstifadəçi:Bozqurd77|Bozqurd77]] Doğum və vəfat məlumarları Vikidatadan avtomatik əlavə olunur. Kateqoriya:Azərbaycan qadınları kateqoriyası alt kateqoriyadır, oradakı şəxsləri redaktə edirəm, bilavasitə bu kateqoriyanı yerləşdirməyə ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:36, 27 iyun 2026 (UTC) 43sya8f8bpm3u7s8k3y1ww6df5pzwqd Siyasi Repressiya Qurbanları Muzeyi (Bakı) 0 591066 8981504 8158322 2026-06-28T04:09:16Z Moses 216107 /* Xarici keçidlər */ 8981504 wikitext text/x-wiki {{Muzey |Adı = Siyasi Repressiya Qurbanları Muzeyi |Orijinal = |Şəkil = Siyasi repressiya qurbanları muzeyi.jpg |Şəklin ölçüsü = |Şəklin izahı = |Əsası qoyulub = |Açılış tarixi = 24 may 2019 |Bağlanıb = |Dağıdılıb = |Yenidən təşkil olunub = |Təsisçi = [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|Dövlət Sərhəd Xidməti]] |Mövzu = Siyasi repressiya qurbanları |Yerləşir = [[Bakı]] |Ünvan = Zərifə Əliyeva küç. 30 |Kolleksiyası = |Ziyarətçilərin sayı = |Direktor = |Muzeyə yetişmək = |Telefon = |İş rejimi = |Bilet = |Saytı = |Commons = }} '''Siyasi Repressiya Qurbanları Muzeyi''' — [[Azərbaycan|Azərbaycanda]] [[Bakı]] şəhərində yerləşən muzey. Muzey 1925-ci ildən [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nin əsas repressiv orqanlarının, Fövqəladə Komissiyanın, [[NKVD|Daxili İşlər Xalq Komissarlığının]] və [[SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi|Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi]]nin fəaliyyət göstərdiyi binada açılıb. Vaxtilə binanın zirzəmisində saxlama kameraları, istintaq otaqları, ölüm cəzasına məhkum edilənlərin güllələndiyi yerlər mövcud olub.<ref>{{cite web |url = http://www.dsx.gov.az/xeber/825 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190526194205/http://www.dsx.gov.az/xeber/825 |archivedate = 26 May 2019 |title = Dövlət Sərhəd Xidməti aparatının inzibati binasında “Siyasi qurbanların xatirəsi muzeyi”nin açılış tədbiri |author = |date = 25 may 2019 |work = |publisher = dsx.gov.az |accessdate = |language = |url-status = dead }}</ref><ref name=":0">{{cite web |url = https://azertag.az/xeber/Dovlet_Serhed_Xidmetinin_inzibati_binasinda_Siyasi_repressiya_qurbanlari_muzeyi_achilib_VIDEO-1287027 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190526194145/https://azertag.az/xeber/Dovlet_Serhed_Xidmetinin_inzibati_binasinda_Siyasi_repressiya_qurbanlari_muzeyi_achilib_VIDEO-1287027 |archivedate = 26 may 2019 |title = Dövlət Sərhəd Xidmətinin inzibati binasında “Siyasi repressiya qurbanları muzeyi” açılıb |author = |date = 24 may 2019 |work = |publisher = azertag.az |accessdate = |language = }}</ref> Muzeyin ekspozisiyası Azərbaycan tarixinin ən acınacaqlı səhifələrindən, 1920–1950-ci illərdə [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nin yüz minlərlə ictimai xadim və dövlət xadiminin, elm, mədəniyyət, incəsənət nümayəndəsinin, sıravi vətəndaşın siyasi repressiyalara məruz qoyulması ilə nəticələnən repressiv siyasətindən bəhs edir.<ref>{{cite web |url = https://www.amerikaninsesi.org/a/az%C9%99rbaycanda-repressiya-qurbanlar%C4%B1-muzeyi-a%C3%A7%C4%B1l%C4%B1b/4932442.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190526194451/https://www.amerikaninsesi.org/a/az%C9%99rbaycanda-repressiya-qurbanlar%C4%B1-muzeyi-a%C3%A7%C4%B1l%C4%B1b/4932442.html |archivedate = 26 may 2019 |title = Azərbaycanda Siyasi Repressiya Qurbanları Muzeyi açılıb |author = |date = 25 may 2019 |work = |publisher = amerikaninsesi.org |accessdate = |language = }}</ref> 1920–1950-ci illərdə repressiyaya məruz qalmış [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlıların]] ümumi sayı 400 min nəfərdən artıq olub.<ref>{{cite web|url=https://www.azadliq.org/a/bakida-siyasi-represiya-qurbanlari-muzeyi-achilib/29962415.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210320221154/https://www.azadliq.org/a/bakida-siyasi-represiya-qurbanlari-muzeyi-achilib/29962415.html|archivedate=20 mart 2021|title=Bakıda 'Siyasi Repressiya Qurbanları Muzeyi' açılıb|date=25 may 2019|publisher=azadliq.org|accessdate=21 mart 2021|language=az}}</ref> == Haqqında == Muzey 24 may 2019-cu ildə Azərbaycan Sərhəd Mühafizəsinin 100 illiyinə həsr edilən tədbirlər çərçivəsində [[Dövlət Sərhəd Xidməti (Azərbaycan)|DSX]]-nin inzibati binasında yaradılıb. 1925-ci ildən sonra bu binada [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]]-nin əsas repressiv orqanları fəaliyyət göstərib. Binanın zirzəmisində həbs edilənlərin saxlanılma kameraları, istintaq otaqları, ölüm hökmü çıxarılanların güllələnməsi yerləri mövcud olub.<ref name=":0" /> Muzeyin ekspozisiyasının əsasını [[Azərbaycan Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivi|Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi]]nin Siyasi Sənədlər, [[Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv İdarəsi|Milli Arxiv İdarəsi]]nin Dövlət və Kino-Foto arxivlərində, [[Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti|Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti]]nin arxivində saxlanan sənədlər və fotoşəkillər, həmçinin yerli sənətkarların hazırladıqları kompozisiyalar təşkil edir. Bəzi sənədlər Rusiya arxivlərindən, [[Qazaxıstan]] "[[Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsi|ALJİR]]" Siyasi Repressiya Muzeyi tərəfindən təqdim olunub. Muzeyin ekspozisiyasının hazırlanmasına [[Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi|Mədəniyyət Nazirliyi]] və [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası|AMEA]]-nın [[AMEA Tarix İnstitutu|Abbasqulu ağa Bakıxanov adına Tarix İnstitutu]] tərəfindən də kömək göstərilib. Muzeyin əsas zalında "Danışan sənədlər" adlanan lövhədə repressiyanın həyata keçirilməsi ilə bağlı 1920–1930-cu illərdə qəbul edilmiş sənədlərin surətləri verilib.<ref name=":0" /> Muzeyin əsas zalında yerləşdirilən lövhələr repressiyaya məruz qalmış azərbaycanlı hərbi xadimlərə, güllələnmiş "xalq düşmənləri"nin islah-əmək düşərgələrinə sürgün olunmuş həyat yoldaşlarına, repressiya qurbanı olmuş cümhuriyyət tələbələrinə, ziyalılara həsr olunub. Bir başqa lövhədə şair [[Mikayıl Müşfiq]], pedaqoq [[Tağı Şahbazi Simurğ|Tağı Şahbazi]], aktyor [[Abbas Mirzə Şərifzadə]] və digərlərinin güllələnmələri barədə aktların və arayışların surətləri nümayiş olunur. Repressiya illərində bolşeviklərin siyasi məhbuslarla davranması barədə ziyarətçilərdə təsəvvür yaratmaq məqsədilə muzeydə saxlama kameraları, karserlər, dindirilmə, güllələnmə otaqları tarixi rekonstruksiya üsulu ilə bərpa edilib. Muzeyin dəhlizlərində qanunsuz həbsə etirazı, azadlığa canatmanı simvolizə edən kompozisiyalar quraşdırılıb. "Repressiya burulğanı", "Ümid işığında" adlı kompozisiyalarda zindan həyatını yaşamış və vətənindən didərgin edilmiş [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlıların]] keçirdikləri iztirab və əziyyətlər rəmzi formada ifadə olunub.<ref name=":0" /> == Qalereya == <gallery> Fayl:Museum of Victims of Political Repression (Baku) (11).jpg Fayl:Museum of Victims of Political Repression (Baku) (12).jpg Fayl:Museum of Victims of Political Repression (Baku) (7).jpg Fayl:Museum of Victims of Political Repression (Baku) (4).jpg Fayl:Museum of Victims of Political Repression (Baku) (3).jpg </gallery> == Həmçinin bax == * [[Azərbaycanda Stalin repressiyaları]] * [[Vətən Xainləri Qadınlarının Akmola Düşərgəsi]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası}} * [https://www.youtube.com/watch?v=YmQM7U3wCfQ "Siyasi Repressiya Qurbanları Muzeyi" açıldı/[[Azərtac]]] [[Kateqoriya:Bakı muzeyləri]] [[Kateqoriya:SSRİ-də baş verən repressiyalar mədəniyyət və incəsənətdə]] [[Kateqoriya:2019-cu ildə yaradılmış muzeylər]] 4b1on18kfpy2ws9t9b6ssy8m6je8y6d Lui Ruselye 0 595755 8981376 8536091 2026-06-27T18:12:47Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981376 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |adı = Lui Ruselye |orijinal adı = {{dil-fr|Louis-Théophile Marie Rousselet}} |şəkil = Louis-Théophile Marie Rousselet portrait circa 1910.jpg |şəklin ölçüsü = 250px |şəklin izahı = Lui Teofil Mari Ruselye [[1910]]-cu illərdə. |digər adı = |doğum tarixi = 15.05.1845 |doğum yeri = Perpignan, [[Fransa]] |vəfat tarixi = 19.11.1929 |vəfat yeri = Vineuil, [[Fransa]] |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{FRA}} |milliyyəti = [[Fransız]] |həyat yoldaşı = Tereza Trotignon |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Lui Teofil Mari Ruselye''' ({{dil-fr|Louis-Théophile Marie Rousselet}}) - [[Fransız]] səyyah, fotoqraf və arxeoloq. Ruselye XIX əsrin ortalarında [[Hindistan]]a etmiş olduğu səfərlər və orada gördükləri ilə bağlı yazdığı xatirələrlə daha çox tanınmışdır. [[Fotoqrafiya]] sənətində mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi qəbul edilmiş [[qaranlıq otaq|qaranlıq otağın]] əsas yaradıcılarından və ilk istifadəçilərindən sayılır. Ruselye tərəfindən çəkilmiş [[fotoqrafiya]] nümunələrinin bir çoxu bu gün də yüksək dəyərə və maddi qiymətə sahibdir. Bir çox fotosu dövrünün tanınmış ədəbi və mədəni jurnalları tərəfindən qravür halına salınmış və istifadə olunmuşdur.<ref>[https://www.forbes.com/lifestyle/2003/05/30/cx_0530hot.html] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080416001449/http://www.forbes.com/lifestyle/2003/05/30/cx_0530hot.html |date=2008-04-16 }}, [http://www.iphotocentral.com/news/issue_view.php/65/60] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120902002106/http://iphotocentral.com/news/issue_view.php/65/60 |date=2012-09-02 }}</ref> == Həyatı == Lui Ruselye [[1845]]-ci ildə [[Fransa]]nın cənubunda yerləşən Perpignan şəhərində anadan olmuşdur. Atası karqo yüklərinin daşınması ilə məşğul olan varlı bir ticarətçi idi. [[Paris]]də ilkin təhsilini aldıqdan sonra [[Almaniya]]nın [[Heydelberq]] şəhərində yerləşən [[Heydelberq Universiteti]]nə yollanmışdır.<ref>{{cite web|title=Rousselet family|url=https://gw.geneanet.org/pierfit?lang=en&p=louis&n=rousselet&oc=1|website=gw.geneanet.org|publisher=Geneanet|accessdate=7 October 2017|archive-date=9 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009085843/https://gw.geneanet.org/pierfit?lang=en&n=rousselet&oc=1&p=louis|url-status=live}}</ref> Fotoqrafiya sənəti ilə maraqlanan Ruselye qısa zamanda [[Paris]]lə bağlı müxtəlif fotoların çəkilməsinə nail olmuşdur. Eyfel qülləsinin tikinti prosesini göstərən bir çox fotonun Lui Ruselyeyə məxsus olduğu məlumdur. Çəkilmiş fotoların daha yaxşı görünməsi və görüntü parlaqlığının artırılması üçün XIX əsrdə yaradılmış və fotoqrafiyanın inkişafına misilsiz təkan vermiş [[qaranlıq otaq]] texnologiyasının ilk istifadəçilərindən və bunu dönəminin fotoqrafları arasında yayanlardan biri də Lui Ruselye olmuşdur. Ruselye fotoqrafiya sənəti ilə yanaşı səyahətlərə də maraqlı idi. [[Fransa]] hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilmiş ekspedisiya qrupunun tərkibində [[Hindistan]] və [[Himalay]]alarda aparılmış etnoloji və arxeoloji tədqiqatlarda iştirak etmişdir. [[Mərakeş]]ə etmiş olduğu səfər [[Afrika]] qitəsinə gercəkləşdirdiyi yeganə səfər hesab olunur. Məmur kimi bir müddət Paris şəhərində yerləşən Paris Antropologiya Cəmiyyətinin katibi vəzifəsində çalışmışdır. == Hindistana səfər == [[Fayl:Louis Rousselet portrait.jpg|thumb|left|200px|Lui Ruselye [[Hindistan]]a səfəri zamanı yerli hind geyimində. ([[1867]])]] Lui Ruselyenin [[Fransa]]da məşhurlaşmasına [[Hindistan]]a gerçəkləşdirdiyi səfərlər və həmin səfərlər əsasında çəkilmiş olduğu maraqlı fotoqrafiya nümunələri və yazdığı səyahət qeydləri səbəb olmuşdur. [[1864]]-[[1868]]-ci illər aralığındakı dörd il ərzində Hindistanda qalmış fransız [[fotoqraf]] bu müddət ərzində ölkənin Alvar, Baroda, [[Bhopal]] və Udaypur kimi dövrünün böyük və əhəmiyyətli şəhərlərinə səfər etmişdir. Səyyahın [[Racastan]] ştatında yerləşən irili-xırdalı onlarla şəhərə də səfərlər gercəkləşdirdiyi məlumdur. [[Pəncab]] və [[Nepal|Nepal krallığı]] da səyyahın ziyarət etdiyi yerlərin arasında olmuşdur. [[Fayl:Louis Rousselet.jpg|thumb|right|200px|Lui Ruselye, belçikalı səyyah Juls Henri Şkamburq ilə birlikdə yerli xalqın geyimində. Ruselye [[1865]]-ci ilin [[may]] ayından, [[1868]]-ci ilin [[sentyabr]] ayına qədər Şkamburqla yol yoldaşı olmuş və belçikalı səyyah, fransız fotoqrafı demək olar ki, [[Hindistan]]da olduğu müddər ərzində müşayiət etmişdir.]] Ruselye [[1863]]-cü ilin [[20 iyun]]<ref>{{cite book|last1=Rousselet|first1=Louis|title=L’Inde des Rajahs|url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous|date=1877|publisher=Librairie Hachette et cie, Paris|page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/1 1]}}</ref> tarixində [[Marsel]] limanından [[Britaniya imperiyası]]na aid Vectis adlı və əsasən Şərq istiqamətində hərəkət bir yük gəmisi ilə yola çıxmışdır. Səyyah, gəminin səfər zamanı [[Malta]] adasında dayandığını və [[Süveyş kanalı]]nı istifadə edərək [[Qahirə]] və [[Ədən]] şəhəri istiqamətində hərəkətini qeyd etmişdir. Bu şəhərlərdə də, dayanan gəmi bəzi yüklərin boşaldılmasından və yeni sərnişinlərin mindirilməsindən sonra [[Hindistan]] istiqamətindəki səfərinə davam etmişdir.<ref>{{cite book|last1=Rousselet|first1=Louis|title=India and Its Native Princes|page=1|url=https://books.google.co.uk/books?id=YpyiEDfTbSUC&lpg=PA550&ots=NrAVolpvxU&dq=who%20travelled%20with%20louis%20rousselet%20in%20india&pg=PR20#v=onepage&q&f=false|access-date=2019-07-08|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010212115/https://books.google.co.uk/books?id=YpyiEDfTbSUC&lpg=PA550&ots=NrAVolpvxU&dq=who%20travelled%20with%20louis%20rousselet%20in%20india&pg=PR20#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Ruselyenin [[Hindistan]]da olduğu ilk şəhər [[Bombey]] şəhəri olmuşdur.<ref>{{cite web|last1=Rousselet|first1=Louis|title=Intentions for the Indian expedition|url=http://www.quaritch.com/books/rousselet-louis/l-inde-des-rajahs-voyage-dans-l-inde-centrale-et-d/T2217/|website=quaritch.com|accessdate=7 October 2017|archive-date=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008030014/http://www.quaritch.com/books/rousselet-louis/l-inde-des-rajahs-voyage-dans-l-inde-centrale-et-d/T2217/|url-status=live}}</ref> Səyyah [[Bombey]] şəhərinə [[1863]]-cü ilin [[8 iyul]] tarixində çatmışdır.<ref>{{cite book|title=Librairie Hachette et cie, Paris|date=1877|page=3}}</ref> [[Bombey]]də olduğu müddət ərzində [[Belçika]]dan gəlmiş bir başqa səyyah Juls Henri Şkamburq ilə tanış olmuşdur. Ruselye [[1865]]-ci ilin [[may]] ayından, [[1868]]-ci ilin [[sentyabr]] ayına qədər Şkamburqla yol yoldaşı olmuş və belçikalı səyyah, fransız fotoqrafı demək olar ki, [[Hindistan]]da olduğu müddər ərzində müşayiət etmişdir. Şkamburq daha sonra Kəlküttə şəhərində aparılmış geoloji araşdıramlara qoşulmuş və fransız səyyah öz səfərlərinə tək davam etmişdir. <ref>{{cite web|last1=Murphy|first1=Sylvia|title=Jules Henri Jean Schaumburg|url=http://quivis.uk/LINKLATER/gedcom_pages/indiI213.html|website=quivis.uk|accessdate=10 October 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010212240/http://quivis.uk/LINKLATER/gedcom_pages/indiI213.html|url-status=dead}}</ref> Səfərdən öncə səyyahın məqsədi Hindistanda cəmisi 6 ay müddətində qalmaq və səyahət etmək idi, ancaq Ruselyenin [[Hindistan]]ı tərk etməsi səfərindən dörd il sonra baş tutmuşdur. Ruselye ingilis fotoqrafı Samuel Borndan sonra Hindistanda bu qədər uzun müddət qalmış ikinci avropalı hesab olunmaqdadır. Hər iki fotoqraf tərəfindən [[Hindistan]]da çəkilmiş olan fotoqrafiya nümunələri dünya miqyasında bir çox qəzet və jurnallar tərəfindən dəfələrlə istifadə olunmuşdur. Ruselye Hindistan gəldikdən sonra, [[1865]]-ci ilin oktyabr ayında fotoqrafiya ilə peşəkar formada məşğul olmağa qərar verir. Səyyah tərəfindən belə bir qərarın verilməsinin əsas səbəbi səyahət etdikləri yerlərdə yazmış olduğu qeydlər, günlükləri ilə bağlı idi. Belə ki, günlərdə təsvir edilən yerlərin yazılı və ya əllə çəkilmiş təsvirləri kifayətedici hesab olunmurdu və mənzərəni tam olaraq ifadə etmirdi. Xüsusilə, səyyahın Dabhoi yaxınlığında yerləşən malikanənin xarabalıqlarını ziyarət etdikdən sonra bu çatışmazlığı daha çox hiss etdiyi ehtimal olunur. Səyyah bu məsələ ilə bağlı öz xatirələrində yazmışdır; {{sitat|Dabhoi-də və ümumilikdə qərb tərəfindən bilinməyən bir çox şah əsərin xarablıqlarını görməyə başladıqdan sonra, təəssüf etməyə başladım ki, əlimdə fotoqrafiya sənətinin vermiş olduğu imkanların heç biri yox idi. Bu sənətin köməkliyi olmadan araşdırmaları reproduktiv etməyə və bu işdən mənfəət əldə edib, gələcək səfərlərimi təmin edə bilməyəcəyimi anladım.}} Səyyah bu məqsədlə tezliklə Baroda şəhərinə qayıdır və fotoqrafiya ilə məşğul olmaq üçün [[Bombey]] şəhərində zəruri olacaq bütün avadanlıqları sifariş edir. Lui Ruselye Barodada olduğu müddətcə fotoqrafiya sənətinin bütün sirrlərini və xüsusiyyətlərini ən xırda detalına qədər, səbirli bir şəkildə öyrənir.<ref>{{cite book|last1=(Rousselet|first1=Louis|title=India and its Native Princes|date=1869|publisher=Goupil|page=122}}</ref> Hindistanda olduğu müddət ərzində səyyah tərəfindən 600-dən çox foto çəkilmişdir. Fotoqrafiya əsərlərinin çoxu [[Fransa]]ya qayıtdıqdan sonra, [[Paris]] şəhərində nəşr olunan XIX əsrin məşhur səyahət jurnallarından sayılan Le Tour du Monde adlı dərgidə çap edilmişdir. Həmin jurnalda Ruselye tərəfindən yazılmış bir çox [[Hindistan]] xatirələri də, öz əksini tapmışdır. [[1868]]-ci ildə səyyah [[Uttar Pradeş]], [[Dehli]] və [[Varanasi]] bölgələrini ziyarət etmişdir. [[1868]]-ci il Lui Ruselyenin [[Hindistan]]da keçirdiyi sonuncu il olmuşdur və səyyah həyatının sonuna qədər, bir də bu ölkəyə qayıtmamışdır. == Səfərlərindən sonra == [[Hindistan]]dan qayıtdıqdan sonra Ruselye mərkəzi [[Paris]] şəhərində yerləşən və ''Goupil & Cie'' olaraq adlandırılan sənət qalereyasında işə başlamışdır. Səyyah, burada əsasən [[Hindistan]]da çəkmiş olduğu və sayı altı yüzdən çox olan fotoqrafiya əsərinin çapı və qravür formasına salınması prosesləri ilə məşğul olmuşdur. ''Ruselye ilə Hindistan səyahəti'' adlı kitabın üzərində çalışan səyyah dövrünə görə bahalı hesab olunacaq unikal bir işin üzərində çalışırdı. [[1870]]-ci ildə [[Fransa–Prussiya müharibəsi]]nin baş verməsi kitabın üzərindəki fəaliyyətin, yarımçıq dayandırılması ilə nəticələnmişdir və sənət qalereyasının yerləşdiyi bina toqquşmalar nəticəsində zərər gördüyünüdən bir çox fotoqrafiya nümunəsinə ciddi zərər dəymişdir. Bütün baş verənlərə baxmayaraq, Ruselye tərəfindən çəkilmiş və XIX əsrin məzərələrini özündə birləşdirən bir çox fotoqrafiya nümunəsi günümüzə qədər, ilkin keyfiyyətini saxlamqla qoruna bilmişdir.<ref>{{cite web|title=Abandoned project|url=http://www.musee-aquitaine-bordeaux.fr/fr/article/-le-palais-de-birsing-deo-et-le-lac-duthhia-1867|website=musee-aquitaine-bordeaux.fr|accessdate=7 October 2017|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119040041/https://www.musee-aquitaine-bordeaux.fr/fr/article/-le-palais-de-birsing-deo-et-le-lac-duthhia-1867|url-status=live}}</ref> [[1873]]-cü ildə ''Hachette'nin Le Journal de la jeunesse'' adlı qəzetin baş redaktoru kimi çalışmışdır. Sözügedən qəzet, 10-15 yaşlarındakı uşaq və gəncləri maarifləndirmək və əyləndirmək məqsədi daşıyırdı. Qəzet həftəlik olaraq, [[Paris]] şəhərində nəşr olunmuşdur. Uzun müddət bu qəzetdə fəaliyyət göstərmiş Lui Ruselye, [[Birinci Dünya müharibəsi]] başlamasından bir il sonra [[1915]]-ci ildə qəzeti bağlamaq məcburiyyətində qalmışdır.<ref>{{cite web|title=Le Journal de la jeunesse|url=http://data.bnf.fr/12356011/le_journal_de_la_jeunesse__periodique_/|website=data.bnf.fr|publisher=Hachette|accessdate=9 October 2017|archive-date=27 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827164120/https://data.bnf.fr/12356011/le_journal_de_la_jeunesse__periodique_/|url-status=live}}</ref> O, həmçinin Hachette nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş Cogrofi terminlərin və izahlarının verildiyi bir kitabın çap olunmasına da rəhbərlik etmişdir. Dövrünün tanınmış akademik çevrələrində mütəxəssis kimi çalışmışdır. [[1875]]-ci ildə Hachette nəşriyyatı tərəfindən çəkilmiş və əsasən Ruselyenin fotolarının istifadə olunduğu ''Hindistanın rajaları'' ({{dil-fr|L'Inde des Rajas}}) adlı qravürlü jurnal nəşr edilmişdir. Jurnalda, səyyah tərəfindən verilmiş səyahət qeydləri, qravürlər, xatirələr və ən əsası həmin dövrə qədər [[Qərbi Avropa]] və xüsusi ilə [[Fransa]] üçün naməlum olan [[Hindistan]] haqqında maraqlı fotoqrafiya nümunələri öz əksini tapmışdır. Çap edilmiş jurnal Fransada böyük maraqla qarşılanmışdır və təkrar nəşrləri həyata keçirilmişdir. [[1876]]-cı ildə [[Paris]] şəhərində Tereza Trotignon adlı qadınla evlənmişdir. Bu evlilikdən dörd övladı olan Ruselyenin övladı sırası ilə [[1877]], [[1878]], [[1881]] və [[1891]]-ci ildə doğulmuşdur. XIX əsrdə [[Hindistan]]la bağlı ən çox fotoqrafiya nümunəsinin fransız səyyah və fotoqraf Lui Ruselye tərəfindən çəkildiyi ehtimal olunmaqdadır.<ref>{{cite book|last1=Gutschow|first1=Niels|title=Visualizing Space in Banaras: Images, Maps, and the Practice of Representation|date=2006|publisher=Otto Harrossowitz Verlag Wiesbaden|isbn=3-447-05187-6|pages=191, 218–220|url=https://books.google.com/books?id=cMJMNvvpEuYC&pg=PA219|accessdate=18 January 2017|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930085740/https://books.google.com/books?id=cMJMNvvpEuYC&pg=PA219|url-status=live}}</ref> Ruselye 84 yaşında olarkən [[1929]]-cu ilin [[19 noyabr]] tarixində [[Fransa]]nın mərkəzində yerləşən Vineuil kommunasında vəfat etmiş və daha sonra isə Bur kommunasında dəfn edilmişdir. Görmüş olduğu işlər və fəaliyyəti səbəbindən [[Fransa]] dövləti tərəfindən [["Fəxri Legion" ordeni]] və [[Akademik Palma nişanı]] ilə təltif edilmişdir. == Qalereya == <center> <gallery caption="Lui Ruselyenin müəllifi olduğu bəzi əsərlər." perrow="4" widths="150px" heights="115px"> Fayl:Tour Eiffel, Juillet 1888.jpg| Fayl:Galerie des Machines.jpg| Fayl:"Bas-relief on the left, under the gateway at Karli".jpg| Fayl:Le Tour du Monde.jpg| Fayl:Her Highness the Begum Secunder (Nawab Sikandar Begum) - May 1867.jpg| Fayl:Princess Shah Jehan of Bhopal - June 1867.jpg| Fayl:Le costume historique. Cinq cents planches, trois cents en couleurs, or et argent, deux cents en camaieu. Types principaux du vêtement et de la parure, rapprochés de ceux de l'intérieur de (14764084285).jpg| Fayl:Le costume historique. Cinq cents planches, trois cents en couleurs, or et argent, deux cents en camaieu. Types principaux du vêtement et de la parure, rapprochés de ceux de l'intérieur de (14783957273).jpg| </gallery> </center> == Ədəbiyyat == * ''L'Inde: photographies de Louis Rousselet 1865 - 1868''. Musée Goupil - Bordeaux, Bordeaux. (1992) == Xarici keçidlər == * {{Gutenberg author | id=Rousselet,+Louis | name=Louis Rousselet}} * {{Internet Archive author |sname=Louis Rousselet}} == İstinadlar == {{İstinadlar|2}} [[Kateqoriya:Fransa fotoqrafları]] [[Kateqoriya:Fransa səyyahları]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] rfz3pyyee1w98ve6xhrnl0jpld8wpsk Belarus Konstitusiyası 0 595819 8981499 8076237 2026-06-28T03:12:49Z InternetArchiveBot 179784 3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981499 wikitext text/x-wiki {{Yaxşı məqalə}} {{Normativ akt}} [[Fayl:Constitution of Belarus.jpg|250px|thumb|right|Hökumət tərəfindən vətəndaşlara Konstitusiyanın broşür versiyası təqdim olunur. Sənədin adı əvvəlcə [[Belarus dili|Belarus]], daha sonra rus dilində verilib.]] '''Belarus Respublikasının Konstitusiyası''' ({{dil-be|Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь}}; {{dil-ru|Конституция Республики Беларусь}}) — [[Belarus]]un əsas qanunu.<ref>In Section 1, Article 7 [http://www.president.gov.by/en/press19329.html of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19329.html |date=20071217035739 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217035739/http://www.president.gov.by/en/press19329.html |date=2007-12-17 }}, all laws that conflict with the Constitution are null and void. This means the Constitution claims to be the supreme law of the land.</ref> Ölkə [[Sovet İttifaqı]]ndan öz [[SSRİ tarixi (1982–91)|müstəqilliyini elan etdi]]kdən üç il sonra – 1994-cü ildə qəbul edilmiş bu rəsmi sənəd Belarusun dövlət və hökumət quruluşunu müəyyən edir və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını sadalayır. Konstitusiya layihəsi ölkənin keçmiş qanunverici orqanı olan Belarus Ali Soveti tərəfindən hazırlanmış və vətəndaşlar və hüquqşünas ekspertlərin səyi ilə təkmilləşdirilmişdir. Konstitusiya [[preambula]], doqquz bölmə və 146 maddədən ibarətdir.<ref>[[Belarus Teleqraf Agentliyi|BelTA]]. [http://www.belta.by/ru/info?id=78573 March 15 - Day of Constitution (of the) Republic of Belarus] {{Wayback|url=http://www.belta.by/ru/info?id=78573 |date=20070607184243 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607184243/http://www.belta.by/ru/info?id=78573 |date=2007-06-07 }}. 13 mart 2007-ci ildə dərc edilib. {{ru icon}}</ref> Konstitusiyanın strukturu və mətni daha çox Qərb dünyasının konstitusiyalarının və [[Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası|Sovet dövrü]]ndə Belarusun təcrübələrinin təsirinə məruz qalmışdır. Konstitusiya daha çox hökumətin funksiyalarını və səlahiyyətlərini müəyyən etsə də, bütöv bir bölmə insan və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarına həsr olunmuşdur. Sənədə qəbul olunduqdan sonra iki dəfə – 1996 və 2004-cü illərdə dəyişiklik edilmişdir. Müstəqil müşahidəçilər və müxalifət liderləri tərəfindən tənqid edilən iki [[referendum]] [[Belarus Prezidenti|prezidentin]] hökumət üzərində səlahiyyətlərinin artmasına və prezidentlik üçün seçilmə müddətinə qoyulan məhdudiyyətin aradan qaldırılmasına səbəb olmuşdur. == Tarixi == === Litva statutları === {{Əsas|Litva statutları}} [[Fayl:Statut-1588.jpg|250px|thumb|right|Litvanın üçüncü statutu (1588)]] İndiki Belarus ərazisində ([[Böyük Litva knyazlığı]]) orta əsrlər dövlətinin qanunvericiliyinin kodifikasiya edilməsi sahəsində ilk cəhd 1529-cu ildən qüvvədə olan [[Litva qanunları]] olmuşdur. [[Ruten dili|Qədim belarus dili]]ndə tərtib edilmiş sənəd ərazidə ali qanun rolunu oynayırdı. === 3 may 1791-ci il Konstitusiyası === {{Əsas|3 may 1791-ci il Konstitusiyası}} [[Böyük Litva knyazlığı]] və [[Polşa Krallığı Taxt-tacı]]ndan ibarət feodal dövləti [[Reç Pospolita]] XVIII əsrdə daxili siyasətin düzgün yeridilməməsi nəticəsində tənəzzül dövrü ilə üzləşdi.<ref name="Jacek">{{cite book|author=Jacek Jędruch|authorlink=Jacek Jędruch|title=Constitutions, elections, and legislatures of Poland, 1493–1977: a guide to their history|url=https://books.google.com/books?id=Jl6OAAAAMAAJ|accessdate=13 avqust 2011|date=noyabr 1982|publisher=EJJ Books|isbn=978-0-7818-0637-4|page=151|archive-date=2013-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231070413/http://books.google.com/books?id=Jl6OAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> Vəziyyəti düzəltmək üçün gec də olsa, 1791-ci il mayın 3-də dünyanın ən qədim kodifikasiya edilmiş milli konstitusiyalarından biri qəbul edildi.<ref>{{cite book|author=Bill Moyers|title=Moyers on Democracy|url=https://books.google.com/books?id=f42INaX6uX8C&pg=PA68|accessdate=30 may 2011|date=5 may 2009|publisher=Random House Digital, Inc|isbn=978-0-307-38773-8|page=68|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627115559/http://books.google.com/books?id=f42INaX6uX8C&pg=PA68|url-status=live}}</ref> Yeni Konstitusiya [[liberum veto]]nu ləğv etdi və dövləti öz qərarlarından asılı edən [[şlyaxta]] konfederasiyalarını qadağan etdi.<ref name="Jacek"/> Konstitusiya, həmçinin hökumətin qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyəti arasında səlahiyyətlərin bölgüsünü təmin edir, "ictimai suverenlik" yaradır və burjua üzvlərinin siyasi hüquqlarının dairəsini genşləndirirdi. Kəndlilər hüquqlarının artdığını gördülər, lakin yenidən təsdiqlənən təhkimçilik ləğv edilmədi.<ref name="may3">{{cite journal |last=Machovenko |first=Jevgenij |title=Piliečio ir valstybės santykiai 1791 m. Gegužės 3 d. konstitucijoje: paveldas ir pamoka |language=Lithuanian |trans-title=Relations between citizen and state in the constitution of 3 May 1791: heritage and lesson |url=http://www.notarurumai.lt/index.php/lt/leidiniai/item/download/21 |journal=Lietuvos Respublikos Konstitucijos dvidešimtmetis: patirtis ir iššūkiai |publisher=[[Vilnüs Universiteti]], Lithuanian Chamber of Notaries |pages=8–10 |access-date=2 noyabr 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112750/http://www.notarurumai.lt/index.php/lt/leidiniai/item/download/21 |archive-date=2018-05-12 |dead-url=yes |df= }}</ref> Katolik dininin statusu tanınsa da, dini tolerantlıq qorunub saxlandı. Konstitusiyanın ardınca qəbul edilən 22 oktyabr 1791-ci il İki Dövlətin Qarşılıqlı Zəmanəti tək bir dövlətdə Polşa və Böyük Litva knyazlığının vahidliyini və bölünməzliyini, eləcə də dövlət idarəetmə orqanlarında onların bərabər təmsilçiliyini təsdiq edirdi.<ref name=BardachTPR>{{cite journal|last=Bardach|first=Juliusz|title=The Constitution of May Third and the mutual assurance of the Two Nations|journal=The Polish Review|year=1992|volume=36|issue=4|pages=407–420|jstor=25778593}}<!--|accessdate=18 aprel 2014--></ref> 1791-ci il sənədi 19 aydan az qüvvədə oldu; [[Polşa-Rusiya müharibəsi (1792)|Rusiya ilə qısamüddətli müharibə]]dən sonra 23 noyabr 1793-cü ildə [[Qrodno Seymi]] tərəfindən ləğv edildi.<ref>{{cite book|author=Norman Davies|title=God's Playground: The origins to 1795|url=https://books.google.com/books?id=07vm4vmWPqsC&pg=PA273|accessdate=13 avqust 2011|date=30 mart 2005|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12817-9|page=254|archive-date=2016-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527101423/https://books.google.com/books?id=07vm4vmWPqsC&pg=PA273|url-status=live}}</ref> 1795-ci ilədək Reç Pospolita [[Rusiya İmperiyası]], [[Prussiya krallığı]] və [[Habsburq monarxiyası]] arasında [[Polşanın parçalanması|bölündü]]. Böyük Knyazlıın ərazisinin əksəriyyəti Rusiya tərəfindən idarə edilməyə başlandı. === XX əsrdə === [[Belarus Xalq Respublikası|Belarus]], 1918-ci il oktyabrın 11-də [[Rusiya İmperiyası]]ndan müstəqillik elan edildikdən bir neçə ay sonra ilk müvəqqəti konstitusiyasını qəbul etdi.<ref>{{Cite web |title=12 фактаў пра БНР |url=http://inbelhist.org/12-fakta%D1%9E-pra-bnr/ |access-date=2019-07-09 |archive-date=2018-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526163959/http://inbelhist.org/12-fakta%D1%9E-pra-bnr/ |url-status=live }}</ref> 1919-cu ildə ölkənin rus bolşevikləri tərəfindən işğalından sonra Belarus [[Sovet sosialist respublikaları|Sovet respublikası]] oldu və özünün yeni konstitusiyasını qəbul etdi.<ref name="houseby">House of Representatives of the Republic of Belarus [http://house.gov.by/index.php/,87,,,,0,0,0.html History of Constitutionalism in Belarus] {{Wayback|url=http://house.gov.by/index.php/,87,,,,0,0,0.html |date=20070403051729 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403051729/http://house.gov.by/index.php/,87,,,,0,0,0.html |date=2007-04-03 }}. {{ru icon}}</ref> [[Sovet İttifaqı]]nın yaradılması haqqında Rusiya, [[Ukrayna]] və [[Cənubi Qafqaz|Zaqafqaziya]] ilə saziş bağlayanadək Belarusda həmin konstitusiya tətbiq edildi.<ref>British Broadcasting Corporation [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1112551.stm Timeline of the Soviet Union] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170828024054/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1112551.stm |date=2017-08-28 }}. 2006-cı ilin mart ayında dərc edilib.</ref> Sazişdən sonra [[Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası]] (Belarus SSR) adlanan dövlət yenicə qəbul etdiyi konstitusiyanı tamamlayan və Sovet dövründə özünün ilk konstitusiyası olan sənədi 1927-ci ildə qəbul etdi.<ref name="houseby"/> Daha sonra 1937-ci ildə, sonuncu dəfə isə 1978-ci ildə Belarus SSR-in konstitusiyaları qəbul edildi.<ref name="houseby"/> Sonuncu konstitusiya, əsasən, 1977-ci ildə Sovet Konstitusiyasına edilən dəyişiklikləri əks etdirirdi.<ref>Kremlin.ru [http://www.kremlin.ru/eng/articles/ConstHistory.shtml The Constitutional Process in Russia] {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/eng/articles/ConstHistory.shtml |date=20070810142234 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810142234/http://kremlin.ru/eng/articles/ConstHistory.shtml |date=2007-08-10 }}.</ref> === Müasir konstitusiya === Belarus 1991-ci ildə [[Sovet İttifaqı]]ndan müstəqillik əldə etdikdən sonra Belarus Ali Soveti [[Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası]]nın dövlət müstəqilliyi haqqında bəyannamə qəbul etdi. Sənəd Belarusiya SSR-in aktlarının SSRİ aktları üzərində üstün hüquqi qüvvəyə malik olduğunu bəyan edir (Bəyannamənin 7-ci maddəsi; lakin həmin müddəa 1978-ci il Konstitusiyasına yalnız 1991-ci ilin avqustunda daxil edildi) və rəsmi olaraq Respublikada konstitusiya prosesini başladırdı.<ref name="houseby"/><ref>per article 12 of the [http://soveticus5.narod.ru/85/sborn91.htm#p167 Declaration] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170419002956/http://soveticus5.narod.ru/85/sborn91.htm#p167 |date=2017-04-19 }}, its provisions shall be "implemented by the Supreme Soviet of the Byelorussian SSR through the adoption the new Constitution (Fundamental Law) of the Byelorussian SSR, the Byelorussian SSR laws", a similar clause also existed in other declarations, such as [[Declaration of State Sovereignty of the Russian Soviet Federative Socialist Republic|Russian]] (art. 15: "This Declaration shall be basis for the development of the new Constitution of the RSFSR, the conclusion of the Union Treaty, and improvement of the national legislation") and [[Declaration of State Sovereignty of Ukraine|Ukrainian]] ("The Declaration shall be the basis for a new constitution and the laws of Ukraine, as well as determine the positions of the Republic regarding conclusion of international agreements. The principles of the Declaration of Sovereignty shall be used to sign the Union Treaty") ones.</ref> Tezliklə hökumət post-Sovet konstitusiyasının qəbulunu asanlaşdırmaq üçün Konstitusiya Komissiyası yaratdı. 1991-ci ilin noyabrında üç layihədən birincisini Ali Sovetə göndərdi. Ali Sovetin təsdiqindən sonra Belarus əhalisinin şərh və təkliflərini bildirməsi üçün 1991-ci ilin dekabrında birinci layihə dərc edildi.<ref name="gonec">{{cite book | last = Gönenç | first = Levent | authorlink = | title = Prospects for Constitutionalism in Post-Communist Countries | publisher = Martinus Nijhoff | date = 2002-06-18 | location = Turkey | pages = 190–191 | url = https://books.google.com/?id=VVwC9J6EPSwC&pg=PA191&dq=belarus+constitution+1994 | doi = | id = | isbn = 90-411-1836-5 }}</ref> Komissiya üçüncü və sonuncu layihəni Ali Sovetə göndərdi; layihə burada Ali Sovetin sədri və dövlət başçısı [[Meçislav Qrib]] tərəfindən 15 mart 1994-cü ildə imzalandı. On beş gün sonra ''Zvezda'' qəzeti rəsmi olaraq Konstitusiyanı dərc etdi.<ref>Belconstitution.narod.ru [http://belconstitution.narod.ru/constitution1994.htm Constitution of 1994] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180512112517/http://belconstitution.narod.ru/constitution1994.htm |date=2018-05-12 }}. (belarus dilində)</ref> Ali Sovet Konstitusiya ilə yanaşı qüvvəyə minmə haqqında ikinci qanun da qəbul etdi. Qanun bəzi istisnalarla 1978-ci il Belarusiya SSR Konstitusiyasını və Belarusiya Sovet Sosialist Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında bəyannaməni etibarsız edirdi. [[Ali Sovet]]in on doqquzuncu sessiyasında qəbul edilmiş qanun, həmçinin iki il ərzində hökumət orqanlarının formalaşdırılması ilə bağlı keçid müddəaları nəzərdə tuturdu.<ref>Republic of Belarus [https://web.archive.org/web/20070416222216/http://www.servat.unibe.ch/law/icl/bo01000_.html Enactment Law]. 15 mart 1994-cü ildə qəbul edilib.</ref> 1994-cü ildən etibarən hər il 15 mart Belarusda dövlət bayramı səviyyəsində [[Konstitusiya günü]] kimi qeyd olunur.<ref>Embassy of the Republic of Belarus to Mexico and the United States [http://www.belarusembassy.org/ National Holidays] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171102145621/http://www.belarusembassy.org/ |date=2017-11-02 }}.</ref> Konstitusiya [[hakimiyyət bölgüsü]]nü təqdim edirdi. Belarus qanunvericiliyinə əsasən, hakimiyyət qolları müstəqil və ayrıdır, lakin xalqa xidmət etmək üçün birgə fəaliyyət göstərməlidirlər.<ref name="houseby"/> Konstitusiya, həmçinin Belarusda prezidentli demokratiyanı bərqərar edir və baş nazirin rolunu əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.<ref name="byind">Library of Congress Country Studies [http://countrystudies.us/belarus/39.htm Belarus - Prelude to Independence] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171010070350/http://countrystudies.us/belarus/39.htm |date=2017-10-10 }}. Library of Congress.</ref> On beş keçmiş [[Sovet sosialist respublikaları|Sovet sosialist respublikası]] arasında Belarus [[SSRİ]]-nin dağılmasından sonra konstitusiya tərtib edib qəbul edən sonuncu dövlətlərdən biridir. Bu qədər gecikmə Ali Sovetin deputatları arasında gedən müzakirələrlə əlaqədar idi; deputatlar eyni zamanda Ali Soveti tamamilə bağlamaq istəyən müxalifət və demokratik qüvvələri sıradan çıxartmağa çalışırdılar.<ref name=vgbp>Virtual Guide to Belarus. [http://www.belarusguide.com/as/law_pol/law_pol.html Belarus Politics] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20171105213617/http://www.belarusguide.com/as/law_pol/law_pol.html |date=2017-11-05 }}.</ref> Yeni icraedici hakimiyyətlə qanunvericilik orqanı arasında münasibətlərin müəyyən edilməsi ilə bağlı gedən güclü mübarizə 1992-93-cü illərdə çoxsaylı müzakirələrə səbəb olmuşdu.<ref name="gonec"/> Ali Sovetin keçmiş sədri [[Stanislav Şuşkeviç]] prezidentə verdiyi səlahiyyətlərin həcminə görə ilkin layihələri tənqid edirdi. Müxalifət Belarusiya Xalq Cəbhəsi partiyası iki hakimiyyət qolu arasında balansın olmamasına və SSR-də eyni vəzifədə xidmət etməsinə baxmayaraq, [[Vyaçeslav Kebiç]]ə həmin ilin iyununda prezident seçkilərində iştirak etməsinə imkan verdiyinə görə sonuncu layihələri tənqid edirdi.<ref name="gonec"/> Belarus Konstitusiyasının layihəsi hazırlanarkən Ali Sovetin deputatları [[Avstriya Konstitusiyası|Avstriya]], [[Belçika Konstitusiyası|Belçika]], [[Danimarka Konstitusiyası|Danimarka]], [[Fransa Konstitusiyası|Fransa]], [[AFR-in əsas qanunu|Almaniya]], [[İtaliya Konstitusiyası|İtaliya]], [[İsveç Konstitusiyası|İsveç]] və [[ABŞ Konstitusiyası|ABŞ]] da daxil olmaqla bir sıra ölkələrin konstitusiyalarından təsirlənmişdilər. Daxildən isə Konstitusiya sovet hökmranlığı dövründən və Sovet Hökumətinin bir kənara qoyduğu ənənələri geri gətirmək arzusundan təsirlənirdi.<ref>[[BelTA|Belarus Telegraphy Agency]]. [http://www.belta.by/en/main_news?id=142808 Belarus Constitution Day celebrated today] {{Wayback|url=http://www.belta.by/en/main_news?id=142808 |date=20070927011456 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927011456/http://www.belta.by/en/main_news?id=142808 |date=2007-09-27 }}. 15 mart 2007-ci ildə dərc edilib.</ref> Konstitusiyanın quruluşu [[Rusiya Federasiyası Konstitusiyası|Rusiya Konstitusiyası]]na oxşar idi: məsələn, Prezidentin səlahiyyətləri [[Rusiya Federasiyası Prezidenti]]nin səlahiyyətlərinə oxşardır.<ref name=vgbp/> Ümumilikdə Konstitusiya Belarusun rus meylli birlik hərəkatlarından qalma dövlətçiliyi qorumaq, post-Sovet dövründəki çətinliklərə davam gətirə biləcək güclü dövlət başçısı statusunu formalaşdırmaq və Belarusda siyasi fraksiyalar arasında kompromisi təmin etməyə hesablanmışdı.<ref name="gonec"/> == Preambula == Konstitusiyanın [[preambula]]sından məlum olur ki, Belarus beynəlxalq ictimaiyyətin üzvü kimi məsuliyyət daşıyır. Bu məsuliyyəti icra etmək məqsədilə, ''"Belarusiya dövlətçiliyinin çoxəsrlik inkişaf tarixinə əsasən, öz müqəddəratını təyin etmək kimi ayrılmaz hüququmuza uyğun olaraq dövlətimizi qurmaqla, bütün bəşəriyyətin dəyərlərinə sadiq qalacağımızı"'' öhdələrinə götürürlər. Belarus da öz vətəndaşlarının hüquq və azadlıqlarına hörmət etməyi və xalq tərəfindən idarə olunan və hüququn aliliyinə əsaslanan sabit bir hökumət qurmağı vəd edir.<ref>Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press10669.html Preamble of the Constitution] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131207094006/http://president.gov.by/en/press10669.html |date=2013-12-07 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> == I bölmə: Konstitusiya quruluşunun prinsipləri == Konstitusiyanın I bölməsi dövlətin konstitusiya quruluşunu və hakimiyyətin xalq tərəfindən həyata keçirildiyini müəyyən edir. Özünü çoxpartiyalı nümayəndəli demokratiya elan edən hökumət öz xarici siyasətini formalaşdırır və zəruri olduqda bu hüququn realizəsini müdafiə etmək niyyətində olduğunu bəyan edir. Birinci bölmə həmçinin müəyyən edir ki, dövlət öz vətəndaşlarının hüquq və azadlıqlarını qoruyur; eyni zamanda Belarus vətəndaşı ''"Konstitusiyanın onun üzərinə qoyduğu vəzifələri tərəddüdsüz icra etməklə bağlı dövlət qarşısında məsuliyyət daşıyır."''<ref name="s1">Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19329.html Section One of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19329.html |date=20071217035739 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217035739/http://www.president.gov.by/en/press19329.html |date=2007-12-17 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> Dövlət hakimiyyətin hər bir qoluna münasibətdə [[Hakimiyyət bölgüsü|nəzarət və yoxlama]] sistemini tətbiq edir, lakin hər bir qol biri digərinə təsir etmədən müstəqil fəaliyyət göstərir. Dövlət Konstitusiyanın müddəalarına uyğun qanunlar qəbul etməkdə səlahiyyətlidir. Əgər qanunlar Konstitusiyaya uyğun olmasa, etibarsız hesab edilə bilər. Qanunlar özləri beynəlxalq hüquqa tabedir və Belarus ''"beynəlxalq hüququn ümumtanınmış prinsiplərinin ali hüquqi qüvvəsini tanıyır və qanunlarının həmin prinsiplərə uyğunluğuna təminat verir."''<ref name="s1"/> Belarus ərazisi vilayət adlanan ayrı-ayrı regionlara ayrılmışdır. Regionlar bölgələrə, bölgələr isə şəhərlərə bölünür. Konstitusiya qanunvericiliklə idarə ediləcək xüsusi regionların da yaradılmasına imkan verir. Belarus vətəndaşları ölkə sərhədləri daxilində və ya xaricdə olmasından asılı olmyaraq, müdafiə ilə təmin olunur. Bəzi istisnalarla [[Apatrid|vətəndaşlığı olmayanlara]] və əcnəbilərə Konstitusiya ilə Belarus vətəndaşları ilə eyni status və hüquq verilir. Belarus həmçinin etnik, siyasi və ya dini mənsubiyyətinə görə təqibə məruz qalanlara da [[Sığınacaq hüququ|sığınacaq]] verir.<ref name="s1"/> Konstitusiya [[Belarus dili|Belarus]] və rus dillərini ölkənin rəsmi dili kimi müəyyən edir, özünün [[Bitərəflik|bitərəf]] və nüvə əleyhinə olduğunu bəyan edir, milli rəmzlər qəbul edir və [[Minsk]]in paytaxt olduu elan edilir (Minsk daha əvvəl [[Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası]]nın paytaxtı olub).<ref name="s1"/> == II bölmə: Şəxsiyyət, cəmiyyət və dövlət == II bölmə dövlətin vətəndaşlara verdiyi hüquqları əks etdirir. Konstitusiyaya əsasən, ''"zəruri qida, geyim, ev və zəruri həyat şərtlərinin daimi inkişafı da daxil olmaqla, layiqli yaşamaq hüququ"'' kimi əsas hüquqları təmin və müdafiə etmək dövlətin ali məqsədidir. Bu hüquqlar bütün Belarus vətəndaşlarına verilir və hər bir belaruslu qanun qarşısında bərabərdir. Lakin bu hüquqlardan milli təhlükəsizlik səbəbindən və ya [[fövqəladə vəziyyət]] baş verərsə, imtina edilə bilər. Heç kəs ''"qanunazidd imtiyaz və üstünlüklərə sahib ola bilməz"''.<ref name="s2">Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19330.html Section Two of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19330.html |date=20070623202852 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623202852/http://president.gov.by/en/press19330.html |date=2007-06-23 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> 84-cü maddəyə əsasən fövqəladə vəziyyət [[Belarus Prezidenti]] tərəfindən elan edilir və 98-ci maddəyə əsasən, elan edildikdən sonra üç gün müddətində Respublika Şurası tərəfindən təsdiq edilməlidir.<ref name="s4"/> Konstitusiya müəyyən edir ki, yaşamaq hüquqdur və dövlət öz vətəndaşlarını onlara və ya onların mülkiyyətinə zərər vurmaq istəyən digər vətəndaşlardan qoruyur. Konstitusiya həmçinin yalnız qanunla müəyyən edilmiş hallarda ağır cinayətlərə görə [[ölüm cəzası]]na da icazə verir. Vətəndaşlar tutulduqda onların hüquqlarına zəmanət verilir və özləri və ailə üzvləri əleyhinə şahidlik etməmək hüquqları var. Vətəndaşların həmçinin səs vermək, yaşayış yeri seçmək, Belarus daxilində hərəkət etmək və dövlət əleyhinə şikayət etmək hüquqları var.<ref name="s2"/> == III bölmə: Seçki sistemi, referendum == Üçüncü bölmə seçkilərin təşkili və keçirilməsinə həsr olunmuş iki fəsilə bölünür. Birinci fəsil Belarusun seçki sistemi, ikinci fəsil isə milli [[referendum]]un təşkili xüsusiyyətlərindən bəhs edir.<ref name="s3">Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19331.html Section Three of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19331.html |date=20070623202928 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623202928/http://president.gov.by/en/press19331.html |date=2007-06-23 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> Belarusda yaşı on səkkizdən yuxarı olan şəxslərin seçkilərdə və [[referendum|plebisitdə]] iştirak etmək və səs vermək hüququ var. Seçki və plebisitlər zamanı vətəndaşlar səs verə və ya verməyə bilər: bu, onlar üçün heç bir hüquqi nəticə yaratmır. Konstitusiyada vətəndaşların səsvermədə iştirak etməsinin qarşısının alınmasının iki üsulu nəzərdə tutulur. Birincisi, məhkəmə qərarı ilə müəyyən edilə bilər ki, ağıl zəifliyi səbəbindən vətəndaş səsverməni başa düşmür və dərk etmir. İkincisi, seçkilər zamanı azadlıqdan məhrumetmə yerlərində cəza çəkən şəxslər səsvermədə iştirak edə bilməzlər. Lakin Konstitusiya cəzaçəkmə müddətini başa vurmuş şəxslərin [[seçki hüququ]]nun olub-olmamasından, eləcə də bu hüquqları yenidən necə əldə etmələrindən bəhs etmir.<ref name="s3"/> Milli referendumlar və ya plebisitlər vətəndaşların spesifik hüquqi mətnin rəsmi qanun ola bilib-bilməməsini müəyyən edə biləcəkləri səsvermədir. Bunun baş tutması üçün aşağıdakı şərtlərdən biri yerinə yetirilməlidir: prezident keçirmək istəyir; Milli Məclisin hər iki palatası keçirməyi xahiş edir; və ya vətəndaşlar təşəbbüs göstərir. Əgər [[Belarus Respublikası Milli Məclisi|Milli Məclis]] referendum keçirilməsini istəyərsə, hər iki palatada əksəriyyətin lehinə səs verməsi zəruridir. Əgər vətəndaşlar plebisit tələb edirlərsə, ölkə üzrə səsvermə hüququ olan seçicilərdən 430,000 imza toplamalıdırlar. Bundan əlavə, paytaxt Minsk də daxil olmaqla, hər regiondan 30,000-dən çox insan petisiyanı imzalamalıdır. Bu şərtlərdən biri yerinə yetirildiyi halda prezident milli referendumun tarixi ilə bağlı fərman verməlidir. Plebisit fərman imzalandıqdan sonra üç aydan gec olmayaraq keçirilməlidir. Yerli əhalinin on faizi tələb etdikdə yerli şəhərlər də öz plebisitlərini keçirə bilərlər.<ref name="s3"/> == IV bölmə: Prezident, parlament, hökumət, məhkəmələr == Dörd fəsildən ibarət olan dördüncü bölmə [[Belarusun dövlət quruluşu|Belarus hökumətinin]], başlıca olaraq da Belarus Respublikasının [[Belarus Prezidenti|Prezident]]inin, eləcə də [[Belarus Respublikası Nazirlər Kabineti|Nazirlər Kabineti]], [[Belarus Respublikası Milli Məclisi|Milli Məclis]] və məhkəmələrin funksiyalarını müəyyən edir. Belarus xalqı tərəfindən seçilməsinə baxmayaraq, prezident hakimiyyətdə olduğu müddətdə heç bir siyasi partiyanın üzvü ola bilməz. Konstitusiyada həmçinin prezidentin tutduğu digər postlar sadalanır: məsələn, prezident [[Belarus Silahlı Qüvvələri]]nin ali baş komandanıdır. Bu bölmədə həmçinin prezident öz səlahiyyələrinin icrasını davam etdirə bilmədiyi və ya vəfat etdiyi halda prosedur qaydaları da təsbit edir.<ref name="s4">Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19332.html Section Four of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19332.html |date=20071217035445 }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071217035445/http://www.president.gov.by/en/press19332.html |date=December 17, 2007 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> Dördüncü fəsil [[Belarus Respublikası Milli Məclisi|Milli Məclis]] adlanan Belarus Parlamentinin səlahiyyət və funksiyalarını müəyyən edir. Milli Məclis özü iki palataya bölünür: aşağı - [[Nümayəndələr Palatası (Belarus)|Nümayəndələr Palatası]] və yuxarı - [[Respublika Şurası (Belarus)|Respublika Şurası]]. Hər palatanın öz üzvlərinin necə seçilməsi ilə bağlı reqlamenti mövcuddur; hər iki palata Belarus qanunlarının qəbul edilməsində və prezidentin təqdimatına əsasən kabinet rəhbərlərinin təsdiq edilməsində iştirak edirlər.<ref name="s4"/> [[Belarus Baş nazirlərinin siyahısı|Baş nazir]]in rəhbərlik etdiyi [[Belarus Respublikası Nazirlər Kabineti|Nazirlər Kabineti]] Belarus hökumətinin müxtəlif sahələr üzrə nazirlərindən ibarət qurumdur. Kabinetin hər bir üzvünü prezident təyin edir, lakin Milli Məclis də hər üzvü təsdiq etməlidir. Kabinet üzvləri səlahiyyətlərini səlahiyyətdə olma müddəti bitənədək və ya prezident başqası ilə əvəz edilənədək icra edirlər.<ref name="s4"/> [[Belarus Konstitusiya Məhkəməsi]] Belarusun ən yüksək məhkəmə orqanıdır. Digər məhkəmələr mülki və cinayət işləri baxdıqları halda, Konstitusiya Məhkəməsi Konstitusiya, o cümlədən hökumətin qəbul etdiyi qanunvericilik aktlarının qanuniliyi ilə bağlı məsələləri araşdırır. Məhkəmə istənilən qanunu konstitusiyaya zidd hesab edə bilər. 2007-ci ilin aprel-may aylarında Konstitusiya Məhkəməsi 101 qanun və fərmanı nəzərdən keçirmişdir: onlar konstitusional hesab edilmişdir.<ref>Constitutional Court of the Republic of Belarus [http://ncpi.gov.by/ConstSud/eng/ General Provisions and History] {{Wayback|url=http://ncpi.gov.by/ConstSud/eng/ |date=20070716024151 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716024151/http://ncpi.gov.by/ConstSud/eng/ |date=2007-07-16 }}. 21 may 2007-ci ildə dərc edilib.</ref> == V bölmə: Yerli idarəetmə və özünüidarəetmə == Beşinci bölmə əhaliyə yerlərdə yerli özünüidarəetmə orqanları yaratmağa imkan verir. Yerli özünüidarəetmə orqanları yerli əhali tərəfindən seçilir. Belə qurumlar yerli büdcə, sosial xidmətlər və iqtisadi inkişaf kimi yerli inzibati məsələləri həll edirlər. Onların həmçinin yerli vergilər toplamaq səlahiyyətləti vardır. == VI bölmə: Prokuror. Dövlət Nəzarət Komitəsi == Altıncı bölmədə baş prokurorun və Dövlət Nəzarət Komitəsinin səlahiyyətləri və vəzifələri müəyyən edilir. Baş prokuror və onun müavinləri qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada və hallarda qanunların icra və tətbiq olunmasına nəzarət edirlər. Baş prokuror Respublika Şurasının razılığı ilə prezident tərəfindən təyin edilir.<ref name="s6">Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19334.html Section Six of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19334.html |date=20070623202832 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623202832/http://president.gov.by/en/press19334.html |date=2007-06-23 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> Dövlət Nəzarət Komitəsinin səlahiyyətlərinə dövlət büdcəsinə nəzarət edilməsi, prezidentin iqtisadi siyasətinin həyata keçirilməsi və dövlət əmlakından istifadənin tənzimlənməsi daxildir. Baş prokuror kimi Dövlət Nəzarət Komitəsi də prezident tərəfindən təyin edilir.<ref name="s6"/> == VII bölmə: Belarus Respublikasının maliyyə və kredit sistemi == Yeddinci bölmə Belarusun [[büdcə-vergi (fiskal) siyasəti]]ni müəyyən edir. Yerli region və şəhərlərlə yanaşı dövlət büdcəsi də olmalıdır. Dövlət büdcəsində istifadə edilən pul vəsaitləri vergi və cərimələr, eləcə də xarici hökumətlər tərəfindən Belarusa edilən ödənişlər hesabına toplanır. [[Maliyyə ili|Büdcə ili]]nin sonunda Milli Məclis beş ay ərzində növbəti maliyyə ili üçün büdcəni nəzərdən keçirməlidir. Dövlət büdcəsinin nəzərdən keçirilməsi və qəbulundan sonra ictimai baxış üçün dərc olunur. Yerli büdcələr də eyni prosedurdan keçir. [[Belarus Respublikasının Mərkəzi Bankı]] Belarusun dövlət bankıdır və dövlətin milli valyutası olan [[Belarus rublu]]nun tədavülə buraxılması üçün məsuldur.<ref>Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19335.html Section Seven of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19335.html |date=20070623202631 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623202631/http://president.gov.by/en/press19335.html |date=2007-06-23 }}. 1994-cü ildə dəyişiklik edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> == VIII bölmə: Konstitusiyanın tətbiqi == Səkkizinci bölmə Konstitusiyanın hüquqi qüvvəyə minməsi və dəyişikliklər edilməsi proseslərini təsvir edir. Konstitusiya dövlətin ali qanunudur, buna görə də digər qanunlar və normativ aktlar onunla ziddiyyət təşkil edə bilməz. Ziddiyyət baş verərsə, Konstitusiya tətbiq olunur. Əgər Konstitusiya ilə zidd deyilsə, qanun və fərman bir-birinə zidd olduqda qanun tətbiq olunur.<ref name="s8">Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19336.html Section Eight of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19336.html |date=20070623202800 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623202800/http://president.gov.by/en/press19336.html |date=2007-06-23 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> Konstitusiyaya dəyişikliklər edilməsi üçün iki şərtdən biri baş verməlidir: Prezident dəyişikliyi təklif etməlidir və ya səsvermə hüququ olan 150,000 vətəndaş Milli Məclisə bununla bağlı müraciət etməlidir. Ən az üç ay müddətində hər iki palata təklif edilən dəyişiklikləri müzakirə etməlidirlər. İki hal bu müzakirələrin qarşısını ala bilər: fövqəladə hal və ya Nümayəndələr Palatasının səlahiyyət müddətinin başa çatmasına altı aydan az bir müddət qaldıqda. Dəyişikliklərin hüquqi qüvvəyə minməsi üçün Milli Məclisin hər iki palatasında üçdə iki səs çoxluğu ilə təsdiq edilməli, yaxud milli referendumda Belarus seçicilərinin sadə səs çoxluğunu qazanmalıdır. Yeganə məhdudiyyət ondadır ki, bir, iki, dörd və səkkizinci bölmələrə yalnız milli referendumda dəyişiklik edilə bilər.<ref name="s8"/> Milli referendumun keçirilmə qaydaları Belarus Respublikasının Seçki Məcəlləsinin 22-25-ci fəsillərində təsbit olunmuşdur.<ref>Law of the Republic of Belarus [http://www.law.by/work/EnglPortal.nsf/6e1a652fbefce34ac2256d910056d559/913b1cd1d5b908b2c2256dc0004a698c?OpenDocument Electoral Code of the Republic of Belarus] {{Wayback|url=http://www.law.by/work/EnglPortal.nsf/6e1a652fbefce34ac2256d910056d559/913b1cd1d5b908b2c2256dc0004a698c?OpenDocument |date=20101227170750 }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101227170750/http://www.law.by/work/EnglPortal.nsf/6e1a652fbefce34ac2256d910056d559/913b1cd1d5b908b2c2256dc0004a698c?OpenDocument |date=December 27, 2010 }}. 2000-ci ildə qəbul edilib, 2006-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> 1994-cü ildə Konstitusiyanın ilk dəfə qəbul olunduğu tarixdən hal-hazıradək iki dəfə dəyişiklik edilmişdir: 1996 və 2004-cü illərdə.<ref name="cnn96"/><ref name="bbc"/> == IX bölmə: Yekun və keçid müddəalar == Konstitusiyanın sonuncu - doqquzuncu bölməsi 1996-cı ildə Konstitusiyaya edilən dəyişikliklər zamanı qəbul edilmişdi və 1996-cı ilədək qəbul edilmiş qanunlara istinad edir. Belə ki, Konstitusiya qəbul edilməzdən əvvəl qəbul edilmiş qanunlar Konstitusiya ilə ziddiyyət təşkil etmirsə, qüvvəsini saxlayır. Başqa cür müəyyən edilməyibsə, Konstitusiyaya edilən bütün dəyişikliklər prezident tərəfindən imzalandıqdan sonra rəsmi qüvvəyə minir. 1996-cı ildə Konstitusiyaya dəyişikliklərin qəbul edilməsi ilə 1994-cü il tarixli "Belarus Respublikasının Konstitusiyasının qüvvəyə minməsinin tənzimlənməsi haqqında" Qanun qüvvədən düşdü. Keçid müddəasına görə doqquzuncu bölmə qeyd edir ki, Belarusun hazırkı rəhbəri (1996-cı ilin noyabrında) səlahiyyət müddəti bitənədək xidmət etməyə davam edə bilər. Konstitusiya qüvvəyə mindikdə milli hökumətə öz səlahiyyətlətinə davam etməyə icazə veriləcək. Üçüncü hissədə 143-cü maddədə başqa cür müəyyən edilməyənədək, Konstitusiya qüvvəyə minməzdən iki ay əvvəl milli rəhbərlik dövlət hökumət orqanlarını formalaşdırmalıdır.<ref>Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19337.html Section Nine of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19337.html |date=20070623202523 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623202523/http://president.gov.by/en/press19337.html |date=2007-06-23 }}. 1996-cı ildə dərc edilib.</ref> == Dəyişikliklər == [[Aleksandr Lukaşenko|Lukaşenko]] 1994-cü ildə prezidentliyə keçdikdən sonra yaxınlarda qəbul olunmuş Konstitusiyaya dəyişiklik etmək niyyətində olduğunu bildirdi. Lukaşenkoya görə, dəyişikliklər onun səlahiyyətlərini artıracaq və Belarusda post-Sovet dövrünün siyasi proseslərinə geri dönüş edəcəkdi.<ref name="gonec"/> Dəyişikliklər prosesində [[Belarus referendumu (1995)|1995-ci ilin may referndumu]] ilk cəhd olmuşdur. Dörd sualdan birində parlamentarilər milli qanunvericiliyi pozduqları halda prezident tərəfindən parlamentin buraxılmasının mümkünlüyü soruşulurdu.<ref>{{cite web|url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995q.html |title=National Referendum of the Republic of Belarus - Official list of questions |accessdate=2008-03-12 |date=1995-05-14 |publisher=Central Election Committee of the Republic of Belarus |language=Russian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405205512/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995q.html <!--Added by H3llBot--> |archivedate=2008-04-05 }}</ref> Ali Sovetin bir neçə deputatının etiraz etdiyi,<ref name="gonec"/> qanunvericilik orqanının prezident tərəfindən buraxılması müddəası ilə bağlı keçirilən səsvermə 77% lehinə olmaqla nəticələndi. Seçki bülletenindəki [[Belarus bayrağı|dövlət bayrağı]] və [[Belarus gerbi|dövlət gerbi]] kimi digər suallar Konstitusiyaya bütövlükdə təsir etmədi, lakin onların statusu Konstitusiya ilə müəyyən edildi.<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |title=National Referendum of the Republic of Belarus - Official results |accessdate=2008-03-12 |date=1995-05-14 |publisher=Central Election Committee of the Republic of Belarus |language=Russian |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016045149/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archivedate=2007-10-16 |deadurl=yes }}</ref> İki il sonra Lukaşenko Konstitusiyanı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək yeni referendum təyin etdi. Sonuncu referendum isə yeni Lukoşenkonun təyin etməsi ilə 2004-cü ildə baş tutdu. === 1996 === 1996-cı ildə Konstitusiya islahatları üçün çoxsaylı çağırışlar gəldi.<ref name="houseby"/> Ali Sovetin tədbirlər görmək və səsvermə tarixini təyin etməkdən imtina etməsindən sonra prezident Lukaşenko birtərəfli qaydada [[referendum]] təyin etdi.<ref name="hrw99">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1999/belarus/Belrus99-04.htm |title=Republic of Belarus - Background |accessdate=2008-03-12 |year=1999 |work=World Report 1999 |publisher=Human Rights Watch |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305201801/https://www.hrw.org/reports/1999/belarus/Belrus99-04.htm |url-status=live }}</ref> 1996-cı ilin sentyabrında Ali Sovetin öz referendumunu təyin etməsi ilə bağlı erkən cəhdi Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən "Konstitusiya ilə ziddiyyət təşkil etməsi" əsası ilə rədd edildi.<ref>{{cite web|url=http://ncpi.gov.by/constsud/eng/judg2.htm |title=Judgment of the Constitutional Court, Minsk No. J-43/96 |accessdate=2008-03-21 |date=1996-11-04 |publisher=Constitutional Court of the Republic of Belarus | archiveurl = https://web.archive.org/web/20051230141834/http://ncpi.gov.by/constsud/eng/judg2.htm| archivedate = 30 dekabr 2005}}</ref> Referendumda daha çox prezidentin hakimiyyətinin gücləndirilməsi ilə bağlı dəyişikliklər nəzərdə tutulurdu.<ref>Human Rights Watch [https://www.hrw.org/reports/1999/belarus/Belrus99-04.htm Republic of Belarus - Background] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305201801/https://www.hrw.org/reports/1999/belarus/Belrus99-04.htm |date=2016-03-05 }}. 1999-cu ildə dərc edilib.</ref> Dəyişikliklər arasında aşağıda qeyd edilənlər vardı: :#Belarusun tək palatalı parlamenti Ali Sovet ləğv edildi. Ali Sovet iki palatalı [[Belarus Respublikası Milli Məclisi|Milli Məclis]] ilə əvəz edildi;<ref name="cnn96">CNN [http://edition.cnn.com/WORLD/9611/26/belarus/index.html Belarus president convenes new parliament] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20050124012146/http://edition.cnn.com/WORLD/9611/26/belarus/index.html |date=2005-01-24 }}. 26 noyabr 1996-cı ildə dərc edilib.</ref> :#Prezident Aleksandr Lukaşenkonun xidmət müddəti 1999-cu ildən 2001-ci ilədək uzadıldı.<ref name="cnn96"/> Referendum zamanı təxminən 7.5 milyon seçicinin 84%-i dəyişiklikləri təsdiqlədi.<ref name="cnnvote96">CNN [http://www.cnn.com/WORLD/9611/24/belarus/ Belarus president poised for victory in constitution re-write] {{Wayback|url=http://www.cnn.com/WORLD/9611/24/belarus/ |date=20070216235342 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216235342/http://www.cnn.com/WORLD/9611/24/belarus/ |date=2007-02-16 }}. 24 noyabr 1996-cı ildə dərc edilib.</ref> Həmin il 28 noyabrda prezident Lukaşenko qanuna edilən dəyişiklikləri imzaladı.<ref>Webportal of the President of the Republic of Belarus [http://www.president.gov.by/en/press19337.html Section Nine of the Constitution] {{Wayback|url=http://www.president.gov.by/en/press19337.html |date=20070623202523 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623202523/http://president.gov.by/en/press19337.html |date=2007-06-23 }}. 1994-cü ildə dərc edilib, 1996-cı ildə dəyişiklik edilib.</ref> Səsvermə ilə bilavasitə əlaqədar olmayan digər nəticələrə Nazirlər Kabinetinin səlahiyyətlərinin artması daxil idi; belə ki kabinetə Belarusun iqtisadi, sosial və siyasi inkişafı ilə bağlı məsələləri həll etmək səlahiyyəti verilmişdi.<ref name="houseby"/> Lakin 1996-cı il referendumu Ali Sovetin ləğvinə edilən ilk çağırış deyildi. 1991-1992-ci illərdə Moskvada [[Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası|Sov.İKP]] rəsmiləri tərəfindən təşkil edilən Avqust çevrilişindən sonra hökumətdə demokratik qüvvələr Ali Sovetin həmişəlik ləğvini tələb etmişdilər. Belarus Xalq Cəbhəsinin üzvləri referendum keçirilməsi üçün təzyiq göstərirdilər: həmin dövrdə qanunla tələb edilən sayda imza toplasalar da, Ali Sovet bu tədbirləri ləğv etdi.<ref name="byind"/> 1996-cı il referendumunun nəticələri müxalif partiyaların yeni parlamentdən çıxarılması ilə nəticələndi. Səsvermənin şəffaflığı ilə bağlı yaranan problemlərə görə Avropa İttifaqı, ABŞ və bir neçə digər dövlətlər səsvermənin nəticələrini tanımadılar.<ref name="hrw99"/> === 2004 === Milli Məclisin üzvlərinin seçilməsi ilə yanaşı, Belarus seçiciləri prezidentin səlahiyyət müddəti ilə bağlı məsələyə də referendumda münasibət bildirməli idilər. Səsverməyədək prezident [[Aleksandr Lukaşenko]]ya Konstitusiya ilə istefa verməsi tələb edilməyincə iki dəfə xidmət etməsinə icazə verilirdi.<ref>[https://web.archive.org/web/20070512063656/http://www.servat.unibe.ch/law/icl/bo00000_.html Constitution of Belarus (1994)]. 1994-cü ildə dərc edilib.</ref> Referendumda iştirak edən seçicilər təxminən 90% idi: onların 77.3%-i səlahiyyət dövrlərinə qoyulan məhdudiyyətin aradan qaldırılmasına razılaşmışdılar.<ref name="bbc">[[BBC|British Broadcasting Corporation]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3752930.stm Observers deplore Belarus vote] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170702072508/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3752930.stm |date=2017-07-02 }}. 18 oktyabr 2004-cü ildə dərc edilib.</ref> Dəyişikliklər 17 oktyabr 2004-cü ildən tətbiq edildi.<ref>Legal Portal of the Republic of Belarus [http://www.law.by/work/EnglPortal.nsf/6e1a652fbefce34ac2256d910056d559/d93bc51590cf7f49c2256dc0004601db?OpenDocument 2004 Text of the Constitution of Belarus] {{Wayback|url=http://www.law.by/work/EnglPortal.nsf/6e1a652fbefce34ac2256d910056d559/d93bc51590cf7f49c2256dc0004601db?OpenDocument |date=20090606143757 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606143757/http://www.law.by/work/EnglPortal.nsf/6e1a652fbefce34ac2256d910056d559/d93bc51590cf7f49c2256dc0004601db?OpenDocument |date=2009-06-06 }}. 2004-cü ildə dərc edilib.</ref> 1996-cı il referendumu kimi səsvermənin etibarlılığı sual altında idi. [[Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı]]na (ATƏT) görə, əksər yerlərdə səsvermə müstəqil müşahidəçilərin iştirakı olmadan keçirilmişdi. ATƏT-ə görə, səsvermənin standartları ATƏT-in "azad və ədalətli seçkilər" tələbini qarşılamır. Digər [[qeyri-hökumət təşkilatı|qeyri-hökumət təşkilatları]]ndan əldə edilən məlumatlara əsasən, seçicilərin 50%-i referendumda iştirak etməmişdi. Odur ki, onlar mübahisə edirdilər ki, hökumətin yaydığı nəticələr nöqsanlıdır.<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/WoW/2006/Belarus2006.pdf |title=Belarus |accessdate=2008-03-12 |year=2006 |format=PDF |work=Country Report |publisher=Freedom House |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070714123100/http://www.freedomhouse.org/uploads/WoW/2006/Belarus2006.pdf |archivedate=2007-07-14 |df= }}</ref> İki il sonra Lukaşenko 2006-cı il seçkisində iştirak edərək birinci səsvermədə səslərin 83%-ni qazandı.<ref>Xinhua [http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/23/content_4338279.htm Lukashenko confirmed as winner in Belarus presidential vote] {{Wayback|url=http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/23/content_4338279.htm |date=20121013130837 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013130837/http://news.xinhuanet.com/english/2006-03/23/content_4338279.htm |date=2012-10-13 }}. 23 mart 2006-cı ildə dərc edilib.</ref> Seçilmə sayına məhdudiyyət olmadığı müddətcə, Lukaşenko qeyd edirdi ki, sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq, o, siyasətdən getməyəcək və güman ki, yenidən 2011-ci ildə seçkilərdə iştirak edəcək.<ref>MosNews. [http://www.data.minsk.by/belarusnews/022007/218.html Rightist Group Promote Belarus Dictator Lukashenko as Russian Presidential Candidate] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070929152627/http://www.data.minsk.by/belarusnews/022007/218.html |date=2007-09-29 }}. 28 fevral 2007-ci ildə dərc edilib.</ref> == Konstitusional dəyişikliklərin tənqidi == Həm Belarusda siyasi müxalifət tərəfindən, həm də ATƏT kimi beynəlxalq müşahidəçilər tərəfindən hər iki referendum ciddi tənqid edilmişdi. Müşahidəçilər qeyd edirdilər ki, hər iki referendum qeyri-şəffaf keçib və əsl nəticələr açıqlanmayıb. Müşahidəçilərə səslərin sayılması prosesini izləməyə icazə verilməmişdi.<ref>{{cite web |url=http://www.smartsanctions.se/european_t_s/ets_documents/Belarus/2004/Belarus%202004%20b.pdf |title=COUNCIL COMMON POSITION 2004/848/CFSP |accessdate=2008-02-13 |date=2004-12-13 |format=PDF |publisher=Official Journal of the European Union |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216073753/http://www.smartsanctions.se/european_t_s/ets_documents/Belarus/2004/Belarus%202004%20b.pdf |archivedate=2008-02-16 |df= }}</ref> Xüsusən də, prezident Lukaşenkoya müxalif olan demokratik qüvvələr 1996-cı il referendumunu boykot etmək qərarına gəlmişdilər. Eyni seçkidə beynəlxalq müşahidəçilər səsvermə prosesində nöqsanlar və səsvermə məntəqələrində hökuməti dəstəkləyən elan və bldirişlərin asldığını aşkar etmişdilər.<ref name="cnnvote96"/> Müxalif partiyalar iddia edirdilər ki, Ali Sovetin ləğvinə səs verməklə Belarusun demokratik seçkilərdə seçilmiş sonuncu parlamentini aradan qaldırdılar və Lukaşenkonun əli ilə qurulan məclis yaratdılar.<ref name="balmaceda">{{cite book | last = Balmaceda | first = Margarita Mercedes | authorlink = |author2=Kevin Rosner | title = Belarus: Oil, Gas, Transit Pipelines and Russian Foreign Energy Policy | publisher = GMB Publishing Ltd | year = 2006 | location = | url = | doi = | id = | isbn = 1-905050-83-6| page = 4 }}</ref> Seçkilərin və Konstitusiyanın özünün manipulyasiyası ilə bağlı iddialara baxmayaraq, Konstitusiyanın Belarusun müxalif demokrat liderləri tərəfindən bəyənilən hissələri də mövcuddur. 2005-ci ildə [[Azadlıq Radiosu]]na müsahibəsində prezidentliyə namizəd [[Aleksandr Milinkeviç]] qeyd etmişdir ki, Belarusun 18-ci maddədə də göstərildiyi kimi bitərəf dövlət kimi duruşu<ref name="s1"/> NATO və Avropa İttifaqına qoşulmaq üçün qorunub saxlanmalıdır.<ref>{{cite news | first= | last= | title=Belarus: Opposition Candidate Hopes To Have Broad Public Support | date=2005-10-03 | publisher=Radio Liberty | url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/10/ABA05E47-0F7C-47BB-8BFA-08687101901F.html | work=Radio Free Europe | pages= | accessdate=2008-02-29 | archive-date=2008-02-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080216113934/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/10/aba05e47-0f7c-47bb-8bfa-08687101901f.html | url-status=live }}</ref> 1998-ci ildə dərc edilən jurnalda [[Nyu-York Universiteti]] Hüquq Məktəbi vurğulamışdır ki, Belarus hüquq alimləri hüquq elmində yeni nəzəriyyə ilə çıxış edirlər. Prezident Lukaşenko və xalqın iradəsinə uyğun olduğu təqdirdə qanunlar konstitusionaldır, əgər prezident və xalq bəyənmirsə konstitusiyaya ziddir. Sonuncu kateqoriya qanunlara hüquqşünas alimlər tərəfindən "məhəl qoyulmur".<ref>{{cite journal|title=Yesterday as Tomorrow: Why It Works in Belarus|journal=Eastern Europe Constitutional Review|year=1998|first=Alexander|last=Lukashuk|volume=7|issue=3|pages=|id=|url=http://www.law.nyu.edu/eecr/vol7num3/special/belarus.html|accessdate=2008-03-16|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080518115311/http://www.law.nyu.edu/eecr/vol7num3/special/belarus.html|archivedate=2008-05-18|df=}}</ref> 1999-cu ilin iyununda [[BMT]]-nin Hakimlər və Vəkillərin müstəqilliyi üzrə Xüsusi Məruzəçisi Belarusa səfər etmiş və milli qanunlar, fərmanlar və Konstitusiya arasında ziddiyyət olduğunu aşkar etmişdir. BMT məruzəçisi Dato Param Kumarasvami xüsusilə vurğulamışdır ki, dövlət orqanları tərəfindən qəbul edilən normativ aktlar qüvvədə olma müddəti bitsə də və ya Konstitusiyaya zidd olsa da, hələ də qüvvəvdədirlər.<ref>{{cite news | first= | last= | title=Constitution Watch | year=2000 | publisher=New York University School of Law | url=http://www.law.nyu.edu/eecr/vol9num3/pdfs/updates.pdf | format=PDF | work=Eastern Europe Constitutional Review | pages=6 | accessdate=2008-03-21 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090225122523/http://www.law.nyu.edu/eecr/vol9num3/pdfs/updates.pdf | archivedate=2009-02-25 | df= }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikilər |s = Constitution of the Republic of Belarus }} *[https://web.archive.org/web/20150626112010/http://law.by/main.aspx?guid=3871&p0=V19402875e Hazırkı mətni] * [[:wikisource:Constitution of the Republic of Belarus (1994)|1994-cü il mətni]] * [[:wikisource:Constitution of the Republic of Belarus (1996)|1996-cı il mətni]] * [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=v19402875 Hazırkı mətni] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110517034409/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=v19402875 |date=2011-05-17 }} {{ru icon}} * [https://web.archive.org/web/20051229020044/http://www.zakanadaustva.narod.ru/constitution1994.html 1994-cü il mətni] {{ru icon}} * {{Cite web |url=http://rec.gov.by/zakon/constitution.html |title=1996 text |access-date=November 4, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031012161115/http://rec.gov.by/zakon/constitution.html |archive-date=October 12, 2003 |dead-url=yes |df=mdy-all |language=ru}} * [https://archive.today/20121221143110/http://zakanadaustva.narod.ru/zakony/Kanstytucyja_Bielarusi_2004.htm Hazırkı mətni] (<small>[[belarus dili]]ndə</small>) * [https://web.archive.org/web/20050228015844/http://asveta.belinter.net/politkanst.html 1994-cü il mətni] (<small>[[belarus dili]]ndə</small>) * [http://www.belconstitution.narod.ru/constitution1996.htm 1996-cı il mətni] (<small>[[belarus dili]]ndə</small>) {{Belarus mövzularda}} [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə konstitusiyalar]] [[Kateqoriya:Belarusda hüquq]] 51yhubnojj0x6k00an5zuqdftxbpewf 2channel 0 596963 8981401 8978934 2026-06-27T18:20:49Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8981401 wikitext text/x-wiki {{Sayt}} '''2channel''' (2ちゃんねる ni channeru, qısaca 2ch) – Yapon textboard [[Veb sayt|saytıdır]]. Təkcə 2007-ci ildə 2.5 milyon post yazılmışdır. 1999-cu ildə açılan bu sayt [[Yaponiya|yapon]] internet aləmində böyük bir kütləyə xitab etmiş və [[Avropa]] və [[Amerika]]dada böyük bir fanat ordusu qazanmışdır. 2008-ci ildə bu sayt 100 milyon [[Yapon yeni|yendən]] çox xeyir gətirmişdir. Vebsayt 2009-cu ildən 2014-cü ilə qədər Packet Monsters. İnc tərəfindən idarə edilmişdir. Pakmon [[Sinqapur (ada)|Sinqapurda]] hostinq şirkətidir. Yaponiyanın ən məşhur saytı kimi tanınır. 2017-ci ildə 2channel adını 5channelə dəyişdirmişdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Yaponiya veb-saytları]] [[Kateqoriya:1999-cu ildə Yaponiyada yarananlar]] [[Kateqoriya:Otaku]] [[Kateqoriya:İrqçilik]] [[Kateqoriya:İnternet aktivizmi]] [[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8im52wnon3nh44032czbxqyuqkw9l95 Habuşu 0 602123 8981256 8843530 2026-06-27T17:41:05Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981256 wikitext text/x-wiki [[Fayl:habushu.jpg|thumb|250px|Habuşu.]] {{nihonqo|'''Habuşu'''|ハブ酒}} – [[Yaponiya]]nın [[Okinava prefekturası]]na məxsus [[avamori]]yə əsaslanan [[likör]] növü. İçkinin digər adları '''Habu sakesi''' və ya '''Okinava ilan şərabı'''dır. Habuşu elmi adı ''[[Trimeresurus flavoviridis]]'' olan habu ilanının şərəfinə adlandırılıb. Bu ilan [[zınqırovlu ilanlar]] yarımfəsiləsindəndir.<ref>{{citation |last=Society for Science and the Public |title=Snakes from Okinawa |journal=The Science News-Letter |volume=48 |pages=211–212 |year=1945 |doi=10.2307/3922011}}</ref> Habu ilanları çox zəhərlidirlər, Cənub-şərqi Asiyada, [[Filippin]], [[Ryukyu adaları|Ryukyu]] və Yaponiya kimi adalarda yaşayırlar.<ref>{{cite web |url=http://www.fort.usgs.gov/resources/education/bts/bioeco/other_snakes.asp |title=Other Snakes of the South Pacific Most Likely to be Encountered |accessdate=2011-12-01 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116061752/http://www.fort.usgs.gov/resources/education/bts/bioeco/other_snakes.asp |archivedate=2011-11-16 |df= }}</ref> Habu ilanının sancması ürəkbulanmasına, qusmaya, təzyiqin qalxmasına və sonda ölümə səbəb olur. Habu ilanının qurbanları sağalsalar da, çox vaxt əl və ayaqlarının istifadəsində problemlər yaşamağa başlayırlar.<ref>{{cite journal | authorlink = Aniya, Y., Heshiki, J., Ashitomi, I., Higa, K., & Matsusaki, C. | title = An experimental study of emergency care for habu bites : estimation of amount of venom removed by suction. | journal = Ryukyu Medical Association | volume = 5 |issue=3 | pages = 196–200 | year = 1982 }}</ref> Habuşu içkisinin əsas istehsalçılarından biri ildə 5000 habudan istifadə edir. İstehsalçılar içki üçün üyüdülmüş düyüdən və kocidən də istifadə edirlər. İçki bitkilərlə və balla qarışdırıldıqdan sonra açıq sarı rəng alır. Daha sonra ilan likörə salınır və istehlak olunana qədər içində saxlanılır. Habuşunu uzun vaxt saxlamaq adət halını alıb. İçkidəki alkaqol ilan zəhərinin həll olmasına və içkinin zəhərsiz olmasına səbəb olur.<ref name="voices.yahoo.com" /> Bəzi habuşu brendləri içkini ilan hələ butulkada ola-ola satırlar.<ref name="history">{{cite web |url=http://passionatefoodie.mobiforumz.com/category/okinawa/ |title=Saké Sunday: Saké With a Snake? |accessdate=2008-08-19 |date=2008-02-10 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080604073906/http://passionatefoodie.mobiforumz.com/category/okinawa/ |archivedate=2008-06-04 |df= }}</ref> İlanı alkoqola daxil etməyin iki üsulu var. Birinci metodda istehsalçı ilanı sadəcə alkoqola salır və onu batırır. İkinci üsulda ilan dondurulur, huşunu itirəndən sonra təmizlənir. Buz əridikdən və ilan oyandıqdan sonra ilan aqresiv şəkildə dərhal ölür. İstehsalçı daha sonra habunu 1 ay boyunca etanol vannasında saxlayır.<ref name="voices.yahoo.com">{{cite web |url=http://voices.yahoo.com/worm-snake-which-prefer-liquor-489552.html |title=Worm or Snake: Which do you prefer in your liquor? |accessdate=2011-12-02 |date=2007-08-15 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405190846/http://voices.yahoo.com/worm-snake-which-prefer-liquor-489552.html |archivedate=2012-04-05 |df= }}</ref> Daha sonra habu ilanı 40 gün müddətində 59 %-lik alkoqola qoyulur, axırda isə 35 %-lik avamoriyə salınır. İçkinin naxoş iyini aradan qaldırmaq üçün [[bağırsaq]]ları çıxardılır. Habu ilanları 26 saat kimi çox uzun müddət boyunca cütləşə bildiklərindən içkinin kişilərdə cinsi istəyi artdırdığına inanılır. Ümumi inanca görə içkini içənlərdə cinsi istək güclənir.<ref>{{cite web |url=http://www.okinawamarket.com/en/?cid=12 |title=Habu Sake |accessdate=2011-12-02 |archive-date=2006-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061216041414/http://www.okinawamarket.com/en/?cid=12 |url-status=dead }}</ref> == Həmçinin bax == * [[İlan şərabı]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Yaponiya xörəkləri və içkiləri}} [[Kateqoriya:Yaponiya likörləri]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] i465k6l6g8hqqodb73kyyshe468rvv9 Simon Canaşia 0 604762 8981373 8690342 2026-06-27T18:12:44Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Gürcüstan arxeoloqları]] 8981373 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Simon Canaşia''' ({{Dil-ka|სიმონ ჯანაშია}}; {{DVTY}}) — [[Gürcüstan|gürcü]] tarixçisi və [[ictimai xadim]]i. Tarix professoru və [[Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyası]]nın qurucularından biri idi. Canaşia, 1900-cü ildə, [[Gürcüstan]]ın cənub-qərbindəki [[Quriya]] əyalətindəki Makvanetidə anadan olmuşdur. Atası Nikoloz Canaşia (1872–1918), [[Abxaziya]]da anadan olmuş, [[pedaqoq]], [[Etnoqrafiya|etnoqraf]] idi. 1922-ci ildə Simon Canaşia [[Tbilisi Dövlət Universiteti]]ni bitirdi. 1924–1977-ci illərdə orada [[müəllim]] (1924–1930), [[dosent]] (1930–1935) və [[professor]] (1935–1947) vəzifələrində çalışmışdır. 1941-ci ildə [[Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyası]]nın ([[Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyası|GMEA]]) yaradıcılarından biri, 1941–1977-ci illərdə akademiyanın [[vitse-prezident]]i və GMEA Tarix İnstitutunun direktoru olmuşdur. 1943-cü ildə Canaşia Sovet İttifaqı Elmlər Akademiyasının (indiki [[Rusiya Elmlər Akademiyası]]) üzvü seçildi. 1940-cı illərdə [[Gürcüstan]]ın şərqindəki [[Msxeta]] və Armazidə arxeoloji qazıntılar təşkil etdi. Canaşianın tədqiqatlarının əsas sahələri gürcülərin və digər [[Qafqaz xalqları]]nın etnogenezi, [[Gürcüstan]] və [[Qafqaz]]dakı [[feodalizm]] tarixi, qədim [[Gürcüstan]]ın tarixi və [[arxeologiya]]sı, Kolçis və Qafqaz [[İberiya]] tarixi, [[Gürcüstan]]da [[Xristianlıq|xristianlığ]]ın tarixi, [[Gürcüstan]] və Qafqaz tarixinin mənbə tədqiqatları və sairə olmuşdur. 100-dən çox [[Elmi əsərlər (jurnal)|elmi əsər]]in, o cümlədən 10-a yaxın [[monoqrafiya]]nın müəllifidir. Canaşia əsərlərinin tam toplusu 1949–1968-ci illər arasında [[Tbilisi|Tiflisd]]ə dörd cilddə nəşr edilmişdir. Simon Canaşia 1947-ci ildə [[Tbilisi|Tiflisd]]ə vəfat etmişdir. == Ədəbiyyat == * ''Simon Canaşia'', Tbilisi, 1948 (gürcü dilində) * ''Shota Meşia'' Tbilisi, 1960 (gürcü dilində) * ''Simon Canaşia (1900–1947)'' . Biblioqrafiya, Tbilisi, 1976 (gürcü, ingilis və rus dillərində) == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://burusi.wordpress.com/2009/09/12/simon-janashia/ Simon Canaşianın tərcümeyi-halı] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:"Stalin" mükafatı laureatları]] [[Kateqoriya:"Lenin" ordeni ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:XX əsr tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Tbilisi Dövlət Universitetinin məzunları]] [[Kateqoriya:Gürcüstan tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Gürcüstan alimləri]] [[Kateqoriya:SSRİ Ali Sovetinin II çağırış deputatları]] [[Kateqoriya:SSRİ arxeoloqları]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının akademikləri]] [[Kateqoriya:Gürcüstan arxeoloqları]] 3yjzexx45j0t0l0r64h36s5swya246l Çempion (dəqiqləşdirmə) 0 605957 8981652 7456625 2026-06-28T08:02:06Z Acategory II 348505 8981652 wikitext text/x-wiki '''Çempion'''(ing. ''champion'' lat. ''campio'') — hansısa bir [[yarış]]da, əsasən [[idman|idman yarışlarında]] qalib gələn idmançı və ya idman [[komanda]]sı. * [[Çempion]] * [[Çempion (film, 1990)]] * [[Çempion (qəzet)]] * [[Çempion (serial, 2019)]] {{dəqiqləşdirmə}} 6zuqrkk2rfs3mbmfcnd7zcqs8f7wwz5 Rafael Fiziev 0 608162 8981654 8959228 2026-06-28T08:14:25Z Shahdag 154927 8981654 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda Rafael dos Anjosu texniki nokautla məğlub etmiş və UFC-dəki ən əhəmiyyətli qələbələrindən birini əldə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=10 iyul 2022 |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7}}</ref> 2023-cü ildə isə ardıcıl olaraq Castin Qeydci və Mateuş Qamrot qarşısında məğlubiyyətlərlə üzləşmişdir. 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref> 2026-cı ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir. 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''13 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''8''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] i5mata2mtyd0hvls4nal8r51ayiqlf7 8981655 8981654 2026-06-28T08:17:24Z Shahdag 154927 /* Karyerası */ 8981655 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda Rafael dos Anjosu texniki nokautla məğlub etmiş və UFC-dəki ən əhəmiyyətli qələbələrindən birini əldə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=10 iyul 2022 |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7}}</ref> 2023-cü ildə isə ardıcıl olaraq Castin Qeydci və Mateuş Qamrot qarşısında məğlubiyyətlərlə üzləşmişdir. 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref> 2026-cı ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''13 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''8''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] 0ylgqdjtmrwbid0leu9zq3cnn29xotp 8981656 8981655 2026-06-28T08:21:49Z Shahdag 154927 /* Karyerası */ 8981656 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda Rafael dos Anjosu texniki nokautla məğlub etmiş və UFC-dəki ən əhəmiyyətli qələbələrindən birini əldə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=10 iyul 2022 |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7}}</ref> 2023-cü ildə isə ardıcıl olaraq Castin Qeydci və Mateuş Qamrot qarşısında məğlubiyyətlərlə üzləşmişdir. 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''13 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''8''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] pn41bgtpmip78vbdf1zfh6y76sneexu 8981659 8981656 2026-06-28T08:25:22Z Shahdag 154927 8981659 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda Rafael dos Anjosu texniki nokautla məğlub etmiş və UFC-dəki ən əhəmiyyətli qələbələrindən birini əldə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=10 iyul 2022 |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7}}</ref> 2023-cü ildə isə ardıcıl olaraq Castin Qeydci və Mateuş Qamrot qarşısında məğlubiyyətlərlə üzləşmişdir. 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] q3jvxbfobi5tqk2rkeofs9xfe7zgko7 8981660 8981659 2026-06-28T08:28:43Z Shahdag 154927 8981660 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda Rafael dos Anjosu texniki nokautla məğlub etmiş və UFC-dəki ən əhəmiyyətli qələbələrindən birini əldə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=10 iyul 2022 |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7}}</ref> 2023-cü ildə isə ardıcıl olaraq Castin Qeydci və Mateuş Qamrot qarşısında məğlubiyyətlərlə üzləşmişdir. 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin fevralında UFC 325 turnirində Fiziev avstraliyalı döyüşçü Mauricio Ruffy ilə qarşılaşmış və ikinci raundda texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, onun peşəkar MMA karyerasında nokautla aldığı ikinci məğlubiyyət olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Behunin |first=Alexander |date=2 fevral 2026 |title=Battered Rafael Fiziev reacts to UFC 325 knockout loss - ‘Really took a beating’ |language=en |work=MMA Mania (Vox Media) |url=https://www.mmamania.com/ufc-325-results-volkanovski-lopes-2/419556/battered-rafael-fiziev-reacts-to-ufc-325-knockout-loss-really-took-a-beating |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Həmin ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] jshvkw1zcwl294q6khj0kq0islv5uey 8981680 8981660 2026-06-28T08:47:20Z Shahdag 154927 /* Həyatı */ 8981680 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda Rafael dos Anjosu texniki nokautla məğlub etmiş və UFC-dəki ən əhəmiyyətli qələbələrindən birini əldə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=10 iyul 2022 |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7}}</ref> 2023-cü ilin martında UFC 286 turnirində keçmiş müvəqqəti UFC yüngül çəki çempionu Justin Gaethje ilə qarşılaşan Fiziev üç raund davam edən döyüşün sonunda hakimlərin səs çoxluğu qərarı ilə məğlub olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Glinski |first=George |title=Justin Gaethje edges Rafael Fiziev in violent bloody war at UFC 286 |url=https://www.express.co.uk/sport/ufc/1748149/Justin-Gaethje-Rafael-Fiziev-violent-bloody-war-UFC-286 |website=Daily Express |date=18 March 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin fevralında UFC 325 turnirində Fiziev avstraliyalı döyüşçü Mauricio Ruffy ilə qarşılaşmış və ikinci raundda texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, onun peşəkar MMA karyerasında nokautla aldığı ikinci məğlubiyyət olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Behunin |first=Alexander |date=2 fevral 2026 |title=Battered Rafael Fiziev reacts to UFC 325 knockout loss - ‘Really took a beating’ |language=en |work=MMA Mania (Vox Media) |url=https://www.mmamania.com/ufc-325-results-volkanovski-lopes-2/419556/battered-rafael-fiziev-reacts-to-ufc-325-knockout-loss-really-took-a-beating |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Həmin ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] llng2scooh1eiz2a9u5522kxuskdxqv 8981683 8981680 2026-06-28T08:48:33Z Shahdag 154927 8981683 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda Rafael dos Anjosu texniki nokautla məğlub etmiş və UFC-dəki ən əhəmiyyətli qələbələrindən birini əldə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=10 iyul 2022 |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7}}</ref> 2023-cü ilin martında UFC 286 turnirində keçmiş müvəqqəti UFC yüngül çəki çempionu Justin Gaethje ilə qarşılaşan Fiziev üç raund davam edən döyüşün sonunda hakimlərin səs çoxluğu qərarı ilə məğlub olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Glinski |first=George |title=Justin Gaethje edges Rafael Fiziev in violent bloody war at UFC 286 |url=https://www.express.co.uk/sport/ufc/1748149/Justin-Gaethje-Rafael-Fiziev-violent-bloody-war-UFC-286 |website=Daily Express |date=18 March 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Həmin ilin sentyabrında UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot turnirində polyak döyüşçü Mateusz Gamrot ilə qarşılaşan Fiziev ikinci raundda ayaq nahiyəsindən aldığı zədə səbəbindən texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, Fizievin peşəkar MMA karyerasında zədə səbəbindən qeydə alınan ilk texniki nokaut məğlubiyyəti olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Raimondi |first=Marc |title=Mateusz Gamrot declared winner by TKO over Rafael Fiziev |url=https://www.espn.com/mma/story/_/id/38474475/mateusz-gamrot-declared-winner-tko-rafael-fiziev |website=ESPN |date=23 September 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin fevralında UFC 325 turnirində Fiziev avstraliyalı döyüşçü Mauricio Ruffy ilə qarşılaşmış və ikinci raundda texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, onun peşəkar MMA karyerasında nokautla aldığı ikinci məğlubiyyət olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Behunin |first=Alexander |date=2 fevral 2026 |title=Battered Rafael Fiziev reacts to UFC 325 knockout loss - ‘Really took a beating’ |language=en |work=MMA Mania (Vox Media) |url=https://www.mmamania.com/ufc-325-results-volkanovski-lopes-2/419556/battered-rafael-fiziev-reacts-to-ufc-325-knockout-loss-really-took-a-beating |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Həmin ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] 19msnchfl1bdzf4gdgjc28afxabpkwd 8981685 8981683 2026-06-28T08:51:15Z Shahdag 154927 8981685 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ildə Bobbi Qrien və Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev turnirinin əsas döyüşündə keçmiş UFC yüngül çəki çempionu Rafael dos Anjos ilə qarşılaşan Fiziev beşinci raundda texniki nokautla qələbə qazanmışdır. Bu qələbəyə görə o, "Performance of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür. Döyüşdən sonra verdiyi müsahibədə Fiziev zarafatla dünyanın ən məşhur "Rafa"sının kim olduğunu müəyyənləşdirmək üçün ispaniyalı tennisçi [[Rafael Nadal|Rafael Nadalı]] döyüşə çağırmışdır.<ref>{{Cite web |last=Dawson |first=Alan |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7 |website=Business Insider |date=10 July 2022 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2023-cü ilin martında UFC 286 turnirində keçmiş müvəqqəti UFC yüngül çəki çempionu Justin Gaethje ilə qarşılaşan Fiziev üç raund davam edən döyüşün sonunda hakimlərin səs çoxluğu qərarı ilə məğlub olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Glinski |first=George |title=Justin Gaethje edges Rafael Fiziev in violent bloody war at UFC 286 |url=https://www.express.co.uk/sport/ufc/1748149/Justin-Gaethje-Rafael-Fiziev-violent-bloody-war-UFC-286 |website=Daily Express |date=18 March 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Həmin ilin sentyabrında UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot turnirində polyak döyüşçü Mateusz Gamrot ilə qarşılaşan Fiziev ikinci raundda ayaq nahiyəsindən aldığı zədə səbəbindən texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, Fizievin peşəkar MMA karyerasında zədə səbəbindən qeydə alınan ilk texniki nokaut məğlubiyyəti olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Raimondi |first=Marc |title=Mateusz Gamrot declared winner by TKO over Rafael Fiziev |url=https://www.espn.com/mma/story/_/id/38474475/mateusz-gamrot-declared-winner-tko-rafael-fiziev |website=ESPN |date=23 September 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin fevralında UFC 325 turnirində Fiziev avstraliyalı döyüşçü Mauricio Ruffy ilə qarşılaşmış və ikinci raundda texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, onun peşəkar MMA karyerasında nokautla aldığı ikinci məğlubiyyət olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Behunin |first=Alexander |date=2 fevral 2026 |title=Battered Rafael Fiziev reacts to UFC 325 knockout loss - ‘Really took a beating’ |language=en |work=MMA Mania (Vox Media) |url=https://www.mmamania.com/ufc-325-results-volkanovski-lopes-2/419556/battered-rafael-fiziev-reacts-to-ufc-325-knockout-loss-really-took-a-beating |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Həmin ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] fv80zhblcqyybvy9ollamypaakptd5i 8981688 8981685 2026-06-28T08:53:41Z Shahdag 154927 /* Karyerası */ 8981688 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ilin avqustunda UFC 265 turnirində Bobby Green ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini hakimlərin yekdil qərarı ilə məğlub etmiş və "Fight of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür. Döyüşdən sonra hakimlərdən biri olan JJ Ferraronun Fizievin xeyrinə verdiyi 30–27 hesabı MMA ictimaiyyətində müzakirələrə səbəb olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Marrocco |first=Steven |title=UFC 265 judge defends controversial 30-27 score for Rafael Fiziev over Bobby Green |url=https://www.mmafighting.com/2021/8/9/22617400/ufc-265-judge-defends-controversial-30-27-score-for-rafael-fiziev-over-bobby-green |website=MMA Fighting |date=10 August 2021 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Brad Riddell üzərində qazandığı qələbələr onun diviziondakı yerini daha da möhkəmləndirmişdir. 2022-ci il iyulunda UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev turnirinin əsas döyüşündə keçmiş UFC yüngül çəki çempionu Rafael dos Anjos ilə qarşılaşan Fiziev beşinci raundda texniki nokautla qələbə qazanmışdır. Bu qələbəyə görə o, "Performance of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür. Döyüşdən sonra verdiyi müsahibədə Fiziev zarafatla dünyanın ən məşhur "Rafa"sının kim olduğunu müəyyənləşdirmək üçün ispaniyalı tennisçi [[Rafael Nadal|Rafael Nadalı]] döyüşə çağırmışdır.<ref>{{Cite web |last=Dawson |first=Alan |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7 |website=Business Insider |date=10 July 2022 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2023-cü ilin martında UFC 286 turnirində keçmiş müvəqqəti UFC yüngül çəki çempionu Justin Gaethje ilə qarşılaşan Fiziev üç raund davam edən döyüşün sonunda hakimlərin səs çoxluğu qərarı ilə məğlub olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Glinski |first=George |title=Justin Gaethje edges Rafael Fiziev in violent bloody war at UFC 286 |url=https://www.express.co.uk/sport/ufc/1748149/Justin-Gaethje-Rafael-Fiziev-violent-bloody-war-UFC-286 |website=Daily Express |date=18 March 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Həmin ilin sentyabrında UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot turnirində polyak döyüşçü Mateusz Gamrot ilə qarşılaşan Fiziev ikinci raundda ayaq nahiyəsindən aldığı zədə səbəbindən texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, Fizievin peşəkar MMA karyerasında zədə səbəbindən qeydə alınan ilk texniki nokaut məğlubiyyəti olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Raimondi |first=Marc |title=Mateusz Gamrot declared winner by TKO over Rafael Fiziev |url=https://www.espn.com/mma/story/_/id/38474475/mateusz-gamrot-declared-winner-tko-rafael-fiziev |website=ESPN |date=23 September 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin fevralında UFC 325 turnirində Fiziev avstraliyalı döyüşçü Mauricio Ruffy ilə qarşılaşmış və ikinci raundda texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, onun peşəkar MMA karyerasında nokautla aldığı ikinci məğlubiyyət olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Behunin |first=Alexander |date=2 fevral 2026 |title=Battered Rafael Fiziev reacts to UFC 325 knockout loss - ‘Really took a beating’ |language=en |work=MMA Mania (Vox Media) |url=https://www.mmamania.com/ufc-325-results-volkanovski-lopes-2/419556/battered-rafael-fiziev-reacts-to-ufc-325-knockout-loss-really-took-a-beating |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Həmin ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] 1lh7vd6jlt6f1q1elm1eik860pratfi 8981691 8981688 2026-06-28T08:54:32Z Shahdag 154927 /* Karyerası */ 8981691 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ilin avqustunda UFC 265 turnirində Bobby Green ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini hakimlərin yekdil qərarı ilə məğlub etmiş və "Fight of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür. Döyüşdən sonra hakimlərdən biri olan JJ Ferraronun Fizievin xeyrinə verdiyi 30–27 hesabı MMA ictimaiyyətində müzakirələrə səbəb olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Marrocco |first=Steven |title=UFC 265 judge defends controversial 30-27 score for Rafael Fiziev over Bobby Green |url=https://www.mmafighting.com/2021/8/9/22617400/ufc-265-judge-defends-controversial-30-27-score-for-rafael-fiziev-over-bobby-green |website=MMA Fighting |date=10 August 2021 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Həmin ilin dekabrında UFC Fight Night: Font vs. Aldo turnirində yeni zelandiyalı Brad Riddell ilə qarşılaşan Fiziev üçüncü raundda fırlanma zərbəsi (wheel kick) və ardınca endirdiyi zərbələrlə texniki nokautla qələbə qazanmışdır. Bu qələbəyə görə o, "Performance of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite web |last=Reive |first=Christopher |title=UFC: Brad Riddell falls to spectacular third-round TKO against Rafael Fiziev |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/ufc/ufc-brad-riddell-falls-to-spectacular-third-round-tko-against-rafael-fiziev/3MKHL7BJ5LEZHPWC4XJ4H72S7U/ |website=NZ Herald |date=5 December 2021 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2022-ci il iyulunda UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev turnirinin əsas döyüşündə keçmiş UFC yüngül çəki çempionu Rafael dos Anjos ilə qarşılaşan Fiziev beşinci raundda texniki nokautla qələbə qazanmışdır. Bu qələbəyə görə o, "Performance of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür. Döyüşdən sonra verdiyi müsahibədə Fiziev zarafatla dünyanın ən məşhur "Rafa"sının kim olduğunu müəyyənləşdirmək üçün ispaniyalı tennisçi [[Rafael Nadal|Rafael Nadalı]] döyüşə çağırmışdır.<ref>{{Cite web |last=Dawson |first=Alan |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7 |website=Business Insider |date=10 July 2022 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2023-cü ilin martında UFC 286 turnirində keçmiş müvəqqəti UFC yüngül çəki çempionu Justin Gaethje ilə qarşılaşan Fiziev üç raund davam edən döyüşün sonunda hakimlərin səs çoxluğu qərarı ilə məğlub olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Glinski |first=George |title=Justin Gaethje edges Rafael Fiziev in violent bloody war at UFC 286 |url=https://www.express.co.uk/sport/ufc/1748149/Justin-Gaethje-Rafael-Fiziev-violent-bloody-war-UFC-286 |website=Daily Express |date=18 March 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Həmin ilin sentyabrında UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot turnirində polyak döyüşçü Mateusz Gamrot ilə qarşılaşan Fiziev ikinci raundda ayaq nahiyəsindən aldığı zədə səbəbindən texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, Fizievin peşəkar MMA karyerasında zədə səbəbindən qeydə alınan ilk texniki nokaut məğlubiyyəti olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Raimondi |first=Marc |title=Mateusz Gamrot declared winner by TKO over Rafael Fiziev |url=https://www.espn.com/mma/story/_/id/38474475/mateusz-gamrot-declared-winner-tko-rafael-fiziev |website=ESPN |date=23 September 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin fevralında UFC 325 turnirində Fiziev avstraliyalı döyüşçü Mauricio Ruffy ilə qarşılaşmış və ikinci raundda texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, onun peşəkar MMA karyerasında nokautla aldığı ikinci məğlubiyyət olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Behunin |first=Alexander |date=2 fevral 2026 |title=Battered Rafael Fiziev reacts to UFC 325 knockout loss - ‘Really took a beating’ |language=en |work=MMA Mania (Vox Media) |url=https://www.mmamania.com/ufc-325-results-volkanovski-lopes-2/419556/battered-rafael-fiziev-reacts-to-ufc-325-knockout-loss-really-took-a-beating |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Həmin ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] gai0bj1csxqjurms6tyfw0x8swyerxm 8981697 8981691 2026-06-28T08:56:57Z Shahdag 154927 8981697 wikitext text/x-wiki {{İdmançı |piktoqram = güləş |adı = Rafael Fiziyev |şəkil = [[Fayl:Rafael Fiziev.jpg | thumb | right]] |orijinal adı = {{Dil-ru|Рафаэль Физиев}} |doğum adı = |tam adı = Rafael Salman oğlu Fiziyev |ləqəbi = "Ataman" |milliyyəti = Azərbaycanlı |boyu = 1.73 m |çəkisi = 70 kq |vətəndaşlığı = |idman növü = [[MMA]], [[Muay tay]] |idman dərəcəsi = |ağırlıq dərəcəsi = Yüngül Çəki(155 lbs) |məşqçisi = |komandası = Tiger Muay Thai |bacarıqları = |hərbi rütbəsi = |təhsili = |ixtisası = |karyera illəri = |medalları = |saytı = |vikianbar = Rafael Fiziev |yeniləmə = }} '''Rafael Fiziev (Fiziyev və ya Feyziyev)''' ({{DVTY}}, [[Qazaxıstan|Qazaxstan]]) — [[UFC]] döyüşçüsü. Döyüş üslubu [[Muay tay]]dır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029032903/https://www.espn.com/mma/fighter/_/id/4339488/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> == Həyatı == Rafael 5 mart 1993-cü ildə [[Qazaxıstan]]da anadan olub.<ref name=":0" /> Atası milliyətcə [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]], anası isə [[Ruslar|rusdur]].<ref name="nationality">{{cite news|url=https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|title=Бьет ногами лучше всех в UFC, уклоняется от ударов, как в «Матрице». История Рафаэля Физиева|date=2020-07-20|access-date=2020-07-20|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019085230/https://matchtv.ru/boxing/matchtvnews_NI1216260_Bjet_nogami_luchshe_vseh_v_UFC_uklonajetsa_ot_udarov_kak_v_Matrice_Istorija_Rafaela_Fizijeva|url-status=live}}</ref> Sonralar [[Qırğızıstan]]a köçmüş və orada Qırğızıstan Polis Akademiyasında təhsil almışdır.<ref name=":0">https://mmaboxing.ru/fighters/mma/rafael-fiziev-113563.html{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Karyerası == Döyüş səhnəsində peşəkar debütünü 2015-ci il iyulun 18-də Sem Bastinə qarşı keçirdi və qələbə qazandı.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |access-date=2019-11-11 |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083635/https://www.ufc.com/athlete/rafael-fiziev |url-status=live }}</ref> Daha sonra Fiziev peşəkar MMA karyerasını sürətli yüksəlişlə davam etdirmiş, 6 qələbədən sonra 2019-cu il aprelin 20-də [[Sankt-Peterburq|Sankt-Peterburqda]] keçirilən UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik tədbirində Maqomed Mustafayevə qarşı UFC-də debüt etmiş, lakin ilk məğlubiyyətini almışdır. Həmin ilin oktyabrında [[Sinqapur|Sinqapurda]] Aleks Vaytı<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111083639/http://mma-oracle.com/ru/4468-Anonsirovan-boj-Rafael%27-Fiziev-vs-Aleks-Uajt |archive-date=2019-11-11 |access-date=2019-11-11}}</ref>, 2020-ci ilin iyulunda [[Əbu-Dabi|Əbu-Dabidə]] Mark Diakiese<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Alan |date=19 iyul 2020 |title=Marc Diakiese and Rafael Fiziev collided for an all-out 'Fight Island' war which included a cheat-code, kick-dodging, Matrix move |language=en |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |access-date=2025-06-22 |archive-date=2020-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821033651/https://www.businessinsider.com.au/rafael-fiziev-beats-marc-diakiese-in-brutal-ufc-war-2020-7 |url-status=live }}</ref> və dekabrında isə Renato Moykano üzərindəki qələbələri ilə UFC-də iddialı olduğunu göstərmişdir.<ref>{{Cite news |last=Scott |first=Mathew |date=13 dekabr 2020 |title=UFC 256: Rafael Fiziev gets first-round KO of Renato Moicano as Vegas pays dividends |language=en |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622144706/https://www.scmp.com/sport/martial-arts/mixed-martial-arts/article/3113750/ufc-256-rafael-fiziev-gets-first-round-ko |url-status=live }}</ref> 2021-ci ilin avqustunda UFC 265 turnirində Bobby Green ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini hakimlərin yekdil qərarı ilə məğlub etmiş və "Fight of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür. Döyüşdən sonra hakimlərdən biri olan JJ Ferraronun Fizievin xeyrinə verdiyi 30–27 hesabı MMA ictimaiyyətində müzakirələrə səbəb olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Marrocco |first=Steven |title=UFC 265 judge defends controversial 30-27 score for Rafael Fiziev over Bobby Green |url=https://www.mmafighting.com/2021/8/9/22617400/ufc-265-judge-defends-controversial-30-27-score-for-rafael-fiziev-over-bobby-green |website=MMA Fighting |date=10 August 2021 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Həmin ilin dekabrında UFC Fight Night: Font vs. Aldo turnirində yeni zelandiyalı Brad Riddell ilə qarşılaşan Fiziev üçüncü raundda fırlanma zərbəsi (wheel kick) və ardınca endirdiyi zərbələrlə texniki nokautla qələbə qazanmışdır. Bu qələbəyə görə o, "Performance of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite web |last=Reive |first=Christopher |title=UFC: Brad Riddell falls to spectacular third-round TKO against Rafael Fiziev |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/ufc/ufc-brad-riddell-falls-to-spectacular-third-round-tko-against-rafael-fiziev/3MKHL7BJ5LEZHPWC4XJ4H72S7U/ |website=NZ Herald |date=5 December 2021 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2022-ci il iyulunda UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev turnirinin əsas döyüşündə keçmiş UFC yüngül çəki çempionu Rafael dos Anjos ilə qarşılaşan Fiziev beşinci raundda texniki nokautla qələbə qazanmışdır. Bu qələbəyə görə o, "Performance of the Night" bonus mükafatına layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite web |last=Dawson |first=Alan |title=Rising UFC star Rafael Fiziev finished Rafael dos Anjos, issues bizarre call-out to tennis star Rafa Nadal |url=https://www.businessinsider.com/ufc-videos-highlights-fiziev-finishes-dos-anjos-challenges-rafa-nadal-2022-7 |website=Business Insider |date=10 July 2022 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Döyüşdən sonra verdiyi müsahibədə Fiziev zarafatla dünyanın ən məşhur "Rafa"sının kim olduğunu müəyyənləşdirmək üçün ispaniyalı tennisçi [[Rafael Nadal|Rafael Nadalı]] döyüşə çağırmış, hətta Nadalı öz idman növündə – tennisdə də məğlub edə biləcəyini bildirmişdir.<ref>{{Cite web |author=HT Sports Desk |date=11 July 2022 |title='Who is the best Rafael in sport': MMA star calls out Nadal after knocking out opponent at UFC Vegas 58 |url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/rafael-fiziev-calls-out-rafa-nadal-after-knocking-out-rafael-dos-anjos-at-ufc-vegas-58-101657525642506.html |access-date=28 June 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> 2023-cü ilin martında UFC 286 turnirində keçmiş müvəqqəti UFC yüngül çəki çempionu Justin Gaethje ilə qarşılaşan Fiziev üç raund davam edən döyüşün sonunda hakimlərin səs çoxluğu qərarı ilə məğlub olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Glinski |first=George |title=Justin Gaethje edges Rafael Fiziev in violent bloody war at UFC 286 |url=https://www.express.co.uk/sport/ufc/1748149/Justin-Gaethje-Rafael-Fiziev-violent-bloody-war-UFC-286 |website=Daily Express |date=18 March 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> Həmin ilin sentyabrında UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot turnirində polyak döyüşçü Mateusz Gamrot ilə qarşılaşan Fiziev ikinci raundda ayaq nahiyəsindən aldığı zədə səbəbindən texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, Fizievin peşəkar MMA karyerasında zədə səbəbindən qeydə alınan ilk texniki nokaut məğlubiyyəti olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Raimondi |first=Marc |title=Mateusz Gamrot declared winner by TKO over Rafael Fiziev |url=https://www.espn.com/mma/story/_/id/38474475/mateusz-gamrot-declared-winner-tko-rafael-fiziev |website=ESPN |date=23 September 2023 |access-date=28 June 2026 |language=en}}</ref> 2025-ci ilin martında keçirilən UFC 313 turnirində o, Castin Qeydci ilə revanş döyüşünə çıxmış, lakin yenidən məğlub olmuşdur. Həmin ilin iyununda Bakıda baş tutan UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr. tədbirində Ignacio Bahamondes üzərində hakimlərin yekdil qərarı ilə inamlı qələbə qazanaraq öz uğur yoluna geri dönmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years as UFC Baku crowd erupts |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=2025-06-22 |archive-date=2025-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250622143629/https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 iyun 2025 |title=Azerbaijan’s Rafael Fiziev triumphs over Ignacio Bahamondes at UFC Baku |language=en |work=news.az |url=https://news.az/news/azerbaijans-rafael-fiziev-triumphs-over-ignacio-bahamondes-at-ufc-baku |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bu qələbə Fizievin 2023-cü ildən sonra UFC-də ilk qələbəsi olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Lewis |date=21 iyun 2025 |title=Rafael Fiziev edges Ignacio Bahamondes in three-round war to claim first win in three years |language=en |work=talkSPORT |url=https://talksport.com/mma/3311435/rafael-fiziev-ignacio-bahamondes-ufc-baku-result-fight/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2026-cı ilin fevralında UFC 325 turnirində Fiziev avstraliyalı döyüşçü Mauricio Ruffy ilə qarşılaşmış və ikinci raundda texniki nokautla məğlub olmuşdur. Bu, onun peşəkar MMA karyerasında nokautla aldığı ikinci məğlubiyyət olmuşdur.<ref>{{Cite news |last=Behunin |first=Alexander |date=2 fevral 2026 |title=Battered Rafael Fiziev reacts to UFC 325 knockout loss - ‘Really took a beating’ |language=en |work=MMA Mania (Vox Media) |url=https://www.mmamania.com/ufc-325-results-volkanovski-lopes-2/419556/battered-rafael-fiziev-reacts-to-ufc-325-knockout-loss-really-took-a-beating |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Həmin ilin iyununda UFC Fight Night: Baku turnirinin əsas döyüşündə Meksika təmsilçisi Manuel Torres ilə qarşılaşan Fiziev rəqibini ikinci raundda texniki nokautla məğlub etmişdir. Bu qələbə ilə yanaşı, o, gecənin ən yaxşı çıxışına görə təqdim edilən "Performance of the Night" bonus mükafatına da layiq görülmüşdür.<ref>{{Cite news |last=Guliyev |first=Tabriz |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev defeats Manuel Torres in UFC Fight Night Baku main event |language=en |work=Report |url=https://report.az/en/individual/rafael-fiziev-defeats-manuel-torres-in-ufc-fight-night-baku-main-event |access-date=28 iyun 2026}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 iyun 2026 |title=Four Including Headliner Fiziev Earn Performance Bonuses at UFC Baku |language=en |work=Cageside Press |url=https://cagesidepress.com/2026/06/27/four-including-headliner-fiziev-earn-performance-bonuses-at-ufc-baku/ |access-date=28 iyun 2026}}</ref> == İdmandan kənar == Rafael "Tiger Muay Thai" idman klubunda çıxış edir.<ref>{{Cite news |last=Knapp |first=Brian |date=27 iyun 2026 |title=Rafael Fiziev wheel kick downs Manuel Torres in UFC Baku headliner |language=en |work=Sherdog |url=https://www.sherdog.com/news/news/Rafael-Fiziev-wheel-kick-downs-Manuel-Torres-in-UFC-Baku-headliner-201661 |access-date=28 iyun 2026}}</ref> 2022-ci ildə kompüter oyunları istehsalçısı [[Electronic Arts]], Rafael Fizievi top yüngülçəkili döyüşçü personajları siyahısına əlavə etdi.<ref>{{cite web|url=https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|title=Азербайджанский боец попал в компьютерную игру|description=новость|publisher=az.sputniknews.ru|lang=ru|accessdate=2022-11-14|archive-date=2022-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125101727/https://az.sputniknews.ru/20221111/azerbaydzhanskiy-boets-popal-v-kompyuternuyu-igru-448460539.html|url-status=live}}</ref> == Döyüş statistikası == {| class="wikitable mw-collapsible" | colspan="3" |'''Peşəkar döyüşlər''' |- |'''''18 döyüş''''' |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"|'''''14 qələbə''''' |bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;"|'''''5 məğlubiyyət''''' |- |'''Nokautla''' |'''9''' |'''3''' |- |'''Finiş (görüş sonu)''' |'''5''' |'''2''' |} {| class="wikitable" !Nəticə !Rekord !Rəqibi !Yarış !Tarix !Məkan |- |bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |14-5 |Manuel Torres |[[UFC Döyüş Gecəsi 280|UFC Fight Night 280]] |27 iyun 2026 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align: center;" |Məğlubiyyət |13-5 |Maurisio Rufi |[[:en:UFC_325|UFC 325: Volkanovski vs. Lopes 2]] |1 fevral 2026 |[[Sidney]], [[Avstraliya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |13-4 |İqnasio Bahamondes |[[:en:UFC_on_ABC:_Hill_vs._Rountree_Jr.|UFC on ABC: Hill vs. Rountree Jr.]] |21 iyun 2025 |[[Bakı]], [[Azərbaycan]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-4 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_313|UFC 313: Pereira vs. Ankalaev]] |8 mart 2025 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-3 |Mateuş Qamrot |[[:en:UFC_Fight_Night:_Fiziev_vs._Gamrot|UFC Fight Night: Fiziev vs. Gamrot]] |23 sentyabr 2023 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |12-2 |Castin Qeydci |[[:en:UFC_286|UFC 286: Edwards vs. Usman 3]] |18 mart 2023 |[[London]], [[Böyük Britaniya krallığı|Böyük Briyaniya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |12-1 |Rafael dos Anjos |[[:en:UFC_on_ESPN:_dos_Anjos_vs._Fiziev|UFC on ESPN: dos Anjos vs. Fiziev]] |9 iyul 2022 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |11-1 |Brad Riddell |[[:en:UFC_on_ESPN:_Font_vs._Aldo|UFC on ESPN: Font vs. Aldo]] |4 dekabr 2021 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |10–1 |Bobbi Qrien |[[:en:UFC_265|UFC 265: Lewis vs. Gane]] |7 avqust 2021 |[[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |9–1 |Renato Moykano |[[:en:UFC_256|UFC 256: Figueiredo vs. Moreno]] |12 dekabr 2020 |[[Las-Veqas|Las Veqas]], [[Nevada]], [[ABŞ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |8–1 |Mark Diakiese |[[:en:UFC_Fight_Night:_Figueiredo_vs._Benavidez_2|UFC Fight Night: Figueiredo vs. Benavidez 2]] |19 iyul 2020 |[[Əbu-Dabi]], [[BƏƏ]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |7–1 |Aleks Vayt |[[:en:UFC_Fight_Night:_Maia_vs._Askren|UFC Fight Night: Maia vs. Askren]] |26 oktyabr 2019 |[[Sinqapur]] |- | bgcolor="#ffdddd" style="text-align:center;" |Məğlubiyyət |6–1 |Maqomed Mustafayev |[[:en:UFC_Fight_Night:_Overeem_vs._Oleinik|UFC Fight Night: Overeem vs. Oleinik]] |20 aprel 2019 |[[Sankt-Peterburq]], [[Rusiya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |6–0 |Nurcan Tutkayev |Titan FC 51 |21 dekabr 2018 |[[Almatı]], [[Qazaxıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |5–0 |Nandin Erdene |Road FC 45 |23 dekabr 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |4–0 |Seung Yeon Kim |Road FC 39 |10 iyun 2017 |[[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |3–0 |Suray Bahadur |Primal FC |24 mart 2017 |[[Pxuket]], [[Tailand]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |2–0 |[[Gündüz Nəbiyev]] |Boroda FC |10 oktyabr 2016 |[[Bişkek]], [[Qırğızıstan]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;" |Qələbə |1–0 |Sem Bastin |W. I. N. Fighting Championships |18 iyul 2015 |[[Şençjen|Şençje]][[Şençjen|n]], [[Çin Xalq Respublikası|Çin]] |} == Xarici keçidlər == * {{Instagram|rafael_ataman_fiziev|Rafael Fiziev}} * [https://fighttime.ru/fighters/202657/Rafael-Fiziev.html ''fighttime.ru'' saytındakı döyüş statistikası] [[Kateqoriya:UFC döyüşçüləri]] == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Azərbaycanlı UFC döyüşçüləri]] [[Kateqoriya:Qırğızıstan azərbaycanlıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan döyüşçüləri]] od03i49nda25itsbgy3kcmck1az78pf Kateqoriya:Baytarlıq 14 619950 8981251 8875705 2026-06-27T17:40:51Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981251 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Veterinary medicine}} {{catmore}} [[Kateqoriya:Tibbin bölmələri]] [[Kateqoriya:Heyvanlar və insanlar]] [[Kateqoriya:Elm]] [[Kateqoriya:Heyvandarlıq]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ouevflnncmvpr8zpw0dm640cohet0gt Sikorski-Mayski müqaviləsi 0 620486 8981267 8938089 2026-06-27T17:41:21Z Acategory II 348505 8981267 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Sikorski-Mayski 1941 agreement.jpg|Sikorski-Mayski müqaviləsinin imzalanması.|thumb]] '''Sikorski-Mayski müqaviləsi''' — [[SSRİ]] ilə [[Polşa]] arasında [[30 iyul]] [[1941-ci il]]də [[London]]da imzalanmış müqavilə.<ref name=":0">Stanislaw Mikolajczyk ''The Pattern of Soviet Domination'', Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 17</ref><ref name=":1">Jozef Garlinski ''Poland in the Second World War'', <nowiki>ISBN 0-333-39258-2</nowiki> Page 109</ref><ref name=":2">The Fate of Poles in the USSR 1939~1989 by Tomasz Piesakowski <nowiki>ISBN 0-901342-24-6</nowiki> Page 73</ref> Müqavilə öz adını onu imzalayan vəzifəli və səlahiyyətli şəxsdən götürür: Müqaviləni Polşanın Baş naziri [[Vladislav Sikorski]] və [[SSRİ]]-nin [[London]]dakı səfiri [[İvan Mayski]] imzalayıb. == Tarixi == 1939-cu ildə [[Üçüncü Reyx|Nasist Almaniyası]] və [[SSRİ]] arasında [[Molotov-Ribbentrop paktı]] bağlandıqdan sonra,<ref>Stanislaw Mikolajczyk ''The Pattern of Soviet Domination'', Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 4</ref> SSRİ [[Polşa Respublikası (1918-1939)|Polşa]]nın işğalına və sonrakı bölüşdürməyə qoşuldu.<ref>Steven J Zaloga ''Poland 1939'', Osprey 2003 Page 79 ISBN 1-84176-408-6</ref><ref>Norman Davies ''God's Playground Volume II'', Oxford University Press 1986 Page 437 ISBN 0–19-821944-X</ref> SSRİ Polşanın mövcud olmadığını elan etdi və ələ keçirdiyi bölgədəki polşalıları öz vətəndaşları olaraq dəyərləndirməyə başladı. Nəticədə 2 milyon [[polyak]] [[SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığı|NKVD]] tərəfindən həbs olundu və sürgünlərə məruz qaldı.<ref name=":0" /> 1941-ci ildə [[Nasist Almaniyası]] ilə [[SSRİ]] müharibəyə başladığı zaman SSRİ-nin beynəlxalq vəziyyəti dəyişdi. Bu zaman [[İosif Stalin|Stalin]] Almaniyaya qarşı olan dövlətlərlə əlaqələr qurmağa başladı. [[Birləşmiş Krallıq|Böyük Britaniya]]nın Xarici işlər Naziri Entoni İdenin vasitəçiliyi ilə [[London]]da yerləşən mühacir Polşa hökuməti ilə SSRİ-nin Böyük Britaniyadakı səfiri İvan Mayski arasında diplomatik münasibətlər başladı.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Nəticədə 30 iyul 1941-ci ildə Londonda müqavilə imzalandı. Daha sonra [[Moskva]]da 14 avqust 1941-ci ildə daha bir hərbi ittifaq müqaviləsi bağlanıldı.<ref>Jozef Garlinski ''Poland in the Second World War'', <nowiki>ISBN 0-333-39258-2</nowiki> Page 117</ref><ref>Stanislaw Mikolajczyk ''The Pattern of Soviet Domination'', Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 18</ref> 1941-ci ilin sonlarına doğru Sikorski daha bir diplomatik təmas üçün Moskvaya getdi.<ref>Stanislaw Mikolajczyk ''The Pattern of Soviet Domination'', Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 23</ref> [[Stalin]] [[Üçüncü Reyx|Nasist Almaniyası]] ilə bağlanmış bütün müqavilələri keçərsiz elan etdi və Polşanın 1939-cu ildə [[SSRİ]] ilə [[Üçüncü Reyx|Almaniya]] arasında baş verən bölünməsini əsassız saydı. Daha sonra SSRİ düşərgələrində həbs olunmuş on minlərlə polyak əsirləri azad olundu. Mühacir Polşa hökuməti və SSRİ arasında əldə edilən razılığa əsasən bir çox polyak əhv əldə etdi<ref>The Fate of Poles in the USSR 1939~1989 by Tomasz Piesakowski <nowiki>ISBN 0-901342-24-6</nowiki> Page 77</ref><ref>Stanislaw Mikolajczyk ''The Pattern of Soviet Domination'', Sampson Low, Marston & Co 1948, Page 19</ref> və onlardan təşkil olunmuş 40 min nəfərlik ordu General Vladislav Anderin komandanlığına verildi. Buna baxmayaraq, minlərlə polyak zabitin SSRİ tərəfindən öldürüldüyü [[Katın qırğını]] hələ daha iki il gizli qala bilmişdi. == Həmçinin bax == * [[Molotov-Ribbentrop paktı]] * [[Katın qırğını]] == Xarici keçidlər == * [https://pl.wikisource.org/wiki/Uk%C5%82ad_pomi%C4%99dzy_Rzecz%C4%85pospolit%C4%85_Polsk%C4%85_a_ZSRR_z_30_lipca_1941_%28uk%C5%82ad_Sikorski-Majski%29 Text of the treaty] (polyakca) * [https://web.archive.org/web/20080515030055/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/wwii/polsov.htm Polish-Soviet Union Agreements : July 30, 1941] (ingiliscə) == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:1941-ci ildə SSRİ]] [[Kateqoriya:1941-ci ildə Polşa]] [[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsinin müqavilələri]] [[Kateqoriya:SSRİ-nin müqavilələri]] [[Kateqoriya:Polşanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi sənədləri]] n8k6t49ogkx5prtpiakpqecxy12cies Fua-qra 0 622970 8981254 8837415 2026-06-27T17:40:59Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981254 wikitext text/x-wiki {{Qida |təsvir=Foie gras IMGP2349.jpg }} '''Fua-qra''' ({{dil-fr|foie gras - yağlı qaraciyər}}) — [[Fransa mətbəxi]]nə aid [[qaz (quş)|qaz]] ya [[ördək]] [[qaraciyər]]i yeməyidir. Bir sıra ölkədə fua-qra üçün lazım olan məcburi yedizdirmə, onun satışı və ya idxalı qadağan olunub. Hətta fua-qranın qanuna zidd olmayan ölkələrdə, bəzi pərakəndə satıcılar onu satmaqdan imtina ediblər.<ref name="AmazonUKban">{{cite web|publisher=The Bugle|url=http://issuu.com/thebugle/docs/nov_2013/10|date=November 2013|title=Amazon bans foie gras|access-date=13 March 2015|url-access=registration|archive-date=15 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315033148/https://issuu.com/thebugle/docs/nov_2013/10|url-status=live}}</ref><ref name="FortnumMason">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/dec/18/fortnum-mason-foie-gras-protest|title=Fortnum and Mason faces celebrity battle over its sale of 'cruel' foie gras|journal=The Guardian|date=18 December 2011|access-date=14 March 2015|last1=Doward|first1=Jamie|last2=Owen|first2=Jemim|archive-date=1 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601174537/https://www.theguardian.com/world/2011/dec/18/fortnum-mason-foie-gras-protest|url-status=live}}</ref><ref name="harveynichols">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6930411.stm|title=Harvey Nichols bans 'cruel' pate|publisher=BBC|date=3 August 2007|access-date=12 March 2015|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305230355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6930411.stm|url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Fransa mətbəxi]] [[Kateqoriya:Ət]] [[Kateqoriya:Fransız dilində sözlər və ifadələr]] [[Kateqoriya:Yaxılabilən qidalar]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] gxnhni19dpanjr79mahsb6n29rmt83z Bank of Georgia 0 624664 8981147 8763841 2026-06-27T13:57:10Z InternetArchiveBot 179784 3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981147 wikitext text/x-wiki {{Şirkət |adı = Bank of Georgia |orijinal adı =საქართველოს ბანკი |loqotipi = |loqotipin ölçüsü = |loqotip izahı = |şəkil = Bank-of-georgia.jpg |şəklin ölçüsü = |şəkil izahı = |tipi = Özəl bank |birjada listinqi = |təsis edilib = 1994 |təsisçiləri = |ləğv edilib = |bağlanma səbəbi = |varis = |köhnə adı = |yerləşməsi =[[Tiflis]]<br>{{GEO}} |hakim simaları = |sahəsi = Maliyyə xidmətləri |məhsulu = Maliyyə xidmətləri, kredit kartı, pərakəndə bankçılıq, kommersiya bankı, investisiya bankçılığı, girov, özəl bankçılıq |gəliri = |kapitallaşdırma = |bölmələr = |əməliyyat mənfəəti = |təmiz mənfəəti = {{artış}}75,6 mlrd lari (2007) |ümumi aktivlər = {{artış}} 2,9 milyard lari |ümumi kapital = |sahibkar = |əməkdaşların sayı =6 757 |ana şirkəti = |tərəfdaşlar = |auditoru = |veb-saytı =[http://www.bog.ge www.bog.ge] |vikianbar = }}'''Bank of Georgia''' ({{Dil-ka|საქართველოს ბანკი}}) — Gürcüstanın ən böyük kommersiya banklarından biridir. [[Bank of Georgia baş ofis binası|Baş qərargahı]] Tiflis şəhərində yerləşir. Bank of Georgia, London Fond Birjasında sərgilənən və FTSE 100 İndeksinin tərkib hissəsi olan, Böyük Britaniyada qeydiyyatdan keçmiş Gürcüstan maliyyə xidmətləri holdinq şirkəti olan Lion Finance Group plc-nin törəmə şirkətidir.<ref name="lseg">{{cite web |title=FTSE UK Index Series –Quarterly Review March 2026 |url=https://www.lseg.com/en/media-centre/press-releases/ftse-russell/2026/ftse-uk-index-series-review-march-2026 |website=lseg.com |publisher=LSEG: Financial Markets Infrastructure and Data |access-date=9 March 2026 |archive-date=15 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260415094316/https://www.lseg.com/en/media-centre/press-releases/ftse-russell/2026/ftse-uk-index-series-review-march-2026 |url-status=live }}</ref><ref name="MarketScreener">{{cite web |title=IG, Lion Finance promoted to FTSE 100; easyJet, Hikma relegated |url=https://www.marketscreener.com/news/ig-lion-finance-promoted-to-ftse-100-easyjet-hikma-relegated-ce7e5fdad881f320 |website=marketscreener.com |publisher=MarketScreener |access-date=9 March 2026 |archive-date=4 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304185316/https://www.marketscreener.com/news/ig-lion-finance-promoted-to-ftse-100-easyjet-hikma-relegated-ce7e5fdad881f320 |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.londonstockexchange.com/stock/BGEO/bank-of-georgia-group-plc/company-page BANK OF GEORGIA GROUP PLC] {{Wayback|url=https://www.londonstockexchange.com/stock/BGEO/bank-of-georgia-group-plc/company-page |date=20240523144636 }} London Stock Exchange</ref> == Tarixi == Bank 1903-cü ildə quruldu. Kommunistlər tərəfindən milliləşdirildi və Binsotsbank olaraq adlandırıldı. Yenidən özəlləşdirildi və 1994-cü ildə Bank of Georgia olaraq adlandırıldı. Bank of Georgia ilk olaraq 2001-ci ildə Gürcüstan Fond Birjasında qeydiyyata alındı. 2004-cü ildə Tbiluniversalbank ilə birləşdirildi. 2004-cü ildən başlayaraq Bank of Georgia bir sıra strateji satınalmaları tamamladı, bir sıra pərakəndə məhsullar təqdim etdi və böyük infrastruktur yeniləmələrinə başladı. Bankın özəl bankçılıq fəaliyyətinə başladı və Gürcüstan Fond Birjasında debüt korporativ istiqrazlar yerləşdirdi. Siyahıdan sonrakı dövr ilk Avrobond buraxılışları, sonradan alınması və yeni tərəfdaşlığı (məsələn: American Express) ilə qeyd olundu. Bank of Georgia 2007-ci ildə qlobal depozit qəbzləri vasitəsilə [[London]] Fond Birjasında siyahıya alındı. Bank of Georgia 2012-ci ilin aprelində London Fond Birjasında mükafat siyahısına yiyələndi. 15 iyun 2012-ci ildə Bank of Georgia FTSE 250 İndeksinə qoşuldu. Bank of Georgia gəlir mənbələrini səhiyyə və [[daşınmaz əmlak]] sahələrinə daxil etməklə diversifikasiya etdi, sonradan Qrupun investisiya İşi qoluna çevrildi. 2017-ci ildə BGEO Group PLC-ni ayrıca siyahıya alınan və müstəqil idarə olunan iki şirkətə — Bank of Georgia Group PLC, Banking Business və Georgia Capital PLC, İnvestisiya Biznesinə ayırmaq barədə qərar qəbul edildi. Demerqer 29 may 2018 tarixində tamamlandı. 2018-ci ildə Georgia Capital İrlandiya Fond Birjasında satılan avrobondlar buraxdı. == İdarəetmə == Bankın səhmləri London Birjasında (birja etiketi LSE: BGEO) və Gürcüstan Fond Birjasında (birja etiketi GeSE: GEB) yerləşdirilib. Bankın müşahidə şurasının sədri Neil Canindir. Baş direktor isə Kaxaber Kiknavelidzedir. Bankın keçmiş baş direktorlarından biri Lado Qurqenidze 22 noyabr 2007-ci il tarixdən 27 oktyabr 2008-ci ilədək Gürcüstanın Baş naziri idi. == Fəaliyyətlər == Bank investisiya bankçılığı, pərakəndə satış, nağd idarəetmə və s. sahələrdə fəaliyyət göstərir. Bank of Georgianın 100-dən çox filialı var; tədbirlər Gürcüstan, [[Ukrayna]] və Belarusiyada aparılır. Bank BG Capital investisiya şirkətinə aiddir<ref name="bank">{{Cite web |url=http://www.bgbank.com.ua/rus/about/shareholders/BOG_Group |title=Собственником компании является АО Банк Грузии |access-date=2020-04-05 |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201040032/http://www.bgbank.com.ua/rus/about/shareholders/BOG_Group/ |url-status= }}</ref>. 31 dekabr 2007-ci il tarixinə bankın aktivləri 2,95 milyard lari (31 dekabr 2006-cı il tarixinə — 1,21 milyard lari), kapitalı — 0,56 milyard lari (0,38 milyard lari); 2007-ci il üçün xalis mənfəət isə 75,6 milyon lari (2006-cı il üçün — 26,8 milyon lari) olmuşdur<ref>{{Cite web |title=Аудированная финансовая отчётность банка за 2007 год |url=http://www.bog.ge/ir/user_module_exec.php?file_id=323&params=eF5LtDKyqi62MrFSyknMS1eyLgbylVLzQAygWFpmTiqIaWGlVJyalxJfkJKmZF0LAJTND8I%3D |access-date=2020-04-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090456/http://www.bog.ge/ir/user_module_exec.php?file_id=323&params=eF5LtDKyqi62MrFSyknMS1eyLgbylVLzQAygWFpmTiqIaWGlVJyalxJfkJKmZF0LAJTND8I%3D |url-status=live }}</ref>. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Gürcüstan bankları]] [[Kateqoriya:London Fond Birjasında siyahıya alınmış şirkətlər]] cznudxva1k0v6sahe039toce57l3woi Bioetika 0 626068 8981280 8896384 2026-06-27T17:43:04Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981280 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} [[Fayl:Hippocrate refusant les présents d'Artaxerxès (original).JPG|thumb|[[Hippokrat]] [[II Artakserks]]in hədiyyələrindən imtina etdi]] '''Bioetika''' — biologiya və tibb elminin, səhiyyə praktikasının ən yeni nailiyyətlərinin yaratdığı müxtəlif əxlaqi problemlərin dərki, müzakirəsi və həlli ilə bağlı fənlərarası tədqiqatlar, açıq müzakirələr və siyasi qərarlar sahəsi. "Bioetika" terminini ilk dəfə 1970-ci ildə Amerika biokimyaçısı V. R. Potter (1911–2001) işlətmişdir. O, Bioetikanı yaxın perspektivdə insanın ləyaqətli həyat keyfiyyəti ilə təmin olunması naminə onun bioloji növ kimi sağ qalması vəzifəsinin həlli üçün bioloji elmlərini etika ilə birləşdirən elmi tədqiqatlar sahəsi olaraq müəyyənləşdirmişdir. Təxminən həmin vaxtda amerikalı həkim A. Hellegers (1926–79) Bioetikanın başqa şərhini vermişdir. O, Bioetikanı yüksək texnoloji təbabətin doğurduğu əxlaqi konfliktlərin dərki və həllinin yeni üsulu kimi təqdim etmişdir. Məhz A. Hellegers ona akademik status vermiş, onun bioloji və tibb elmlərində, siyasətdə və KİV-də qəbul edilməsinə kömək etmişdir. A. Hellegersin Bioetika anlamı zaman keçdikcə üstünlük qazandı. 1960-cı illərin sonu — 1970-ci illərin əvvəllərində ABŞ-də Bioetika problemləri ilə məşğul olan ilk mərkəzlər yaradıldı. Bioetika mövcudluğunun ilk onilliyində əsasən ABŞ-də inkişaf etdi, sonra tədricən [[Qərbi Avropa]] və dünyanın digər regionlarında kök saldı. 1992 ildə bioetiklərin hər iki ildən bir ümumdünya konqresini keçirən Beynəlxalq Assosiasiyası təşkil olundu. Bioetikanın çoxlu dövri nəşri var. Onlardan ən nüfuzluları: "Bioethics" (1987, Lankaster; 1992 ildən Bioetiklərin Beynəlxalq Assosiasiyasının orqanı), "The Hastings Center Report" (1971, Garrison; N. Y.), "Journal of Medical Ethics" (1975, L.). Lakin Bioetika bütövlükdə ciddi və ümumi qəbul olunmuş konseptual aparatı olan elmi fənn kimi deyil, bir qayda olaraq, sadə və birmənalı həlli olmayan etik və hüquqi problemlərin daim genişlənən və mürəkkəbləşən sahəsi kimi mövcuddur. Bioetikanın ən mühüm məqamlara görə bir-birindən prinsipcə fərqlənən çoxlu variasiyası mövcuddur. Bioetika öz başlanğıcını ən azı Hippokratdan götürən ənənəvi tibbi etikanın davamı sayıla bilər, lakin mühüm fərqlər vardır. Ənənəvi tibbi etika korporativ xarakter daşıyırdı və bundan çıxış edirdi ki, həkim və pasiyentin qarşılıqlı münasibətlərində həkim mənəvi cavabdehlik daşıyan agentdir. Bioetika üçün isə, əksinə, mənəvi əhəmiyyətli və həyat üçün vacib qərarlar qəbuletmədə həm həkim, həm də pasiyent iştirak edir, deməli, məsuliyyət yükü hər iki tərəf arasında bölüşdürülür. Bir çox hallarda pasiyent (sınanan) ilə həkimin (yaxud tədqiqatçının) qarşılıqlı münasibətlərinə üçüncü tərəf qismində etika komissiyası (komitə) da qoşulur. == Bioetikanın əsas problemləri == 1) Həyatı effektiv saxlayan texnologiyaların meydana gəlməsi (məs., ağ ciyərin süni ventilyasiya aparatı) problem aşkar etdi: pasiyentin həyatını nə qədər uzatmaq lazımdır, xüsusən də əgər onun şüuru həmişəlik itibsə (bax [[Evtanaziya]]). Bu hal həkimlərlə xəstələr, yaxud onların qohumları arasında tez-tez münaqişə doğurur. Pasiyentin nümayəndələri məs., həkimlərin fikrincə faydasız həyatı saxlayan müalicənin davam etdirilməsini, yaxud əksinə pasiyentlər (onların nümayəndələri) canverənin ləyaqətinin alçaldılması kimi hesab etdikləri tibbi manipulyasiyanın dayandırılmasını tələb edə bilərlər. Belə hallar ölüm anının təyin edilməsi meyarlarına yenidən baxılmağı zəruri etdi. Süni saxlanıla bilən tənəffüsün və ya qan dövranının dayanması kimi ənənəvi ölüm meyarları ilə yanaşı indi beyin ölümü meyarının tətbiqinə başlanmışdır. 2) Transplantologiyanın yayılması və nailiyyətləri (bax [[Transplantasiya]]) ölümün təsdiq olunması probleminin digər tərəfini aşkar etdi. Orqanların köçürülməsi onların beyin ölümü təsdiq edilmiş donordan götürülməsini nəzərdə tutur; eyni zamanda ölümdən sonra nə qədər az vaxt keçərsə, transplantasiyanın müvəffəqiyyətlə keçmə ehtimalı da yüksək olur. Cəmiyyətdə qorxu yaranmağa başladı, ona görə ki, pasiyentin həyatının uzadılması donorun ölümünün tezləşdirilməsi hesabına təmin edilə bilərdi (yaxud ölümün tez-tələsik təsdiq edilməsi). Bu qorxuya cavab olaraq, qəbul edilmiş normaya görə, beyinin ölümü orqanların hazırlanması və köçürülməsi ilə məşğul olanlardan asılı olmayaraq, həkimlər briqadası tərəfindən mütləq təsdiq edilməlidir. 3) İnsanın süni reproduksiya olunması texnologiyasının inkişafı (1970-ci illərin ortalarından) daha bir mənəvi dilemma mənbəyi oldu. Belə texnologiyalarda çox vaxt insan embrionları ilə manipulyasiyalar aparılır və bu zaman embrionlar məhv olmağa məhkumdurlar. 4) Tədqiqat və terapevtik məqsədlə gövdə hüceyrələrindən, xüsusən də əsas embrional gövdə hüceyrələrindən istifadəetmə şiddətli mübahisələrin mövzusuna çevrilib. Bir tərəfdən, tədqiqatçıların nöqteyi-nəzərincə, embriondan götürülən belə hüceyrələrin tətbiqi, xüsusən rahat və perspektivlidir, digər tərəfdən, onların alınması üçün həyat qabiliyyətli insan embrionlarını tələf etmək lazım gəlir. 5) Bir çox bioetik problemlər gen mühəndisliyinin inkişafı (yalnız vaxt keçdikcə genlərdə çox zərərli təsirləri meydana çıxara bilən qüsurların olmasını müəyyənləşdirən gen diaqnostikası; orqanizmin genetik şərtlənmiş patologiyasının sağalmasına yönəlmiş genoterapiya; gen mühəndisliyi metodlarının tibbi məqsədlər üçün deyil, insanın "yaxşılaşdırılması" üçün tətbiq imkanları) ilə bağlıdır (məs., liberal yevgenika — bax [[Yevgenika]]). Geni modifikasiya edilmiş orqanizmlərin — virusların, bakteriyaların, bitkilərin və heyvanların yaradılması və ətraf mühitdə yayılması ilə əlaqədar mümkün olan risklər də müzakirə olunur. 1997 ildə ilk klonlaşdırılmış heyvanın — Dolli qoyunlarının meydana gəlməsi kəskin mübahisələrə, sonra siyasi və hüquqi sənədlərin qəbul edilməsinə səbəb oldu; bununla bağlı klonlaşdırma texnologiyasının insana mümkün tətbiqi tənzimləmə obyektinə çevrilir. 6) Son 30–40 ildə Bioetikanın insan, yaxud heyvanın iştirakı ilə aparılan biotibbi tədqiqatların etik və hüquqi tənzimləmə bölməsi ən çox inkişaf edib. Belə tədqiqatların aparılmasına cəlb olunmuş tərəflərin maraqları (plüralist cəmiyyətlərdə isə həm də dəyərlər) heç də həmişə və hər şeydə üst-üstə düşmür. Bu uyğunsuzluq adətən tərəflərin pis istəkləri ilə deyil, tədqiqatçı və yoxlanan arasında obyektiv mövcud olan maraqların toqquşması nəticəsində baş verir: birinci üçün yeni elmi biliklərin alınması, ikinci üçün isə sağlamlığın yaxşılaşdırılması, yaxud qorunması vacibdir. Sınaqdan keçirilənlərin müdafiəsi üçün tədqiqat layihəsinin etik ekspertizası mexanizmi işlənib hazırlanmışdır. Biotibbi tədqiqatın aparılması üçün verilmiş hər bir sifariş belə ekspertizadan mütləq qaydada keçməlidir. Onu statusu tədqiqatın aparılacağı idarənin müdiriyyətindən, tədqiqatçıların özündən və tədqiqat layihəsini maliyyələşdirənlərdən asılı olmayan ekspertizaya zəmanət verən etik komitə aparır. Bu mexanizmi aparıcı biotibbi jurnalların əksəriyyəti etik ekspertizadan keçməmiş tədqiqatlar haqqında məqalələri qəbul etməməsi siyasəti tamamlayır. Sınaqdan keçənlərin sağlamlıq, hüquq və ləyaqətini müdafiə edən digər mexanizm onların məlumatlandırıldıqdan sonra razılıq verməsidir. İstənilən tədqiqat sınaqdan keçəndən yalnız səlahiyyətli, könüllü, dərk edilmiş və açıq-aydın ifadə edilmiş razılıq alındıqdan sonra yerinə yetirilə bilər. Məlumatlandırılmış razılıq norması yalnız tədqiqatlar məqsədilə deyil, həm də terapevtik məqsədlərlə də yerinə yetirilən istənilən tibbi müdaxilə zamanı tətbiq olunur. Bu normadan bütün kənaraçıxmalar (pasiyentin, yaxud sınaqdan keçənin özünün deyil, onun qeyri-səlahiyyətli nümayəndəsinin razılığı; fövqəladə şəraitdə razılıq olmadan müdaxilə və s.) həm də etik və hüquqi cəhətdən nizamlanır. 7) 21 əsrdə cəmiyyətin sağlamlığı Bioetikanın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Bu mövzu səhiyyə ehtiyatlarının milli və beynəlxalq səviyyədə ədalətlə paylanması, dərman preparatları və elementar tibbi yardımın ilk növbədə inkişaf edən ölkələrdə əlçatanlığının təmin olunması kimi problemləri əhatə edir. == Bioetikanın nəzəri konsepsiyaları == Amerika filosofu T. Biçampın (d.1939) və ilahiyyatçısı C. Çildresin (d.1940) təklif etdikləri sxem geniş yayılmışdır. Bu sxem dörd prinsip və həmin prinsiplərlə əsaslandırılan bir sıra qaydalardan ibarətdir. Qaydalar öz növbəsində konkret şəraitdə qərar və hərəkətlərin mənəvi əsaslandırılmasına xidmət edir. Bunlara xüsusilə məlumatlandırılmış razılıq konsepsiyasına əsaslanan pasiyentin muxtariyyətinə hörmət prinsipi; tibbi müdaxilə zamanı pasiyentə vurulan zərərin minimuma endirilməsini tələb edən, Hippokratdan başlayan "zərər verməmə" prinsipi; pasiyentin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün həkimi pozitiv addımlar atmaq borcunu vurğulayan "fayda ver" prinsipi; səhiyyə sistemində həm həmişə məhdud ehtiyatların ədalətli paylanmasını, həm də pasiyentlərə ədalətli və bərabər münasibətin vacibliyini göstərən ədalət prinsipi daxildir. Beynəlxalq təşkilatlar və bioetik problemlərin hüquqi tənzimlənməsi. YUNESKO-da Bioetika üzrə beynəlxalq və dövlətlərarası iki komitə fəaliyyət göstərir. Bu mövzu ilə Avropa Şurasında Bioetika üzrə rəhbər Komitə məşğul olur. [[Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı]] çərçivələrində də Bioetika üzrə işçi qrup mövcuddur. Bioetika sahəsində etik və hüquqi tənzimləmə Beynəlxalq normativ sənədlər əsasında yerinə yetirilir. Onlardan ən mühümləri: İnsan Genomu və İnsan Hüquqları haqqında Ümumi Bəyannamə (YUNESKO, 1997); Bioetika və İnsan Hüqüqları haqqında Ümumi Bəyannamə (YUNESKO, 2005); İnsanın Klonlaşdırılması haqqında Bəyannamə (BMT, 2005); biologiya və tibbin nailiyyətlərinin tətbiqi ilə əlaqədar insan ləyaqəti və hüququnun müdafiəsi haqqında hüquqi öhdəçilik verən Konvensiya: İnsan Hüquqları və Biotibb haqqında Konvensiya ([[Avropa Şurası]], 1997) və ona insanın klonlaşdırılmasının, transplantologiyanın, biotibbi tədqiqatların qadağalarına aid əlavə protokollar. Ümumdünya Tibb Assosiasiyalarının "İnsanların tədqiqat subyekti kimi iştirakı ilə aparılan tibbi tədqiqatların etik prinsipləri"adlı Helsinki Bəyannaməsi (1964; 2000-ci ilin redaktəsində) yüksək beynəlxalq nüfuza malikdir. Dünyanın bir çox ölkəsində qanunverici, ya da icra hakimiyyəti orqanlarında kifayət qədər nüfuzlu milli etik komitələr, yaxud komissiyalar fəaliyyət göstərir. Onlar Bioetikanın daha kəskin və aktual problemləri üzrə müxtəlif sosial, dini, etnik, həddi-buluğa çatmış və əhalinin digər qruplarının maraqlarının toqquşduğu səbəblərə dair siyasi qərarlar hazırlayırlar. 1999-cu ildə [[YUNESKO]]-nun tövsiyəsi ilə [[AMEA]]-nın nəzdində Bioetika, Elmi Biliklər və Texnologiyaların Etikası üzrə Milli Komitə yaradılmışdır (sədri akad. C. Ə. Əliyev). Milli Komitənin tərkibinə biologiya, təbabət, ekologiya, fəlsəfə və hüquq sahələrində çalışan aparıcı alimlər, səhiyyə, k.t., ekologiya və təbii ehtiyatlar üzrə mütəxəssislər daxildir. Milli Komitə bioloji, tibbi və peşə bölmələrindən, eləcə də ölkənin ali təhsil ocaqlarında, elmi tədqiqat in-tlarında fəaliyyət göstərən 30 komissiyadan ibarətdir. == Ədəbiyyat == * Rothman D. J. Strangers at the bedside: a history of how law and bioethics transformed medical decision making. N. Y., 1991; * Biogtika: problemı i perspektivı. M., 1992; * Encyclopedia of bioethics. N. Y., 1995. Vol. 1–5; Engelhardt H. T.(Jr.) The foundations of bioethics. 2nd ed. N. Y., 1996; * Biomediüinskaə gtika M., 1997–2002. Vıp. 1–3; * Biogtika: prinüipı, pravila, problemı. M., 1998; * Basic ethical principles in European bioethics and biolaw. Barcelona, 2000. Pt. 1–2; Sqreçça G., Tambone V. Biogtika. M., 2001; * BeauchampT. L., Childress J. F. Principles of biomedical ethics. 5th ed. N. Y., 2001; * Potter V. R. Biogtika. Most v buduhee. K., 2002; * Brek İ. Svəhennıy dar jizni. M.,2004. [[Kateqoriya:Terminologiya]] [[Kateqoriya:Biologiya fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:İnsan hüquqları]] [[Kateqoriya:Tətbiqi etika]] [[Kateqoriya:Bioetika]] jbgq5gqbd4yn71oy1h0ioj5qia1kexn Kateqoriya:SSRİ folklorşünasları 14 631317 8981334 5156699 2026-06-27T18:04:53Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] 8981334 wikitext text/x-wiki <br /> [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə folklorşünaslar]] [[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] hd7ky6gddebgzpfnlc92ducumsb3yew İstifadəçi:GerardM/Battles including the Ottoman Empire 2 638805 8981343 8977269 2026-06-27T18:08:11Z ListeriaBot 202917 Wikidata list updated [V2] 8981343 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P710 wd:Q12560 } |section= |sort=P710/Q12560/P585 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P361:Part of,P131:location,P710:Country,P585:Date,P580:Start,P582:End,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Article ! description ! Part of ! location ! Country ! Date ! Start ! End ! Image |- | ''[[:d:Q13582|Berlin Conference]]'' | | [[Afrikanın kolonial bölünməsi]]<br/>''[[:d:Q2353647|colonisation of Africa]]'' | [[Berlin]] | [[Almaniya imperiyası]]<br/>''[[:d:Q838416|International Association of the Congo]]''<br/>[[Üçüncü Fransa Respublikası]]<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>''[[:d:Q1044536|Spain under the Restoration]]''<br/>[[İtaliya krallığı]]<br/>[[Avstriya-Macarıstan]]<br/>[[Niderland]]<br/>[[Danimarka]]<br/>[[İsveç-Norveç birliyi]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[ABŞ|Amerika Birləşmiş Ştatları]] | | data-sort-value="1884" | 1884-11-15 | data-sort-value="1885" | 1885-02-26 | [[Fayl:Kongokonferenz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | ''[[:d:Q15053704|Coalition Wars]]'' | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Neapol krallığı]]<br/>''[[:d:Q3355522|Hospitaller Malta]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Fransa Respublikası]]<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]''<br/>[[Bataviya Respublikası]]<br/>''[[:d:Q206696|Helvetic Republic]]''<br/>''[[:d:Q213353|Cisalpine Republic]]''<br/>[[Liquriya Respublikası]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>''[[:d:Q2577303|Sardiniya Krallığı]]'' | | data-sort-value="1798" | 1798-06-28 | data-sort-value="1802" | 1802-03-25 | [[Fayl:Lejeune - Bataille de Marengo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31301|Anglo-Turkish War]]'' | | [[Napoleon müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Britaniya imperiyası]] | | data-sort-value="1807" | 1807 | data-sort-value="1809" | 1809 | |- | [[Varna döyüşü]] | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1444" | 1444-11-10 | | | [[Fayl:Battle of Varna 1444.PNG|center|128px]] |- | [[Böyük Malta mühasirəsi]] | 1565-ci ilin may - sentyabr aylarında Osmanlı ordusu tərəfindən Malta adasının mühasirəsi | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Osmanlı Əlcəzairi|Əlcəzair əyaləti]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Florensiya hersoqluğu]]<br/>[[Papa dövləti]] | | data-sort-value="1565" | 1565-05-18 | data-sort-value="1565" | 1565-09-08 | [[Fayl:Siege of malta 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60489|Albanian–Venetian War]]'' | | | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1447" | 1447-12 | data-sort-value="1448" | 1448-10-04 | [[Fayl:Drin bojana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q72454|Battle of Kerch Strait]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1790" | 1790 | | | [[Fayl:Карта-схема к статье «Керчь-Еникальский пролив». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q73670|Siege of Krujë]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1450" | 1450-05-14 | data-sort-value="1450" | 1450-11-23 | [[Fayl:Rrethimi i pare I krujes 1449-50.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74072|Battle of Albulena]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1457" | 1457-09-02 | | | [[Fayl:Assault on Turkish encampment.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Valaxiya]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Kazak hetmanlığı|Kazak Hetmanlığı]] | | data-sort-value="1672" | 1672 | data-sort-value="1676" | 1676 | [[Fayl:Battle of Khotyn 1673.PNG|center|128px]] |- | [[Osmanlı-Reç Pospolita müharibəsi (1633-1634)]] | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1633" | 1633 | data-sort-value="1634" | 1634 | [[Fayl:Sloane 3584 f.78v Turkish galleys in battle, c.1636.PNG|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Çar Rusiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Mantuya hersoqluğu]]<br/>''[[:d:Q3324486|Prince-Bishopric of Montenegro]]''<br/>[[Serblər]]<br/>[[Yunanlar]]<br/>[[Bolqarlar]]<br/>[[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1683" | 1683 | data-sort-value="1699" | 1699 | [[Fayl:Vienna Battle 1683.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82698|Battle of Dervenakia]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | | data-sort-value="1822" | 1822-08-06 | data-sort-value="1822" | 1822-08-08 | [[Fayl:Kolokotronis und seine Soldaten.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q82702|Battle of Phaleron]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | data-sort-value="1827" | 1827-05-06 | | | [[Fayl:Karaiskakis landing at Phaleron.jpg|center|128px]] |- | [[Araxova döyüşü]] | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | | data-sort-value="1826" | 1826-11-18 | data-sort-value="1826" | 1826-11-24 | [[Fayl:Arahova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q116004|Battle of Shipka Pass]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1877" | 1877-07-17 | data-sort-value="1878" | 1878-01-09 | [[Fayl:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q122442|Treaty of Jassy]]'' | | | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1791" | 1791-12-29 | | | [[Fayl:1792 illustration of the Treaty of Jassy.jpg|center|128px]] |- | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | Rusiya və Osmanlı imperiyaları arasında silahlı qarşıdurma | [[Rus-türk müharibələri]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı Yunanıstanı]]<br/>[[Kartli-Kaxeti çarlığı|Kartli-Kaxetiya krallığı]]<br/>[[İmereti çarlığı]]<br/>[[Misir əyaləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1701" | 18th century | data-sort-value="1768" | 1768 | data-sort-value="1774" | 1774 | [[Fayl:Torelli2.jpg|center|128px]] |- | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Rus-türk müharibələri]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1787" | 1787-08-13 | data-sort-value="1791" | 1791-12-29 | [[Fayl:Sturm Ochakov.jpg|center|128px]] |- | [[Kiçik Qaynarca sülhü]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1774" | 1774-07-21 | | | [[Fayl:Treaty of Küçük Kaynarca 1774.jpg|center|128px]] |- | [[Ağaçayırı döyüşü|Ağaçayırı müharibəsi]] | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | data-sort-value="1488" | 1488-08-16 | | | |- | [[Ədirnə sülh müqaviləsi (1829)|Ədirnə müqaviləsi]] | | | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1829" | 1829-09-14 | | | |- | [[Berlin konqresi]] | | | | ''[[:d:Q1206012|Almaniya Reyxi]]''<br/>[[Avstriya-Macarıstan]]<br/>[[Fransa]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[İtaliya krallığı]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1878" | 1878-06-13 | data-sort-value="1878" | 1878-07-13 | [[Fayl:Congress of Berlin, 13 July 1878, by Anton von Werner.jpg|center|128px]] |- | [[Şimal müharibəsi]] | | ''[[:d:Q278709|Rusiya-İsveç müharibələri]]'' | | [[İsveç imperiyası|İsveç İmperiyası]]<br/>[[Çar Rusiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>''[[:d:Q695919|Holşteyn-Qottorp hersoqu]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Valaxiya]]<br/>[[Kazak hetmanlığı|Kazak Hetmanlığı]]<br/>[[Yeddi Birləşmiş Əyalət Respublikası]]<br/>[[Böyük Britaniya krallığı]]<br/>[[Kalmık xanlığı]]<br/>[[Saksoniya kürfürstlüyü|Saksoniya elektoratlığı]]<br/>[[Danimarka-Norveç]]<br/>[[Prussiya krallığı|Prussiya]]<br/>''[[:d:Q819125|Hannover]]'' | | data-sort-value="1700" | 1700-02-22 | data-sort-value="1721" | 1721-09-10 | [[Fayl:Narva (Gustaf Cederström) - Nationalmuseum - 18638.tif|center|128px]] |- | [[Konstantinopolun fəthi|İstanbulun fəthi]] | Osmanlıların Bizansın paytaxtını ələ keçirməsi və Bizans İmperiyasının süqutu | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]]<br/>''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]] | | data-sort-value="1453" | 1453-04-06 | data-sort-value="1453" | 1453-05-29 | [[Fayl:Le siège de Constantinople (1453) by Jean Le Tavernier after 1455.jpg|center|128px]] |- | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1623" | 1623 | data-sort-value="1639" | 1639 | [[Fayl:Map Safavid persia.png|center|128px]] |- | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Üçüncü Fransa Respublikası]]<br/>''[[:d:Q1206012|Almaniya Reyxi]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Avstriya-Macarıstan]]<br/>''[[:d:Q699617|Ian Hamilton]]''<br/>[[Herbert Kitçener]]<br/>[[Con de Robek|Con De Robek]]<br/>''[[:d:Q336442|William Birdwood, 1st Baron Birdwood]]''<br/>[[Vinston Çörçill]]<br/>''[[:d:Q2572143|Henri Gouraud]]''<br/>''[[:d:Q3300346|Maurice Bailloud]]''<br/>[[Otto Liman fon Sanders]]<br/>[[Ənvər Paşa|Ənvər paşa]]<br/>''[[:d:Q2081598|Mehmed Əsad Bülkat]]''<br/>[[Cavad Çobanlı|Cevat Çobanlı]]<br/>[[Mustafa Kamal Atatürk]]<br/>[[Mehmet Vehib paşa]]<br/>[[Sarkis Torosyan]]<br/>[[Müstəmləkə Hindistanı|Britaniya Hindistanı]]<br/>''[[:d:Q210682|Fransa Qərbi Afrikası]]'' | | data-sort-value="1915" | 1915-04-25 | data-sort-value="1916" | 1916-01-09 | |- | [[Lepanto döyüşü]] | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]]<br/>''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı Əlcəzairi|Əlcəzair əyaləti]]<br/>[[Parma hersoqluğu]] | data-sort-value="1571" | 1571-10-07 | | | [[Fayl:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | [[Balkan müharibələri]] | | | | [[Bolqarıstan çarlığı]]<br/>[[Serbiya krallığı]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Monteneqro krallığı|Monteneqro Krallığı]]<br/>[[Rumıniya krallığı|Rumıniya Krallığı]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-08 | data-sort-value="1913" | 1913-07-18 | [[Fayl:Balkan Wars Boundaries.jpg|center|128px]] |- | [[Sentqothard döyüşü]] | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1664" | 1664-08-01 | | | [[Fayl:Szentgotthárdi csata (Maas festménye).jpg|center|128px]] |- | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Balkan müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Balkan ittifaqı]]<br/>[[Bolqarıstan çarlığı]]<br/>[[Serbiya krallığı]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Monteneqro krallığı|Monteneqro Krallığı]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-08 | data-sort-value="1913" | 1913-05-30 | [[Fayl:First Balkan War Photobox.png|center|128px]] |- | [[Mohaç döyüşü (1526)|Moxaç döyüşü]] | | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]] | data-sort-value="1526" | 1526-08-29 | | | [[Fayl:Than Mór Mohácsi csata.jpg|center|128px]] |- | [[Kosovo döyüşü (1389)|Birinci Kosovo döyüşü]] | Döyüş | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1389" | 1389-06-28 | | | [[Fayl:Battle of Kosovo, Adam Stefanović, 1870.jpg|center|128px]] |- | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyasının tarixi]]<br/>''[[:d:Q7794|history of Greece]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanlar]] | | data-sort-value="1821" | 1821 | data-sort-value="1829" | 1829 | [[Fayl:Dupre-Salona-1821.jpg|center|128px]] |- | [[Sevr müqaviləsi]] | Sülh müqaviləsi | | ''[[:d:Q206493|Sèvres]]'' | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1920" | 1920-08-10 | | | [[Fayl:Treaty of Sèvres 1920.svg|center|128px]] |- | [[İkinci Balkan müharibəsi]] | | [[Balkan müharibələri]] | | [[Bolqarıstan çarlığı]]<br/>[[Serbiya krallığı]]<br/>[[Rumıniya krallığı|Rumıniya Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Monteneqro krallığı|Monteneqro Krallığı]] | | data-sort-value="1913" | 1913-06-29 | data-sort-value="1913" | 1913-08-10 | [[Fayl:2nd-balkan-war-bulgarian-plan.JPG|center|128px]] |- | [[Meqiddo döyüşü]] | Osmanlı imperiyası və Britaniya imperiyası arasında Suriya uğrunda döyüş | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3240725|Britannia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | [[Fayl:Falls2Map1SthPalDetMegiddo.jpeg|center|128px]] |- | [[Vyana döyüşü]] | | [[Ərəb fəthləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Yuxarı Macarıstan knyazlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Kazak hetmanlığı|Kazak Hetmanlığı]] | data-sort-value="1683" | 1683-09-12 | | | [[Fayl:Juliusz Kossak Sobieski pod Wiedniem.jpeg|center|128px]] |- | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Afrikanın kolonial bölünməsi]] | | [[İtaliya krallığı]]<br/>[[Əsir İdrisi əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Sənusilər]] | | data-sort-value="1911" | 1911-09-29 | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | [[Fayl:Bellum1911.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q207318|Fransız İnqilabı müharibələri]]'' | | [[Böyük Fransa inqilabı]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Prussiya krallığı|Prussiya]]<br/>[[Böyük Britaniya krallığı]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>''[[:d:Q1405556|Émigré armies of the French Revolutionary Wars]]''<br/>''[[:d:Q2290419|Catholic and Royal Army]]''<br/>[[İspaniya imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Sardiniya krallığı]]<br/>[[Neapol krallığı]]<br/>''[[:d:Q206696|Helvetic Republic]]''<br/>''[[:d:Q150058|Kingdom of Thiruvithamkoor]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q107230986|historic state of Italy]]''<br/>[[Yeddi Birləşmiş Əyalət Respublikası]]<br/>[[Nyufaundlend koloniyası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Malta]]<br/>''[[:d:Q861551|Saint-Domingue]]''<br/>[[ABŞ|Amerika Birləşmiş Ştatları]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Birinci Fransa Respublikası]]<br/>[[Danimarka-Norveç]]<br/>[[Maysur əmirliyi]] | | data-sort-value="1792" | 1792-04-20 | data-sort-value="1802" | 1802-03-25 | [[Fayl:Luny Thomas Battle Of The Nile August 1st 1798 At 10pm.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q207576|First Turkish Siege of Vienna]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1529–1533)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | | data-sort-value="1529" | 1529-09-27 | data-sort-value="1529" | 1529-10-15 | [[Fayl:Siegeofvienna1529.jpg|center|128px]] |- | [[Ankara döyüşü]] | | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Teymurilər dövləti]]<br/>''[[:d:Q6845343|Mihrabanids]]''<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]]<br/>[[Gərmiyanoğulları bəyliyi|Germiyanoğulları bəyliyi]]<br/>''[[:d:Q1353404|Principality of Kastrioti]]''<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q16968402|Zaharia family]]''<br/>''[[:d:Q6275573|Jonima family]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>[[Anadolu bəylikləri]]<br/>[[Qarayilər]] | data-sort-value="1402" | 1402-07-20 | | | [[Fayl:Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg|center|128px]] |- | [[Pojarevas sülh müqaviləsi|Pasarofça müqaviləsi]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | | | [[Fayl:Tamis banat1718 1739.png|center|128px]] |- | [[Niqbolu döyüşü (1396)|Niqbolu Müharibəsi]] | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]''<br/>''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]'' | data-sort-value="1396" | 1396-09-25 | | | [[Fayl:1396-Battle of Nicopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q220766|Battle of Manzikert]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915 | | | [[Fayl:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | [[Brusilov hücumu]] | | [[Birinci Dünya müharibəsində şərq cəbhəsi|Birinci dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-05-22 | data-sort-value="1916" | 1916-09-07 | [[Fayl:EasternFront1916a.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q233379|Second Battle of Krithia]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-05-06 | data-sort-value="1915" | 1915-05-08 | |- | [[Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi]] | Mustafa Kamalın rəhbərlik etdiyi müqavimət hərəkatının işğalçı qüvvələrə və onların əməkdaşlarına qarşı siyasi və hərbi mübarizəsi | | | [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökuməti|Ankara Hökuməti]]<br/>[[Qüvayi-milliyə]]<br/>[[Üçüncü Fransa Respublikası]]<br/>[[Ermənistan Demokratik Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2760925|Kuva-yi Inzibatiye]]''<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[İtaliya krallığı]]<br/>[[Gürcüstan Demokratik Respublikası]]<br/>[[Türk Milli Hərəkatı]]<br/>[[ABŞ|Amerika Birləşmiş Ştatları]] | data-sort-value="1922" | 1922-10-11 | data-sort-value="1919" | 1919-05-19 | data-sort-value="1923" | 1923-07-24 | [[Fayl:Turkish War of Independence - collage.jpg|center|128px]] |- | [[Navarin döyüşü|Navarin dəniz döyüşü]] | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Burbon restavrasiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1827" | 1827-10-20 | | | [[Fayl:Navarino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q244980|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Serbiya despotluğu]] | | data-sort-value="1456" | 1456-07-04 | data-sort-value="1456" | 1456-07-22 | [[Fayl:Battle of Nandorfehervar.jpg|center|128px]] |- | [[Sarıqamış döyüşü]] | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12-22 | data-sort-value="1915" | 1915-01-17 | [[Fayl:Sarikam.jpg|center|128px]] |- | [[Krım müharibəsi]] | 1853-1856-cı illəri əhatə edən Rus-türk müharibəsi | [[Rus-türk müharibələri]]<br/>''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[İkinci Fransa imperiyası|İkinci Fransa İmperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Sardiniya krallığı]]<br/>[[Şimali Qafqaz imamlığı]]<br/>[[Çərkəzistan]]<br/>[[Misir əyaləti]]<br/>[[Meqreliya knyazlığı]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | | data-sort-value="1853" | 1853-10 | data-sort-value="1856" | 1856-02 | [[Fayl:The Crimean War, 1854-1856 Q69851.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q256563|Battle of the Dardanelles]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1656" | 1656-06-26 | | | [[Fayl:Battle of the Dardanelles (1656)(Pieter Casteleyn, 1657).jpg|center|128px]] |- | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]] | 1663–1664-cü illərdə müharibə | [[Avstriya–Osmanlı müharibələri]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>''[[:d:Q1058845|League of the Rhine]]''<br/>[[Macarıstan krallığı]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1663" | 1663 | data-sort-value="1664" | 1664 | [[Fayl:A szentgotthárdi csata (német kép).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269479|Battle of Köbölkút]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-06 | | | |- | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[İngiltərə krallığı]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1494" | 1494 | data-sort-value="1559" | 1559 | [[Fayl:Battle of Pavia - Unknown Artist - Google Cultural Institute.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Reç Pospolita müharibəsi (1620–1621)|Osmanlı-Reç Pospolita müharibəsi (1620-1621)]] | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1620" | 1620 | data-sort-value="1621" | 1621 | [[Fayl:Józef Brandt, Bitwa pod Chocimiem.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283984|Battle of Ihtiman]]'' | | ''[[:d:Q3622689|Bulgarian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İkinci Bolqar imperiyası]] | data-sort-value="1355" | 1355 | | | |- | ''[[:d:Q286420|Battle of Fundina]]'' | | ''[[:d:Q4513932|Montenegrin–Ottoman War of 1876–78]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1876" | 1876-08-02 | | | [[Fayl:Battle of Fundina.jpg|center|128px]] |- | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1828–1829)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1828–1829)]] | | [[Rus-türk müharibələri]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1828" | 1828 | data-sort-value="1829" | 1829 | [[Fayl:Сдача турецкой крепости русской армии.jpg|center|128px]] |- | [[Piramidalar döyüşü]] | | [[Napoleon müharibələri]]<br/>[[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]]<br/>''[[:d:Q207318|Fransız İnqilabı müharibələri]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1798" | 1798-07-21 | | | [[Fayl:Francois-Louis-Joseph Watteau 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q368207|Battle of Leobersdorf]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1532" | 1532-09-19 | | | [[Fayl:Portyázó törökök.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q388581|Second Battle of Gaza]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1917" | 1917-04-17 | data-sort-value="1917" | 1917-04-19 | [[Fayl:Machine gun corps Gaza line WWIb edit2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q390693|Battle of Scimitar Hill]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | | | |- | [[Sinop döyüşü]] | Krım müharibəsinin önəmli dəniz döyüşü | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-30 | | | [[Fayl:BattleOfSinop.jpg|center|128px]] |- | [[Balaklava döyüşü]] | | [[Krım müharibəsi]]<br/>[[Sevastopol döyüşü (1854-1855)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1854" | 1854-10-25 | | | [[Fayl:Charge of the Light Brigade.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q516507|Reconquest of Gallipoli]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1366" | 1366 | | | |- | ''[[:d:Q516842|Battle of Gully Ravine]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-06-28 | data-sort-value="1915" | 1915-07-05 | |- | [[Zenta döyüşü|Zenta müharibəsi]] | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-11 | | | [[Fayl:Battle of Zenta.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q524208|Erzurum Offensive]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-01-10 | data-sort-value="1916" | 1916-02-16 | [[Fayl:Captured flags in Erzurum.jpg|center|128px]] |- | [[Belqradın fəthi]] | | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]] | | data-sort-value="1521" | 1521-06-25 | data-sort-value="1521" | 1521-08-29 | [[Fayl:Fortress Belgrade.jpg|center|128px]] |- | [[Ridaniyə döyüşü]] | | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | data-sort-value="1517" | 1517-01-22 | | | [[Fayl:Battle of Ridaniya (1517) between Mamluks (left) and Ottomans (miniature). Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | ''[[:d:Q789406|Balkans Theater]]'' | | [[Almaniya imperiyası]]<br/>[[Bolqarıstan çarlığı]]<br/>[[Avstriya-Macarıstan]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rumıniya krallığı|Rumıniya Krallığı]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Serbiya krallığı]]<br/>''[[:d:Q7362584|Romanian Volunteer Corps in Russia]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-11-10 | data-sort-value="1916" | 1916-08 | data-sort-value="1917" | 1917-12 | [[Fayl:Romanian troops at Marasesti in 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q581542|Battle of Ponza]]'' | | ''[[:d:Q124024560|Mediterranean campaign of 1552]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | data-sort-value="1552" | 1552-08-05 | | | [[Fayl:Kadırga Minyatür.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q601152|Battle of Oltenitza]]'' | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-04 | | | [[Fayl:Battle of Oltenitza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q604175|İmroz Dəniz Müharibəsi]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | data-sort-value="1912" | 1912-12-16 | | | [[Fayl:Battle Elli.jpg|center|128px]] |- | [[Mondros Dəniz Müharibəsi]] | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-18 | | | [[Fayl:Ottoman vs Greek fleet, 1913.png|center|128px]] |- | [[Siqetvarın mühasirəsi|Ziqetvar yürüşü]] | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]]<br/>''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | | data-sort-value="1566" | 1566-08-06 | data-sort-value="1566" | 1566-09-08 | [[Fayl:Bataille de Szigetvár Krafft Peter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q612288|Battle of Pločnik]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1385" | 1385 | | | [[Fayl:Central balkans 1373 1395.png|center|128px]] |- | [[Cerbe dəniz müharibəsi]] | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Malta ordeni]] | | data-sort-value="1560" | 1560-05-09 | data-sort-value="1560" | 1560-05-14 | [[Fayl:Disigno dell'Isola de Gerbi con le seche che la difendeno dall'inodatione del mare, et il sito della fortezza fatta da Christiani alla defesa della quala vi è restato cinq(ue) millia valorosi soldati, e buona... - btv1b55005215t.jpg|center|128px]] |- | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1568–1570)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1568–1570)]] | | [[Rus-türk müharibələri]] | | [[Çar Rusiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1568" | 1568 | data-sort-value="1570" | 1570 | [[Fayl:Русско-турецкая война 1568.jpg|center|128px]] |- | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1735–1739)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1735–1739)]] | | [[Rus-türk müharibələri]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1739" | 1739-10-03 | data-sort-value="1736" | 1736 | data-sort-value="1739" | 1739-09-18 | [[Fayl:Siege of Azov (1736).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q638601|Benderı münaqişəsi]]'' | | [[Şimal müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1713" | 1713-02-01 | | | [[Fayl:Battle of Bender 1713.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q648223|Battle of Cape Kaliakra]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1791" | 1791-08-11 | | | [[Fayl:Ushakov Monument Kaliakra.jpg|center|128px]] |- | [[Çuçoro döyüşü (1620)]] | | [[Osmanlı–Reç Pospolita müharibəsi (1620–1621)|Osmanlı-Reç Pospolita müharibəsi (1620-1621)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1620" | 1620 | data-sort-value="1620" | 1620-09-17 | data-sort-value="1620" | 1620-10-07 | [[Fayl:Cecora 1620 111.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q650567|Third Siege of Missolonghi]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1825" | 1825-04-15 | data-sort-value="1826" | 1826-04-10 | [[Fayl:Eugène Delacroix - La Grèce sur les ruines de Missolonghi (1826).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q651391|Battle of Karakilisa]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]]<br/>[[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-05-25 | data-sort-value="1918" | 1918-05-28 | |- | ''[[:d:Q654441|Battle of Vezekény]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | data-sort-value="1652" | 1652-08-26 | | | [[Fayl:Küsel Battle of Vezekény (1652) 1654.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | data-sort-value="1897" | 1897 | data-sort-value="1897" | 1897-04-17 | data-sort-value="1897" | 1897-05-20 | [[Fayl:Velestino1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q673641|Siege of Güns]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1532" | 1532-08-05 | data-sort-value="1532" | 1532-08-30 | [[Fayl:Belagerung von Güns.png|center|128px]] |- | [[Birinci Serbiya–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Serbiya–Osmanlı müharibələri (1876–1878)]] | | [[Serbiya knyazlığı]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1876" | 1876-06-30 | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | [[Fayl:Bitka za moravac.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q690291|Battle of Breadfield]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1479" | 1479-10-13 | | | [[Fayl:Kenyérmezői csata.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1526–1867)|Macarıstan krallığı]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]''<br/>''[[:d:Q693570|Duchy of Ferrara]]''<br/>[[Mantuya hersoqluğu]]<br/>[[Dubrovnik Respublikası]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Noqay Ordası|Noqay Orda]]<br/>[[Hayduk|Hajduk]]<br/>[[Reç Pospolita]] | | data-sort-value="1593" | 1593-07-29 | data-sort-value="1606" | 1606-11-11 | [[Fayl:Battle of Mezőkeresztes 1596.jpg|center|128px]] |- | [[Petrovaradin müharibəsi]] | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1716" | 1716-08-05 | | | [[Fayl:Bredael Schlacht bei Peterwardein.jpg|center|128px]] |- | [[Mohaç döyüşü (1687)]] | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1687" | 1687-08-12 | | | [[Fayl:Battle of Mohács 1687.jpg|center|128px]] |- | [[Salankamen döyüşü|Salankamen Döyüşü]] | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | ''[[:d:Q740472|Inđija Municipality]]'' | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>''[[:d:Q58755|Louis William, Margrave of Baden-Baden]]'' | data-sort-value="1691" | 1691-08-19 | | | [[Fayl:Battle of Slankamen.jpg|center|128px]] |- | [[Xaçova döyüşü]] | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1596" | 1596-10-24 | data-sort-value="1596" | 1596-10-26 | [[Fayl:Battle of Mezőkeresztes 1596.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q691729|Battle of Matapan]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]] | data-sort-value="1717" | 1717-07-19 | | | [[Fayl:Batalha naval de Cabo Matapão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q692074|Battle of Ivankovac]]'' | | [[Birinci serb qiyamı]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1805" | 1805-08-18 | | | [[Fayl:Иванковац.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q694379|Battle of Krbava Field]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1493" | 1493-09-09 | | | [[Fayl:Battle of Krbava Field.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1714" | 1714-12-09 | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | [[Fayl:Dante’s Gate in Spinalonga fort.jpg|center|128px]] |- | [[Parkanami müharibəsi]] | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]]<br/>''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]] | data-sort-value="1683" | 1683 | data-sort-value="1683" | 1683-10-07 | data-sort-value="1683" | 1683-10-09 | [[Fayl:Bitwa pod Parkanami.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q695198|Ottoman invasion of Otranto]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]''<br/>[[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1481" | 1481-09 | data-sort-value="1480" | 1480-07 | data-sort-value="1481" | 1481 | [[Fayl:Otranto castello.jpg|center|128px]] |- | [[Budanın mühasirəsi (1686)]] | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1686" | 1686 | data-sort-value="1686" | 1686-06-18 | data-sort-value="1686" | 1686-09-02 | [[Fayl:Reprise Buda 1686.jpg|center|128px]] |- | [[Kosovo döyüşü (1448)|II Kosova döyüşü]] | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]''<br/>[[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | | data-sort-value="1448" | 1448-10-17 | data-sort-value="1448" | 1448-10-20 | [[Fayl:Sueleymanname akinci.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]] | | data-sort-value="1354" | 1354 | data-sort-value="1683" | 1683 | |- | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1645" | 1645-06-23 | data-sort-value="1669" | 1669 | [[Fayl:Venetiancrete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699902|Siege of Belgrade]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1688" | 1688-07-30 | data-sort-value="1688" | 1688-09-06 | [[Fayl:Бітва хрысціян і мусульман.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700218|Qartal Düzənliyi Müharibəsi]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1770" | 1770-08-01 | | | [[Fayl:Kagula.jpg|center|128px]] |- | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1514–1555)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1532" | 1532 | data-sort-value="1555" | 1555 | [[Fayl:Sueleymanname nahcevan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700866|Battle of Grocka]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1735–1739)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1735–1739)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1739" | 1739-07-22 | | | [[Fayl:Battle of Grocka.jpg|center|128px]] |- | [[Biletsa döyüşü]] | | ''[[:d:Q13416014|Ottoman conquest of Bosnia and Herzegovina]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bosniya krallığı|Bosniya Krallığı]] | data-sort-value="1388" | 1388-08-26 | | | |- | ''[[:d:Q700880|Battle of Dubravnica]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1380" | 1380 | | | [[Fayl:Pecina i stena iz Jovana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q700886|Konstantinopolun mühasirəsi (1422)]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | [[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1422" | 1422-09 | data-sort-value="1422" | 1422-06 | data-sort-value="1422" | 1422-08 | [[Fayl:Constantinople mediaeval map.jpg|center|128px]] |- | [[Tunisin fəthi (1535)]] | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Fransa krallığı]] | | data-sort-value="1535" | 1535-06-16 | data-sort-value="1535" | 1535-07-21 | [[Fayl:Jan Cornelisz. Vermeyen - Conquest of Tunis by Charles V in 1535 - Conquest and Looting of Tunis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701067|Siege of Rhodes]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1480" | 1480 | | | [[Fayl:SiegeOfRhodes1480.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q701094|Siege of Candia]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | | data-sort-value="1648" | 1648-05-01 | data-sort-value="1669" | 1669-09-27 | [[Fayl:Candia III.jpg|center|128px]] |- | [[Sisak döyüşü]] | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]''<br/>''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]''<br/>[[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1593" | 1593-06-22 | | | [[Fayl:Sziszeki csata (1593).JPG|center|128px]] |- | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Kaxeti çarlığı|Kaxetiya çarlığı]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Mesxeti atabəyliyi|Mesxeti prinsliyi]]<br/>[[Quriya knyazlığı]]<br/>[[İmereti çarlığı]]<br/>[[Meqreliya knyazlığı]]<br/>[[Şeybani xanlığı]]<br/>[[Çərkəzistan]] | | data-sort-value="1578" | 1578 | data-sort-value="1590" | 1590 | [[Fayl:OttomanEmpireIn1683.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716425|Battle of Lwów]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1675" | 1675-08-24 | | | [[Fayl:Martin Battle of Lviv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720801|Battle of Cecora]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1595" | 1595-10-19 | data-sort-value="1595" | 1595-10-20 | [[Fayl:Walka o sztandar turecki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q722713|Portuguese-Turkish War]]'' | | | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1509" | 1509 | | | |- | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | I Dünya müharibəsi zamanı Yaxın Şərqdə döyüş cəbhəsi | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[İtaliya krallığı]]<br/>[[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Üçüncü Fransa Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Almaniya imperiyası]]<br/>[[Avstriya-Macarıstan]]<br/>''[[:d:Q348632|John Maxwell]]''<br/>''[[:d:Q2668631|Archibald James Murray]]''<br/>[[Edmund Allenbi]]<br/>[[Camal Paşa|Camal paşa]]<br/>[[Fridrix Freyherr Kress fon Kressenşteyn]]<br/>[[Otto Liman fon Sanders]]<br/>[[Mustafa Kamal Atatürk]]<br/>[[Fevzi Çakmak|Fevzi Çaxmaq]] | | data-sort-value="1915" | 1915-01-28 | data-sort-value="1918" | 1918-10-30 | [[Fayl:Turkish howitzer 10.5cm leFH 98 09 LOC 00121.jpg|center|128px]] |- | [[Çaldıran döyüşü]] | Osmanlılar və Səfəvilər arasında 1514-cü il avqustun 23-də Çaldıran düzündə baş vermiş vuruşma | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1514" | 1514-08-23 | | | [[Fayl:A painting in Chehel Sotoun1.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | Portuqaliya Krallığı ilə Osmanlı imperiyası arasında silahlı qarşıdurma | [[Osmanlı–Portuqaliya müharibələri|Türk-Portuqal müharibələri]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Efiopiya imperiyası]]<br/>[[Hörmüz əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qucarat sultanlığı]]<br/>''[[:d:Q2365048|Adal Sultanate]]'' | | data-sort-value="1538" | 1538 | data-sort-value="1557" | 1557 | [[Fayl:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|center|128px]] |- | [[Sərdarabad döyüşü]] | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ermənistan]] | | data-sort-value="1918" | 1918-05-22 | data-sort-value="1918" | 1918-05-29 | [[Fayl:Sardarabad Memorial.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q765175|Battle of Yenidje]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | | | [[Fayl:Giannitsa.png|center|128px]] |- | [[Rodosun tutulması (1522)|Rodosun fəthi]] | Rodos adası 1522-ci ildə Osmanlı sultanı Sultan Süleyman Qanuni tərəfindən göndərilən tam təminatlı 100.000 əsgər və 400 gəmidən ibarət olan Osmanlı donanması tərəfindən fəth olunmuş | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1522" | 1522-06-26 | data-sort-value="1522" | 1522-12-22 | [[Fayl:OttomanJanissariesAndDefendingKnightsOfStJohnSiegeOfRhodes1522.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q771423|Battle of Philippopolis]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1878" | 1878-01-17 | | | [[Fayl:0530 Вид на одну из улиц Филиппополя (Пловдива), январь 1878.jpg|center|128px]] |- | [[Əbukir döyüşü (1799)|Əbukir döyüşü]] | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1799" | 1799-07-25 | | | [[Fayl:Antoine-Jean Gros - Bataille d'Aboukir, 25 juillet 1799 - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | [[Plevnanın mühasirəsi|Plevna mühasirəsi]] | 1877-1878-ci illər Rus-Türk Müharibəsinin həlledici döyüşü | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]]<br/>''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1877" | 1877-07-20 | data-sort-value="1877" | 1877-12-10 | [[Fayl:Carol I of Romania.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Yunanlar]] | | data-sort-value="1770" | 1770-02 | data-sort-value="1771" | 1771-06-17 | [[Fayl:Battle of Chios (1770), by Ivan Aivazovsky (1848).jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | XVI–XVIII əsrlərdə Osmanlı İmperiyası ilə Habsburqlar sülaləsi arasında baş vermiş hərbi münaqişələr | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Habsburqlar|Habsburqlar sülaləsi]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[İspaniya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Valaxiya]]<br/>[[Çar Rusiyası]]<br/>[[Kazak hetmanlığı|Kazak Hetmanlığı]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Mantuya hersoqluğu]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>''[[:d:Q3355522|Hospitaller Malta]]'' | | data-sort-value="1526" | 1526 | data-sort-value="1791" | 1791 | [[Fayl:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q791185|Battle of Abaran]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1918" | 1918 | data-sort-value="1918" | 1918-05-21 | data-sort-value="1918" | 1918-05-29 | |- | ''[[:d:Q795109|Morea revolt of 1453–1454]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Moreya despotluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Albanlar]]<br/>[[Yunanlar]]<br/>''[[:d:Q1806855|Latins]]'' | | data-sort-value="1453" | 1453 | data-sort-value="1454" | 1454 | |- | [[Qarsın mühasirəsi|Qars mühasirəsi]] | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1855" | 1855-11-29 | data-sort-value="1855" | 1855-06 | data-sort-value="1855" | 1855-11 | [[Fayl:January Suchodolski - Kars siege.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q815207|Siege of Silistra (1854)]]'' | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1854" | 1854 | data-sort-value="1854" | 1854-04-05 | data-sort-value="1854" | 1854-06-24 | [[Fayl:Victorious sally by the Turkish garrison of Silistria.jpg|center|128px]] |- | [[Sevastopol döyüşü (1854-1855)]] | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[İkinci Fransa imperiyası|İkinci Fransa İmperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Sardiniya krallığı]] | data-sort-value="1854" | 1854 | data-sort-value="1854" | 1854-10-17 | data-sort-value="1855" | 1855-09-09 | [[Fayl:Panorama dentro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q834881|Battle of Jarte]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>[[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Efiopiya imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2365048|Adal Sultanate]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1542" | 1542-04-04 | data-sort-value="1542" | 1542-04-16 | |- | ''[[:d:Q835180|Battle of Wofla]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>[[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | ''[[:d:Q2365048|Adal Sultanate]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1542" | 1542-08-28 | | | |- | [[Ərzincan döyüşü (1916)]] | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-07-02 | data-sort-value="1916" | 1916-07-25 | |- | ''[[:d:Q842670|Battle of Bulair]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-26 | | | [[Fayl:Battle of Bulair.png|center|128px]] |- | [[Buxarest sülh müqaviləsi (1812)|Buxarest sülh müqaviləsi]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1812" | 1812-05-28 | | | [[Fayl:Treaty of Bucharest-1812.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q860981|Battle of Khotyn]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]] | | data-sort-value="1621" | 1621-09-02 | data-sort-value="1621" | 1621-10-09 | [[Fayl:Józef Brandt, Bitwa pod Chocimiem.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q894486|War of the Straits]]'' | | ''[[:d:Q2471587|Venetian–Genoese Wars]]'' | | [[Bizans imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Araqon taxt-tacı]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Arxipelaq hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Aydınoğulları bəyliyi]]<br/>''[[:d:Q1241847|Judicate of Arborea]]'' | | data-sort-value="1350" | 1350 | data-sort-value="1355" | 1355 | |- | ''[[:d:Q904938|Battle of Đakovo]]'' | | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1537" | 1537-10-09 | | | |- | [[Alma çayı döyüşü]] | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1854" | 1854-09-20 | | | [[Fayl:Batalla del río Almá, por Richard Caton Woodville.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q916266|Fall of Gallipoli]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1354" | 1354-03 | | | [[Fayl:Byzantine empire 1355.jpg|center|128px]] |- | [[Rusiya–Krım müharibələri]] | | [[Rus-türk müharibələri]] | | [[Böyük Moskva knyazlığı|Böyük Moskva Knyazlığı]]<br/>[[Krım tatarları]]<br/>[[Rusiya]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1507" | 1507 | data-sort-value="1572" | 1572 | [[Fayl:S. V. Ivanov. At the guarding border of the Moscow state. (1907).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q930925|Cretan Revolt of 1897–1898]]'' | | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Yunanlar]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q16848199|International Squadron]]'' | | data-sort-value="1897" | 1897-01 | data-sort-value="1898" | 1898-10 | [[Fayl:Cretan insurrectionaries 1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q936223|Battle of Kara Killisse]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="1915" | 1915-07-27 | data-sort-value="1915" | 1915-07-31 | [[Fayl:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | [[Çirmən döyüşü]] | | ''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q2665520|Lordship of Prilep]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1371" | 1371-09-26 | | | [[Fayl:Feudal fragmentation of Bulgaria and fall under Ottoman rule.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q941322|Third Battle of Gaza]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="1917" | 1917-11-02 | |- | ''[[:d:Q949294|Siege of Kamenets]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1672" | 1672-08-18 | data-sort-value="1672" | 1672-08-27 | [[Fayl:Kamianets-Podilskyi-2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957155|Battle of Dujaila]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1916" | 1916-03-08 | | | [[Fayl:Dujaila Redoubt Map from The Campaign in Mesopotamia 1914-1918. Volume II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957263|Battle of Wayna Daga]]'' | | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]''<br/>[[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | ''[[:d:Q2365048|Adal Sultanate]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Efiopiya imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1543" | 1543-02-21 | | | |- | [[Varna dəniz döyüşü|Battle of Kaliakra]] | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bolqarıstan çarlığı]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-21 | | | [[Fayl:BASA-1735K-1-516-1.JPG|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]] | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]''<br/>''[[:d:Q600093|Habsburg Spain]]''<br/>[[Siciliya krallığı]]<br/>[[Neapol krallığı]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Urbino hersoqluğu]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1570" | 1570-06-27 | data-sort-value="1570" | 1570 | data-sort-value="1573" | 1573 | [[Fayl:Battle of Lepanto 1571.jpg|center|128px]] |- | [[Pelekanon döyüşü]] | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1329" | 1329 | data-sort-value="1329" | 1329-06-10 | data-sort-value="1329" | 1329-06-11 | [[Fayl:Orhan I area map.png|center|128px]] |- | [[Mərcidabık döyüşü]] | Osmanlı ordusunun zəfər çaldığı tarixi döyüş | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Zülqədəroğulları bəyliyi]]<br/>[[Ramazanoğulları bəyliyi]] | data-sort-value="1516" | 1516-08-24 | | | [[Fayl:Battle of Marj Dabiq (1516) (miniature). Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116) Folio 209.jpg|center|128px]] |- | [[Adrianopol döyüşü (1361)|Ədirnənin fəthi]] | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1400" | 14th century | | | [[Fayl:Edirne mosque outside.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q989114|First Battle of Zrínyiújvár]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-13 | | | [[Fayl:Zrínyi Miklós győzelme a Muránál.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q990347|Transylvanian Civil War]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Macarıstan krallığı]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1610" | 1610 | data-sort-value="1611" | 1611 | |- | ''[[:d:Q990370|Transylvanian–Ottoman War]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>''[[:d:Q170352|Transylvanian Saxons]]''<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | | data-sort-value="1612" | 1612-05 | data-sort-value="1613" | 1613-10-27 | |- | ''[[:d:Q1007513|Siege of Golubac]]'' | | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Böyük Litva knyazlığı]] | data-sort-value="1428" | 1428-05 | | | [[Fayl:Golubac.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1025134|Battle of Focșani]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1789" | 1789-08-01 | | | [[Fayl:Fokshany 1789.JPG|center|128px]] |- | [[Preveze dəniz döyüşü]] | 28 sentyabr 1538-ci ildə Yunanıstanın şimal-qərbindəki Prevezedə Osmanlı donanması və Papa III Pavelin səyləri ilə toplanan səlib donanması arasında baş vermiş dəniz döyüş | [[Osmanlı-Venesiya müharibəsi (1537-1540)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q682631|Holy League]]'' | data-sort-value="1538" | 1538-09-28 | | | [[Fayl:Battle of Preveza (1538).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1073358|Battle of Vaslui]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | [[Vasluy (judets)|Vasluy judetsi]] | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1475" | 1475-01-10 | | | [[Fayl:Vaslui Battle map.svg|center|128px]] |- | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | | | [[Macarıstan krallığı]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Macarıstan–Xorvatiya uniyası|Macar–Xorvat uniyası]]<br/>[[Valaxiya]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Serbiya despotluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1526" | 1526-08-29 | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1526" | 1526 | [[Fayl:Battle of Nandorfehervar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086625|Siege of Famagusta]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1570" | 1570-09-17 | data-sort-value="1571" | 1571-08-05 | [[Fayl:Famagosta - Camocio Giovanni Francesco - 1574.jpg|center|128px]] |- | [[Bursanın mühasirəsi]] | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1317" | 1317 | data-sort-value="1326" | 1326-04-06 | [[Fayl:Bursa Kalesi 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1120842|Battle of Krasno]]'' | | ''[[:d:Q1163213|Hungarian–Turkish War]]'' | | [[Macarıstan krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1526" | 1526-08-24 | | | |- | ''[[:d:Q1145682|Ilinden–Preobrazhenie Uprising]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>''[[:d:Q3396942|Supreme Macedonian-Adrianople Committee]]'' | data-sort-value="1903" | 1903 | data-sort-value="1903" | 1903-08-02<br/>1903-07-20 | data-sort-value="1903" | 1903-10 | [[Fayl:Spomenik Sliva-Krusevo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1147833|Morea expedition]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Burbon restavrasiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Misir əyaləti]] | | data-sort-value="1828" | 1828-08 | data-sort-value="1833" | 1833-08 | [[Fayl:PéloponnèseBlouet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1153261|Uprising in Banat]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]]<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Serblər]] | | data-sort-value="1594" | 1594-03 | data-sort-value="1594" | 1594-07-10 | [[Fayl:Banatski ustanak.png|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q21088788|Catholic Monarchy]]'' | | data-sort-value="1499" | 1499 | data-sort-value="1503" | 1503 | [[Fayl:Battle of Zonchio 1499.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[İskəndər bəy|Skanderbeq]]<br/>[[Zeta knyazlığı]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | | data-sort-value="1463" | 1463 | data-sort-value="1479" | 1479 | [[Fayl:Eastern Mediterranean 1450.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1160506|Siege of Léva]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1664" | 1664-07-19 | | | [[Fayl:Léva ostroma (1664).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1163209|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]]<br/>''[[:d:Q5925721|Savoyard crusade]]'' | | [[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>''[[:d:Q1232887|County of Savoy]]''<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İkinci Bolqar imperiyası]] | | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1367" | 1367 | |- | ''[[:d:Q1178498|Polish-Ottoman War of 1593-1595]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1593" | 1593 | data-sort-value="1595" | 1595 | |- | [[Osmanlı–Portuqaliya müharibələri|Türk-Portuqal müharibələri]] | | | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1538" | 1538 | data-sort-value="1718" | 1718 | |- | ''[[:d:Q1212536|Second Battle of Zrínyiújvár]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1663" | 1663-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q1228713|Battle of Palast]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1552" | 1552-08-10<br/>1552-08-11 | | | [[Fayl:Palást Turkish chapel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1230997|First Battle of Krithia]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1915" | 1915-04-28 | | | [[Fayl:MapHellesWarZoneGallipoli1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1280245|Albanian revolt of 1912]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Albanlar]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01 | data-sort-value="1912" | 1912-08 | [[Fayl:Shkup1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1286106|Fao Landing]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1914" | 1914-11-06 | | | [[Fayl:Meso-WW1-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295535|Transylvania Campaign (1658-1662)]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]] | | data-sort-value="1660" | 1660-02-12 | data-sort-value="1660" | 1660-08-28 | |- | ''[[:d:Q1296769|Battle of Sânandrei]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | data-sort-value="1552" | 1552-07-23 | | | |- | ''[[:d:Q1298315|Battle of Szikszó]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1588" | 1588-10 | | | |- | ''[[:d:Q1302680|Battle of Qurna]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12-03 | data-sort-value="1914" | 1914-12-09 | [[Fayl:English cavalry routed by Turkish troops 1914 (50872177577).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1327145|Battle of Basra]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1914" | 1914-11-11 | data-sort-value="1914" | 1914-11-22 | [[Fayl:Meso-WW1-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1351343|Battle of Cetate]]'' | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1853" | 1853-12-31 | data-sort-value="1854" | 1854-01-06 | [[Fayl:Schlacht bei Cetate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1374378|Battle of Kars]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-11-17 | | | [[Fayl:Kars kalesi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1378270|Battle of Jerusalem]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1917" | 1917-11-17 | data-sort-value="1917" | 1917-12-30 | [[Fayl:Palestine-WW1-2.jpg|center|128px]] |- | [[Dinboz döyüşü]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1303" | 1303 | | | [[Fayl:Osman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1430929|Battle of Wadi]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1916" | 1916-01-13 | | | [[Fayl:MAP TO ILLUSTRATE THE ACTION OF THE WADI.jpg|center|128px]] |- | [[Lüləburqaz döyüşü]] | 1912-ci ildə Birinci Balkan döyüşü | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | [[Fayl:Luleburgaz Battle Postcard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1461914|Battle of Várad]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | data-sort-value="1664" | 1664-05-27 | | | |- | [[Bafey döyüşü|Bafeus müharibəsi]] | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1302" | 1302-07-27 | | | [[Fayl:Sultan Orhan and the Executed Byzantine Prince after the Battle of Koyunhisar (detail), from the Şahname-i Al-i Osman of Arifi, volume IV, transcribed by Mirza Huy-i Şirazi, c. 1558 (Private Collection, fol. 76a).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1573604|Battle of Eupatoria]]'' | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1855" | 1855-02-17 | | | [[Fayl:Yvon 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1582511|Battle of Ctesiphon]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-11-22 | data-sort-value="1915" | 1915-11-25 | [[Fayl:Meso-WW1-2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1582631|1596 Siege of Eger]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1596" | 1596-09-20 | data-sort-value="1596" | 1596-10-12 | [[Fayl:Agria - Citta principalissa et fortissa nell' Hungaria superiore Assediata dall' Cssereito Turchesco l'anno 1596.jpg|center|128px]] |- | [[Çeşmə dəniz döyüşü|Çeşmə Dəniz Müharibəsi]] | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]''<br/>[[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Aleksey Orlov]]<br/>''[[:d:Q6747794|Mandalzade Hüsameddin]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | data-sort-value="1770" | 1770-07-05 | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Battle of Çesme at Night.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1634857|Battle of Ardahan]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12-25 | data-sort-value="1915" | 1915-01-18 | [[Fayl:Successful attacks by the Turks on the Russian positions at Ardahan, 1914.png|center|128px]] |- | [[Hermanştadt döyüşü]] | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | data-sort-value="1442" | 1442-03-22 | data-sort-value="1442" | 1442-03-18 | data-sort-value="1442" | 1442-03-25 | |- | ''[[:d:Q1729793|Battle of Hanna]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1916" | 1916-01-21 | | | [[Fayl:MAP TO ILLUSTRATE THE FIRST ATTACK ON HANNA. 21st. January, 1916.jpg|center|128px]] |- | [[Molodi müharibəsi]] | | [[Rusiya–Krım müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1572" | 1572-08-02 | data-sort-value="1572" | 1572-07-30 | data-sort-value="1572" | 1572-08-03 | [[Fayl:Molodi - v pam'at' pobedy 1572 goda - 07.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1775801|Battle of Sari Bair]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | |- | ''[[:d:Q1776203|Third Battle of Krithia]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1915" | 1915-06-04 | | | [[Fayl:60 pounder Cape Helles June 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1934137|Battle of Torvioll]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1444" | 1444-06-29 | | | [[Fayl:Torv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1936524|Bergmann Offensive]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1914" | 1914-11-02 | data-sort-value="1914" | 1914-11-17 | [[Fayl:Russian-Caucas-Front-1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1972326|Treaty of Lausanne]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İtaliya krallığı]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-18 | | | [[Fayl:Treaty of Lausanne 1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985387|Battle of Kozludzha]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1774" | 1774-06-09 | | | [[Fayl:Карта к статье «Козлуджа». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | [[Dilman döyüşü]] | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915-04-15 | | | |- | [[Otluqbeli döyüşü]] | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]] | data-sort-value="1473" | 1473-08-11 | | | [[Fayl:Otlukbeli savasi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2008820|Battle of Fidonisi]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1788" | 1788-07-14 | | | [[Fayl:Сражение у Фидониси. 1788 г. В. Косов 68,5х180,5 холст,масло. ОРИГИНАЛ 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2022139|Night attack at Târgoviște]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | [[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1462" | 1462-06-17 | | | [[Fayl:AtaculdeNoapte.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2032250|Battle of Kulevicha]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1828–1829)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1828–1829)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1829" | 1829-06-11 | | | [[Fayl:Коцебу. Бой под Кулевчей 30 мая 1829.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2032824|Battle of Koprukoy]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-01-10 | data-sort-value="1916" | 1916-01-19 | [[Fayl:Battle of Keprikei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2040773|Action of 6 November 1772]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1772" | 1772-11-09 | | | [[Fayl:Jacob Philipp Hackert Рatras.jpg|center|128px]] |- | [[Trabzon əməliyyatı]] | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Nikolay Yudeniç]]<br/>[[Mehmet Vehib paşa]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-02-05 | data-sort-value="1916" | 1916-04-15 | [[Fayl:View of liberated Trabzon by Russians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2081944|Battle of Aqaba]]'' | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Hicaz krallığı]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-07-06 | | | [[Fayl:T E Lawrence and the Arab Revolt 1916 - 1918 Q59193.jpg|center|128px]] |- | [[Mədinənin mühasirəsi]] | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Hicaz krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1919" | 1919-01-10 | |- | [[Məkkə döyüşü (1916)|Məkkə döyüşü]] | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Hicaz krallığı]] | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1916" | 1916-07-04 | [[Fayl:Makkah-1910.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093780|Battle of Skuleni]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-07-11 | | | [[Fayl:Athanasios Agrafiotis - by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2149254|Siege of Scutari]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Monteneqro krallığı|Monteneqro Krallığı]]<br/>[[Serbiya krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | data-sort-value="1913" | 1913-04-23 | [[Fayl:Siege of Scutari montage.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2234632|Battle of Rymnik]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]]<br/>[[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1787–1791)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1787-1791)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | data-sort-value="1789" | 1789-09-22 | | | [[Fayl:Battle of martinesti 1789 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2237649|Battle of Ulaş]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1696" | 1696-08-26 | | | |- | ''[[:d:Q2237737|Battle of Sheikh Sa'ad]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1916" | 1916-01-06 | data-sort-value="1916" | 1916-01-08 | [[Fayl:Meso Campaign.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2237751|Battle of Rovine]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1395" | 1395-05-17 | | | [[Fayl:Battle of Rovine.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2264833|Battle of Damietta]]'' | | | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1732" | 1732-08-16 | | | [[Fayl:San Antonio-San Giorgio-Sultana-damietta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2293284|Battle of Alborán]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1540" | 1540-10-01 | | | [[Fayl:Kadırga Minyatür.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]]<br/>''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>''[[:d:Q426575|Order of Saint Stephen]]''<br/>[[monteneqrolular]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1684" | 1684-04-25 | data-sort-value="1699" | 1699-01-26 | [[Fayl:PéloponnèseBlouet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2336452|Battle of Odesa]]'' | | ''[[:d:Q25040984|Black Sea Raid]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1914" | 1914-10-29 | | | |- | ''[[:d:Q2342758|Battle of the Chernaya]]'' | | [[Krım müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İkinci Fransa imperiyası|İkinci Fransa İmperiyası]]<br/>[[Sardiniya krallığı]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1855" | 1855-08-16 | | | [[Fayl:Battle of the Tchernaya, August 16th 1855.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2346983|Battle of Kumanovo]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-10-24 | [[Fayl:Kumanovo1912 marcossouza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2351714|Battle of Zonchio]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1499" | 1499-08-25 | | | [[Fayl:Battle of Zonchio 1499.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2420811|Battle of Mount Tabor]]'' | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1799" | 1799-04-16 | | | [[Fayl:La Bataille du mont Tabor, en Syrie, le 27 germinal an VI by Louis François Lejeune Salon de 1804.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2426040|Siege of Thessalonica]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]''<br/>''[[:d:Q109391512|Ottoman–Venetian War of 1423–1430]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1422" | 1422-06 | data-sort-value="1430" | 1430-03-29 | [[Fayl:Thessaloniki City Walls.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2435832|Battle of Cătlăbuga]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | [[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1485" | 1485-11-16 | | | |- | [[İmbros döyüşü]] | | ''[[:d:Q899191|naval warfare in the Mediterranean during World War I]]'' | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Yunanıstan]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Almaniya imperiyası]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-20 | | | [[Fayl:Sms goeben beached.jpg|center|128px]] |- | [[Kılıçbayır döyüşü]] | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915-08-07 | | | [[Fayl:The charge of the 3rd Light Horse Brigade at the Nek 7 August 1915.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2452024|Italian War of 1536–1538]]'' | | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1536" | 1536 | data-sort-value="1538" | 1538-06-18 | [[Fayl:Truce of Nice 1538.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2456110|Battle of Larga]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-07 | | | [[Fayl:План сражения при Ларге.jpg|center|128px]] |- | [[Fransa-Osmanlı İttifaqı]] | Fransa Krallığı ilə Osmanlı imperiyası arasında Habsburqlara qarşı birgə ittifaq | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Fransa krallığı]] | | | | [[Fayl:Letter of Suleiman to Francis I 1536 beginning of French embassy at Ottoman court bnf067.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2499424|First Battle of Çatalca]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-17 | data-sort-value="1912" | 1912-11-18 | [[Fayl:Ottoman retreat from Lule Burgas to Chataldja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2502863|Algiers expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>''[[:d:Q29562588|Алжирские экспедиции]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]'' | | data-sort-value="1541" | 1541-10-20 | data-sort-value="1541" | 1541-11-01 | [[Fayl:Siege of Algiers 1541.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2510511|Second Battle of Abukir]]'' | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1801" | 1801-03-08 | | | [[Fayl:The landing of British troops at Aboukir, 8 March 1801.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2533670|Battle of Valea Albă]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1476" | 1476-07-26 | | | [[Fayl:Battlrasb.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2540658|Battle of Călugăreni]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1595" | 1595-08-23 | | | [[Fayl:Izgonirea turcilor la Călugăreni - Theodor Aman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2548761|Battle of Sphacteria]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | data-sort-value="1825" | 1825-05-08 | | | [[Fayl:Zografos-Makriyannis 13 Navarino Boissonas.jpg|center|128px]] |- | [[Bakı döyüşü]] | 1918-ci ildə baş vermiş döyüş | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1918" | 1918-08-26 | data-sort-value="1918" | 1918-09-14 | [[Fayl:Soldiers of Islamic Army of Caucasus near Baku during battle for the city in 1918.jpg|center|128px]] |- | [[Alamana döyüşü]] | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-05 | | | [[Fayl:Athanasios Diakos by Hess.jpg|center|128px]] |- | [[Qravia döyüşü]] | Osmanlı dövləti ilə yunan üsyançılar arasında baş vermiş tarixi döyüş | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-08 | | | [[Fayl:Gavia HaniPC070250.JPG|center|128px]] |- | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1618" | 1618 | [[Fayl:OttomanEmpireIn1683.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579501|Battle of Valtetsi]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-12 | | | [[Fayl:Anagnostaras by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579514|Battle of Doliana]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-05-18 | | | [[Fayl:Folklore museum of Doliana-Building.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2584330|Battle of Karpenisi]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | data-sort-value="1823" | 1823-08-08 | | | [[Fayl:Marsigli Filippo - The Death of Markos Botsaris - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2584363|Battle of Gerontas]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1824" | 1824-08-29 | | | [[Fayl:Map of the battle of Gerontas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2586110|Bosnian uprising]]'' | | ''[[:d:Q7335949|Rise of nationalism under the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bosniyalılar]] | | data-sort-value="1831" | 1831-01-20 | data-sort-value="1833" | 1833 | |- | ''[[:d:Q2586933|Battle of Vučji Do]]'' | | ''[[:d:Q4513932|Montenegrin–Ottoman War of 1876–78]]''<br/>[[Herseqovina üsyanı (1875–1877)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1876" | 1876-07-18 | | | [[Fayl:Battle of Vučji Do, Orao, 1877.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2597432|Battle of Modon]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1500" | 1500-07-24 | | | [[Fayl:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2599844|Battle of Kletsk]]'' | | ''[[:d:Q1567698|Muscovite-Lithuanian Wars]]''<br/>''[[:d:Q4242966|Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe]]'' | | [[Böyük Litva knyazlığı]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1506" | 1506-08-05 | | | [[Fayl:Klecak. Клецак (1611).jpg|center|128px]] |- | [[İkinci Misir–Osmanlı müharibəsi|İkinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | 1839-1840-cı illərdə Suriya ərazisində Osmanlı imperiyası Misir arasında müharibə | ''[[:d:Q15125190|Egyptian–Ottoman War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Avstriya imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Prussiya krallığı|Prussiya]]<br/>[[Misir əyaləti]]<br/>[[İyul monarxiyası]]<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]'' | | data-sort-value="1839" | 1839 | data-sort-value="1841" | 1841 | [[Fayl:Карта к статье «Египетско-турецкие войны». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2603935|Battle of Savra]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1385" | 1385-09-18 | | | [[Fayl:Balsa II posjedi van Zete 1385 godine.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2621537|Siege of Castelnuovo]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]'' | | data-sort-value="1539" | 1539-07-18 | data-sort-value="1539" | 1539-08-06 | [[Fayl:Castel Novo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2624980|Battle of Tobruk]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-22 | | | [[Fayl:Ataturk5.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629782|French conquest of Algeria]]'' | | ''[[:d:Q39080626|French colonization of Africa]]'' | | [[İyul monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3591817|Emirate of Abdelkader]]''<br/>''[[:d:Q3446243|Kingdom of Beni Abbas]]''<br/>''[[:d:Q18415401|Sultanate of Tuggurt]]''<br/>''[[:d:Q1738137|Kel Ahaggar]]'' | | data-sort-value="1830" | 1830-06-14 | data-sort-value="1904" | 1904-01-19 | [[Fayl:La prise de Constantine 1837 par Horace Vernet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2631076|Siege of Belgrade]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1716–1718)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Bavariya kürfürstlüyü]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1717" | 1717-06-18 | data-sort-value="1717" | 1717-08-21 | [[Fayl:Belagerung belgrad 1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2632850|Battle of Bitlis]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1915" | 1915-07 | data-sort-value="1916" | 1916-08 | [[Fayl:Ataturk-1916-Bitlis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2633088|Battle of Podhajce]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]]<br/>''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1698" | 1698 | data-sort-value="1698" | 1698-09-08 | data-sort-value="1698" | 1698-09-09 | [[Fayl:Battle of Podhajce 8 September.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2634456|Thin Red Line]]'' | | [[Balaklava döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1854" | 1854-10-25 | | | [[Fayl:Robert Gibb - The Thin Red Line.jpg|center|128px]] |- | [[Nizip müharibəsi]] | | [[İkinci Misir–Osmanlı müharibəsi|İkinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Misir əyaləti]] | data-sort-value="1839" | 1839-06-24 | | | [[Fayl:Hafiz and von Moltke at Nezib.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2659098|Battle of Athos]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1806–1812)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1806–1812)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1807" | 1807-06-19 | data-sort-value="1807" | 1807-06-22 | [[Fayl:Battle of Athos 1807.jpg|center|128px]] |- | [[Tunisin fəthi (1574)|Tunisin fəthi]] | 1574-cü ildə Osmanlı imperiyası tərəfindən Tunisin fəthi | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Hafsilər]] | | data-sort-value="1574" | 1574-07-12 | data-sort-value="1574" | 1574-09-13 | [[Fayl:The Ottoman fleet attacking Tunis at La Goulette Braun and Hogenberg 1574.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2665626|Battle of Beersheba]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Almaniya imperiyası]]<br/>[[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-31 | | | [[Fayl:Beersheba 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2665637|Fall of Baghdad]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1917" | 1917-03-08 | data-sort-value="1917" | 1917-03-11 | [[Fayl:Maude in Baghdad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667371|Battle of Svistov]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | [[Fayl:Dmitriev 005.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667561|Battle of Nikopol]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-16 | | | [[Fayl:Nikopol dmitriev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2668235|Cretan revolt of 1866–1869]]'' | | | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Misir xidivliyi]] | | data-sort-value="1866" | 1866-08-21 | data-sort-value="1869" | 1869-01-20 | [[Fayl:Arkadi assaut.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2672355|Destruction of Psara]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1824" | 1824-07-05 | | | [[Fayl:Gysis Nikolaos After the destruction of Psara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2690126|Battle of Ustechko]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1694" | 1694-10-06 | | | [[Fayl:Hetman Stanisław Jan Jabłonowski by Piotr Michalowski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2720985|Battle of Kirk Kilisse]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bolqarıstan çarlığı]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-24 | | | [[Fayl:Ottoman redif soldiers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2722527|Battle of Romani]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | data-sort-value="1916" | 1916-08-05 | [[Fayl:8th Light Horse Romani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750389|Battle of Mišar]]'' | | [[Birinci serb qiyamı]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1806" | 1806-08-12 | data-sort-value="1806" | 1806-08-15 | [[Fayl:Battle of Mišar, Afanasij Scheloumoff.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2778755|naval operations in the Dardanelles Campaign]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Almaniya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Üçüncü Fransa Respublikası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-02-19 | data-sort-value="1915" | 1915-03-18 | [[Fayl:Bouvet sinking March 18 1915.jpg|center|128px]] |- | [[Birinci Qəzzə döyüşü|Birinci Qəzza döyüşü]] | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-03-26 | | | [[Fayl:1st GazaOfficers00115v.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2860095|Siege of Tripoli]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Fransa krallığı]] | | data-sort-value="1551" | 1551-08-09 | data-sort-value="1551" | 1551-08-15 | [[Fayl:Capture of Tripoli by the Ottomans 1551.jpg|center|128px]] |- | [[Adrianopolun müharibəsi (1913)|Ədirnə müharibəsi]] | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Balkan ittifaqı]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | data-sort-value="1913" | 1913-03-26 | [[Fayl:Siege of Adrianople 1912-13.png|center|128px]] |- | [[Aspindza döyüşü]] | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kartli-Kaxeti çarlığı|Kartli-Kaxetiya krallığı]] | data-sort-value="1770" | 1770-04-20 | | | |- | ''[[:d:Q2887968|Battle of Heliopolis]]'' | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1800" | 1800-03-20 | | | [[Fayl:Bataille d'Héliopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888162|Battle of Bizani]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1913" | 1913 | | | [[Fayl:Ioannina liberation 1913.JPG|center|128px]] |- | [[Domokos döyüşü]] | | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | data-sort-value="1897" | 1897-05-17 | | | [[Fayl:Dömeke Harbi Zonaro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888462|Battle of Dragashani]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-06-07 | | | [[Fayl:Sacred band dragatsani battle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888513|Battle of Focchies]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1649" | 1649-05-12 | | | [[Fayl:Battle of the combined Venetian and Dutch fleets against the Turks in the Bay of Foja 1649 (Abraham Beerstratenm, 1656).jpg|center|128px]] |- | [[Qızıltəpə döyüşü]] | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-25 | data-sort-value="1877" | 1877-08-25 | | [[Fayl:Battle Kizil-tepe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2888986|Battle of Kunfuda Bay]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-01-07 | data-sort-value="1912" | 1912-01-08 | [[Fayl:StateLibQld 1 199899 Piemonte (ship).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889191|Battle of Magdhaba]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1916" | 1916-12-23 | | | [[Fayl:Camel corps at Magdhaba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889354|Monastir Offensive]]'' | | ''[[:d:Q1262377|Macedonian Front]]'' | | ''[[:d:Q769787|Petar Bojović]]''<br/>''[[:d:Q58043|Otto von Below]]''<br/>''[[:d:Q375302|Nikola Zhekov]]''<br/>''[[:d:Q2375572|Kliment Boyadzhiev]]''<br/>''[[:d:Q176522|Maurice Sarrail]]''<br/>[[İttifaq dövlətləri]]<br/>''[[:d:Q1376829|Mikhail Diterikhs]]''<br/>''[[:d:Q1138038|Živojin Mišić]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1916" | 1916-09-12 | data-sort-value="1916" | 1916-12-11 | [[Fayl:Bg ataka okolo monastir.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889584|Action of 10 July 1651]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1651" | 1651-07-10 | | | |- | ''[[:d:Q2889683|Battle of Porto Delphino]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1665" | 1665-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q2889730|Battle of Peta]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-04 | | | [[Fayl:Bataille de Peta-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2889946|Battle of Sarantaporo]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-10 | data-sort-value="1912" | 1912-10-09 | data-sort-value="1912" | 1912-10-10 | [[Fayl:Sarantaporo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890049|Battle of Staouéli]]'' | | ''[[:d:Q2629782|French conquest of Algeria]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1830" | 1830-06-19 | | | [[Fayl:Battle of Staoueli, 1830 - engraving.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890660|Battle of the Dardanelles]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1657" | 1657-07-17 | data-sort-value="1657" | 1657-07-19 | |- | ''[[:d:Q2890843|Battle of Cape Celidonio]]'' | | | | [[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1608" | 1608-10-20 | | | |- | ''[[:d:Q2890849|Battle of Cape Celidonia]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1616" | 1616-07-14 | data-sort-value="1616" | 1616-07-16 | [[Fayl:Combate naval, por Juan de la Corte.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2890966|Battle of Krithia]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]]<br/>[[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-04-28 | data-sort-value="1915" | 1915-08-13 | |- | ''[[:d:Q2897258|Battle of Măcin]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1791" | 1791-07-10 | | | [[Fayl:Карта к статье «Мачин». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2903842|Battle of Abu Tellul]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-07-14 | | | [[Fayl:Abu Tellul defences 1918.jpg|center|128px]] |- | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Nadirin yürüşləri]] | | [[Səfəvilər sülaləsi|Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ləzgilər]] | | data-sort-value="1730" | 1730 | data-sort-value="1735" | 1735 | [[Fayl:1730 Ottens Map of Persia (Iran, Iraq, Turkey) - Geographicus - RegnumPersicum-ottens-1730.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2914954|Battle of Kinburn]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1787" | 1787-10-01 | | | [[Fayl:Kinburn battle 1787.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915203|Ethiopian–Adal War]]'' | | | | [[Efiopiya imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]''<br/>[[Portuqaliya imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2365048|Adal Sultanate]]''<br/>[[Ajuran dövləti]]<br/>''[[:d:Q7636795|Sultanate of Dahlak]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1529" | 1529 | data-sort-value="1543" | 1543 | [[Fayl:YagbeaSionBattlingAdaSultan.JPG|center|128px]] |- | [[Hörmüz dəniz döyüşü|Hörmüz dəniz müharibəsi]] | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Hörmüz əmirliyi]] | | data-sort-value="1552" | 1552 | data-sort-value="1554" | 1554 | [[Fayl:Piris Reis expedition map-fr.svg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1821–1823)|Osmanlı-İran müharibəsi (1821-1823)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Qacarlar sülaləsi|Qacarlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1821" | 1821-09-10 | data-sort-value="1823" | 1823-07-23 | [[Fayl:A Persian Cavalier smoking (Letters from the Caucasus and Georgia).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2976481|Battle of Gorni Dubnik]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-10-24 | | | [[Fayl:Бой под Горным Дубняком (12 октября 1877).jpg|center|128px]] |- | [[Konya döyüşü]] | | [[Birinci Misir–Osmanlı müharibəsi|Birinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Misir əyaləti]] | data-sort-value="1832" | 1832-12-21 | | | [[Fayl:إبراهيم باشا يقود جيشه في معركة قونية.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2984846|Battle of Pitsunda]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-09 | | | |- | ''[[:d:Q3043924|Kresna-Razlog uprising]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q7893785|Unity Committee]]''<br/>''[[:d:Q3396549|Dimitar Popgeorgiev]]''<br/>''[[:d:Q983284|Nathanael of Ohrid]]''<br/>''[[:d:Q12271197|Adam Kalmikov]]''<br/>''[[:d:Q313833|Stefan Stambolov]]''<br/>''[[:d:Q12064604|Nikola Obretenov]]''<br/>''[[:d:Q12285095|Ludwik Wojtkiewicz]]''<br/>''[[:d:Q3103765|Georgi Pulevski]]'' | data-sort-value="1870" | 1870s | | | [[Fayl:Дедо Иљо Малешевски и Димитар Поп Георгиев со четата.jpg|center|128px]] |- | [[Ədənin tutulması (1548)|Ədənin alınması]] | Osmanlı imperiyası tərəfindən keçirilən hərbi əməliyyat | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1548" | 1548-02-26 | | | [[Fayl:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı-Venesiya müharibəsi (1537-1540)]] | Osmanlı İmperiyası ilə Venesiya Respublikası arasında 1537-1540 illərində Adriatik dənizində baş vermiş müharibə | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Fransa krallığı]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07-23 | data-sort-value="1540" | 1540-10-02 | [[Fayl:Battle of Preveza (1538).jpg|center|128px]] |- | [[Qabaqçı Mustafa üsyanı]] | | ''[[:d:Q3393556|decline of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1807" | 1807 | data-sort-value="1808" | 1808 | [[Fayl:Mustafa IV by John Young.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3298782|Battle of Oranik]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]''<br/>''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1456" | 1456-05-18 | | | [[Fayl:Battle of Oronichea.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300868|Battle of Mokra]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1445" | 1445-10-10 | | | |- | ''[[:d:Q3301210|Battle of Oranik]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]''<br/>''[[:d:Q60489|Albanian–Venetian War]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1448" | 1448-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q3302682|Siege of Svetigrad]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1448" | 1448-05-14 | data-sort-value="1448" | 1448-07-31 | [[Fayl:Sfetigrad 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3302743|Battle of Otonetë]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1446" | 1446-09-27 | | | |- | ''[[:d:Q3304086|Mehmed II's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q85740526|Albanian–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1452" | 1452 | data-sort-value="1452" | 1452-07-21 | |- | ''[[:d:Q3304647|Battle of Pollog]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1453" | 1453-04-22 | | | [[Fayl:Battle of Polog 1453.png|center|128px]] |- | [[Bizansda vətəndaş müharibəsi (1373–1379)|Bizansda vətəndaş müharibəsi (1373-1379)]] | Bizans daxili müharibəsi | ''[[:d:Q3778752|list of Byzantine revolts and civil wars]]'' | | [[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[IV Andronik (imperator)]]<br/>[[Savcı bəy]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | | data-sort-value="1373" | 1373 | data-sort-value="1379" | 1379 | |- | ''[[:d:Q3338499|Battle of Ohrid]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1464" | 1464-09-14 | data-sort-value="1464" | 1464-09-15 | [[Fayl:Battle of Ohrid.png|center|128px]] |- | [[Niş döyüşü (1443)]] | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1443" | 1443-11 | | | |- | ''[[:d:Q3392743|Battle of Monastir]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-16 | data-sort-value="1912" | 1912-11-19 | [[Fayl:Nakon bitoljske bitke.jpg|center|128px]] |- | [[Pirlepe müharibəsi]] | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | data-sort-value="1912" | 1912-11-05 | [[Fayl:Prilep Battle 1912 Postcard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394015|Battle of Lovcha]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1877" | 1877-09-01 | data-sort-value="1877" | 1877-09-03 | [[Fayl:403 of Cassell's Illustrated History of the Russo-Turkish War, Part 1.png|center|128px]] |- | [[Korsikanın fəthi (1553)|Korsikanın fəthi]] | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]]<br/>[[İtaliya müharibəsi (1551-1559)]] | | [[Genuya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>''[[:d:Q509590|Corsicans]]'' | | data-sort-value="1553" | 1553 | data-sort-value="1559" | 1559 | [[Fayl:Corsica by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394726|Battle of Tashkessen]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-12-31 | | | [[Fayl:Tashkessen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394749|Siege of Diu]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qucarat sultanlığı]] | | data-sort-value="1538" | 1538-08 | data-sort-value="1538" | 1538-11 | [[Fayl:Diubattle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394840|First Siege of Missolonghi]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | | data-sort-value="1822" | 1822-10-25 | data-sort-value="1822" | 1822-12-31 | [[Fayl:Mavrokordatos by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394852|Battle of Maniaki]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1825" | 1825-06-13 | | | |- | ''[[:d:Q3394869|Battle of Samos]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1824" | 1824-08-17 | | | [[Fayl:Zografos-Makriyannis 03 Naval battles of the Greeks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3394874|Battle of Petra]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1829" | 1829-09-12 | | | |- | ''[[:d:Q3394877|Battle of Kamatero]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1827" | 1827-01-27 | data-sort-value="1827" | 1827-02-01 | data-sort-value="1827" | 1827-02-10 | |- | ''[[:d:Q3395325|Battle of Kruševac]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1454" | 1454-10-02 | | | [[Fayl:Don Zon kula.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3395349|Battle of Tripolje]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1402" | 1402-11-21 | | | [[Fayl:Stefan Lazarevic and Djuradj Brankovic.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3399565|Ottoman–Egyptian invasion of Mani]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Misir əyaləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1826" | 1826-06-21 | data-sort-value="1826" | 1826-08-28 | [[Fayl:Maxi tis Bergas - by Peter von Hess.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3401248|Battle of Mečkin Kamen]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-12 | | | [[Fayl:M KAMEN.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3401311|Battle of Leskovac]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1454" | 1454-09-24 | | | [[Fayl:Serbian Despotate 1451.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3402827|Battle of the Lerna Mills]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | ''[[:d:Q4118461|Myloi]]''<br/>''[[:d:Q3568317|Morea eyalet]]''<br/>[[Arqolida]] | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-06 | | | [[Fayl:Zografos-Makriyannis 14 Maxi ton Milon tis Nafplias 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3403025|Capture of Algiers]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-05-29 | | | |- | ''[[:d:Q3403037|Battle of Vasilika]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-25 | | | [[Fayl:Vasilika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3403090|Siege of Coron (1533–1534)]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1534" | 1534-03 | data-sort-value="1534" | 1534-04-01 | |- | ''[[:d:Q3403790|Capture of Alexandria]]'' | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Birinci Fransa Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1798" | 1798-07-02 | | | [[Fayl:Kath. Illustratie 1869-1870 nr 42 p.329 Verwonding van Kleber voor Alexandrië.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3458266|Cretan Revolt of 1841]]'' | | | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1841" | 1841 | | | |- | ''[[:d:Q3458267|Cretan revolt of 1878]]'' | | | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1878" | 1878-01 | data-sort-value="1878" | 1878-10 | |- | ''[[:d:Q3467730|Battle of Rafa]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-01-09 | | | [[Fayl:Firing line at the Battle of Rafa 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q3396146|Croatian-Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Xorvatiya krallığı]] | | data-sort-value="1493" | 1493 | data-sort-value="1593" | 1593 | [[Fayl:Johann Peter Krafft 005.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3545065|Battle of Grahovac]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1858" | 1858-04-28 | data-sort-value="1858" | 1858-05-01 | [[Fayl:Grahovobattle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3566975|Battle of Nauplia]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1822" | 1822 | data-sort-value="1822" | 1822-09-08 | data-sort-value="1822" | 1822-09-25 | [[Fayl:Andrea Miaoulis by Peter von Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3622689|Bulgarian–Ottoman Wars]]'' | | | | [[İkinci Bolqar imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1345" | 1345 | data-sort-value="1393" | 1393-07 | [[Fayl:BulgarianOttomanWars.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3622710|Battle of Şarköy]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1913" | 1913-02-09 | data-sort-value="1913" | 1913-02-11 | |- | ''[[:d:Q3622725|Battle of Sorovich]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | data-sort-value="1912" | 1912-11-06 | |- | ''[[:d:Q3622772|Siege of Negroponte]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1470" | 1470-07-10 | data-sort-value="1470" | 1470-08-05 | [[Fayl:GR Evia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3623007|Battle of Al-Safra]]'' | | [[Osmanlı–Səudiyyə müharibəsi|Osmanlı-Səudiyyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1812" | 1812 | | | |- | ''[[:d:Q3636391|Battle of Khotyn]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1673" | 1673-11-11 | | | [[Fayl:Battle of Khotyn 1673.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636490|Battle of Krithia Vineyard]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-13 | |- | ''[[:d:Q3636509|Battle of Lone Pine]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | ''[[:d:Q1023153|Eceabat]]'' | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-06 | data-sort-value="1915" | 1915-08-10 | [[Fayl:The taking of Lone Pine (Fred Leist).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636594|Battles of Ramadi]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917 | data-sort-value="1917" | 1917-09-28 | data-sort-value="1917" | 1917-09-29 | [[Fayl:Euphrates from Ramadi to Baghdad 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3636617|Battle of Sharqat]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Britaniya imperiyası]]<br/>''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]'' | | data-sort-value="1918" | 1918-10-23 | data-sort-value="1918" | 1918-10-30 | |- | ''[[:d:Q3636679|Battle of Tripoli]]'' | | | | [[Sardiniya krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1825" | 1825-09-26 | data-sort-value="1825" | 1825-09-27 | [[Fayl:Tripoli Castle & Teatro Miramare.jpg|center|128px]] |- | [[Çıldır döyüşü (1578)|Çıldır döyüşü]] | döyüş | [[Lələ Mustafa Paşanın Qafqaza yürüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1578" | 1578-08-09 | | | [[Fayl:Secaatname 0016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3655510|Battle of Demotika]]'' | | ''[[:d:Q4147501|Byzantine Civil War of 1352–1357]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Serbiya imperiyası]]<br/>[[İkinci Bolqar imperiyası]] | data-sort-value="1352" | 1352-10 | | | |- | ''[[:d:Q3656242|Battle of Jeddah]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1813" | 1813 | | | [[Fayl:Cidde-mehmet-ali-1813.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656325|Battle of Medina]]'' | | [[Osmanlı–Səudiyyə müharibəsi|Osmanlı-Səudiyyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1812" | 1812-11 | | | [[Fayl:Ottoman-medina.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656327|Battle of Yanbu]]'' | | [[Osmanlı–Səudiyyə müharibəsi|Osmanlı-Səudiyyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1811" | 1811 | | | |- | ''[[:d:Q3656337|Battle of Elena]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q3656338|Nejd Expedition]]'' | | [[Osmanlı–Səudiyyə müharibəsi|Osmanlı-Səudiyyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Diriyyə əmirliyi]] | | data-sort-value="1817" | 1817-09-29 | data-sort-value="1818" | 1818-09-09 | [[Fayl:Ibrahin-pasha-english.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656759|Battle of Pente Pigadia]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-23 | data-sort-value="1912" | 1912-11-02 | data-sort-value="1912" | 1912-11-03 | |- | ''[[:d:Q3657549|Second Battle of Cobadin]]'' | | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-10-19 | data-sort-value="1916" | 1916-10-25 | |- | ''[[:d:Q3695659|Battle of Taif]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Hicaz krallığı]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | data-sort-value="1916" | 1916-09-23 | |- | ''[[:d:Q3720898|Raid of the Balearic islands]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | | data-sort-value="1558" | 1558-06-30 | data-sort-value="1558" | 1558-07-12 | [[Fayl:Minorca by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | ''[[:d:Q958291|Moldova və Valaxiya Birləşmiş Knyazlıqları]]''<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Bolqarıstan knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | data-sort-value="1877" | 1877-04-24 | data-sort-value="1878" | 1878-03-03 | [[Fayl:Franz Mandy - Intoarcerea victorioasa in Bucuresti a armatei romane de pe frontul din Bulgaria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3778712|Polish-Moldavian War]]'' | | ''[[:d:Q9377322|Polish-Ottoman War of 1485–1503]]'' | | ''[[:d:Q1649871|Polşa Krallığı]]''<br/>[[Böyük Litva knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]] | | data-sort-value="1497" | 1497 | data-sort-value="1499" | 1499 | |- | ''[[:d:Q3820587|Siege of the Castle of Saint George]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q21088788|Catholic Monarchy]]''<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1500" | 1500-11-08 | data-sort-value="1500" | 1500-12-24 | [[Fayl:A055a160 0372.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3866914|Battle of Katia]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1916" | 1916-04-23 | | | [[Fayl:Troopers from the Scottish Horse constructing a redoubt at Duadar in 1916 IWM photo Q15839.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1526–1867)|Macarıstan krallığı]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Şərqi Macarıstan krallığı]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]] | | data-sort-value="1526" | 1526 | data-sort-value="1568" | 1568 | [[Fayl:Vízkelety Béla Eger vár ostroma 1552-ben.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3910855|Capture of Lepanto]]'' | | | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1603" | 1603-05 | | | |- | ''[[:d:Q3921577|First Battle of Cobadin]]'' | | ''[[:d:Q553157|Romania in World War I]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-09-17 | data-sort-value="1916" | 1916-09-19 | [[Fayl:Zákopy u Kokardže, Dobrudža, září 1916 (K vítězné svobodě, 1928).png|center|128px]] |- | [[Quta hücum|İkinci Qut müharibəsi]] | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-02-23 | | | [[Fayl:Kut1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3966448|Venetian expeditions to the Dardanelles]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1654" | 1654 | data-sort-value="1657" | 1657 | |- | [[Azov oturacağı]] | | | | ''[[:d:Q1057292|Don Cossacks]]''<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1637" | 1637 | data-sort-value="1642" | 1642 | [[Fayl:AzovSeatingMemorial.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069868|Battle of Arpachai]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1806–1812)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1806–1812)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1807" | 1807-06-18 | | | [[Fayl:Gudivich iv.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072912|Battle of Akhaltsikhe]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-13 | | | |- | ''[[:d:Q4087301|Battle of Wadi Musa]]'' | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Hicaz krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-23 | | | |- | ''[[:d:Q4087380|Battle of Kolašin]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1858" | 1858-07-28 | | | |- | ''[[:d:Q4087382|Battle of Ładyżyn]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]] | data-sort-value="1672" | 1672-07-18 | | | [[Fayl:Tabor 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4087393|Battle of Pererîta]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1691" | 1691-09-13 | | | |- | [[Şumatovats döyüşü]] | | [[Serbiya–Osmanlı müharibələri (1876–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1876" | 1876-08 | | | [[Fayl:Bitka za moravac.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4090323|Battle of the Bosporus]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915-05-10<br/>1915 | | | [[Fayl:Bosphorus 1915 battle.png|center|128px]] |- | [[Beyrut döyüşü (1912)]] | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İtaliya krallığı]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-24 | | | [[Fayl:BattleOfBeirut1912.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4120811|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | [[Birinci Fransa Respublikası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1798" | 1798-11-04 | data-sort-value="1799" | 1799-03-03 | [[Fayl:RR5115-0010R 300-летие Российского флота.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4127950|Second Siege of Missolonghi]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1823" | 1823-09-20 | data-sort-value="1823" | 1823-11-30 | [[Fayl:Zografos-Makriyannis 15 Messologiou Boissonas.jpg|center|128px]] |- | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q83311|Persian Empire]]'' | | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1823" | 1823 | [[Fayl:Sekumname1525 Chaldiran battle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4207617|Balkan campaign of 1529]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Avstriya hersoqluğu]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Bohemiya krallığı]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Macarıstan krallığı (1526–1867)|Macarıstan krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Şərqi Macarıstan krallığı]] | data-sort-value="1529" | 1529 | | | [[Fayl:Landscape with a Large Cannon MET MM7867.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4300304|Moldavian campaign (1684–1691)]]'' | | | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1684" | 1684-08 | data-sort-value="1691" | 1691-10 | [[Fayl:Martin Battle of Yazlovets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4303326|Action of 20 June 1774]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1774" | 1774 | | | |- | ''[[:d:Q4337429|Siege of Perekop]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-17 | | | |- | ''[[:d:Q4337457|Battle of Trembowla]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]] | | data-sort-value="1675" | 1675-09-20 | data-sort-value="1675" | 1675-10-11 | [[Fayl:Löffler-Anna Dorota Chrzanowska na zamku w Trembowli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | | data-sort-value="1485" | 1485 | data-sort-value="1491" | 1491 | [[Fayl:Ottoman Mamluk horseman circa 1550.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | Osmanlı imperiyası ilə Məmlük sultanlığı arasındakı ikinci müharibə | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]''<br/>''[[:d:Q20404141|Mamluk–Ottoman relations]]'' | | [[Məmlük dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Abbasilər]] | | data-sort-value="1516" | 1516 | data-sort-value="1517" | 1517-01-22 | [[Fayl:Abraham Ortelius - Tvrcici imperii descriptio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4375103|Kunicki's expedition on the Right-bank and Moldavia]]'' | | | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1683" | 1683-09 | data-sort-value="1684" | 1684-01-04 | |- | [[İkinci Sason üsyanı]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Erməni quldur dəstələri|Erməni fədailər]] | data-sort-value="1904" | 1904-04 | | | [[Fayl:Location of the 1894 and 1904 Sasun uprisings.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438379|Battle of Stavuchany]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1735–1739)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1735–1739)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1739" | 1739 | | | [[Fayl:Battle of Stavuchany Map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438396|Battle of Batočina]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | | data-sort-value="1689" | 1689-08-29 | data-sort-value="1689" | 1689-08-30 | [[Fayl:Classic Ottoman Army Tactics4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438417|Battle of Niš]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1689" | 1689-09-24 | | | [[Fayl:Engraving of the Siege of Niš in 1689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4438427|Battle of Tendra]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1790" | 1790-09-08 | data-sort-value="1790" | 1790-09-09 | [[Fayl:Petr Nikolaevich Bazhanov - Fyodor Fyodorovich Ushakov, 1912.jpg|center|128px]] |- | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1743–1746)|Osmanlı-İran müharibəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Nadir şah|Nadir şah Əfşar]]<br/>[[Əfşarlar sülaləsi]]<br/>[[I Mahmud]] | | data-sort-value="1743" | 1743 | data-sort-value="1746" | 1746 | [[Fayl:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527031|Capture of Yanbu]]'' | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Hicaz krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-12-01 | data-sort-value="1917" | 1917-01-18 | |- | ''[[:d:Q4677261|Action of 17 June 1595]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1595" | 1595-06-17 | | | |- | ''[[:d:Q4677280|Action of 18 May 1657]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1657" | 1657-05-18 | | | |- | ''[[:d:Q4677321|Action of 26 June 1625]]'' | | | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1625" | 1625-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q4677324|Action of 26 May 1646]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1646" | 1646-05-26<br/>1646-03-31 | | | |- | ''[[:d:Q4677326|Action of 27 August 1661]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1661" | 1661-08-27 | | | [[Fayl:Naval battle between the Turkish and Venetian fleets in 1661 (miniature).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677333|Battle of Nauplia]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1770" | 1770-05-27 | data-sort-value="1770" | 1770-05-28 | [[Fayl:Battle of Chios (1770), by Ivan Aivazovsky (1848).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677334|Action of 28 September 1644]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1644" | 1644-09-28 | | | [[Fayl:Pugna Nautica inter Melitenses, et Turcos, in Mari Mediteraneo (1707, original).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677335|Action of 29 April 1616]]'' | | | | [[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1616" | 1616-04-29 | | | |- | ''[[:d:Q4677357|Action of 3 May 1657]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1657" | 1657-05-03 | | | |- | ''[[:d:Q4677379|Battle of Andros (1697)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q4677392|Battle of Mytilene]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1690" | 1690-09-08 | | | [[Fayl:(Venice) Battaglia nel canal di Mitilene - Correr Museum.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4677406|Action of 8 July 1716]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1716" | 1716-07-08 | | | [[Fayl:Disegno topografico del canal di Corfu con la serie del attacco infruttuoso dell Nemici Ottomanni , 1716.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4709157|Uprising of Dervish Cara]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1843" | 1843 | data-sort-value="1844" | 1844 | |- | ''[[:d:Q4709160|Albanian revolt of 1847]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Albanlar]] | | data-sort-value="1847" | 1847-06 | data-sort-value="1847" | 1847-12 | |- | ''[[:d:Q4709161|Malissori uprising]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Albanlar]] | | data-sort-value="1911" | 1911-03-24 | data-sort-value="1911" | 1911-08-04 | [[Fayl:Albania1911.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4709162|Albanian revolts of 1833–1839]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1833" | 1833-04-10 | data-sort-value="1839" | 1839-09 | |- | [[Albaniya üsyanı (1910)|Albaniya üsyanı]] | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1910" | 1910-05 | data-sort-value="1910" | 1910-07-24 | [[Fayl:Albanian Revolt 1910-La Tribuna Illustrata article from August 16, 1910 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4809918|Battle of Żurawno]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1676" | 1676-09-25 | data-sort-value="1676" | 1676-10-14 | [[Fayl:Zorowno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4816420|Battle of the Dardanelles]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1654" | 1654-05-16 | | | |- | ''[[:d:Q4817327|Battle of Çamurlu]]'' | | [[Fitrət dövrü]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1413" | 1413-07-05 | | | |- | [[Kanija müdafiəsi]] | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Tiryaki Həsən Paşa]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | | data-sort-value="1601" | 1601-09-09 | data-sort-value="1601" | 1601-11-18 | [[Fayl:Kanizsa Battle by Hans Rudolph Miller.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832533|Battle of Deligrad]]'' | | [[Birinci serb qiyamı]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1806" | 1806-09-03 | | | [[Fayl:Deligrad 1806.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4833104|Battle of Banja Luka]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1735–1739)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1735–1739)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1737" | 1737-08-04 | | | |- | ''[[:d:Q4844238|Battle of Sırp Sındığı]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1364" | 1364 | | | |- | ''[[:d:Q4870258|Battle of Aleppo]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Hicaz krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Almaniya imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-10-25 | | | [[Fayl:AWMA01773Aleppo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870306|Battle of Anjar]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Dağlıq Livan əmirliyi]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]] | data-sort-value="1623" | 1623-11-01 | | | [[Fayl:Cropped-fakhrreddine-Anjar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870323|Battle of Arara]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | | | |- | ''[[:d:Q4870372|Battle of Ayun Kara]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]]<br/>[[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-14 | | | [[Fayl:Powles pp.144-5 Ayun Kara map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870641|Battle of Cape Corvo]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1613" | 1613-08 | | | |- | ''[[:d:Q4870686|Battle of Cenei]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | | [[Fayl:Mustafa II dressed in full armour.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870951|Battle of El Buggar Ridge]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-10-27 | | | [[Fayl:El-buqqar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4870952|Battle of El Burj]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-12-01 | | | |- | ''[[:d:Q4870977|Battle of Eperjes]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1685" | 1685-08-11 | | | [[Fayl:Siege of Eperjes (Prešov), 1685.jpg|center|128px]] |- | [[Ərzurum döyüşü (1821)]] | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1821–1823)|Osmanlı-İran müharibəsi (1821-1823)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qacarlar sülaləsi|Qacarlar]] | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q4870986|Battle of Es Sinn]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1915" | 1915-09-28 | | | |- | [[Ərzurum döyüşü (1877)]] | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1877" | 1877-11-08 | data-sort-value="1877" | 1877-11-09 | [[Fayl:NeneHatunmezari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871030|Battle of Formentera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-10-25 | | | [[Fayl:Barbarossa galley in France 1543.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871176|Battle of Haifa]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-23 | | | [[Fayl:Indian lancers in Haifa 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871217|Battle of Hijla]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-21 | | | |- | ''[[:d:Q4871242|Battle of Holy Apostles Monastery]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Daşnaksutyun]] | | data-sort-value="1901" | 1901-11-03 | data-sort-value="1901" | 1901-11-27 | [[Fayl:Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871269|Battle of Imbros]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1717" | 1717-06-12 | data-sort-value="1717" | 1717-06-16 | [[Fayl:Battle of imbros1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871300|Battle of Jaffa]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1917" | 1917-12-20 | data-sort-value="1917" | 1917-12-21 | [[Fayl:Surrender of Jaffa to New Zealand Mounted Rifles Brigade November 1917.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871340|Battle of Jisr Benat Yakub]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-27 | | | [[Fayl:Daughters of Jacob Bridge across the River Jordan by George Washington Lambert (1918).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871384|Battle of Argeș]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1394" | 1394-10-10 | | | |- | ''[[:d:Q4871390|Battle of Kardzhali]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-10-21 | | | [[Fayl:Balkanska voyna Kardzhali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871398|Battle of Kassa]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1685" | 1685-10-18 | | | |- | [[Hresili döyüşü]] | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İmereti çarlığı]]<br/>[[Meqreliya knyazlığı]]<br/>''[[:d:Q2398050|Samurzakano]]''<br/>[[Quriya knyazlığı]] | data-sort-value="1757" | 1757-12-14 | | | [[Fayl:Khresilis brdzola.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871471|Battle of Kokovo]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1478" | 1478-06-26 | | | |- | ''[[:d:Q4871484|Battle of Kosmidion]]'' | | [[Fitrət dövrü]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1410" | 1410-06-15 | | | [[Fayl:Ottoman Princes Musa and Suleiman Celebi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871548|Capture of Lemnos]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | data-sort-value="1912" | 1912-10 | | | |- | ''[[:d:Q4871614|Battle of Lugos]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1695" | 1695-09-21 | | | [[Fayl:Battle of Lugos September 1695.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871725|Battle of Meçad]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1465" | 1465 | | | |- | [[Muzaki döyüşü|Mouzaki döyüşü]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1878" | 1878-05-04 | | | |- | ''[[:d:Q4871819|Battle of Mughar Ridge]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1917" | 1917-11-13 | | | [[Fayl:Gurkha sentries Palestine December 1917 (IWM Q12935).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871841|Battle of Nablus]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | [[Fayl:AWMA02794NablusPrisoners.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4871873|Battle of Nebi Samwil]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1917" | 1917-11-18 | data-sort-value="1917" | 1917-11-24 | [[Fayl:Site of Nabi Samwil village 1900px.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872106|Battle of Preveza]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[İtaliya krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1911" | 1911-09-29 | data-sort-value="1911" | 1911-09-30 | [[Fayl:The duke of the Abruzzi giving the order by the wireless telegraph to the advance against the harbour of Preveza.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872177|Battle of Rhodes]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İtaliya krallığı]] | | data-sort-value="1912" | 1912-05-04 | data-sort-value="1912" | 1912-05-16 | [[Fayl:Rhodes Italian landing.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872254|Battle of Samakh]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | | | [[Fayl:AwmP00225.005GermanHqrsSamakh.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872262|Battle of Samothrace]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1698" | 1698-09-20 | | | [[Fayl:143. Battaglia di Metellino, 21 Settembre 1698.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872358|Battle of Shaiba]]'' | | [[Mesopotamiya cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-04-12 | data-sort-value="1915" | 1915-04-14 | [[Fayl:Indian machine gunners at the Battle of Shaiba 1915.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872380|Battle of Simnitza]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-06-26 | | | [[Fayl:307 of Cassell's Illustrated History of the Russo-Turkish War, Part 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872396|Battle of Sliva]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-12 | | | |- | ''[[:d:Q4872398|Battle of Smilevo]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-05 | | | |- | [[Sohoista döyüşü]] | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İmereti çarlığı]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Quriya knyazlığı]] | data-sort-value="1545" | 1545 | | | |- | ''[[:d:Q4872480|Battle of Tabsor]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-20 | [[Fayl:AWMB03305Anebta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872517|Battle of Tashiskari]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]] | data-sort-value="1609" | 1609-06-16 | | | |- | ''[[:d:Q4872528|Battle of Tell 'Asur]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1918" | 1918-03-08 | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | [[Fayl:Nablus road; Ain Sinai and Yebrud (1918) (IWM Q12647).jpeg|center|128px]] |- | [[Məşəl savaşı]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1583" | 1583-05-09 | data-sort-value="1583" | 1583-05-11 | [[Fayl:Secaatname 0179 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872602|Battle of Tulkarm]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | | | [[Fayl:Tulkarm-P02040.004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872638|Battle of Vaikal]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1465" | 1465-04-01 | | | |- | ''[[:d:Q4872696|Battle of Vromopigada]]'' | | ''[[:d:Q7109930|Ottoman invasion of Mani]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q1996974|Maniots]]'' | data-sort-value="1770" | 1770 | | | [[Fayl:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872699|Battle of Vác]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1684" | 1684-06-27 | | | [[Fayl:Bánlaky Battle of Vác 1684 (June 27).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872776|Battle of Yaunis Khan]]'' | | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | data-sort-value="1516" | 1516-10-28 | | | |- | ''[[:d:Q4872808|Battle of Zernest]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>''[[:d:Q830185|Mihály Teleki]]''<br/>''[[:d:Q85698|Heissler of Heitersheim]]''<br/>''[[:d:Q357151|Imre Thököly]]'' | data-sort-value="1690" | 1690-08-11<br/>1690-08-21 | | | |- | ''[[:d:Q4872903|Battle of the Dardanelles]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1655" | 1655-06-21 | | | |- | ''[[:d:Q4872923|Battle of the Gulf of Oman]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1554" | 1554-08-10 | data-sort-value="1554" | 1554-08-25 | [[Fayl:Cannon of Suleyman founded by Mohammed ibn Hamza in 1530 1531 for a Turkish invasion of India taken in the capture of Aden in 1839 by Cap H Smith of HMS Volage with inscriptions.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4872983|Battle of the Oinousses Islands]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1695" | 1695-02-09 | data-sort-value="1695" | 1695-02-19 | |- | [[Bağdad səfəri (1638)|Bağdad səfəri]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1638" | 1638-11-15 | data-sort-value="1638" | 1638-12-25 | [[Fayl:IV. Murat.jpg|center|128px]] |- | [[Bağdadın işğalı (1534)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1514–1555)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1534" | 1534-12 | | | [[Fayl:Ottoman empire.svg|center|128px]] |- | [[Bağdadın tutulması (1624)]] | | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1624" | 1624-01-14 | | | |- | ''[[:d:Q5036987|Capture of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q12271072|Austro-Turkish War]]'' | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1739" | 1739-07 | data-sort-value="1739" | 1739-09-18 | |- | ''[[:d:Q5036992|Capture of Cairo]]'' | | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]]<br/>''[[:d:Q5740166|Abbasid Caliphate of Cairo]]'' | | data-sort-value="1517" | 1517-01-27 | data-sort-value="1517" | 1517-01-30 | |- | ''[[:d:Q5037002|Capture of Damascus]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Hicaz krallığı]]<br/>[[Almaniya imperiyası]] | | data-sort-value="1918" | 1918-09-26 | data-sort-value="1918" | 1918-10-01 | [[Fayl:Damascus city square 1918.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5037032|Capture of Mahdia]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1550" | 1550-06-28 | data-sort-value="1550" | 1550-09-08 | [[Fayl:Mahdia - 1535.jpg|center|128px]] |- | [[Maskatın tutulması (1552)|Maskatın fəthi]] | Osmanlı ordusunun və donnanmasının hərbi əməliyyatı | [[Hörmüz dəniz döyüşü|Hörmüz dəniz müharibəsi]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1552" | 1552-08 | | | [[Fayl:Piris Reis expedition map-fr.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5074256|Charge at Kaukab]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-30 | | | [[Fayl:4th Light Horse Regiment at Kaukab (AWM B02923).jpg|center|128px]] |- | [[Tunisin fəthi (1534)]] | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Hafsilər]] | data-sort-value="1534" | 1534-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q5383233|Epirus Revolt of 1854]]'' | | | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1854" | 1854 | | | |- | ''[[:d:Q5383234|Epirus Revolt of 1878]]'' | | | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1878" | 1878 | | | |- | ''[[:d:Q5452498|First Battle of Amman]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1918" | 1918-03-27 | data-sort-value="1918" | 1918-03-31 | [[Fayl:Amman citadel 1919 (AWM image B02706).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5638135|Hadži-Prodan's rebellion]]'' | | [[Serbiya inqilabı|Serb üsyanları]] | | [[Serblər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1814" | 1814-09-27 | data-sort-value="1814" | 1814-12-30 | [[Fayl:Nabijanje na kolac igumana Pajsija.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5682791|Hauran Druze Rebellion]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Druzlar|dərzilər]] | | data-sort-value="1909" | 1909-05 | data-sort-value="1910" | 1910-11-08 | [[Fayl:Ottoman Syria.png|center|128px]] |- | [[Təbrizin mühasirəsi (1603)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1603" | 1603-09-26 | data-sort-value="1603" | 1603-10-21 | [[Fayl:RecaptureOfTabrizByShahAbbas1.jpg|center|128px]] |- | [[Bağdadın mühasirəsi (1625–1626)]] | | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1625" | 1625-11-13 | data-sort-value="1626" | 1626-07-03 | |- | ''[[:d:Q6037877|Yenibahçe Uprising]]'' | | ''[[:d:Q7109927|Ottoman Civil War of 1509–13]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yeniçəri|Yeniçərilər]] | | data-sort-value="1512" | 1512-03-06 | data-sort-value="1512" | 1512-04-24 | |- | ''[[:d:Q6049704|Battle of Kırkdilim]]'' | | ''[[:d:Q137739800|Bayezid I's Anatolian campaigns]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qazi Bürhanəddin bəyliyi]] | data-sort-value="1392" | 1392 | | | |- | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Soran əmirliyi|Soran Əmirliyi]]<br/>[[Qacar dövləti]]<br/>[[aysorlar]]<br/>[[Yezidilər]] | | data-sort-value="1830" | 1830 | data-sort-value="1838" | 1838 | |- | ''[[:d:Q6054041|Siege of Tbilisi]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1582" | 1582 | | | |- | ''[[:d:Q6058324|1525 Janissary revolt]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yeniçəri|Yeniçərilər]] | data-sort-value="1525" | 1525-03 | | | |- | ''[[:d:Q6059644|Invasion of Gozo]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | | data-sort-value="1551" | 1551-07-18 | data-sort-value="1551" | 1551-07-30 | [[Fayl:Citadel in Victoria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6060342|Battle of the Jałomica River]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q897641|Orta əsr Macarıstan Krallığı]]'' | data-sort-value="1442" | 1442-09-02 | | | [[Fayl:Ciochina2008c.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6065626|Battle of Turnadağ]]'' | | ''[[:d:Q3404625|Ottoman Wars in the Near East]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Zülqədəroğulları bəyliyi]] | data-sort-value="1515" | 1515-06-12 | | | |- | ''[[:d:Q6079779|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Əfşarlar sülaləsi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1732" | 1732 | data-sort-value="1736" | 1736-10-17 | |- | ''[[:d:Q6081301|Battle of Tenedos (1698)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1698" | 1698-06-14 | | | |- | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1548-1549)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1514–1555)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1548" | 1548 | data-sort-value="1549" | 1549 | [[Fayl:Istanbul, Topkapi Palace Museum MS Hazine 1517 fol 471v Süleymanname Elkas Mirza Suleiman I cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6102278|Nakhchivan campaign]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1514–1555)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1553" | 1553 | data-sort-value="1554" | 1554 | |- | ''[[:d:Q6104820|Battle of Kumkale]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915-04-25 | | | [[Fayl:Orographical map of the Dardanelles reduced from captured Turkish maps.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6105145|submarine operations in the Dardanelles campaign]]'' | | ''[[:d:Q2778755|naval operations in the Dardanelles Campaign]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1914" | 1914-12 | data-sort-value="1915" | 1915-12 | |- | ''[[:d:Q6389510|1620 Adra raid]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1620" | 1620-10-14 | | | |- | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1787–1791)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1787-1791)]] | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]]<br/>[[Avstriya–Osmanlı müharibələri]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1788" | 1788-02 | data-sort-value="1791" | 1791-08-04 | [[Fayl:TurkischeHauptArmeeHochenleitterBGHistory.jpg|center|128px]] |- | [[Şahqulu üsyanı|Şahqulu baba Təkəli üsyanı]] | 1511-ci ildə baş vermiş üsyan | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Qızılbaş]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1511" | 1511-04-09 | data-sort-value="1511" | 1511-07-02 | |- | [[Osmanlı–Səfəvi münasibətləri|Səfəvi–Osmanlı münasibətləri]] | | [[İran–Türkiyə münasibətləri|Türkiyə–İran münasibətləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q83311|Persian Empire]]'' | | | | |- | ''[[:d:Q7109930|Ottoman invasion of Mani]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1770" | 1770 | | | [[Fayl:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109932|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1807" | 1807 | | | [[Fayl:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109933|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1815" | 1815 | | | [[Fayl:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7109948|Ottoman conquest of Habesh]]'' | | | | [[Efiopiya imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2365048|Adal Sultanate]]''<br/>''[[:d:Q65706111|Ga'ewa]]'' | | data-sort-value="1557" | 1557 | data-sort-value="1589" | 1589 | |- | ''[[:d:Q7396810|Sack of Mahón]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Araqon taxt-tacı]] | data-sort-value="1535" | 1535-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q7443068|Second Battle of Amman]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | | | [[Fayl:Amman citadel 1919 (AWM image B02706).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7483226|Siege of Pécs]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1686" | 1686-10-14 | data-sort-value="1686" | 1686-10-22 | |- | ''[[:d:Q7509869|Siege of Belgrade]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1690" | 1690-10-02 | data-sort-value="1690" | 1690-10-08 | |- | ''[[:d:Q7509870|Siege of Belgrade]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1787–1791)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1787-1791)]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1789" | 1789-09-15 | data-sort-value="1789" | 1789-10-08 | [[Fayl:Belagerung Belgrad 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510401|Siege of Shkodra]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Zeta knyazlığı]] | | data-sort-value="1474" | 1474-04 | data-sort-value="1474" | 1474-08-08 | |- | ''[[:d:Q7510403|Siege of Shkodra]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Zeta knyazlığı]] | | data-sort-value="1478" | 1478-05 | data-sort-value="1479" | 1479-04-25 | [[Fayl:"I Turchi respinti da Scutari" Gatteri's Etching of the Siege of Shkodra.jpg|center|128px]] |- | [[Vanın mühasirəsi|Van mühasirəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1514–1555)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1548" | 1548-08-25 | | | [[Fayl:The Rock and Walled City of Van (1893).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7510534|Siege of the Acropolis]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | [[Afina]]<br/>[[Attika (periferiya)|Attika]] | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-04-25 | data-sort-value="1821" | 1821-04-25 | data-sort-value="1822" | 1822-06-09 | [[Fayl:Zografos-Makriyannis 10 First battle of Athens.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7836974|Treaty of Aynalıkavak]]'' | | | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1779" | 1779-03-21 | | | |- | ''[[:d:Q7959771|Wahhabi sack of Karbala]]'' | | ''[[:d:Q135911401|Wahhabi raids on Najaf]]'' | | [[Diriyyə əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1802" | 1802-04-21 | | | |- | [[Lələ Mustafa Paşanın Qafqaza yürüşü]] | Osmanlı imperiyasının 1578-ci ildə başlatdığı hərbi yürüş | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]]<br/>''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Mesxeti atabəyliyi|Mesxeti prinsliyi]]<br/>[[Kaxeti çarlığı|Kaxetiya çarlığı]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]] | data-sort-value="1578" | 1578 | | | |- | ''[[:d:Q8243603|Battle of Doboj]]'' | | [[Bosniya və Herseqovinanın Avstriya-Macarıstan işğalı]] | | [[Avstriya-Macarıstan]]<br/>[[Bosniya vilayəti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-04 | data-sort-value="1878" | 1878-09-04 | data-sort-value="1878" | 1878-09-06 | [[Fayl:Bosnien-Herzegowina BV043430379.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9172327|Battle of Andros (1696)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]] | data-sort-value="1696" | 1696-08-22 | | | |- | ''[[:d:Q9172350|Action of 29 September 1662]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1662" | 1662-09-29 | | | |- | ''[[:d:Q9172702|Adana campaign]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | | data-sort-value="1485" | 1485-02-09 | data-sort-value="1485" | 1485-03-15 | |- | ''[[:d:Q9172717|Battle of El Lahun]]'' | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Birinci Fransa Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1798" | 1798-10-08 | | | |- | ''[[:d:Q9173120|Battle of Krasnobród]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1672" | 1672-10-05 | data-sort-value="1672" | 1672-10-06 | [[Fayl:PL Czambuly.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9173336|Battle of Niemirów]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1672" | 1672-10-07 | data-sort-value="1672" | 1672-10-08 | [[Fayl:PL Czambuly.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9173377|Naval actions at the siege of Ochakov]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1788" | 1788 | | | [[Fayl:Морское сражение под Очаковым 1788.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9296060|Battle of Martynów]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1699" | 1699-02-21 | | | |- | [[Trabzon məsələsi (1461)]] | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[II Mehmed]]<br/>[[Vəli Mahmud Paşa]]<br/>[[David (Trabzon imperatoru)|II David]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1460" | 1460-09-14 | data-sort-value="1461" | 1461-08-15 | [[Fayl:Medieval Trebizond 2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9377322|Polish-Ottoman War of 1485–1503]]'' | | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>''[[:d:Q1649871|Polşa Krallığı]]''<br/>[[Böyük Litva knyazlığı]]<br/>''[[:d:Q156020|State of the Teutonic Order]]'' | | data-sort-value="1485" | 1485 | data-sort-value="1503" | 1503 | [[Fayl:Sypniewski Feliks - Zasadzka, 1856.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | ''[[:d:Q6608722|Mehmed II's campaigns]]'' | | [[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1442" | 1442 | data-sort-value="1476" | 1476 | |- | ''[[:d:Q11338625|ボスポラス砲撃 (1915年3月)]]'' | | | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915-03 | | | |- | ''[[:d:Q11338626|ボスポラス砲撃 (1915年4月)]]'' | | | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915-04 | | | |- | ''[[:d:Q11688191|Battle of Komarno]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q11688235|Battle of Cornul lui Sas]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1612" | 1612-07-09 | | | |- | ''[[:d:Q11794844|Siege of Bar]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1674" | 1674-11-09 | data-sort-value="1674" | 1674-11-12 | |- | ''[[:d:Q11794876|Siege of Corfu]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>''[[:d:Q3399982|Kingdom of Spain]]''<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]] | | data-sort-value="1716" | 1716-07-08 | data-sort-value="1716" | 1716-08-21 | [[Fayl:1716. Plan de Corfou.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11794886|Siege of Lviv]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Reç Pospolita]] | data-sort-value="1672" | 1672 | | | |- | ''[[:d:Q11947736|Sack of Cullera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1550" | 1550-05-25 | | | |- | ''[[:d:Q11947737|Sack of Gibraltar]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1540" | 1540-10-01 | | | |- | ''[[:d:Q12082701|Battle of Kaffa]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Zaporojya Seçi|Zaparojya Seçi]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]] | data-sort-value="1616" | 1616-07-22 | | | [[Fayl:Ukrainian cossacks conquer Feodosia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12082738|Battle of Lake Kahul]]'' | | ''[[:d:Q119442820|Ottoman expedition to Moldavia]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]] | data-sort-value="1574" | 1574-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q12145846|Great Northern War in Ukraine]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1710–1713)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1710–1711)]] | | [[Çar Rusiyası]]<br/>[[İsveç imperiyası|İsveç İmperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1708" | 1708 | data-sort-value="1713" | 1713 | |- | ''[[:d:Q12251145|Conquest of Tunis]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Hafsilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1573" | 1573 | | | |- | ''[[:d:Q12273299|Battle of Merhamli]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-11-27 | | | |- | ''[[:d:Q12277460|1878 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1878" | 1878-02-19 | data-sort-value="1878" | 1878-07-13 | [[Fayl:West Macedonia flag 1878.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297894|Battle of Hill 60 (Gallipoli)]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-21 | data-sort-value="1915" | 1915-08-29 | |- | ''[[:d:Q12299018|Çatalca barışığı]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bolqarıstan çarlığı]] | | | | |- | ''[[:d:Q12303057|Siege of Chania]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Neapol krallığı]] | | data-sort-value="1645" | 1645-06-27 | data-sort-value="1645" | 1645-08-22 | |- | ''[[:d:Q12723161|Battle of Giurgiu (1595)]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]] | | data-sort-value="1595" | 1595-10-27 | data-sort-value="1595" | 1595-10-30 | [[Fayl:Batalia de la Giurgiu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12747919|Battle of Ljubić]]'' | | [[İkinci serb qiyamı]] | [[Moraviç dairəsi|Moraviça dairəsi]] | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1815" | 1815-05-08 | | | [[Fayl:Tanasko Rajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12756563|Siege of Belgrade]]'' | | [[Birinci serb qiyamı]] | | ''[[:d:Q16086793|Revolutionary Serbia]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1806" | 1806-12-12 | data-sort-value="1806" | 1806-12-26 | [[Fayl:Siege of Belgrade (30 Nov. 1806).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12756567|Siege of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q124707304|Hungarian–Ottoman War]]''<br/>''[[:d:Q107435543|Serbian–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Serbiya despotluğu]] | | data-sort-value="1440" | 1440-04 | data-sort-value="1440" | 1440-10 | |- | ''[[:d:Q12763257|Battle of Sečany]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1562" | 1562-04-05 | | | |- | ''[[:d:Q12809191|Dersim Uprisings]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3675381|Dersim tribes]]'' | | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1938" | 1938-09-01 | |- | ''[[:d:Q12810411|Siege of Corfu]]'' | | [[Osmanlı-Venesiya müharibəsi (1537-1540)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1537" | 1537-08 | data-sort-value="1537" | 1537-09 | [[Fayl:Corfu map 16th century.jpg|center|128px]] |- | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1616-1618)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Buxara xanlığı]] | | data-sort-value="1616" | 1616-08 | data-sort-value="1618" | 1618-09-26 | |- | ''[[:d:Q12864139|Battle of Enguri]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1855" | 1855-11-06 | | | |- | ''[[:d:Q12866500|Battle of Maltakva]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1806–1812)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1806–1812)]]<br/>''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Quriya knyazlığı]]<br/>[[Meqreliya knyazlığı]]<br/>[[Abxaziya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1809" | 1809-11-02 | | | |- | ''[[:d:Q12867260|Battle of Mukhrani]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Mesxeti atabəyliyi|Mesxeti prinsliyi]]<br/>[[Quriya knyazlığı]]<br/>[[Meqreliya knyazlığı]]<br/>[[İmereti çarlığı]] | data-sort-value="1582" | 1582 | | | |- | ''[[:d:Q12867506|Battle of Nakhiduri]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]] | data-sort-value="1599" | 1599 | | | |- | ''[[:d:Q12867550|Battle of Nigoiti]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1854" | 1854-05-20 | data-sort-value="1854" | 1854-05-27 | |- | ''[[:d:Q12868475|Battle of Rukh]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[İmereti çarlığı]]<br/>[[Quriya knyazlığı]]<br/>[[Meqreliya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Abxaziya knyazlığı]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Osetinlər]]<br/>[[Çərkəzlər|Adıqlar]]<br/>[[Balkarlar]] | data-sort-value="1779" | 1779 | | | |- | ''[[:d:Q12869909|Serdar Ferhad Pasha's Georgian campaigns]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Mesxeti atabəyliyi|Mesxeti prinsliyi]] | | data-sort-value="1583" | 1583-07-14 | data-sort-value="1588" | 1588 | |- | [[Qaragak döyüşü]] | Osmanlı imperiyası və İmereti krallığı arasında baş vermiş döyüş | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İmereti çarlığı]]<br/>[[Quriya knyazlığı]] | data-sort-value="1543" | 1543 | | | |- | ''[[:d:Q12877110|Epirus revolt of 1611]]'' | | | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1611" | 1611-09-10 | data-sort-value="1611" | 1611-09-11 | |- | ''[[:d:Q12880430|Battle of the Trench]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-08-10 | | | |- | ''[[:d:Q12880453|Battle of Agios Vlasios]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1823" | 1823-01-15 | | | |- | ''[[:d:Q12880485|Battle of Livadeia]]'' | | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-19 | | | |- | ''[[:d:Q12881604|Battle of Andros]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Osmanlı Əlcəzairi|Əlcəzair əyaləti]] | data-sort-value="1790" | 1790-05-18 | | | [[Fayl:Katsonis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12883576|Siege of the Acropolis]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | | data-sort-value="1826" | 1826-08-03 | data-sort-value="1827" | 1827-05-25 | [[Fayl:Zografos-Makriyannis 19 Poliorkia ton Athinon.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Albanlar]] | | data-sort-value="1500" | 15th century | data-sort-value="1912" | 1912-08 | |- | ''[[:d:Q13041166|Albanian revolt of 1432–1436]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1432" | 1432 | data-sort-value="1436" | 1436 | [[Fayl:Map of the military activities during the Albanian Revolt of 1432-1436.png|center|128px]] |- | [[Patrona Xəlil üsyanı|Patron Xəlil üsyanı]] | Sultana qarşı baş vermiş tarixi üsyan | [[Lalə dövrü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Patrona Xəlil|Patron Xəlil]] | | data-sort-value="1730" | 1730-09-28 | data-sort-value="1730" | 1730-10-01 | [[Fayl:Jean-Baptiste van Mour 003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13565998|Battle of Sharon]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1918" | 1918-09-19 | data-sort-value="1918" | 1918-09-25 | |- | ''[[:d:Q13628984|Battle of Kalamata]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1821" | 1821-03-22 | data-sort-value="1821" | 1821-03-23 | [[Fayl:Petrompeis by Hess.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14905833|Battle of Farsala]]'' | | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-23 | | | [[Fayl:Battle of Farsala battle by Roilos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | ''[[:d:Q109392671|Abaza rebellions]]'' | | [[Abaza paşa|Abxaz Mehmed Paşa]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1622" | 1622 | data-sort-value="1628" | 1628-09-18 | |- | ''[[:d:Q15197370|Battle of Nazareth]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1918" | 1918-09-20 | data-sort-value="1918" | 1918-09-21 | [[Fayl:Cavalry watering at Mary's Well in Nazareth 1918 (AWM image B00273).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15542964|Italian War of 1542–46 Un penesote]]'' | | ''[[:d:Q273348|Italian Wars]]'' | | [[Fransa krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q648046|United Duchies of Jülich-Cleves-Berg]]''<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>''[[:d:Q600093|Habsburg Spain]]''<br/>[[İngiltərə krallığı]] | | data-sort-value="1542" | 1542 | data-sort-value="1546" | 1546 | [[Fayl:Siege of Nice (1543).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15549859|Battle of Sidi Bilal]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-20 | | | |- | ''[[:d:Q15561557|Battle of Zanzur]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-20 | | | |- | ''[[:d:Q15908732|Battle of the Choloki]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1854" | 1854-06-04 | | | [[Fayl:Battle of the Choloki 1854 (plan).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16146533|Action of 1570]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1570" | 1570-07-15 | | | |- | ''[[:d:Q16329401|Siege of Salona]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1821" | 1821-03-28 | data-sort-value="1821" | 1821-04-10 | [[Fayl:Dupre-Salona-1821.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16330219|Battle of Patras (1822)]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1822" | 1822-02-20 | | | [[Fayl:Αλταμούρας, Ιωάννης - Η Ναυμαχία Ρίου-Αντιρρίου, 1874.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16331864|Battle of Kompoti]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1822" | 1822-06-10 | | | [[Fayl:Péta-Comboti Raybaud.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16331901|Battle of Splantza]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-04 | | | |- | ''[[:d:Q16331940|Battle of Voukolies]]'' | | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q16367386|Siege of Gori]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1598" | 1598 | data-sort-value="1599" | 1599 | |- | ''[[:d:Q16369358|Battle of Zedavela]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Kaxeti çarlığı|Kaxetiya çarlığı]] | data-sort-value="1724" | 1724-09-26 | | | |- | ''[[:d:Q16378275|Battle of Chkheri]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]''<br/>[[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[İmereti çarlığı]]<br/>[[Kartli-Kaxeti çarlığı|Kartli-Kaxetiya krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1774" | 1774-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q16379231|Battle of Khatisopeli]]'' | | ''[[:d:Q12869909|Serdar Ferhad Pasha's Georgian campaigns]]'' | | [[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Mesxeti atabəyliyi|Mesxeti prinsliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | | |- | ''[[:d:Q16487664|Battle of Ain Zara]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-04 | | | [[Fayl:Cartolina Giovanni Pastorelli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16495540|Battle of Sasowym Rogiem]]'' | | [[Osmanlı-Reç Pospolita müharibəsi (1633-1634)]] | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2576045|Little Tartary]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-07-04 | | | |- | ''[[:d:Q16683523|Siege of Theodoro]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q874954|Principality of Theodoro]]''<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]] | | data-sort-value="1475" | 1475-05 | data-sort-value="1475" | 1475-10 | |- | ''[[:d:Q16737770|1896–1897 Macedonian Rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1896" | 1896-07 | data-sort-value="1897" | 1897-05-20 | |- | ''[[:d:Q16822556|Battle for No.3 Post]]'' | | [[Çanaqqala döyüşü]]<br/>[[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1915" | 1915-05-28 | data-sort-value="1915" | 1915-05-30 | [[Fayl:Old No.3 Post Gallipoli.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16834835|Battle of Bir el Abd]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1916" | 1916-08-09 | | | [[Fayl:Australian Light Horse 1916.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16841208|Battle of Hareira and Sheria]]'' | | [[Sinay və Fələstin cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1917" | 1917-11-06 | data-sort-value="1917" | 1917-11-07 | [[Fayl:Turkish howitzer 10.5cm leFH 98 09 LOC 00121.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16931442|Siege of Negroponte]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1688" | 1688-07-13 | data-sort-value="1688" | 1688-10-21 | |- | ''[[:d:Q16934180|Battle of Tel el Khuweilfe]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | | data-sort-value="1917" | 1917-11-01 | data-sort-value="1917" | 1917-11-06 | [[Fayl:AWMB2627KhuwilfeGuns.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16964601|Bombardment of Chios]]'' | | ''[[:d:Q104834925|French–Tripolitania War]]'' | | [[Fransa krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3934817|Tripoli eyalet]]'' | data-sort-value="1681" | 1681-07-23 | | | [[Fayl:Bombardement de l'île de Chio et des barbaresques par l'escadre de Duquesne en 1681.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17014851|Raid on Żejtun]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | | data-sort-value="1614" | 1614-07-06 | data-sort-value="1614" | 1614-07-07 | [[Fayl:Facade of Chapel of St Gregory, Zejtun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17156269|1854 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1854" | 1854-04 | data-sort-value="1854" | 1854-06 | |- | ''[[:d:Q17515442|Battle of Brest]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | data-sort-value="1592" | 1592-07-19 | | | [[Fayl:Nadgrobna ploča bana Tome Bakača Erdödyja ZG Katedrala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17515519|Battle of Slunj]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1584" | 1584-10-26 | | | |- | [[Muradtəpə döyüşü]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1735" | 1735-06-19 | | | [[Fayl:Battle of Yaghevard.gif|center|128px]] |- | [[Gəncənin mühasirəsi (1734)]] | Səfəvilər Tərəfindən Gəncə şəhərinin uğurlu mühasirəsi | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1734" | 1734-11-03 | data-sort-value="1735" | 1735-07-09 | |- | [[Samarra döyüşü]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1733" | 1733-07-19 | | | [[Fayl:Samarra 005464.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18162714|Battle of Una]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]''<br/>''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1483" | 1483-10-29 | data-sort-value="1483" | 1483-10-30 | |- | [[II Təhmasibin yürüşü (1731)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1731" | 1731 | | | [[Fayl:Kermanshah-London illustrated news 1.jpg|center|128px]] |- | [[Nadir xanın Qərbi İrana və Azərbaycana yürüşü]] | Nadir xanın keçmiş Səfəvi torpaqlarını almaq üçün Osmanlıya yürüşü | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]]<br/>[[Nadirin yürüşləri]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1730" | 1730-03 | data-sort-value="1730" | 1730-08 | [[Fayl:KermanshahNature1.jpg|center|128px]] |- | [[Qars döyüşü (1745)]] | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1743–1746)|Osmanlı-İran müharibəsi]]<br/>[[Nadirin yürüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1745" | 1745-08-09 | data-sort-value="1745" | 1745-08-19 | [[Fayl:Kars 1745.jpg|center|128px]] |- | [[Bağdadın mühasirəsi (1733)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]]<br/>[[Nadirin yürüşləri]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1733" | 1733-02 | data-sort-value="1733" | 1733-07 | [[Fayl:1733 Siege of Baghdad.jpg|center|128px]] |- | [[Urmiya döyüşü (1604)|Urmiya döyüşü]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1605" | 1605-09-09 | | | [[Fayl:Battle of Urumiyeh 001.jpg|center|128px]] |- | [[Rusiya imperiyasının Krımı ilhaq etməsi]] | | | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1783" | 1783-04-08 | | | [[Fayl:Русский военный лагерь в Крыму. 1783.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q874954|Principality of Theodoro]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1454" | 1454 | data-sort-value="1475" | 1475 | |- | [[Zlatitsa döyüşü]] | | ''[[:d:Q14366850|Crusade of Varna]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1443" | 1443-12-12 | | | [[Fayl:Sredna gora by Elena Tchotchkova.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18639721|Serb uprising of 1596–1597]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Serblər]] | | data-sort-value="1596" | 1596 | data-sort-value="1597" | 1597 | [[Fayl:Stevan Aleksić, Spaljivanje Moštiju Svetog Save, (1912).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18712737|Albanian revolt of 1845]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1845" | 1845-05 | data-sort-value="1845" | 1845-07-06 | |- | ''[[:d:Q19610920|Siege of Jeddah]]'' | | ''[[:d:Q4373383|Mamluk–Portuguese conflicts]]''<br/>[[Osmanlı–Portuqaliya müharibələri|Türk-Portuqal müharibələri]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1517" | 1517-04-12 | | | [[Fayl:Portuguese attack on Jiddah 1517.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19692984|Battle of Paniowce]]'' | | [[Osmanlı-Reç Pospolita müharibəsi (1633-1634)]] | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2576045|Little Tartary]]'' | data-sort-value="1633" | 1633-10-22 | | | |- | ''[[:d:Q19873108|Battle of Girolata]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1540" | 1540-06-15 | | | |- | ''[[:d:Q19895302|Himara Revolt]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]]<br/>''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1596" | 1596-07 | data-sort-value="1596" | 1596-08 | |- | ''[[:d:Q20423796|Battle of Tafilah]]'' | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birləşmiş Krallıq]]<br/>[[Hicaz krallığı]] | data-sort-value="2018" | 2018-01 | | | |- | ''[[:d:Q20423860|Battle of Konya]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1559" | 1559-05-30 | data-sort-value="1559" | 1559-05-31 | |- | ''[[:d:Q20434929|Battle of Brest]]'' | | ''[[:d:Q3502774|Hundred Years' Croatian–Ottoman War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]'' | data-sort-value="1596" | 1596-09-19 | | | |- | ''[[:d:Q20471976|Battle of Sufian]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1603" | 1603-09-28 | | | |- | ''[[:d:Q20472322|Ottoman expedition to Tabriz (1620)]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1610" | 1610 | | | |- | [[Gəncənin mühasirəsi (1606)]] | | | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1606" | 1606-04 | data-sort-value="1606" | 1606-07-05 | [[Fayl:Ganja fortress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20473898|Canbolatoğlu Uprising]]'' | | [[Cəlali üsyanları]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q20473894|Canbolatoğlu Ali Pasha]]'' | | data-sort-value="1605" | 1605 | data-sort-value="1607" | 1607 | |- | ''[[:d:Q20474839|Battle of Pol-e Shikeste]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1618" | 1618-08-25 | | | |- | ''[[:d:Q20475021|Siege of Yerevan]]'' | | | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1603" | 1603-09-26 | data-sort-value="1603" | 1603-10-21 | [[Fayl:05 Chardin Yerevan1672.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20475025|Siege of Erivan]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1616" | 1616-09-11 | data-sort-value="1616" | 1616-11-05 | [[Fayl:05 Chardin Yerevan1672.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20477215|Siege of Shamakhi]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1607" | 1607-01-09 | data-sort-value="1607" | 1607-06-26 | [[Fayl:Schamachia1734.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20526219|Battle of Marina]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1657" | 1657-06 | | | |- | ''[[:d:Q20526599|Battle of Perast]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1654" | 1654-05-15 | | | [[Fayl:Perast on Venetian engraving.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20526633|Battle of Slunj]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]'' | data-sort-value="1649" | 1649 | | | |- | ''[[:d:Q20552017|Battle of Lesbos]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | | data-sort-value="1912" | 1912-11-21 | data-sort-value="1912" | 1912-12-21 | |- | ''[[:d:Q20567396|Battle at Lokvata and Vinyari]]'' | | | | ''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1903" | 1903-05-31 | | | |- | ''[[:d:Q20571055|Battle of Ateni]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kaxeti çarlığı|Kaxetiya çarlığı]] | data-sort-value="1724" | 1724-09-15 | | | |- | ''[[:d:Q20627484|Ottoman conquest of Lesbos]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | ''[[:d:Q1495853|Gattilusio]]''<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1462" | 1462-09-01 | data-sort-value="1462" | 1462-09-15 | [[Fayl:Fortress of Mytilini, Lesvos 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20988268|1757 Hajj caravan raid]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bədəvilər]] | | data-sort-value="1757" | 1757-09 | data-sort-value="1757" | 1757-10 | |- | ''[[:d:Q20988614|Battle of Lake Huleh]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>''[[:d:Q104834612|El Assaad Family]]'' | data-sort-value="1771" | 1771-09-02 | | | |- | ''[[:d:Q20995527|Ottoman expeditions to Morocco]]'' | | ''[[:d:Q19952188|Moroccan-Ottoman conflicts]]'' | | [[Səədi sultanlığı|Sədilər dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Vattasilər|Vəttasilər dövləti]]<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>''[[:d:Q16671030|Principality of Debdou]]'' | | data-sort-value="1554" | 1554-01 | data-sort-value="1576" | 1576-03 | |- | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1529–1533)]] | 1529–1533-cü illərdə müharibə | ''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | | data-sort-value="1529" | 1529 | data-sort-value="1533" | 1533 | |- | ''[[:d:Q22690031|Battle of the Excavations]]'' | | | | [[Əsir İdrisi əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1911" | 1911-05-08 | | | |- | ''[[:d:Q22690041|Battle of Daraa]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]]<br/>[[Ərəb üsyanı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Hicaz krallığı]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-09-27 | | | |- | ''[[:d:Q22947383|Naqib al-Ashraf Revolt]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q79106002|Jerusalemites]]'' | | data-sort-value="1703" | 1703-05 | data-sort-value="1705" | 1705-10 | |- | [[Mosul döyüşü (1745)]] | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1743–1746)|Osmanlı-İran müharibəsi]]<br/>[[Nadirin yürüşləri]] | | [[Əfşarlar sülaləsi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1745" | 1745-08 | | | [[Fayl:Mosul Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947760|Siege of Mosul]]'' | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1743–1746)|Osmanlı-İran müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Əfşar imperiyası|Əfşarlar imperiyası]]<br/>[[Məmlük sülaləsi (İraq)]]<br/>[[Yezidilər]] | | data-sort-value="1743" | 1743-09-13 | data-sort-value="1743" | 1743-10-20 | |- | ''[[:d:Q23041470|Sack of Badalona]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1564" | 1564-06-25 | | | |- | ''[[:d:Q25207749|Battle of Derna]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İtaliya krallığı]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-03 | | | |- | ''[[:d:Q25416495|Action of 6 July 1697]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1697" | 1697-07-06 | | | |- | ''[[:d:Q25570271|Battle of Mashkullorë]]'' | | ''[[:d:Q1290138|Albanian National Awakening]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1908" | 1908-03-19 | | | |- | ''[[:d:Q25633270|Battle of El Salheya]]'' | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Birinci Fransa Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1798" | 1798-08-11 | | | |- | [[Karpoş üsyanı]] | | | | [[Makedonlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1689" | 1689-10 | data-sort-value="1689" | 1689-12 | |- | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1716–1718)]] | 1716–1718-ci illərdə müharibə | [[Avstriya–Osmanlı müharibələri]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1716" | 1716-01 | data-sort-value="1718" | 1718-07-21 | [[Fayl:Eugene of Savoy during the Battle of Belgrade 1717.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27627693|Battle of Acre]]'' | | ''[[:d:Q325127|Oriental Crisis of 1840]]'' | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Avstriya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Misir əyaləti]] | data-sort-value="1840" | 1840-11-03 | | | |- | ''[[:d:Q27673363|Siege of Buda]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1603" | 1603 | data-sort-value="1603" | 1603-09-20 | data-sort-value="1603" | 1603-11-20 | [[Fayl:Buda ostroma 1603 Borghese Levéltár.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27832144|Siege of Buda]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1598" | 1598 | data-sort-value="1598" | 1598-10-05 | data-sort-value="1598" | 1598-11-02 | |- | [[Sultan Süleymanın Səfəvilər üzərinə yürüşü (1554–1555)|Sultan Süleymanın Səfəvilər üzərinə yürüşü (1554-1555))]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1514–1555)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1554" | 1554-06 | data-sort-value="1555" | 1555-05-29 | [[Fayl:Sueleymanname nahcevan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28497093|Raid of the Balearic islands (1553)]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1553" | 1553-06 | | | |- | ''[[:d:Q28722719|Siege of Győr]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1598" | 1598<br/>1598-03-28 | | | [[Fayl:GermanBattleMapOttomanWars1598&1602.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29075499|Siege of Santa Maura]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1684" | 1684-07-21 | data-sort-value="1684" | 1684-08-06 | [[Fayl:Manesson-Travaux-de-Mars 9927.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30303169|Ottoman invasion of Mani]]'' | | | | ''[[:d:Q1996974|Maniots]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | [[Fayl:GreeceMani.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30600045|Battle of Gallipoli]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1416" | 1416-05-29 | | | [[Fayl:Dardanelles map2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30602197|Thessaly Rebellion]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1600" | 1600 | data-sort-value="1601" | 1601 | |- | ''[[:d:Q30742449|Battle of Chelif]]'' | | ''[[:d:Q106959443|Maghrebi War]]'' | | ''[[:d:Q12183875|Sharifian Empire]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1701" | 1701-04-28 | | | |- | ''[[:d:Q30970122|Межова комісія 1705]]'' | | | | [[Çar Rusiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1705" | 1705-10-22 | | | |- | ''[[:d:Q31070845|Siege of Yerevan]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1635" | 1635-07-28 | data-sort-value="1635" | 1635-08-08 | |- | ''[[:d:Q31190025|Battle of Kurijan]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1731" | 1731-09-16 | | | |- | ''[[:d:Q31190499|Siege of Amasra]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | | data-sort-value="1460" | 1460-10-16 | data-sort-value="1460" | 1460-10-17 | |- | ''[[:d:Q31193302|Siege of Tenedos]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1657" | 1657-08-25 | data-sort-value="1657" | 1657-08-31 | |- | ''[[:d:Q31193305|Siege of Lemnos]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1657" | 1657-09-10 | data-sort-value="1657" | 1657-11-12 | |- | ''[[:d:Q31199061|Bitka na Plješevici 1520.]]'' | | | | [[Xorvatiya]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1520" | 1520-05-20 | | | |- | ''[[:d:Q41864284|Cossack raid on Istanbul (1615)]]'' | | ''[[:d:Q897720|Moldavian Magnate Wars]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1615" | 1615 | | | [[Fayl:12 - Konstantinopel; Scheda-Karte europ Türkei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42046548|Cossack raid on Istanbul (1620)]]'' | | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1620" | 1620 | | | |- | ''[[:d:Q42278998|Cossack raids on Istanbul]]'' | | | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1624" | 1624-07-09 | data-sort-value="1624" | 1624-08-20 | |- | ''[[:d:Q42355159|Battle of Smârdan]]'' | | ''[[:d:Q3778687|Romanian War of Independence]]''<br/>''[[:d:Q12289079|Siege of Vidin]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q958291|Moldova və Valaxiya Birləşmiş Knyazlıqları]]'' | data-sort-value="1878" | 1878-01-24 | | | [[Fayl:Nicolae Grigorescu - Atacul de la Smardan - Muzeul National de Arta al Romaniei.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42868725|First Yemeni Rebellion of 1890–1892]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q6932848|Muhammad bin Yahya Hamid ad-Din]]'' | | data-sort-value="1890" | 1890-04 | data-sort-value="1892" | 1892-09 | |- | ''[[:d:Q49000215|Battle of Klis]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | ''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1596" | 1596-04-06 | data-sort-value="1596" | 1596-05-30 | [[Fayl:Klis 0807 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52256876|Siege of Tata (1593)]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1593" | 1593 | | | |- | ''[[:d:Q52256924|Battle of Székesfehérvár]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1526–1867)|Macarıstan krallığı]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>''[[:d:Q623573|Kingdom of Croatia]]''<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1593" | 1593-11-04 | | | |- | ''[[:d:Q52257000|Battle of Romhány]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1593" | 1593 | | | |- | ''[[:d:Q52257096|Siege of Győr]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1594" | 1594 | data-sort-value="1594" | 1594-07-31 | data-sort-value="1594" | 1594-09-27 | [[Fayl:Gyort feladjak az olaszok es nemetek a torokoknek.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52258033|Siege of Esztergom]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1595" | 1595-08-04 | | | |- | ''[[:d:Q52259637|Siege of Tata]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1597" | 1597 | | | |- | ''[[:d:Q52260540|Siege of Székesfehérvár]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | | data-sort-value="1602" | 1602-08-12 | data-sort-value="1602" | 1602-08-29 | [[Fayl:Siege of Stulweissenburg (Székesfehérvár), 1602.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52448811|Ottoman-Portuguese Wars]]'' | | | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | | | |- | ''[[:d:Q52482375|Battle of Pente Pigadia]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1821" | 1821-09-15 | data-sort-value="1821" | 1821-09-17 | |- | ''[[:d:Q52775547|Battle of the Seesaw]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1825" | 1825-06-05 | data-sort-value="1825" | 1825-06-07 | |- | ''[[:d:Q53004507|Battle of Kassandra]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-10-30 | | | |- | ''[[:d:Q53617858|Burning of the Ottoman flagship off Chios]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1822" | 1822-06-18 | | | [[Fayl:The burning of the Turkish flagship by Kanaris.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q53713039|Battle of Vargiades]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821-07-14 | | | |- | ''[[:d:Q53791833|Russian occupations of Beirut]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1772" | 1772-06-18 | data-sort-value="1772" | 1772-07 | data-sort-value="1774" | 1774-07-21 | [[Fayl:Egypt and Syria 1768 to 1774 map en.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54352953|Μάχη των Τριών Πύργων]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]] | data-sort-value="1827" | 1827-02-20 | | | |- | ''[[:d:Q54353011|Battle of Meimetaga]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1826" | 1826-07-18 | | | |- | ''[[:d:Q54590126|Battle of Turkochori]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1826" | 1826-12-05 | | | |- | ''[[:d:Q54932345|Blockade of Shumen]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1806–1812)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1806–1812)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1810" | 1810-06-13 | data-sort-value="1810" | 1810-07-02 | |- | ''[[:d:Q55235075|Battle of Seltsou]]'' | | | | ''[[:d:Q1679837|Souliotes]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1804" | 1804-04 | | | |- | ''[[:d:Q55605053|Battle of the Strait of Hormuz]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1553" | 1553-08 | | | [[Fayl:Lisuarte de Abreu-Hormuz.png|center|128px]] |- | [[Osmanlının Quriyanı ələ keçirməsi]] | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Quriya knyazlığı]] | data-sort-value="1547" | 1547 | | | |- | ''[[:d:Q55627998|Ottoman invasion of Western Georgia]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İmereti çarlığı]]<br/>[[Quriya knyazlığı]] | data-sort-value="1703" | 1703 | | | |- | [[Vorontsovka döyüşü]] | | [[Birinci Dünya müharibəsi]]<br/>[[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Almaniya imperiyası]]<br/>[[Gürcüstan Demokratik Respublikası]] | data-sort-value="1918" | 1918-06-10 | | | |- | [[Malatya döyüşü]] | Osmanlı-Ağqoyunlu dövlətləri arasında baş vermiş tarixi döyüş | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]] | data-sort-value="1473" | 1473-08-01 | | | |- | ''[[:d:Q56338315|Battle of Kalush]]'' | | [[Osmanlı-Polşa müharibəsi (1672-1676)]] | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-14 | | | |- | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | | | [[Zaporojya Seçi|Zaparojya Seçi]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1700" | 17th century | data-sort-value="1679" | 1679 | |- | ''[[:d:Q56358379|Battle of Shmankivtsi]]'' | | | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1624" | 1624-02-06 | | | |- | ''[[:d:Q56366120|Нісські конвенції 1739—1742]]'' | | | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | | | |- | ''[[:d:Q56389812|Siege of Belgrade]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibələri]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1787" | 1787-12-02 | data-sort-value="1788" | 1788-01-18 | |- | ''[[:d:Q58895491|1867 Macedonian rebellion]]'' | | | | ''[[:d:Q1401272|Macedonians]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1866" | 1866 | data-sort-value="1867" | 1867 | |- | ''[[:d:Q60315800|Siege of Thessalonica]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1383" | 1383<br/>1383-10 | data-sort-value="1387" | 1387<br/>1387-04-09 | |- | ''[[:d:Q61071595|Siege of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | [[Abaza paşa|Abxaz Mehmed Paşa]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1628" | 1628-09-05 | data-sort-value="1628" | 1628-09-22 | |- | ''[[:d:Q61073676|Battle of Kıreli]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]]<br/>[[Qaramanoğulları bəyliyi]] | data-sort-value="1472" | 1472-08-19 | | | |- | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Araqon taxt-tacı]]<br/>[[Neapol krallığı]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1443" | 1443-11 | data-sort-value="1468" | 1468-01-17 | [[Fayl:Skanderbeg turning away from the Turcs - Kronika tho iesth Historya swiata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61355138|Mašići Rebellion]]'' | | [[Birinci serb qiyamı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Serblər]] | data-sort-value="1806" | 1806 | | | |- | ''[[:d:Q61675345|Battle of Velestino]]'' | | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | | data-sort-value="1897" | 1897-04-27 | data-sort-value="1897" | 1897-05-06 | [[Fayl:Velestino1897.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65050516|Ottoman Empire–United States relations]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[ABŞ|Amerika Birləşmiş Ştatları]] | | | | |- | ''[[:d:Q65128763|Battle of Gradac]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1666" | 1666-09-15 | | | |- | ''[[:d:Q65279419|Trabzon məsələsi]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]]<br/>[[Trabzon imperiyası|Trapezund imperiyası]] | data-sort-value="1461" | 1461 | | | |- | [[Qoyun keçidi döyüşü]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1578" | 1578-09-09 | | | [[Fayl:Secaatname 0023 (cropped).jpg|center|128px]] |- | [[Tuzcuoğlu Üsyanları]] | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Lazlar]] | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1832" | 1832 | data-sort-value="1834" | 1834 | [[Fayl:Trabzon Province.png|center|128px]] |- | [[Kerx döyüşü]] | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1516" | 1516-04 | | | |- | [[Osmanlı-Qacar müharibəsi (1906-1907)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qacar dövləti]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-06 | data-sort-value="1906" | 1906-08 | data-sort-value="1906" | 1906-09 | |- | ''[[:d:Q83228992|Battle of Smoli]]'' | | ''[[:d:Q2454446|Macedonian question]]'' | | ''[[:d:Q488297|Internal Macedonian Revolutionary Organization]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-01 | | | |- | ''[[:d:Q83363662|Освобождение на Бяла]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1877" | 1877-07-05 | | | |- | ''[[:d:Q84026604|Liberation of Thessaloniki]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10-27 | data-sort-value="1912" | 1912-10-28 | [[Fayl:Internationale geschiedenis, Eerste Balkanoorlog, SFA022816365.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84200083|Sack of Cadaqués and Palamós]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | | data-sort-value="1543" | 1543-10-05 | data-sort-value="1543" | 1543-10 | |- | ''[[:d:Q85740526|Albanian–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q669241|League of Lezhë]]'' | | data-sort-value="1449" | 1449-05-14 | data-sort-value="1479" | 1479-04-25 | [[Fayl:Albanianottomanwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85775124|Kurdish rebellions during World War I]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi|I Dünya Müharibəsinin Orta Şərq teatrı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kürdlər]] | | data-sort-value="1914" | 1914-08 | data-sort-value="1918" | 1918-10 | |- | ''[[:d:Q85791385|Ottoman reconquest of the Morea]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1715" | 1715-06 | data-sort-value="1715" | 1715-09 | |- | ''[[:d:Q85801095|Siege of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q85791385|Ottoman reconquest of the Morea]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1715" | 1715-07-12 | data-sort-value="1715" | 1715-07-20 | [[Fayl:Palamidi fortress (Nafplio, Greece).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85850270|Bitlis uprising]]'' | | | | [[Kürdlər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1907" | 1907-06-22 | data-sort-value="1907" | 1907-07-30 | |- | ''[[:d:Q85850271|Bitlis uprising]]'' | | | | [[Kürdlər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1914" | 1914-03 | data-sort-value="1914" | 1914-04-04 | |- | [[Bayburtun mühasirəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1514" | 1514-10-17 | | | [[Fayl:Bayburt kalesi.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85968980|Capture of Bizerte]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1557" | 1557 | | | |- | [[Diyarbəkirin mühasirəsi]] | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]]<br/>''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1515" | 1515-09-10 | |- | ''[[:d:Q85970195|Capture of Erzincan]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1918" | 1918-02-13 | | | |- | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1517" | 1517 | |- | [[Xan Yunis döyüşü (1516)]] | | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | data-sort-value="1516" | 1516-12-21 | | | |- | [[Harputun mühasirəsi]] | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1516" | 1516-03-23 | data-sort-value="1516" | 1516-03-26 | [[Fayl:Elazıg-Harput kalesi-acizane-crop.jpg|center|128px]] |- | [[Kemahın mühasirəsi]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1515" | 1515-05-19 | data-sort-value="1514" | 1514 | data-sort-value="1515" | 1515-05-19 | [[Fayl:Kemah Kuşatması.jpg|center|128px]] |- | [[Qoçhisar döyüşü (1516)|Qoçhisar döyüşü]] | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1516" | 1516-05 | | | [[Fayl:Battle of Koçhisar against the Safavids (May 1516). Folio 170 miniature. Selīm-nāma, by Şūkrī-i Bitlisī, 1524 (National Library of Israel, Ms. Yah. Ar. 1116).jpg|center|128px]] |- | [[Mardinin mühasirəsi]] | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1516" | 1516 | data-sort-value="1516" | 1516-06 | data-sort-value="1517" | 1517-01 | |- | [[Ovacıq döyüşü]] | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1515" | 1515 | | | |- | ''[[:d:Q85974931|Battle of Sinjar]]'' | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1516" | 1516 | | | |- | ''[[:d:Q85976551|Battle of Yenişehir]]'' | | ''[[:d:Q7109927|Ottoman Civil War of 1509–13]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1513" | 1513-04-24 | | | |- | ''[[:d:Q85985584|Battle of Meghri]]'' | | [[Sünik üsyanı]] | | [[Ermənilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1725" | 1725-03 | | | |- | ''[[:d:Q87906540|1913 Euphrates rebellion]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q26846367|al-Fatla]]''<br/>''[[:d:Q87905959|Mudbir al-Far'un]]'' | | data-sort-value="1913" | 1913 | data-sort-value="1913" | 1913 | |- | ''[[:d:Q97188229|Defence of Iwardo]]'' | | [[Aysor soyqırımı|Süryani soyqırımı]] | | [[aysorlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1915" | 1915-07 | | | [[Fayl:Mor Hadbschabo Church in Iwardo (Gülgöze).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97198141|Sack of Pineda de Mar]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1545" | 1545-08-01 | | | |- | ''[[:d:Q97233213|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Polşa Krallığı Taxt-tacı]]<br/>[[Serbiya despotluğu]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Böyük Litva knyazlığı]]<br/>[[Papa dövləti]] | | data-sort-value="1437" | 1437 | data-sort-value="1444" | 1444 | |- | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Moreya despotluğu]] | | data-sort-value="1421" | 1421 | data-sort-value="1424" | 1424 | |- | ''[[:d:Q97360640|Battle of Nachishkrevi]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[İmereti çarlığı]]<br/>[[Quriya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1784" | 1784-03-09 | | | |- | ''[[:d:Q97360679|Battle of Choloki]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Zaqafqaziya Komissarlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1918" | 1918-04-08 | | | [[Fayl:Battle of Choloki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97648660|Siege of Baghdad]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1630" | 1630-10-06 | data-sort-value="1630" | 1630-11-14 | |- | ''[[:d:Q97648727|Siege of Nicosia]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1570" | 1570-07-27 | data-sort-value="1570" | 1570-09-09 | |- | ''[[:d:Q97648778|Siege of Lepanto]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1499" | 1499-07 | data-sort-value="1499" | 1499-08-26 | [[Fayl:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97945413|Battle of Zadvarje]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q97945409|Babići]]'' | data-sort-value="1646" | 1646-08-24 | | | |- | ''[[:d:Q97945483|1571 Ottoman attack on Brač]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1571" | 1571 | | | |- | ''[[:d:Q98104352|Battle of Jazłowiec]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1684" | 1684-08-23 | data-sort-value="1684" | 1684-08-24 | |- | ''[[:d:Q98383169|Ottoman raids into the Despotate of the Morea]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moreya despotluğu]] | | data-sort-value="1395" | 1395 | data-sort-value="1397" | 1397 | |- | ''[[:d:Q98768726|Ottoman expedition against the Druze]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Druzlar|dərzilər]] | data-sort-value="1585" | 1585 | | | |- | ''[[:d:Q104852948|Anti-Ottoman revolts of 1565–1572]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>[[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]]<br/>''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Yunanlar]]<br/>[[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1565" | 1565 | data-sort-value="1572" | 1572 | |- | ''[[:d:Q104863365|Defense of Azakh]]'' | | [[erməni soyqırımı]]<br/>[[Aysor soyqırımı|Süryani soyqırımı]] | | [[Erməni quldur dəstələri|Erməni fədailər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[aysorlar]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-18 | data-sort-value="1915" | 1915-11-21 | [[Fayl:Church of the Virgin Mary in Azech (İdil).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106616573|Siege of Székesfehérvár]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | | data-sort-value="1601" | 1601-09-04 | data-sort-value="1601" | 1601-09-20 | [[Fayl:Siege of Székesfehérvár, September 1601, map.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319329|Siege of Brailov]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1828–1829)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1828–1829)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1828" | 1828-05-09 | data-sort-value="1828" | 1828-06-07 | [[Fayl:The siege by Russian troops of the Turkish fortress Brailov in 1828.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108457786|Battle of Starý Hrozenkov]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1663–1664)]]<br/>''[[:d:Q131174467|Ottoman raids on Moravia]]'' | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1663" | 1663-10-06 | | | |- | ''[[:d:Q108570230|Sack of Vieste]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Neapol krallığı]] | data-sort-value="1554" | 1554 | | | |- | ''[[:d:Q108607323|Sack of Granada]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1563" | 1563 | | | |- | ''[[:d:Q109387335|Battle of Kemah]]'' | | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1548-1549)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1548" | 1548-10-02 | | | |- | ''[[:d:Q109391512|Ottoman–Venetian War of 1423–1430]]'' | | ''[[:d:Q1420791|Ottoman–Venetian Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1423" | 1423 | data-sort-value="1430" | 1430 | |- | ''[[:d:Q109392668|Haile-i Osmaniye]]'' | | ''[[:d:Q28220521|transformation of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yeniçəri|Yeniçərilər]] | | data-sort-value="1621" | 1621 | data-sort-value="1622" | 1622-05-20 | [[Fayl:Rycaut1694bd1 0571 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109392671|Abaza rebellions]]'' | | [[Cəlali üsyanları]] | | [[Abaza paşa|Abxaz Mehmed Paşa]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1624" | 1624 | data-sort-value="1632" | 1632 | |- | ''[[:d:Q109392680|Battle of Gülnas]]'' | | ''[[:d:Q120403842|Ottoman conquest of the Beylik of Aydin]]'' | | [[Aydınoğulları bəyliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1425" | 1425 | | | |- | ''[[:d:Q109393823|Battle of Davia]]'' | | ''[[:d:Q114981492|1423 Morea expedition]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moreya despotluğu]] | data-sort-value="1423" | 1423-06-05 | | | |- | ''[[:d:Q109857770|Siege of the Acropolis]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1687" | 1687-09-23 | data-sort-value="1687" | 1687-09-29 | [[Fayl:Veduta del Castello d'Acropolis dalla parte di Tramontana - Fanelli Francesco - 1695.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q110425662|Seven Years' Campaign]]''<br/>[[Asiyadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Teymurilər dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>''[[:d:Q1353404|Principality of Kastrioti]]''<br/>''[[:d:Q16968402|Zaharia family]]''<br/>''[[:d:Q6275573|Jonima family]]''<br/>[[Anadolu bəylikləri]]<br/>[[Qarayilər]] | | data-sort-value="1402" | 1402 | data-sort-value="1403" | 1403 | |- | ''[[:d:Q110428027|Battle of Boiany]]'' | | ''[[:d:Q1132994|Polish–Ottoman War of 1683–99]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Reç Pospolita]] | | data-sort-value="1685" | 1685-10-01 | data-sort-value="1685" | 1685-10-11 | |- | ''[[:d:Q110460413|1499 Ottoman raid on Friuli]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]]<br/>''[[:d:Q21236692|Ottoman raids on Friuli]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1499" | 1499-09-28 | data-sort-value="1499" | 1499-10-04 | |- | ''[[:d:Q110536154|Invasion of Cheikh Said]]'' | | ''[[:d:Q2333111|South Arabia during World War I]]'' | | [[Britaniya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1914" | 1914-11-10 | data-sort-value="1914" | 1914-11-11 | |- | ''[[:d:Q110612753|Genoese–Mongol Wars]]'' | | | | [[Genuya Respublikası]]<br/>[[Monqol imperiyası|Böyük Monqol imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Qızıl Orda]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Orda|Böyük orda]] | | data-sort-value="1307" | 1307 | data-sort-value="1475" | 1475 | |- | ''[[:d:Q111488675|Muscovite-Ukrainian War of 1674-1676]]'' | | | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Çar Rusiyası]]<br/>[[Kazak hetmanlığı|Kazak Hetmanlığı]] | | data-sort-value="1674" | 1674 | data-sort-value="1676" | 1676 | |- | ''[[:d:Q111784462|Battle of Jalowaz]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1444" | 1444 | | | |- | ''[[:d:Q111911292|Battle of Marathon 1824 CE]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1824" | 1824-07-03 | | | |- | ''[[:d:Q111914693|Georgian campaign]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İmereti çarlığı]] | data-sort-value="1508" | 1508 | | | |- | [[Trabzon yürüşü (1505)]] | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1505" | 1505 | | | |- | [[Trabzon yürüşü (1510)]] | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1510" | 1510 | | | |- | [[Ərzincan döyüşü (1507)|Ərzincan döyüşü]] | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1507" | 1507 | | | |- | [[Mosulun mühasirəsi (1517)]] | | [[Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515–1517)|Fərat-Dəclə Ekspedisiyası (1515-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1517" | 1517-04 | | | |- | ''[[:d:Q112190564|Greece–Ottoman Empire relations]]'' | | [[Türkiyə–Yunanıstan münasibətləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Yunanıstan Respublikası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | | | | |- | ''[[:d:Q112609814|Siege of Knin]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1688" | 1688-08-29 | data-sort-value="1688" | 1688-09-11 | |- | ''[[:d:Q112648578|Battle of Sidon]]'' | | ''[[:d:Q325127|Oriental Crisis of 1840]]'' | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Avstriya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Misir əyaləti]] | data-sort-value="1840" | 1840-09-26 | | | |- | ''[[:d:Q112801307|Polish–Ottoman Wars]]'' | | | | [[Reç Pospolita]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | | | |- | ''[[:d:Q113006045|Siege of Belgrade]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1693" | 1693-07-31 | data-sort-value="1693" | 1693-09-17 | |- | ''[[:d:Q113127542|Battle of Suldouze]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1918" | 1918-04-08 | data-sort-value="1918" | 1918-04-13 | |- | ''[[:d:Q113203801|Battle of Belgrade]]'' | | ''[[:d:Q2631076|Siege of Belgrade]]'' | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1717" | 1717-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q113450644|Battles of Çapakçur]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]]<br/>[[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1916" | 1916 | | | |- | ''[[:d:Q113669139|Expedition to Kamaran]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya müharibələri|Türk-Portuqal müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1523" | 1523 | | | |- | ''[[:d:Q113669215|Battle of Bab al-Mandab]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1551" | 1551-01 | | | |- | ''[[:d:Q113675251|Battle of Štip]]'' | | [[Karpoş üsyanı]]<br/>[[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1689" | 1689-11-10 | | | |- | ''[[:d:Q113685703|Battle of Kamaran]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1560" | 1560 | | | |- | ''[[:d:Q113993526|Albanian revolt of 1566–1571]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1566" | 1566 | data-sort-value="1571" | 1571 | |- | [[Şah İsmayılın Gürcüstan yürüşləri]] | | ''[[:d:Q122155240|Georgian–Safavid Wars]]''<br/>''[[:d:Q133445628|Campaigns of Ismail I]]'' | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Mesxeti atabəyliyi|Mesxeti prinsliyi]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Kaxeti çarlığı|Kaxetiya çarlığı]]<br/>[[İmereti çarlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1510" | 1510 | data-sort-value="1524" | 1524 | |- | [[I Təhmasibin yürüşü (1552)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1514–1555)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1552" | 1552 | data-sort-value="1553" | 1553 | [[Fayl:Tahmasp I.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q114450530|Bombardment of Beirut]]'' | | [[İkinci Misir–Osmanlı müharibəsi|İkinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Avstriya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Misir əyaləti]] | data-sort-value="1840" | 1840-09-10 | | | |- | ''[[:d:Q114586360|Sieges of Tiberias]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1742" | 1742-09 | data-sort-value="1743" | 1743-08 | |- | ''[[:d:Q114981492|1423 Morea expedition]]'' | | ''[[:d:Q97236239|Byzantine–Ottoman War of 1421–1424]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moreya despotluğu]] | | data-sort-value="1423" | 1423-05 | data-sort-value="1423" | 1423-06 | |- | ''[[:d:Q115177789|Battle of Akçay]]'' | | [[Asiyadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Qaramanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1398" | 1398 | | | |- | ''[[:d:Q115395071|Aegan Expedition]]'' | | [[Osmanlı-Venesiya müharibəsi (1537-1540)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1538" | 1538-06-07 | data-sort-value="1538" | 1538-07 | |- | ''[[:d:Q115517267|Siege of Qatif]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Hörmüz əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1551" | 1551-07 | | | |- | ''[[:d:Q115517775|Battle of Suakin]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1541" | 1541 | | | |- | ''[[:d:Q115518405|Battle of El Tor]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1541" | 1541 | | | |- | ''[[:d:Q115605366|Osmanlı-Bizans Savaşı]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[İkinci Bolqar imperiyası]]<br/>[[Serbiya imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1366" | 1366 | data-sort-value="1372" | 1372 | [[Fayl:Murat Hüdavendigar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q115732142|marosszentimrei ütközet]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | data-sort-value="1442" | 1442-03-18 | | | |- | ''[[:d:Q115802865|Siege of Ankara]]'' | | ''[[:d:Q110425973|Timurid invasion of the Ottoman Empire]]'' | | [[Teymurilər dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1402" | 1402-07 | | | |- | ''[[:d:Q115805105|Hakkari Expedition 1916]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kürdlər]] | | data-sort-value="1916" | 1916-05-21 | data-sort-value="1916" | 1916-06-29 | |- | ''[[:d:Q115819674|Capture of Wejh]]'' | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Hicaz krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1917" | 1917-01-23 | data-sort-value="1917" | 1917-01-24 | |- | ''[[:d:Q115822017|Sacking of Sarajevo]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1697" | 1697-10-23 | | | |- | ''[[:d:Q116006964|Siege of Navarino]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>[[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q698215|Holy League]]'' | | data-sort-value="1572" | 1572-09-21 | data-sort-value="1572" | 1572-10-07 | |- | ''[[:d:Q116788670|Battle of Seray Mountain]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | ''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1917" | 1917-05-05 | data-sort-value="1917" | 1917-08-13 | |- | ''[[:d:Q116921941|Expedition to Cherchell]]'' | | | | ''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1516" | 1516 | | | |- | ''[[:d:Q117306532|Siege of Castelnuovo]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1687" | 1687 | data-sort-value="1687" | 1687-10-01 | |- | [[Xiosun fəthi]] | Osmanlı dövlətinin Xios adasını ələ keçirməsi | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | data-sort-value="1566" | 1566-04-15 | | | [[Fayl:Chios by Piri Reis Rotated.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118154043|Battle of Kalamata]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1685" | 1685-09-14 | | | |- | ''[[:d:Q118461473|Battle of Toprakada]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1770" | 1770-07-05 | | | |- | [[Təbrizin mühasirəsi (1585–1586)|Təbrizin mühasirəsi (1585-1586)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1585" | 1585-11 | data-sort-value="1586" | 1586-09 | |- | ''[[:d:Q118875968|Battle of Hammamet]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1605" | 1605-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q118928943|Təbrizin tutulması (1514)]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1514" | 1514-09-06<br/>1514 | | | [[Fayl:I. Selim Tebriz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]]<br/>''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Savoyya hersoqluğu|Savoy hersoqluğu]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Florensiya Respublikası]]<br/>[[Hafsilər]] | | data-sort-value="1515" | 1515 | data-sort-value="1577" | 1577 | |- | ''[[:d:Q118929868|Battle of Lucinico]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1477" | 1477-10-31 | | | |- | ''[[:d:Q118929878|Battle of Patras]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1466" | 1466-08-15 | | | |- | ''[[:d:Q118929901|Battle of Shamakhi]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1578" | 1578-11-09 | data-sort-value="1578" | 1578-11-11 | |- | [[Alvar döyüşü]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1585" | 1585-09-21 | | | |- | ''[[:d:Q118929917|Battle of Chamchamal]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Zəndlər|Zəndlər sülaləsi]] | data-sort-value="1774" | 1774-11 | | | |- | ''[[:d:Q118929918|Battle of Baneh]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Zəndlər|Zəndlər sülaləsi]] | data-sort-value="1777" | 1777-04-21 | | | |- | ''[[:d:Q118929919|Battle of Sanandaj]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Zəndlər|Zəndlər sülaləsi]] | data-sort-value="1777" | 1777-05-05 | | | |- | ''[[:d:Q118929924|Battle of Dezful]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1583" | 1583-11-07 | | | |- | ''[[:d:Q118929938|Battle of Shahoglu]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1578" | 1578-11-24 | data-sort-value="1578" | 1578-11-26 | |- | ''[[:d:Q118929968|Battle of Kuskunkıran]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1633" | 1633-10-15 | | | |- | ''[[:d:Q118929976|Siege of Vlorë]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1691" | 1691-02-04 | data-sort-value="1691" | 1691-03-06 | |- | ''[[:d:Q118929979|Battle of Shanb Ghazan]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1585" | 1585-10-28 | | | |- | ''[[:d:Q118929980|Siege of Rethymno]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]] | | data-sort-value="1646" | 1646-10-07 | data-sort-value="1646" | 1646-11-16 | |- | ''[[:d:Q118946250|Aegan Expedition]]'' | | [[Osmanlı-Venesiya müharibəsi (1537-1540)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Arxipelaq hersoqluğu]] | | data-sort-value="1537" | 1537-09-15 | data-sort-value="1537" | 1537-11 | |- | ''[[:d:Q118946260|Siege of Caffa]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | | data-sort-value="1469" | 1469-10-25 | data-sort-value="1469" | 1469 | |- | ''[[:d:Q118946261|Siege of Caffa]]'' | | ''[[:d:Q18409651|Ottoman conquest of the southern coast of Crimea]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | data-sort-value="1475" | 1475-06 | | | |- | [[Mayan döyüşü]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1585" | 1585-10-30 | data-sort-value="1585" | 1585-10-31 | |- | ''[[:d:Q118946339|Battle of Makronisos]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1647" | 1647-01-27 | | | |- | ''[[:d:Q118946341|Battle of Zeytinburnu]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1695" | 1695-09-18 | | | |- | ''[[:d:Q118946352|Battle of Lipari]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Siciliya krallığı]] | data-sort-value="1561" | 1561-07 | | | |- | ''[[:d:Q118946355|Sack of Manfredonia]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Neapol krallığı]] | | data-sort-value="1620" | 1620-08-16 | data-sort-value="1620" | 1620-08-18 | |- | ''[[:d:Q118946356|Battle of Elafonisos]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]] | | data-sort-value="1718" | 1718-07-20 | data-sort-value="1718" | 1718-07-22 | |- | ''[[:d:Q118946363|Siege of Ulcinj]]'' | | ''[[:d:Q694835|Seventh Ottoman–Venetian War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1718" | 1718-07-25 | data-sort-value="1718" | 1718-08-04 | |- | ''[[:d:Q118946377|Siege of Mudanya]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]] | data-sort-value="1321" | 1321 | | | |- | ''[[:d:Q118946383|Battle of San Pelagio]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1668" | 1668-03-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946384|Djerba Incident]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Neapol krallığı]] | | data-sort-value="1551" | 1551-04-12 | data-sort-value="1551" | 1551-04-30 | |- | ''[[:d:Q118946385|Blockade of Genoa]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | data-sort-value="1544" | 1544 | | | |- | ''[[:d:Q118946386|Battle of the Chushka Spit]]'' | | [[Azov oturacağı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kazaklar]] | | data-sort-value="1638" | 1638-07-26 | data-sort-value="1638" | 1638-07-28 | |- | ''[[:d:Q118946390|Battle of Monemvasia]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1770" | 1770-05-27 | | | |- | ''[[:d:Q118946393|Battle of Lesbos]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1668" | 1668-06-15 | | | |- | ''[[:d:Q118946410|Siege of Užice]]'' | | ''[[:d:Q118946350|Austro–Turkish War of 1737-1739]]'' | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1737" | 1737 | | | |- | ''[[:d:Q118946416|Battle of Hydra]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1770" | 1770-06-04 | | | |- | ''[[:d:Q118946418|Battle of Kos (1773)]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1773" | 1773-08-10 | data-sort-value="1773" | 1773-08-18 | |- | ''[[:d:Q118946421|Battle of Cape Lori]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1735–1739)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1735–1739)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1737" | 1737-08-09 | data-sort-value="1737" | 1737-08-10 | |- | [[Maskatın tutulması (1581)]] | | [[Osmanlı–Portuqaliya müharibələri|Türk-Portuqal müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1581" | 1581 | | | |- | ''[[:d:Q118946487|Occupation of Yerevan (1583)]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1583" | 1583 | | | |- | ''[[:d:Q118946488|Ottoman campaign against Abkhazia]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Abxazlar]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | data-sort-value="1454" | 1454-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946489|Battle of Takht-e Soleymān]]'' | | ''[[:d:Q6102278|Nakhchivan campaign]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1554" | 1554-07-22 | | | |- | ''[[:d:Q118946496|Blockade of Naples]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Neapol krallığı]] | data-sort-value="1561" | 1561-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946499|Sukhumi landing]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1877–1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877–1878)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1877" | 1877-05-23 | data-sort-value="1877" | 1877-09-02 | |- | ''[[:d:Q118946500|Serine Boğazı Muharebesi]]'' | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1743–1746)|Osmanlı-İran müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Əfşarlar sülaləsi]] | data-sort-value="1743" | 1743-10-25 | | | |- | ''[[:d:Q118946506|Battle of Ochakiv]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787-1792)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1787–1792)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1787" | 1787-10-14 | data-sort-value="1787" | 1787-10-15 | |- | ''[[:d:Q118946507|Armistice of Candia]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1669" | 1669-09-05 | | | |- | ''[[:d:Q118946676|Battle of Algiers]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1529" | 1529-06 | | | |- | ''[[:d:Q118946681|Battle of Béja]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Hafsilər]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | data-sort-value="1569" | 1569-11 | | | |- | ''[[:d:Q118946692|Battle of Shekvetili]]'' | | ''[[:d:Q4206999|Caucasian campaign of the Crimean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1853" | 1853-11-24 | | | |- | ''[[:d:Q118946728|Battle of Paphos]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1609" | 1609-08 | | | |- | ''[[:d:Q118946745|Battle of Henichesk]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1735–1739)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1735–1739)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1737" | 1737-07-10 | data-sort-value="1737" | 1737-07-09 | | |- | ''[[:d:Q118946809|Battle of Karpathos]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1498" | 1498-07 | | | |- | ''[[:d:Q118946811|Battle of Al Khankah]]'' | | [[Fransanın Misirə və Suriyaya yürüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Birinci Fransa Respublikası]] | data-sort-value="1801" | 1801-05-16 | | | |- | ''[[:d:Q118946833|Battle of Temryuk]]'' | | [[Azov oturacağı]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kazaklar]] | data-sort-value="1638" | 1638-08-19 | | | |- | ''[[:d:Q118946835|Battle of Icaria]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1686" | 1686-07-20 | | | |- | ''[[:d:Q118946836|Battle of Cape Baba]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1686" | 1686-10-04 | | | |- | [[Hələbin işğalı]] | | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | data-sort-value="1516" | 1516-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q118946841|Battle of Bodrum]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | data-sort-value="1774" | 1774-04-15 | | | |- | ''[[:d:Q118946842|Battle of the Sebou River]]'' | | ''[[:d:Q20995527|Ottoman expeditions to Morocco]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səədi sultanlığı|Sədilər dövləti]]<br/>''[[:d:Q3446186|Kingdom of Kuku]]''<br/>[[Vattasilər|Vəttasilər dövləti]] | data-sort-value="1554" | 1554-01-06 | | | |- | [[Şamın işğalı]] | | [[Osmanlı–Məmlük müharibəsi (1516–1517)|Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | | data-sort-value="1516" | 1516-09-27 | data-sort-value="1516" | 1516-10-03 | |- | ''[[:d:Q118946869|Kefalonia Expedition]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q149846|County palatine of Cephalonia and Zakynthos]]'' | | data-sort-value="1479" | 1479-08 | data-sort-value="1479" | 1479-11 | |- | ''[[:d:Q118946897|Battle of Kars]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1628" | 1628-09 | | | |- | ''[[:d:Q118947854|Siege of Sebinkarahisar]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]] | | data-sort-value="1473" | 1473-08-24 | data-sort-value="1473" | 1473-08-29 | |- | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | | data-sort-value="1454" | 1454 | data-sort-value="1483" | 1483 | [[Fayl:Siege of Belgrade (1456), Ottoman miniature.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118956745|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | | data-sort-value="1444" | 1444 | data-sort-value="1449" | 1449 | [[Fayl:BattleVarna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118956780|Battle of Frenkyazısı]]'' | | [[Asiyadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Qaramanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1386" | 1386 | | | |- | ''[[:d:Q118957400|Aegan Expedition]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | | data-sort-value="1456" | 1456-01-22 | data-sort-value="1456" | 1456-01-24 | |- | ''[[:d:Q118957424|Franco-Turkish War]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]'' | | [[Birinci Fransa Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1798" | 1798 | data-sort-value="1801" | 1801 | [[Fayl:Thomas Sutherland - Defence of the breach at St Jean dAcre May 8th 1799 1815.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q119166205|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]] | | data-sort-value="1492" | 1492 | data-sort-value="1495" | 1495 | |- | ''[[:d:Q119166481|Siege of Tbilisi]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1579" | 1579-03-30 | data-sort-value="1579" | 1579-08-01 | |- | ''[[:d:Q119166556|Egypt campaign]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlüklər]] | | data-sort-value="1786" | 1786-06 | data-sort-value="1787" | 1787-10 | |- | ''[[:d:Q119166576|Aegan Expedition]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q1495853|Gattilusio]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]] | | data-sort-value="1455" | 1455-06 | data-sort-value="1455" | 1455-10 | |- | [[Apuliya səfəri (1573)]] | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Neapol krallığı]] | | data-sort-value="1573" | 1573-07 | data-sort-value="1573" | 1573-08 | [[Fayl:Otranto by Piri Reis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q119166606|Siege of Lesbos]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1771" | 1771-11-11 | data-sort-value="1771" | 1771-11-16 | |- | ''[[:d:Q119166609|Siege of Kirkuk]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1635" | 1635-08-24 | data-sort-value="1635" | 1635-08-31 | |- | ''[[:d:Q119166614|Siege of Kars]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1735" | 1735-04 | data-sort-value="1735" | 1735-05-25 | |- | ''[[:d:Q119166638|Capture of Tbilisi]]'' | | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1723-1727)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kaxeti çarlığı|Kaxetiya çarlığı]] | data-sort-value="1723" | 1723-06-23 | | | |- | [[Aralıq dənizi səfəri (1572)]] | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1570–1573)|1570–1573-cü illər Osmanlı–Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1572" | 1572-06 | data-sort-value="1572" | 1572-10 | |- | ''[[:d:Q119166788|Siege of Lesbos]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Fransa krallığı]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1501" | 1501-10 | | | |- | ''[[:d:Q119166868|Siege of Lemnos (1770)]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1770" | 1770-08-04 | data-sort-value="1770" | 1770-10-22 | |- | ''[[:d:Q119167106|Battle of Marivan]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1636" | 1636-09-18 | | | |- | ''[[:d:Q119167113|Apulia expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Neapol krallığı]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07 | data-sort-value="1573" | 1573-08 | |- | ''[[:d:Q119167118|Siege of Várad]]'' | | [[Osmanlı–Avstriya müharibəsi (1593–1606)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1593-1606)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | | data-sort-value="1598" | 1598-10-01 | data-sort-value="1598" | 1598-11-03 | |- | ''[[:d:Q119167123|Siege of Monemvasia]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1655" | 1655-07-03 | data-sort-value="1655" | 1655-08-18 | |- | ''[[:d:Q119167274|Battle of Patras]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1466" | 1466-08 | | | |- | ''[[:d:Q119167294|Siege of Yerevan]]'' | | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1723-1727)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1724" | 1724-06-24 | data-sort-value="1724" | 1724-09-28 | |- | ''[[:d:Q119167312|Siege of Hamadan]]'' | | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1723-1727)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1724" | 1724-06-29 | data-sort-value="1724" | 1724-09-01 | |- | ''[[:d:Q119167317|Siege of Khoy]]'' | | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1723-1727)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1724" | 1724-03-20 | data-sort-value="1724" | 1724-05-12 | |- | ''[[:d:Q119167523|Siege of Durazzo]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1501" | 1501-08 | data-sort-value="1501" | 1501-08-13 | |- | ''[[:d:Q119167533|Siege of Modon]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1500" | 1500-06-20 | data-sort-value="1500" | 1500-08-09 | |- | ''[[:d:Q119167695|Montenegro Campaign]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3324486|Prince-Bishopric of Montenegro]]'' | data-sort-value="1714" | 1714-05 | | | |- | ''[[:d:Q119167698|Siege of Tabriz]]'' | | [[Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1723-1727)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1725" | 1725-07-28 | data-sort-value="1725" | 1725-08-01 | |- | ''[[:d:Q119167811|Battle of Salmas]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q119167840|Siege of Kars]]'' | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1743–1746)|Osmanlı-İran müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Əfşarlar sülaləsi]] | | data-sort-value="1744" | 1744-07-29 | data-sort-value="1744" | 1744-10-09 | |- | ''[[:d:Q119167844|Capture of Tbilisi]]'' | | [[Lələ Mustafa Paşanın Qafqaza yürüşü]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]] | data-sort-value="1578" | 1578-08-24 | | | |- | ''[[:d:Q119167853|Capture of Tabriz]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1585" | 1585-09-23 | data-sort-value="1585" | 1585-09-25 | |- | ''[[:d:Q119442715|Siege of Haifa]]'' | | ''[[:d:Q119442732|Palestine expedition]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-08-09 | data-sort-value="1775" | 1775-08-12 | |- | ''[[:d:Q119442732|Palestine expedition]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]'' | | data-sort-value="1775" | 1775-07-07 | data-sort-value="1775" | 1775-09-23 | |- | ''[[:d:Q119442820|Ottoman expedition to Moldavia]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]] | | data-sort-value="1574" | 1574-05 | data-sort-value="1574" | 1574-07 | |- | ''[[:d:Q119442920|Siege of Chania]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]] | | data-sort-value="1692" | 1692-07-17 | data-sort-value="1692" | 1692-08-28 | |- | ''[[:d:Q119442926|Siege of Urmia]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1730–1736)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1731" | 1731-09-11 | data-sort-value="1731" | 1731-11-15 | |- | ''[[:d:Q119443120|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Serbiya despotluğu]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Böyük Litva knyazlığı]]<br/>[[Bosniya krallığı|Bosniya Krallığı]] | | data-sort-value="1426" | 1426 | data-sort-value="1428" | 1428 | |- | ''[[:d:Q119999895|Siege of Van]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1633" | 1633-09-04 | data-sort-value="1633" | 1633-10-15 | |- | ''[[:d:Q120176387|Battle of Zvornik]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1464" | 1464 | | | |- | ''[[:d:Q120398471|Battle of Byssel]]'' | | [[Osmanlı–Səudiyyə müharibəsi|Osmanlı-Səudiyyə müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Diriyyə əmirliyi]] | data-sort-value="1815" | 1815-01 | | | |- | ''[[:d:Q120403842|Ottoman conquest of the Beylik of Aydin]]'' | | | | [[Aydınoğulları bəyliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1425" | 1425 | data-sort-value="1426" | 1426 | |- | ''[[:d:Q120403876|Siege of Erzurum]]'' | | ''[[:d:Q15094110|Abaza rebellion]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Abaza paşa|Abxaz Mehmed Paşa]] | | data-sort-value="1627" | 1627-09-12 | data-sort-value="1627" | 1627-11-25 | |- | ''[[:d:Q120496592|Siege of Ohrid]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | ''[[:d:Q865584|Princedom of Albania]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1395" | 1395 | | | |- | ''[[:d:Q120682470|Siege of Adrianople]]'' | | [[İkinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bolqarıstan çarlığı]] | | data-sort-value="1913" | 1913-07-22 | data-sort-value="1913" | 1913-07-23 | |- | ''[[:d:Q120756350|Battle of Erzurum]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q4712814|Armenian National Council]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | | | |- | ''[[:d:Q120798811|Battle of Muş]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1916" | 1916-08-03 | data-sort-value="1916" | 1916-08-24 | |- | ''[[:d:Q120798823|Capture of Trabzon]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağ ordu]]<br/>[[Pont yunanları]]<br/>[[Erməni quldur dəstələri|Erməni fədailər]] | | data-sort-value="1918" | 1918-02-24 | data-sort-value="1918" | 1918-02-25 | |- | ''[[:d:Q120848063|Chios expedition]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1599" | 1599-05-05<br/>1599-05-01 | | | |- | ''[[:d:Q120966850|Ottoman expedition to Naxos]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Arxipelaq hersoqluğu]] | data-sort-value="1566" | 1566 | | | |- | ''[[:d:Q121283166|Battle of Kljuc]]'' | | ''[[:d:Q13416014|Ottoman conquest of Bosnia and Herzegovina]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bosniya krallığı|Bosniya Krallığı]]<br/>[[Macarıstan krallığı]]<br/>[[Macarıstan–Xorvatiya uniyası|Macar–Xorvat uniyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Dubrovnik Respublikası]] | data-sort-value="1463" | 1463 | | | |- | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Gürcülər]] | | | | |- | ''[[:d:Q122452052|1638 Ottoman expedition against Kelmendi]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3300981|Kelmend region]]'' | data-sort-value="1638" | 1638-02 | | | |- | ''[[:d:Q122784496|Battle of Mokvi monastery]]'' | | ''[[:d:Q2271999|Sochi conflict]]'' | | [[Gürcüstan Demokratik Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1918" | 1918-08-16 | | | |- | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]] | | [[Moreya despotluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1458" | 1458 | data-sort-value="1460" | 1460 | |- | ''[[:d:Q123232747|Thuwaini Al-Saadoun campaign (1797)]]'' | | | | [[Diriyyə əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3480281|Sheikhdom of Kuwait]]''<br/>[[Məmlük sülaləsi (İraq)]]<br/>''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]''<br/>''[[:d:Q3827617|Bani Khalid]]'' | data-sort-value="1797" | 1797 | | | |- | ''[[:d:Q123258526|Siege of Ancona]]'' | | ''[[:d:Q26749|War of the Second Coalition]]''<br/>''[[:d:Q3799179|Anti-French insurrections in Italy]]'' | [[Ankona]] | ''[[:d:Q3108071|Giuseppe Lahoz Ortiz]]''<br/>[[Fransa]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]] | data-sort-value="1799" | 1799 | data-sort-value="1799" | 1799-03-18 | data-sort-value="1799" | 1799-11-13 | [[Fayl:France militaire 1836 TIII 157003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123452111|Bosnian Battle of Kosovo]]'' | | ''[[:d:Q2586110|Bosnian uprising]]'' | | [[Bosniyalılar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1831" | 1831-07-18 | | | |- | ''[[:d:Q123501700|First Scutari-Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]]<br/>''[[:d:Q83793567|Tribes of Montenegro]]'' | | data-sort-value="1785" | 1785 | data-sort-value="1789" | 1789 | |- | ''[[:d:Q124024560|Mediterranean campaign of 1552]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]''<br/>[[İtaliya müharibəsi (1551-1559)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Papa dövləti]] | | data-sort-value="1552" | 1552-06 | data-sort-value="1552" | 1552-09 | |- | ''[[:d:Q124258443|Sack of Santanyí]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1531" | 1531-10-03 | | | [[Fayl:View of the montains in Cala S'Almunia, Mallorca (Spain) (23670220672).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124258566|Sack of Sóller]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1561" | 1561-05-11 | | | [[Fayl:Sóller, monumento pri 1561 1.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124296290|Battle Of Mawiyya]]'' | | ''[[:d:Q3656338|Nejd Expedition]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Diriyyə əmirliyi]] | data-sort-value="1817" | 1817 | | | |- | ''[[:d:Q124413514|Sack of Pollença]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1550" | 1550-05-31 | | | |- | ''[[:d:Q124413528|Sack of Valldemosa]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1552" | 1552-10-01 | | | |- | ''[[:d:Q124413534|Sack of Andratx]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q836676|Kingdom of Majorca]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1578" | 1578-08-02 | | | |- | ''[[:d:Q124435128|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>''[[:d:Q577867|Polşa Krallığı]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İkinci Bolqar imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | | data-sort-value="1375" | 1375-05-01 | data-sort-value="1377" | 1377 | [[Fayl:Nagy Lajos gyozelme a torokok felett.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124526966|Raid on Constantinople]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q124540640|Battle of Tafilah]]'' | | [[Birinci Dünya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]] | data-sort-value="1918" | 1918-01-25 | | | |- | ''[[:d:Q124655726|Siege of Hormuz]]'' | | [[Hörmüz dəniz döyüşü|Hörmüz dəniz müharibəsi]] | | [[Portuqaliya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1552" | 1552-09 | | | |- | ''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Burqundiya hersoqluğu]]<br/>[[Macarıstan–Xorvatiya uniyası|Macar–Xorvat uniyası]]<br/>[[İkinci Bolqar imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3623202|District of Branković]]''<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Polşa Krallığı Taxt-tacı]]<br/>[[Malta ordeni]] | | data-sort-value="1389" | 1389 | data-sort-value="1396" | 1396-09-25 | [[Fayl:Battle of Nicopolis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124693349|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Polşa Krallığı Taxt-tacı]]<br/>[[Böyük Litva knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Bosniya krallığı|Bosniya Krallığı]]<br/>[[Serbiya despotluğu]] | | data-sort-value="1415" | 1415 | data-sort-value="1419" | 1419 | |- | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Böyük Litva knyazlığı]]<br/>[[Bosniya krallığı|Bosniya Krallığı]]<br/>[[Serbiya despotluğu]] | | data-sort-value="1420" | 1420 | data-sort-value="1432" | 1432 | |- | ''[[:d:Q124707304|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Polşa Krallığı Taxt-tacı]]<br/>[[Serbiya despotluğu]]<br/>[[Bosniya krallığı|Bosniya Krallığı]]<br/>''[[:d:Q784602|Taborite]]'' | | data-sort-value="1437" | 1437 | data-sort-value="1442" | 1442 | [[Fayl:Thuróczy krónika - Hunyadi János csatája a Vaskapunál.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124785345|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Serbiya despotluğu]]<br/>[[Macarıstan–Xorvatiya uniyası|Macar–Xorvat uniyası]]<br/>''[[:d:Q686971|Bohemiya tacı torpaqları]]''<br/>[[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>''[[:d:Q47261|Bavariya hersoqluğu]]''<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Polşa Krallığı Taxt-tacı]] | | data-sort-value="1521" | 1521 | data-sort-value="1526" | 1526 | [[Fayl:Battle of Mohacs 1526.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q124806122|Second Battle of Doliana]]'' | | [[Yunanıstan İstiqlaliyyət müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-21 | | | |- | [[Dağıstan hərəkatı (1918)]] | | | | [[Dağlılar Respublikası]]<br/>[[Azərbaycan Milli Hökuməti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1918" | 1918-05 | data-sort-value="1918" | 1918-11 | |- | ''[[:d:Q124812424|Siege of Giurgiu]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1787–1791)|Osmanlı-Avstriya müharibəsi (1787-1791)]] | | [[Avstriya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1790" | 1790-05-30 | data-sort-value="1790" | 1790-06-11 | |- | ''[[:d:Q124966580|Siege of Nauplia]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1686" | 1686-07-30 | data-sort-value="1686" | 1686-08-29 | |- | ''[[:d:Q136236337|Samiylo Kishka's rebellion]]'' | | ''[[:d:Q123560189|Black Sea slave trade]]'' | | ''[[:d:Q690869|Ruthenians]]''<br/>[[Polyaklar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1599" | 1599 | | | |- | ''[[:d:Q136400265|Siege of Karbala]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Banda]] | data-sort-value="1843" | 1843-01 | | | |- | ''[[:d:Q136441177|Raid on Cherchell]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1613" | 1613-03-22 | | | |- | ''[[:d:Q136446567|1573 La Manga ambush]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1573" | 1573-10 | | | |- | ''[[:d:Q136501663|Osman Pasha Bedirkhan Revolt]]'' | | ''[[:d:Q4121892|Early Kurdish nationalism]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kürdlər]] | | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1878" | 1878 | [[Fayl:Second Bedirkhan Revolt.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136669064|Serbian invasion of Kosovo]]'' | | [[Birinci Balkan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q582781|Independent Albania]]''<br/>[[Serbiya krallığı]]<br/>[[Monteneqro krallığı|Monteneqro Krallığı]] | | data-sort-value="1912" | 1912-10 | data-sort-value="1912" | 1912-11 | |- | ''[[:d:Q136720012|Mir Muhammad's Bahdinan campaign]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | [[Soran əmirliyi|Soran Əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1831" | 1831 | data-sort-value="1833" | 1833 | [[Fayl:173606 The picturesque village of Amedye, Iraq in 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q136913899|Siege of Coron]]'' | | ''[[:d:Q783310|Orlov Revolt]]'' | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | | | [[Fayl:Vue de la ville et du chateau du Coron Assiegé par les Russes en 1770 - Choiseul-gouffier Gabriel Florent Auguste De - 1782.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137168312|Third Scutari-Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>[[Bosniyalılar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1829" | 1829-09-14 | data-sort-value="1831" | 1831-11-10 | |- | ''[[:d:Q137205376|Battle of Karaburun]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q6101099|Börklüce Mustafa]]'' | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137216924|Siege of Shamakhi]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | | data-sort-value="1578" | 1578-11-09 | data-sort-value="1578" | 1578-11-12 | [[Fayl:Secaatname 0072 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137258750|Battle of Al-Qahira]]'' | | [[Asiyadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q1042069|Imam of Yemen]]'' | data-sort-value="1569" | 1569-04-29 | | | [[Fayl:Şehnāme-i Selīm hān TSM, A. 3595, fol. 72b.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137271621|Battle of Erzincan]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]] | data-sort-value="1473" | 1473 | | | |- | ''[[:d:Q137299577|Siege of Corinth]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1463" | 1463-09-03 | data-sort-value="1463" | 1463-10-20 | |- | ''[[:d:Q137360136|Battle of Mystras]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1464" | 1464-08 | | | |- | ''[[:d:Q137380033|Siege of Samsun]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Candaroğulları bəyliyi]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | data-sort-value="1420" | 1420 | | | |- | ''[[:d:Q137380181|Battle of Manisa]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q12812239|Torlak Kemal]]'' | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137393345|Battle of Thessalonica]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Aydınoğulları bəyliyi]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Bizans imperiyası]] | data-sort-value="1416" | 1416 | | | |- | ''[[:d:Q137393467|Battle of Ulubad]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Aydınoğulları bəyliyi]]<br/>[[Bizans imperiyası]] | data-sort-value="1422" | 1422 | | | |- | ''[[:d:Q137400000|Siege of Mytilene]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1464" | 1464-04-01 | data-sort-value="1464" | 1464-05-18 | |- | ''[[:d:Q137427251|Battle of Gallipoli]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Genuya Respublikası]] | data-sort-value="1422" | 1422 | | | |- | ''[[:d:Q137460687|Battle of İznik]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qaramanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Gərmiyanoğulları bəyliyi|Germiyanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Tacəddinoğulları bəyliyi]] | data-sort-value="1423" | 1423-02 | | | |- | ''[[:d:Q137530719|Hungarian–Serbian War]]'' | | ''[[:d:Q124683279|Hungarian–Ottoman War]]'' | | ''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı]] | | data-sort-value="1390" | 1390 | data-sort-value="1392" | 1392 | |- | ''[[:d:Q137612305|Simons campaign in Eastern Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q122147342|Georgian–Ottoman conflicts]]'' | | [[Kartli çarlığı|Kartli krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | | |- | ''[[:d:Q137661987|Siege of Gardiki-Arcadia]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Moreya despotluğu]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1460" | 1460 | | | |- | ''[[:d:Q137662205|Siege of Mytilene]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1501" | 1501-10 | | | |- | ''[[:d:Q137662207|Fall of Navarino]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1501" | 1501-05-28 | | | |- | ''[[:d:Q137662208|Fall of Durrës]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1499–1503)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1501" | 1501-08-17 | | | |- | ''[[:d:Q137691215|Siege of Kastritza]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moreya despotluğu]]<br/>[[Milan hersoqluğu]]<br/>[[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Papa dövləti]] | data-sort-value="1460" | 1460 | | | |- | ''[[:d:Q137731589|Siege of Salmeniko]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moreya despotluğu]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1460" | 1460 | data-sort-value="1461" | 1461 | |- | ''[[:d:Q137739377|Battle of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Moreya despotluğu]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1458" | 1458-04 | data-sort-value="1458" | 1458-07 | |- | ''[[:d:Q137739800|Bayezid I's Anatolian campaigns]]'' | | [[Asiyadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Candaroğulları bəyliyi]]<br/>''[[:d:Q2273304|Moravian Serbia]]''<br/>[[Qazi Bürhanəddin bəyliyi]]<br/>[[Məmlük dövləti]]<br/>[[Qaramanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Aydınoğulları bəyliyi]]<br/>[[Sarıxanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]]<br/>[[Gərmiyanoğulları bəyliyi|Germiyanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Həmidoğulları bəyliyi]]<br/>[[Məntəşəoğulları bəyliyi|Menteşe bəyliyi]]<br/>[[Təkəoğulları bəyliyi]]<br/>''[[:d:Q19611741|Kubadoğulları State]]'' | | data-sort-value="1390" | 1390 | data-sort-value="1399" | 1399 | |- | ''[[:d:Q137785847|Battle of Gargaresc]]'' | | [[İtaliya–Osmanlı müharibəsi|İtaliya-Türkiyə müharibəsi]] | | [[İtaliya krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1912" | 1912-01-20 | | | [[Fayl:Bandiera italiana sul forte Gargamesh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137801436|Battle of Koyulhisar]]'' | | [[Asiyadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]] | data-sort-value="1461" | 1461 | | | |- | ''[[:d:Q137921012|Battle of Tuzi]]'' | | | | [[Monteneqro krallığı|Monteneqro Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1912" | 1912 | | |- | ''[[:d:Q138024824|Syrian campaigns of Ali Bey]]'' | | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | [[Misir əyaləti]]<br/>''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q104834612|El Assaad Family]]''<br/>[[Dağlıq Livan əmirliyi]] | | data-sort-value="1770" | 1770-11 | data-sort-value="1773" | 1773-05-01 | |- | ''[[:d:Q138028281|Action of 5–6 July 1808]]'' | | ''[[:d:Q31301|Anglo-Turkish War]]'' | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1808" | 1808-07-05 | data-sort-value="1808" | 1808-07-06 | [[Fayl:Thomas Buttersworth (1768-1842) - HMS 'Seahorse' Capturing the 'Badiri-i-Zaffer', 6 July 1808 - BHC0586 - Royal Museums Greenwich.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q138303833|Battle of Buzău]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | data-sort-value="1462" | 1462 | | | |- | ''[[:d:Q138428022|Battle of Vetiloz]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Malta ordeni]] | data-sort-value="1751" | 1751-10 | | | |- | ''[[:d:Q138545197|Battle of Turnu]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | [[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1462" | 1462 | | | |- | ''[[:d:Q138674003|Battle of Larende]]'' | | [[Asiyadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qaramanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | data-sort-value="1468" | 1468 | | | |- | ''[[:d:Q138798851|Moldavian campaign in Poland]]'' | | ''[[:d:Q3778712|Polish-Moldavian War]]'' | | [[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]]<br/>''[[:d:Q1649871|Polşa Krallığı]]'' | | data-sort-value="1498" | 1498-06 | data-sort-value="1498" | 1498-07 | [[Fayl:Attack of Stephen III of Moldavia on Przemyśl in 1498.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q139442645|Battle of Midyat]]'' | | ''[[:d:Q131412563|Ottoman-Soran War]]'' | | [[Soran əmirliyi|Soran Əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1835" | 1835 | | | |- | ''[[:d:Q139499612|Lower Danube Campaign]]'' | | [[Macarıstan–Osmanlı müharibələri|Macar–Osmanlı müharibələri]]<br/>''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | [[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1445" | 1445-09 | | | |- | ''[[:d:Q139571669|Siege of Erivan]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1616" | 1616 | data-sort-value="1617" | 1617 | |- | ''[[:d:Q139779509|Battle of Botoșani]]'' | | ''[[:d:Q2628122|Moldavian–Ottoman Wars]]'' | | [[Moldaviya knyazlığı|Moldova knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1498" | 1498-11 | | | |- | ''[[:d:Q139855092|Zahir al Umar's revolt]]'' | | | | ''[[:d:Q20717800|Al-Zayadina]]''<br/>[[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1730" | 1730s | data-sort-value="1775" | 1775 | |- | ''[[:d:Q139856195|Sack of Sebaste]]'' | | ''[[:d:Q65121240|Timurid conquests and invasions]]'' | | [[Teymurilər dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1400" | 1400 | | | |- | ''[[:d:Q139923422|Wallachian campaign]]'' | | ''[[:d:Q124707181|War of the South Danube]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Valaxiya knyazlığı]] | | data-sort-value="1420" | 1420 | data-sort-value="1420" | 1420 | |- | ''[[:d:Q140128728|Vlad the Impaler's expedition across the Danube]]'' | | ''[[:d:Q10706569|Ottoman–Wallachian wars]]'' | | [[Valaxiya knyazlığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1461" | 1461-12 | data-sort-value="1462" | 1462-01 | |- | ''[[:d:Q140196871|Capture of Erzurum]]'' | | [[Qafqaz cəbhəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2610330|Armenian volunteer units]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-03-12 | | | [[Fayl:City of Erzurum in 1918 after the Armenian volunteer units left the region.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q140277912|Capture of Karamanids]]'' | | ''[[:d:Q137739800|Bayezid I's Anatolian campaigns]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qaramanoğulları bəyliyi]] | data-sort-value="1397" | 1397 | | | |- | ''[[:d:Q140320798|Yanina–Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141955|Pashalik of Yanina]]''<br/>[[Yunanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]'' | | data-sort-value="1820" | 1820-04 | data-sort-value="1822" | 1822-01-24 | |- | ''[[:d:Q140321634|Shammar-Obaidi war]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | [[Cəbəl-Şəmmar əmirliyi|Djebel-Şammar əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q4703303|Al-Ubaid]]''<br/>''[[:d:Q20395996|Al-Muntafiq]]''<br/>[[Soran əmirliyi|Soran Əmirliyi]] | | data-sort-value="1814" | 1814 | data-sort-value="1817" | 1817 | |- | ''[[:d:Q124966618|Capture of Bayburt]]'' | | [[Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1828–1829)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1828–1829)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1829" | 1829-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q125179006|Siege of Van]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1605" | 1605 | | | |- | ''[[:d:Q125497850|First Battle of Al Qunfudhah]]'' | | | | ''[[:d:Q35583423|Emirate of Almathami]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1803" | 1803-11-15 | | | |- | ''[[:d:Q125497854|Battle of Al Lith]]'' | | | | ''[[:d:Q35583423|Emirate of Almathami]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | |- | ''[[:d:Q125727611|Battle of Hims]]'' | | [[Birinci Misir–Osmanlı müharibəsi|Birinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Misir əyaləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1832" | 1832-07-09 | | | |- | ''[[:d:Q125759097|Siege of Akka]]'' | | [[Birinci Misir–Osmanlı müharibəsi|Birinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Misir əyaləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1831" | 1831-11-26 | data-sort-value="1832" | 1832-05-27 | |- | ''[[:d:Q125768523|Standoff near St. Christopher]]'' | | | | [[İsveç imperiyası|İsveç İmperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1654" | 1654-04-11 | | | |- | ''[[:d:Q125784315|Capture of Tabriz]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1635" | 1635 | | | |- | ''[[:d:Q126009524|Peñón de Vélez de la Gomera expedition]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1563" | 1563-07-23 | data-sort-value="1563" | 1563-08-02 | [[Fayl:A055a161 0455.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q126810948|Ottoman-Bosnian wars]]'' | | ''[[:d:Q698985|Ottoman Wars in Europe]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Bosniyalılar]] | | data-sort-value="1338" | 1338-08-27 | data-sort-value="1832" | 1832-06-04 | |- | ''[[:d:Q126902909|Siege of Coron (1685)]]'' | | ''[[:d:Q2309409|Morean War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | | data-sort-value="1685" | 1685-06-25 | data-sort-value="1685" | 1685-08-11 | |- | ''[[:d:Q126909296|Beteja e Dholanit]]'' | | ''[[:d:Q4709160|Albanian revolt of 1847]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Albanlar]] | data-sort-value="1847" | 1847-08-28 | | | |- | ''[[:d:Q126936005|Battle of Beilan]]'' | | [[Birinci Misir–Osmanlı müharibəsi|Birinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Misir əyaləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1832" | 1832-07-29 | | | |- | ''[[:d:Q127433549|Battle of Belen Pass]]'' | | [[Birinci Misir–Osmanlı müharibəsi|Birinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Misir əyaləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1832" | 1832-07-29 | data-sort-value="1832" | 1832-07-30 | |- | ''[[:d:Q127592395|Battle of Isonzo]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1477" | 1477-10 | | | |- | ''[[:d:Q127612520|Siege of Chania]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Fransa krallığı]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1660" | 1660-08-25 | data-sort-value="1660" | 1660-09-15 | |- | ''[[:d:Q127868401|Siege of St. Elizabeth fortress]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Zaporojya Seçi|Zaparojya Seçi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1769" | 1769-01-07 | | | |- | ''[[:d:Q128395513|Battle of Chania]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1646" | 1646-08-14 | | | |- | ''[[:d:Q128812160|Battle of Mombasa]]'' | | ''[[:d:Q898763|Ottoman–Portuguese conflicts of 1586–1589]]'' | | [[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1589" | 1589-03-05 | | | |- | ''[[:d:Q129262043|Battle of Saint Monica]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1561" | 1561-05-04 | | | [[Fayl:Batalla de Santa Mónica-en.svg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129375354|Anglo-Ottoman Convention of 1880]]'' | | | | [[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1880" | 1880 | | | |- | ''[[:d:Q129763948|Conquest of Peñón de Vélez de la Gomera]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Florensiya hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1564" | 1564-08-31 | data-sort-value="1564" | 1564-09-05 | [[Fayl:Il vero & natural sito della villa di Velez de Gomera, & l'inespugnabile forte et castello chiamato il Pignon, situato in Africa di Babaria... - Domenico Zenoi - btv1b550000533.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130256817|Safavid capture of Mesopotamia]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1623" | 1623 | data-sort-value="1624" | 1624 | |- | ''[[:d:Q130283806|Battle of Hannik]]'' | | | | ''[[:d:Q1475713|Sennar Sultanate]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1585" | 1585 | | | |- | ''[[:d:Q130289001|Second Scutari-Ottoman War]]'' | | | | ''[[:d:Q7141954|Pashalik of Scutari]]''<br/>''[[:d:Q560701|Osman Pazvantoğlu]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Buşatlilər]]<br/>''[[:d:Q7141955|Pashalik of Yanina]]''<br/>''[[:d:Q16254311|pashalik of Berat]]'' | | data-sort-value="1791" | 1791 | data-sort-value="1795" | 1795 | |- | ''[[:d:Q130425867|Battle of Pente Pigadia]]'' | | [[Osmanlı–Yunanıstan müharibəsi (1897)|Osmanlı-Yunan müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanıstan krallığı|Yunanıstan Krallığı]] | data-sort-value="1897" | 1897 | | | |- | ''[[:d:Q130495249|Sack of Alumbres]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | ''[[:d:Q162615|Cartagena]]'' | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]'' | | data-sort-value="1558" | 1558-06-29 | data-sort-value="1558" | 1558-07-02 | |- | [[Qara-Həmid döyüşü|I Xosrovun xəzərlərə hücumu (570-576)]] | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1510" | 1510 | | | |- | ''[[:d:Q130724598|Battle of Addi Qarro]]'' | | | | [[Efiopiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3699102|Medri Bahri]]'' | data-sort-value="1578" | 1578-12 | | | |- | ''[[:d:Q131105805|Battle of Dabil]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[İmereti çarlığı]] | data-sort-value="1517" | 1517 | | | |- | [[Elxanilərin Bitinya səfəri]] | | [[Bizans–Osmanlı müharibələri|Bizans-Osmanlı müharibələri]]<br/>''[[:d:Q4301653|Mongol conquest of Anatolia]]'' | | [[Elxanilər|Elxanilər dövləti]]<br/>[[Bizans imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1308" | 1308 | | | |- | [[Süleymaniyyə döyüşü (1678)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1678" | 1678 | | | |- | ''[[:d:Q131174467|Ottoman raids on Moravia]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Transilvaniya knyazlığı]]<br/>[[Yuxarı Macarıstan knyazlığı]] | | data-sort-value="1599" | 1599 | data-sort-value="1711" | 1711 | |- | ''[[:d:Q131176848|Battle of Nahr al-Kalb]]'' | | [[İkinci Misir–Osmanlı müharibəsi|İkinci Osmanlı-Misir müharibəsi]] | | [[Misir əyaləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı]]<br/>[[Avstriya imperiyası]] | data-sort-value="1840" | 1840-09 | | | |- | ''[[:d:Q131286409|Albanian Rebellion]]'' | | ''[[:d:Q13041162|Albanian uprisings in the Ottoman Empire]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanlar]] | | data-sort-value="1481" | 1481 | data-sort-value="1484" | 1484 | |- | ''[[:d:Q131290795|Capture of Giurgiu (1771)]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1771" | 1771-05-27 | data-sort-value="1771" | 1771-05-29 | |- | ''[[:d:Q131374933|Battle of Porto Kagio]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q10729326|pirat]]'' | | data-sort-value="1792" | 1792-06-17 | data-sort-value="1792" | 1792-06-18 | |- | ''[[:d:Q131381832|Raid on La Goulette]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1612" | 1612-05-23 | | | |- | ''[[:d:Q131401878|Raid on La Goulette]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1617" | 1617-10 | | | |- | ''[[:d:Q131412563|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | [[Soran əmirliyi|Soran Əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1833" | 1833 | data-sort-value="1835" | 1835 | [[Fayl:Soran Emirate Map (1835).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131468287|Storming of Giurgiu (1771)]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Rusiya imperiyası]] | | data-sort-value="1771" | 1771-08-01 | data-sort-value="1771" | 1771-08-07 | |- | ''[[:d:Q131555792|Raid on the Kerkennah Islands]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1611" | 1611-09-28 | data-sort-value="1611" | 1611-10-02 | |- | ''[[:d:Q131555968|Ottoman expedition to Messina]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1613" | 1613-08 | | | |- | ''[[:d:Q131578623|Siege of Vidin]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q560701|Osman Pazvantoğlu]]'' | | data-sort-value="1798" | 1798-04 | data-sort-value="1798" | 1798-10 | |- | ''[[:d:Q131583820|Liberation of Krujë]]'' | | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1443" | 1443-11-28 | | | [[Fayl:Kthimi i Skenderbeut ne Krujë.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131584947|Battle of the Dalmatian Coast]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3382803|Tunis vilayet]]''<br/>[[Osmanlı Əlcəzairi|Əlcəzair əyaləti]] | data-sort-value="1624" | 1624-07-13 | | | |- | ''[[:d:Q131584955|Battle of Chios]]'' | | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q3382803|Tunis vilayet]]''<br/>[[Osmanlı Əlcəzairi|Əlcəzair əyaləti]] | data-sort-value="1621" | 1621-03-20 | | | |- | ''[[:d:Q131590811|Mansour bin Rashid al-Saadun Uprising]]'' | | | | ''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1880" | 1880-05 | data-sort-value="1881" | 1881-08 | |- | ''[[:d:Q131632438|Siege of Thodorou]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Venesiya Respublikası]] | data-sort-value="1645" | 1645-06-25 | | | |- | ''[[:d:Q131686776|Battle of Bolu]]'' | | ''[[:d:Q2336445|rise of the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Candaroğulları bəyliyi]] | data-sort-value="1423" | 1423 | | | |- | ''[[:d:Q131765080|Famagusta expedition]]'' | | | | [[Böyük Toskana hersoqluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1607" | 1607-06-24 | | | |- | ''[[:d:Q132353962|Ottoman conquest of Zeila]]'' | | [[Afrikadakı Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2365048|Adal Sultanate]]'' | data-sort-value="1557" | 1557 | | | |- | ''[[:d:Q132528606|Battle of Szeged]]'' | | [[Avstriya–Osmanlı müharibəsi (1552–1559)]]<br/>''[[:d:Q3902588|Habsburg–Ottoman wars in Hungary]]'' | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[Macarıstan krallığı (1526–1867)|Macarıstan krallığı]]<br/>''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1552" | 1552-02<br/>1552-03-01 | | | |- | ''[[:d:Q132528610|Battle of Ostrovica]]'' | | ''[[:d:Q118946350|Austro–Turkish War of 1737-1739]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Habsburq monarxiyası]] | | data-sort-value="1737" | 1737-07-07 | data-sort-value="1737" | 1737-07-22 | |- | [[Bağdadın mühasirəsi (1821)]] | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1821–1823)|Osmanlı-İran müharibəsi (1821-1823)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qacar dövləti]] | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q132615889|Siege of Modon (1770)]]'' | | [[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1768-1774)|Rusiya–Osmanlı müharibəsi (1768–1774)]] | | [[Rusiya imperiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Yunanlar]] | | data-sort-value="1770" | 1770-05-01 | data-sort-value="1770" | 1770-05-16 | [[Fayl:Modon1770.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q132644951|Cossack raid on Istanbul]]'' | | ''[[:d:Q56356473|Ivan Sirko's campaigns against the Crimean Khanate and the Ottoman Empire]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1629" | 1629 | | | |- | ''[[:d:Q132745826|Haydar Bey's Assyrian Expedition]]'' | | [[Aysor soyqırımı|Süryani soyqırımı]] | | [[aysorlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kürdlər]] | | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="1918" | 1918 | |- | ''[[:d:Q132820720|Battle of Tupraq Qaleh]]'' | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1821–1823)|Osmanlı-İran müharibəsi (1821-1823)]] | | [[Qacar dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1821" | 1821 | | | |- | ''[[:d:Q133154653|Raid on Varna]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Krım xanlığı]] | data-sort-value="1620" | 1620-08-25 | | | |- | ''[[:d:Q133235924|Siege of Yerevan]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1623–1639)|Səfəvi-Osmanlı müharibəsi]] | | [[Səfəvilər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1636" | 1636 | | | |- | ''[[:d:Q133236850|Battle of Punnaikayal]]'' | | [[Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)|Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557)]] | | [[Vicayanaqar imperiyası]]<br/>''[[:d:Q130261957|Kingdom of Calicut]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Portuqaliya imperiyası]] | data-sort-value="1553" | 1553 | | | |- | ''[[:d:Q133521468|Capture of Bitlis]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Kürdlər]] | data-sort-value="1855" | 1855-01 | | | |- | ''[[:d:Q133696197|Attack on Antalya]]'' | | [[Osmanlı–Venesiya müharibəsi (1463–1479)|Osmanlı-Venesiya müharibəsi]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Neapol krallığı]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1472" | 1472-08 | | | |- | ''[[:d:Q133799780|Battle of Ushno]]'' | | ''[[:d:Q372822|Persian Campaign]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q108179348|Assyrian volunteers]]'' | data-sort-value="1918" | 1918-04-16 | | | |- | ''[[:d:Q133837258|Attack on Zuwarah]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1552" | 1552-08-18 | | | |- | ''[[:d:Q133886090|Spanish–Ottoman Wars]]'' | | | | [[İspaniya]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1498" | 1498 | data-sort-value="1792" | 1792-02-17 | |- | ''[[:d:Q134068917|Nils Bielke's Campaign Against the Ottoman Empire]]'' | | [[Osmanlı–Müqəddəs İttifaq müharibələri|Osmanlı-Müqəddəs İttifaq müharibəsi]] | | [[Müqəddəs Roma imperiyası]]<br/>[[İsveç]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1684" | 1684 | data-sort-value="1687" | 1687 | |- | ''[[:d:Q134172224|Battle of Baziaș]]'' | | ''[[:d:Q118956301|Hungarian–Ottoman War]]'' | | [[Macarıstan krallığı (1301–1526)]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1460" | 1460-11-08 | | | |- | ''[[:d:Q134238639|Battle of Beirut]]'' | | [[Səlib yürüşləri]] | | [[Fransa krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1520" | 1520-10-09 | | | |- | ''[[:d:Q134277499|Battle of Malatya]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Məmlük dövləti]]<br/>[[Zülqədəroğulları bəyliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1485" | 1485-05 | data-sort-value="1485" | 1485-06 | |- | ''[[:d:Q134286876|Siege of Kayseri]]'' | | ''[[:d:Q4338036|Ottoman–Mamluk War]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Məmlük dövləti]] | | data-sort-value="1490" | 1490-01 | data-sort-value="1490" | 1490-02 | |- | ''[[:d:Q134376295|Ottoman campaign in the North Caucasus]]'' | | [[Rus-türk müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Şirvan bəyliyi]]<br/>[[Kabarda]] | data-sort-value="1583" | 1583 | | | |- | [[Diyala çayı döyüşü (1822)]] | | [[Osmanlı–İran müharibəsi (1821–1823)|Osmanlı-İran müharibəsi (1821-1823)]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Qacar dövləti]] | data-sort-value="1822" | 1822-10-31 | | | |- | ''[[:d:Q134437692|Attack on Modon]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1531" | 1531-09-01 | | | |- | ''[[:d:Q134437693|Attack on Sousse]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1537" | 1537-04 | | | |- | ''[[:d:Q134445839|Siege of Kayseri]]'' | | [[Cəlali üsyanları]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Sekban]] | data-sort-value="1651" | 1651 | | | |- | ''[[:d:Q134531799|Cossack raid on Istanbul]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | ''[[:d:Q1057292|Don Cossacks]]''<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1652" | 1652-05-29 | | | |- | ''[[:d:Q134543522|Cossack raid on North Anatolia]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1616" | 1616 | | | |- | ''[[:d:Q134563619|Cossack raid on Sinop]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1614" | 1614-08 | | | |- | ''[[:d:Q134608208|Capture of Kalamata]]'' | | [[Krit müharibəsi (1645-1669)]] | | [[Venesiya Respublikası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1659" | 1659-03 | | | |- | ''[[:d:Q134699175|Tlemcen revolt]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q185134|Tlemcen]]'' | data-sort-value="1626" | 1626 | | | |- | ''[[:d:Q134722455|Ottoman bombing of Mecca]]'' | | [[Ərəb üsyanı]] | | [[Hicaz krallığı]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-10 | | | |- | ''[[:d:Q134740246|Janibak al-Sufi revolt]]'' | | | | [[Məmlük dövləti]]<br/>[[Qaramanoğulları bəyliyi]]<br/>[[Zülqədəroğulları bəyliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu dövləti]] | | data-sort-value="1435" | 1435 | data-sort-value="1437" | 1437 | |- | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibələri|Səfəvi-Osmanlı müharibələri]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | | data-sort-value="1505" | 1505 | data-sort-value="1517" | 1517 | |- | ''[[:d:Q134960820|Assyrian–Kurdish clashes]]'' | | | | [[aysorlar]]<br/>[[Kürdlər]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1895" | 1895 | data-sort-value="1900" | 1900 | |- | ''[[:d:Q134984193|Conquest of Coron]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Monako]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1532" | 1532-09-12 | data-sort-value="1532" | 1532-09-22 | |- | ''[[:d:Q134994090|Battle of Antipaxos]]'' | | ''[[:d:Q118929718|Ottoman–Spanish War]]'' | | ''[[:d:Q107723325|Empire of Charles V]]''<br/>[[Genuya Respublikası]]<br/>[[Papa dövləti]]<br/>[[Malta ordeni]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1537" | 1537-07-22 | data-sort-value="1537" | 1537-07-23 | |- | ''[[:d:Q135410476|Ottoman-Soran War]]'' | | ''[[:d:Q6052195|Mir Muhammed Rebellion]]'' | | [[Soran əmirliyi|Soran Əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1836" | 1836 | data-sort-value="1838" | 1838 | |- | ''[[:d:Q135416375|Blockade of the Tetuan River]]'' | | ''[[:d:Q116301618|Spanish–Moroccan conflicts]]''<br/>''[[:d:Q340075|Moroccan–Portuguese conflicts]]'' | | ''[[:d:Q766543|İspaniya monarxiyası]]''<br/>[[Portuqaliya krallığı]]<br/>[[Səədi sultanlığı|Sədilər dövləti]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1565" | 1565-03-08 | | | |- | ''[[:d:Q135435165|Franco Ottoman Treaty 1536]]'' | | | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Fransa krallığı]] | data-sort-value="1536" | 1536-02 | | | [[Fayl:Draft of the 1536 Treaty negotiated between Jean de La Forest and Ibrahim Pacha expanding to the whole Ottoman Empire the privileges received in Egypt from the Mamluks before 1518.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q135446922|Capture of Erzincan]]'' | | ''[[:d:Q134937344|Ottoman–Persian wars]]'' | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1514" | 1514-07 | | | |- | ''[[:d:Q135466948|Battle of Varna]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1606" | 1606 | | | |- | ''[[:d:Q135522442|Siege of Corinth]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Moreya despotluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1458" | 1458-05-15 | data-sort-value="1458" | 1458-08-06 | |- | ''[[:d:Q135524918|Siege of the Hexamilion Wall]]'' | | ''[[:d:Q122842001|Ottoman conquest of the Morea]]'' | | [[Moreya despotluğu]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1446" | 1446-11-27 | data-sort-value="1446" | 1446-12-10 | |- | ''[[:d:Q135688890|Battle of Klis]]'' | | [[Osmanlı-Habsburq döyüşləri]] | | [[Habsburq monarxiyası]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1583" | 1583-01-01 | data-sort-value="1583" | 1583-01-02 | |- | ''[[:d:Q135855862|Battle of Poti]]'' | | ''[[:d:Q4303298|Zaporozhian Cossacks' naval expeditions]]'' | | [[Zaporojya kazakları|Zaporojye kazakları]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | data-sort-value="1626" | 1626 | | | |- | ''[[:d:Q135911401|Wahhabi raids on Najaf]]'' | | | | [[Diriyyə əmirliyi]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]]<br/>''[[:d:Q2464780|Al-Muntafiq (tribe)]]'' | | data-sort-value="1801" | 1801 | data-sort-value="1806" | 1806 | |- | ''[[:d:Q136048217|Skanderbeg's Albanian campaign]]'' | | ''[[:d:Q61116375|Skanderbeg's rebellion]]'' | | [[Albanlar]]<br/>[[Osmanlı imperiyası]] | | data-sort-value="1443" | 1443-11 | data-sort-value="1448" | 1448-07-31 | |- | [[Gəncə döyüşü (1588)]] | | [[Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1578–1590)|Səfəvi–Osmanlı müharibəsi]] | | [[Osmanlı imperiyası]]<br/>[[Səfəvilər]] | data-sort-value="1588" | 1588-09-29 | | | [[Fayl:A later map by Salmon from 'A New Geographical and Historical Grammar...' (W. Johnston, London), 1766 persia 1752 north west.jpg|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} 26s90dtvb28c9n4l40jtwtbqvi4bsvz Loqos 0 639283 8981218 8922814 2026-06-27T17:29:12Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Stoaçılıq]] 8981218 wikitext text/x-wiki '''Loqos''' {{dil-grc|λόγος}} – Yunan dilindəki ilkin mənası söz, sonralar isə düşüncə, fikir, anlam, əql kimi mənaları da ehtiva etmişdir. İlk dəfə heraklitin təlimində dünyanın ümumi qanunauyğunluğu mənasında irəli sürülmüş fəlsəfi termin.<ref>{{Cite web |title=Fəlsəfə Terminlərinin İzahlı Lüğəti, Adilə Nəzərova, səh 124. |url=https://www.academia.edu/43639619/Loqos_v%C9%99_mahiyy%C9%99ti |access-date=2020-07-16 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716192803/https://www.academia.edu/43639619/Loqos_v%C9%99_mahiyy%C9%99ti |url-status=live }}</ref> == Loqosun mənası == Loqos Yunan fəlsəfəsində kainatın sirri mənasındadır. Aləmdə olan dəyişmələr və harmoniyanın təcəssümüdür. Kainata hakim olan zəkanın ümumuləşdirilmiş adıdır. Orta əsrlərdə Loqos “tam ağıl” və ya “son səbəb” kimi ərəb dilinə tərcümə edilmişdir. İudaizmdə Loqos Allahın qüdrəti və hakimiyyəti mənasında işlədilmişdir. Xristian fəlsəfəsi və sxolastikasında Loqosa daha geniş yer verilmiş və onu söz hesab etmişlər. Loqos “kəlmə” mənası daşımış və müxtəlif hermenvtik metodlarla təfsir və təvil edilmişdir. Loqos tarixin müxtəlif dövrlərində müxtəlif mənalar kəsb etdiyindən bu araşdırmada qısa olaraq, onun mahiyyət və manası xristianlıq sxolastikasında tədqiq olunmuşdur.<ref>[https://www.researchgate.net/publication/342988914_Loqos_v_mahiyyti Loqos və mahiyyəti, Ələddin Məlikov, Elm və Həyat jurnalı, 467-468]</ref> == Həmçinin bax == == Xarici keçidlər == == İstinadlar == [[Kateqoriya:İdeyalar tarixi]] [[Kateqoriya:Yunan dilində sözlər və ifadələr]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Xristian terminologiyası]] [[Kateqoriya:Ritorika]] [[Kateqoriya:Tənqidi düşüncə]] [[Kateqoriya:Qədim xristianlıq]] [[Kateqoriya:Metafizika nəzəriyyələri]] [[Kateqoriya:Ontologiya]] [[Kateqoriya:Teologiya]] [[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan fəlsəfəsi anlayışları]] [[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan fəlsəfəsi nəzəriyyələri]] [[Kateqoriya:Stoaçılıq]] aig5evbkdmuu4q010ovo6a3cyzsuur0 Antinatalizm 0 665503 8981278 8875563 2026-06-27T17:42:34Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981278 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Schopenhauer by Jules Lunteschütz.jpg|thumb|right|[[Artur Şopenhauer]] (1788—1860), məşhur antinatalist.]] '''Antinatalizm''' ({{dil-grc|ἀντί}} — «əks», {{dil-la|natalis}} — «doğulma») — həyatın başlanğıcını mənfi qiymətləndirən və hər hansı bir şəraitdə çoxalmanın mənfi qiymətləndirilməsi də daxil olmaqla, bəzi hallarda qeyri-etik hesab olunan bir sıra fəlsəfi və etik mövqelər (məsələn, bioetik filosof [[Devid Benatar|David Benatarın]] mövqeyi). Bir sıra fəlsəfi və əxlaqi mövqelər kimi anti-natalizm anlayışı demoqrafiyada antalitizm anlayışından (burada eyni sözlə həddindən artıq populyarlıq probleminin praktik həlli nəzərdə tutulur) və doğuş səviyyəsinin məhdudlaşdırılması siyasətindən fərqləndirilməlidir; antinatalizmi ayrıca uşaqsızlıq fərdi seçimindən (xüsusən bəzi ekoloji təşəbbüslərdə) ayırmaq lazımdır. Antalizm fəlsəfəsinin bəzi elementlərini [[Artur Şopenhauer]], [[Eduard fon Hartman]]<ref name=":4">{{kitab3|автор=Ken Coates|заглавие=Anti-Natalism: Rejectionist Philosophy from Buddhism to Benatar|ссылка=https://www.amazon.com/Anti-Natalism-Rejectionist-Philosophy-Buddhism-Benatar/dp/1506902405/ref=tmm_pap_swatch_0?_encoding=UTF8&qid=1542190430&sr=8-1|издательство=First Edition Design Publishing|год=2016-07-26|страниц=222|isbn=9781506902401}}</ref>, [[Peter Vessel Zapffe]]<ref name="цапфе">Статья [http://www.philosophynow.org/issue45/The_View_from_Mount_Zapffe «The view from mount Zapffe»] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110927044232/http://www.philosophynow.org/issue45/The_View_from_Mount_Zapffe |date=2011-09-27 }}, в которой сказано о том, что Цапффе намеренно жил и умер бездетным, как и учил{{ref-en}}</ref>, [[Lüdviq Vitgenşteyn]]<ref>{{kitab3|автор=Эдвард Кантерян|заглавие=Людвиг Витгенштейн|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Ad Marginem|год=2016|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> bölünmüşdürlər. Antinatalizmin növləri həm onu ​​dəstəkləmək üçün istifadə olunan arqumentlərdən (xeyriyyəçi, ekoloji), həm də şiddət dərəcəsindən (radikal, situativ) asılı olaraq fərqlənə bilər<ref name=":1">{{kitab3|автор=Elizabeth Brake, Joseph Millum|заглавие=Parenthood and Procreation|ссылка=https://plato.stanford.edu/archives/spr2018/entries/parenthood/|ответственный=Edward N. Zalta|издание=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|издательство=Metaphysics Research Lab, Stanford University|год=2018}}</ref>. Antinatalizm hər hansı bir xüsusi etik sistemə bağlı deyildir; anti-natalizmin tərəfdarları, hətta anti-natalizm etikasının daha sərt dəyişikliyində də spesifik antinatalist mövqelərin müxtəlifliyini təyin edən geniş etik yanaşmaların nümayəndələri ola bilərlər. == Antinatalizmin xeyriyyəçi arqumenti == Antinatalizm anlayışının xeyriyyəçi arqumenti, doğulanların potensial maraqları və rifahları və onların doğulması nəticəsində necə pozula biləcəyinə yönəlmişdir<ref name=":2">{{kitab3|автор=David Benatar, David Wasserman |заглавие=Debating Procreation |ответственный= |издание= |место= |издательство=Oxford University Press |год=2015 |страницы= |страниц=278 |isbn= |isbn2= |язык=en }}</ref>. === Həyat keyfiyyəti === Mövcud olmağa başlayan uşaqlar, mövcud bütün çətinliklərə və zəhmətə qarşı həssas olurlar. Potensial əziyyət mənbələri arasında fiziki və ruhi xəstəliklər, tənəzzül, təbii fəlakətlər, müharibələr və şiddət, gündəlik narahatlıqlar (aclıq, susuzluq, yorğunluq, baş ağrısı), daha yüksək bir əmrin ödənilməmiş ehtiyacları (karyera və romantik uğursuzluqlar, cansıxıcılıq, təklik, mənfi özünə hörmət, ekzistensial böhranlar) və ölüm. Anti-natalizm fəlsəfəsini rəsmiləşdirən ilk filosoflardan biri olan professor David Benatar hesab edir ki, bütün insan həyatı yuxarıda sadalanan əziyyət növlərindən ən azından ən azını və ən çoxu bir çoxunu ehtiva edir<ref name=":4" />. Eyni zamanda, insanların həyat keyfiyyətlərini öz qiymətləndirmələri Pollyannanın prinsipi və asılılığı kimi müxtəlif nikbin idrak təhrifləri səbəbindən çox vaxt həddən artıq qiymətləndirilir <ref name="benatar">{{kitab3 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199296422.001.0001 |заглавие=Better Never to Have Been |издательство=[[Oxford University Press]] |место=[[Nyu-York|New York]] |год=2006 |isbn=9780199296422 |ref=Benatar |язык=en |автор=Benatar, David }}</ref>. Benatar, müsbət və mənfi hisslər arasında bir asimmetriya olduğunu da qeyd etdi: ən sıx zövqlər qısa müddətlidir, ən pis ağrılar isə daha uzun ola bilər; xroniki ağrı var, ancaq xroniki zövq yoxdur; ən pis ağrı növləri (məsələn, işgəncə) ən yaxşı ləzzətlərin intensivliyindən daha yüksəkdir (məsələn, orgazm zövqü) <ref name=":2" />. Bir çox psixoloji tədqiqatlar, mənfi həyat hadisələrinin müsbət hadisələrdən daha güclü olduğunu təsbit edir. Məsələn, psixoloq və tədqiqatçı Roy Baumeister qeyd edir ki, pis duyğular, pis valideynlər və pis cavablar yaxşılardan daha güclüdür; pis məlumatlar yaxşı məlumatlardan daha diqqətlə işlənir və pis təəssüratlar və mənfi stereotiplər yaxşı məlumatlardan daha sürətli formalaşır və daha sabitdir <ref>{{kitab3|автор=Roy F. Baumeister, Ellen Bratslavsky, Catrin Finkenauer, Kathleen D. Vohs|заглавие=Bad is stronger than good |ссылка=http://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037/1089-2680.5.4.323|язык=en|издание=Review of General Psychology|год=2001|том=5|выпуск=4|страницы=323—370|issn=1089-2680|doi=10.1037/1089-2680.5.4.323}}</ref>. Artur Şopenhauer, həyatın nəticədə mənfi bir məna daşıdığını da iddia etdi, çünki hər hansı bir müsbət təcrübə həmişə əzabla üstün olacaq, çünki daha əziyyətlə qazanılmış təcrübədir<ref>{{kitab3|автор=Schopenhauer, Arthur, 1788-1860.|заглавие=Parerga and Paralipomena : short philosophical essays|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/1219845|место=Oxford [England]|издательство=Clarendon Press|год=1974|страниц=2 volumes|isbn=0198245084, 9780198245087, 0198246358, 9780198246350, 019824634X, 9780198246343, 0195198131, 9780195198133}}</ref>. === Razılıq və risk === Antalyallıq anlayışının xeyriyyəçi dəlilinin əsas elementləri öz doğuşuna razı olmağın əsas mümkünsüzlüyü, habelə bir insanın həyatının necə olacağını əvvəlcədən müəyyənləşdirə bilməməsidir. Xüsusilə, həddindən artıq anti-natalist mövqe paylaşan David Benatar, çoxalma ilə "gələcək nəsillərinin başlarına yönəlmiş tam yüklənmiş tapança ilə rus ruletini oynamaq" ilə müqayisə etdi<ref name="benatar" />. Professor Şona Şiffrin, çoxalmanın uşağa zərər və fayda gətirməsinə baxmayaraq, onların razılığı olmadan insanlara əhəmiyyətli risklər qoymağı qadağan edən əsas liberal və antipaternalistik prinsiplərə zidd olan bir əxlaqi riskli bir hərəkət olduğunu iddia edir. risklər nəticədə məcmu mənfəətə səbəb olarsa<ref>{{kitab3|автор=Seana Valentine Shiffrin|заглавие=WRONGFUL LIFE, PROCREATIVE RESPONSIBILITY, AND THE SIGNIFICANCE OF HARM|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/legal-theory/article/wrongful-life-procreative-responsibility-and-the-significance-of-harm/C33D8763C9058EA953F099601BD0813A|язык=en|издание=Legal Theory|год=1999/06|том=5|выпуск=2|страницы=117—148|issn=1469-8048, 1352-3252|doi=10.1017/S1352325299052015}}</ref>. Şiffrin bu cür hərəkətlərin şübhəli olduğunu göstərən aşağıdakı məsəldən sitat gətirir: Zəngin ''adam çox varlı bir insandır. Bir gün bəxtini yaxın bir adada yaşayan və əlavə pula ehtiyacı olmayan qonşularla bölüşməyə qərar verir. Var-dövlətini qızıl kublar şəklində təyyarədən atmaqdan başqa paylamaqdan başqa yolu yoxdur. Zəngin adam heç kəsi incitməməyə çalışır, amma etdiyi hərəkətlərin təsadüfən kimisə öldürə biləcəyini və ya xəyanət edə biləcəyini başa düşür. Qızıl kubları alanların çoxu təəccüblənir, lakin onlar üçün xoşbəxtdirlər. Ancaq bir nəfər, uğursuz biri qolunu sındırır. Uğursuz adam qızıldan da məmnundur, ancaq əvvəlcədən xəbərdar edilmiş olsaydı bu qızıl almaq üçün Zəngin Adam tərəfindən təhdid edilməsinə razı olacağına əmin deyildir''<ref>{{kitab3|автор=Asheel Singh|заглавие=Assessing anti-natalism: a philosophical examination of the morality of procreation|ссылка=https://www.worldcat.org/title/assessing-anti-natalism-a-philosophical-examination-of-the-morality-of-procreation/oclc/846554509|язык=en|год=2012}}</ref>. Şiffrin sözlərinə görə, bir şəxsə zərər verən məqbul hərəkətlərə yalnız daha çox zərərin qarşısını alan və ya azaldan (ehtimal olunan dərəcədə ehtimalı olan) tədbirlər daxildir. Uşaq tərbiyəsi heç bir zərərin qarşısını almaq və ya azaltmaq üçün heç vaxt edilmədiyi üçün, potensial uşağın hələ ehtiyacları olmadığı üçün çoxalma mənəvi baxımdan məqbul deyil. === Digər göndərici növlər === Doğulanların rifahının vacibliyini ön plana çəkən antinatalizmin xeyriyyəçi arqumenti ümumiyyətlə təkcə insanlara deyil, həm də növlərindən asılı olmayaraq mənfi [[sensasiya]] hisslərini yaşamağa qadir olan bütün orqanizmlərə aiddir<ref>{{kitab3|автор=Metzinger, Thomas, 1958-|заглавие=The ego tunnel : the science of the mind and the myth of the self|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/319637957|место=New York|издательство=Basic Books|год=2009|страниц=1 online resource (xii, 276 pages)|isbn=9780786744428, 0786744421, 128246034X, 9781282460348}}</ref>. Üstəlik, əziyyət çəkə biləcək süni bioloji olmayan varlıqlar (həssas [[robot]]lar və ya proqramlar) olsaydı, xeyriyyəçi antitrallıq da onlara şamil ediləcəkdir. Beləliklə, Tomas Metzinger hesab edir ki, belə bir əzablı məxluqun yaranma riski süni [[şüur]] ​​sahəsində tədqiqatlara [[moratorium]] qoymalıdır <ref>{{Cite web|url=http://rvgn.org/2016/04/17/better-never-to-have-been-an-interview-with-david-benatar/|title=Better Never To Have Been: An Interview with David Benatar|author=|website=Reasonable Vegan|description=Интервью с Дэвидом Бенатаром|date=|publisher=|access-date=2020-08-15|archive-date=2018-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130140214/http://rvgn.org/2016/04/17/better-never-to-have-been-an-interview-with-david-benatar/|url-status=live}}</ref>. [[Veganizm]], antinatalizm prinsiplərinin müasir heyvandarlıq fermalarında böyüdülən heyvanlara tətbiq edilməsinin təbii bir uzantısıdır, baxmayaraq ki, bu, antidatal etikanın zəruri bir hissəsi deyildir. === Benatar asimmetriyası === Filosof [[Devid Benatar]], antitrallıq üçün ayrıca bir arqument hazırlayır, buna görə zərərlə yaxşılıq arasında fundamental asimmetriya var, həyat keyfiyyətinin nə qədər yüksək olmasından asılı olmayaraq doğuşun həmişə doğulanlar üçün zərərli<ref name="benatar3" /> olduğunu göstərir. Benatarın asimmetriyası aşağıdakı düşüncələrə əsaslanır: # Əzab çəkmək — pisdir. # Zövq — xoşbəxtlikdir. # Əzabların olmaması, heç kim tərəfindən yaşanmasa belə bir nemətdir. # Zövq olmaması — məhrumiyyət olacaq kimsə yoxdursa, zövqün olmaması — pis deyil<ref name="benatar3">D. Benatar [http://wmpeople.wm.edu/asset/index/cvance/benatar Why it is Better Never to Come Into Existence] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201031234145/http://wmpeople.wm.edu/asset/index/cvance/benatar |date=2020-10-31 }}, ''American Philosophical Quarterly'' 1997, volume 34, number 3, pp. 345—355.{{ref-en}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Ssenari А (X mövcuddur) !! Ssenari B (X mövcud deyil, heç bir zaman olmayıb) |- | (1) Əzab çəkmək (Pis) || (3) Əzabların olmaması (Yaxşı) |- | (2) Zövq (Yaxşı) || (4) Zövq olmaması (Pis deyil) |} ("Zövq" və "əziyyət" matrisdə yalnız yaxşı və pisin xüsusi nümunələri kimi istifadə olunur.) Doğulanlara həyatda həm ləzzət, həm də ağrı yaşamağa zəmanət verilir, halbuki mövcud olmayanlar nə yaxşı, nə də pis yaşamırlar. Əzab çəkməyin olmaması həmişə yaxşıdır, hətta bu yoxluq heç kim tərəfindən yaşanmasa da və xoşbəxtliyin olmaması yalnız bu zövqə ehtiyacı olan birisi varsa pisdir, çoxalmaqdan çəkinmək həmişə çoxalmaqdan daha etik bir seçimdir. Doğuş həmişə doğuşa zərər verdiyini iddia edərkən, bu asimmetriya, buna baxmayaraq bu zərərin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərmir. Benatar etiraf edir ki, mövcud olan bütün əzabların ölçüsü kifayət qədər az olsaydı (məsələn, iynə vurması ilə bərabər), onda çoxalma doğulan kəsə deyil, digər insanlara (məsələn, valideynlərə) verdiyi faydalar əsasında da əsaslandırıla bilər. == Antinatalizmin mizantropik arqumenti == Misantropik dəlil, hər hansı bir insanın doğulacağı əzablara deyil, heyvanlara və digər insanlara daxil olmaqla digər canlılara verəcəkləri zərərə yönəldilmişdir. Benatar görə: # İnsanlar böyük miqdarda ağrı, əzab və ölümə səbəb olan (və səbəb olmağa davam edəcək) bir növün yeni üzvlərini yaratmaqdan çəkinmək üçün mənəvi borcludurlar. # İnsan növləri çoxlu miqdarda ağrı, əzab və ölümə səbəb olur. # Beləliklə, insanlar övlad sahibi olmaqdan çəkinməlidirlər. Eyni zamanda, misantropik dəlil əsasa - xeyriyyəçiliyə əlavə olaraq baxılır. == Ətraf mühitin antinatalizmi == Ekoloji antinatalizm ayrı-ayrı canlıların rifahını deyil, ekosistemləri və bütövlükdə biosferi düşündürür. Bu mövqelər [[ekosentrizm]] və etik birlik prinsiplərinə əsaslanır, buna görə ekosistemlər mənəvi dəyər daşıyır, çünki onlar içərisində yaşayan heyvanların mənafeləri ilə əlaqəli olmayan ayrı, qeyri-instrumental dəyəri var və buna görə də onların təhlükəsizliyi, bütövlüyü və sabitliyi qorunmalıdır <ref>{{Cite web|url=http://www.animal-ethics.org/sentience-section/relevance-of-sentience/why-we-should-consider-sentient-beings-rather-than-ecosystems/#fn1|title=Why we should give moral consideration to sentient beings rather than ecosystems|author=|website=Animal Ethics|date=|publisher=|access-date=2020-08-15|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111173451/http://www.animal-ethics.org/sentience-section/relevance-of-sentience/why-we-should-consider-sentient-beings-rather-than-ecosystems/#fn1|url-status=live}}</ref>. Ekoloji anti-natalizm [[Bəşəriyyətin könüllü yox olması üçün hərəkat]] tərəfindən dəstəklənir. == Situasiyalı antinatalizm == Situasiyalı antinatalizm, Devid Benatarın zərərin hansı səviyyədə böyümək üçün qəbuledilməz olduğu barədə mövqeyindən daha az sərt fikirləri ifadə edir və müəyyən situasiyalarda çoxalmanı pisləyir (məsələn, yaradılan insanın həyat keyfiyyətinin olduqca aşağı səviyyədə təmin ediləcəyi bir vəziyyətdə, ciddi olduğu kimi) anadangəlmə xəstəliklər. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{kitab3 |автор=Benatar D. |заглавие=Better Never to Have Been. The Harm of Coming into Existence |место=Oxford |издательство=Clarendon Press |год=2006 |страниц=237 |isbn=0-19-929642-1 |isbn2=978-0-19-929642-2}} * ''Benatar D., Wasserman D.'' Debating Procreation. Is it wrong to reproduce? — Oxford University Press, 2015. — 278 с. — <nowiki>ISBN 9780199333547</nowiki>. * ''Weinberg R.'' The Risk of a Lifetime. How, When, and Why Procreation May Be Permissible. — Oxford University Press, 2015. — 280 с. — <nowiki>ISBN 9780190243708</nowiki>. == Xarici keçidlər == * Baxışlarının mahiyyətini qısaca ortaya qoyan Devid Benatarın esse: https://aeon.co/essays/having-children-is-not-life-affirming-its-immoral * [https://archive.org/details.php?identifier=NinaVision Nina Paley tərəfindən hazırlanan cizgi filmləri İnternet Arxivində Antinatalizm haqqında] ** {{lang|en|Fertco}} ** {{lang|en|The Stork}} ** {{lang|en|The Wit and Wisdom of Cancer}}{{ref-en}} * [https://foundational-research.org/the-importance-of-wild-animal-suffering/ Fəlsəfi-etik mənfi-utanitar antinatalizm nöqteyi-nəzərindən ekosistemlərə baxış] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Ekzistensializm]] [[Kateqoriya:Biologiya fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Demoqrafiya]] [[Kateqoriya:Dünyagörüşü]] [[Kateqoriya:Bioetika]] sop3a3278mgv9k7wb3kyk3gvig2snpe Kateqoriya:Veqanlıq 14 665660 8981240 8752072 2026-06-27T17:37:01Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981240 wikitext text/x-wiki {{Kateqoriyanın əsas məqaləsi|Veqanlıq}} {{Vikianbar kateqoriyası|Veganism}} [[Kateqoriya:Vegetarianlıq]] [[Kateqoriya:Heyvan hüquqları]] [[Kateqoriya:İnsanların yemək vərdişləri]] [[Kateqoriya:İdeologiyalar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] h1ijramuwf7uc3k8inel3v1zkrorq2p Mütə döyüşü 0 680630 8981707 8976131 2026-06-28T09:15:23Z Alyoskha 348904 təkmilləşdirmə 8981707 wikitext text/x-wiki {{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] [[Kateqoriya:620-ci illərdəki münaqişələr]] fiodsu2xzvby0hxgkr6l571a464bs9c 8981711 8981707 2026-06-28T09:21:01Z Alyoskha 348904 vikiləşdirmə, tərtibat, xəta düzəlişi, dəqiqləşdirmə 8981711 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] [[Kateqoriya:620-ci illərdəki münaqişələr]] nx0154lg8b1c18hxmjogbs3zjrzlt40 8981723 8981711 2026-06-28T09:32:23Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360907291|Battle of Mu'tah]]" səhifəsinin "Background" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981723 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == Tarixi zəmin == 629-cu ilin iyulunda İmperator [[I İrakli]] ilə Sasani sərkərdəsi [[:en:Shahrbaraz|Şəhrbaraz]] arasında bağlanan sülh sazişindən sonra Bizans imperiyası itirdiyi əraziləri yenidən öz nəzarəti altına alırdı. Bu zaman regional ordunun komandanlığı Bizans xəzinədarı (''sakellarios'') Teodora tapşırılmışdı və Belqa (Balka) bölgəsindəki yerli ərəb tayfaları da hərbi fəaliyyətlərə cəlb olunmuşdular. Bu vaxt Məhəmməd öz elçisini Bostra hökmdarına göndərmişdi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} Bostraya gedərkən, Qəssani məmuru [[:en:Shurahbil_ibn_Amr|Şurahbil ibn Əmrin]] əmri ilə Mutə kəndində edam edildi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] [[Kateqoriya:620-ci illərdəki münaqişələr]] 48wvvhd9prvwai8fmnj2nkithnmnqt5 8981730 8981723 2026-06-28T09:38:00Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360907291|Battle of Mu'tah]]" səhifəsinin "Mobilization of the armies" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981730 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == Tarixi zəmin == 629-cu ilin iyulunda İmperator [[I İrakli]] ilə Sasani sərkərdəsi [[:en:Shahrbaraz|Şəhrbaraz]] arasında bağlanan sülh sazişindən sonra Bizans imperiyası itirdiyi əraziləri yenidən öz nəzarəti altına alırdı. Bu zaman regional ordunun komandanlığı Bizans xəzinədarı (''sakellarios'') Teodora tapşırılmışdı və Belqa (Balka) bölgəsindəki yerli ərəb tayfaları da hərbi fəaliyyətlərə cəlb olunmuşdular. Bu vaxt Məhəmməd öz elçisini Bostra hökmdarına göndərmişdi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} Bostraya gedərkən, Qəssani məmuru [[:en:Shurahbil_ibn_Amr|Şurahbil ibn Əmrin]] əmri ilə Mutə kəndində edam edildi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} == Orduların səfərbər edilməsi == Məhəmməd 629-cu ilin (hicri 7-ci və ya 8-ci il) [[Cəmadiyələvvəl]] ayında [[Qəssanilər]] tərəfindən elçisinin öldürülməsinə görə yerli tayfaları cəzalandırmaq və qəfil hücum etmək məqsədilə 3 000 nəfərlik qoşun göndərdi.<ref>{{Cite book |last=Sy |first=El Hadji |url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t096607 |title=M'baye, Mohamadou |date=2000-03-21 |publisher=Oxford University Press |series=Oxford Art Online}}</ref> Qoşuna [[Zeyd ibn Harisə]] rəhbərlik edirdi; ikinci komandan [[Cəfər ibn Əbu Talib]], üçüncü komandan isə [[Abdullah ibn Rəvaha]] təyin olunmuşdu. Müsəlman qüvvələri [[İordan çayı|İordaniya çayının]] şərqinə çatdıqda Bizans ordusunun böyüklüyündən xəbər tutdular və gözləyərək [[Mədinə|Mədinədən]] əlavə qüvvə istəmək qərarına gəldilər. Lakin Abdullah ibn Rəvaha onlara şəhidlik arzularını xatırlatdı və can atdıqları şeyin elə qarşılarında olduğunu bildirərək gözləmək fikrini sorğuladı. Bunun ardından müsəlmanlar onları gözləyən orduya doğru yürüşü davam etdirdilər. == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] [[Kateqoriya:620-ci illərdəki münaqişələr]] clne727bsk18iu12mtactv6gr024og4 8981732 8981730 2026-06-28T09:44:01Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360907291|Battle of Mu'tah]]" səhifəsinin "Battle" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981732 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == Tarixi zəmin == 629-cu ilin iyulunda İmperator [[I İrakli]] ilə Sasani sərkərdəsi [[:en:Shahrbaraz|Şəhrbaraz]] arasında bağlanan sülh sazişindən sonra Bizans imperiyası itirdiyi əraziləri yenidən öz nəzarəti altına alırdı. Bu zaman regional ordunun komandanlığı Bizans xəzinədarı (''sakellarios'') Teodora tapşırılmışdı və Belqa (Balka) bölgəsindəki yerli ərəb tayfaları da hərbi fəaliyyətlərə cəlb olunmuşdular. Bu vaxt Məhəmməd öz elçisini Bostra hökmdarına göndərmişdi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} Bostraya gedərkən, Qəssani məmuru [[:en:Shurahbil_ibn_Amr|Şurahbil ibn Əmrin]] əmri ilə Mutə kəndində edam edildi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} == Orduların səfərbər edilməsi == Məhəmməd 629-cu ilin (hicri 7-ci və ya 8-ci il) [[Cəmadiyələvvəl]] ayında [[Qəssanilər]] tərəfindən elçisinin öldürülməsinə görə yerli tayfaları cəzalandırmaq və qəfil hücum etmək məqsədilə 3 000 nəfərlik qoşun göndərdi.<ref>{{Cite book |last=Sy |first=El Hadji |url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t096607 |title=M'baye, Mohamadou |date=2000-03-21 |publisher=Oxford University Press |series=Oxford Art Online}}</ref> Qoşuna [[Zeyd ibn Harisə]] rəhbərlik edirdi; ikinci komandan [[Cəfər ibn Əbu Talib]], üçüncü komandan isə [[Abdullah ibn Rəvaha]] təyin olunmuşdu. Müsəlman qüvvələri [[İordan çayı|İordaniya çayının]] şərqinə çatdıqda Bizans ordusunun böyüklüyündən xəbər tutdular və gözləyərək [[Mədinə|Mədinədən]] əlavə qüvvə istəmək qərarına gəldilər. Lakin Abdullah ibn Rəvaha onlara şəhidlik arzularını xatırlatdı və can atdıqları şeyin elə qarşılarında olduğunu bildirərək gözləmək fikrini sorğuladı. Bunun ardından müsəlmanlar onları gözləyən orduya doğru yürüşü davam etdirdilər. == Döyüş == [[Fayl:Battle_of_Mu'tah_-_Strategic_Map_(629_AD).svg|thumb|310x310px|629-cu ildə indiki [[İordaniya|İordaniyanın]] [[:en:Mu'tah|Muta şəhəri]] yaxınlığında baş verən Muta döyüşündə qüvvələrin bu cür düzülüşü]] Müsəlmanlar Bizans qüvvələri ilə ilk olaraq Müşərrif kəndi yaxınlığındakı düşərgədə qarşılaşdılar, daha sonra isə Mütəyə doğru geri çəkildilər. İki ordu arasında əsas döyüş məhz burada baş verdi. Bəzi İslam mənbələri döyüşün iki təpə arasındakı vadidə baş verdiyini və bunun Bizans ordusunun say üstünlüyünü təsirsiz hala gətirdiyini qeyd edir. Döyüşün gedişatında ordunun rəhbərliyini öz üzərinə götürən hər üç müsəlman komandan ardıcıl olaraq həlak oldu: əvvəlcə [[Zeyd ibn Harisə|Zeyd]], sonra [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər]], daha sonra isə Abdullah öldürüldü. Qarşı tərəfdən isə Bizansın vassal ərəb qüvvələrinin komandanı Malik ibn Zafila da döyüşdə öldürüldü.<ref>{{Cite book |last=Ibn Hishām |first=ʻAbd al-Malik |title=The life of Muhammad: a translation of Isḥāq's Sīrat rasūl Allāh |last2=Ibn Isḥāq |first2=Muḥammad |last3=Guillaume |first3=Alfred |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-636033-1 |location=Karachi ; New York}}</ref> Abdullahın ölümündən sonra müsəlman əsgərləri darmadağın olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldılar. Qoşunun çətin vəziyyətdə olduğunu görən Sabit ibn Əqrəm bayrağı qaldıraraq döyüşçüləri bir araya topladı və beləliklə, ordunu tamamilə məhv olmaqdan xilas etdi. Toqquşmadan sonra o, bayrağı [[Xalid ibn Vəlid|Xalid ibn Vəlidə]] təqdim edərək komandanlığı öz üzərinə götürməsini xahiş etdi.<ref>{{Cite web |date=2013-01-21 |title=Jafar al-Tayyar |url=https://al-islam.org/jafar-al-tayyar-kamal-al-sayyid/jafar-al-tayyar |access-date=2026-06-28 |website=al-islam.org |language=en}}</ref> == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] [[Kateqoriya:620-ci illərdəki münaqişələr]] 96aztwst8glaw1ldr4vu1zq9x230n9q 8981734 8981732 2026-06-28T09:53:10Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360907291|Battle of Mu'tah]]" səhifəsinin "Muslim losses" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981734 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == Tarixi zəmin == 629-cu ilin iyulunda İmperator [[I İrakli]] ilə Sasani sərkərdəsi [[:en:Shahrbaraz|Şəhrbaraz]] arasında bağlanan sülh sazişindən sonra Bizans imperiyası itirdiyi əraziləri yenidən öz nəzarəti altına alırdı. Bu zaman regional ordunun komandanlığı Bizans xəzinədarı (''sakellarios'') Teodora tapşırılmışdı və Belqa (Balka) bölgəsindəki yerli ərəb tayfaları da hərbi fəaliyyətlərə cəlb olunmuşdular. Bu vaxt Məhəmməd öz elçisini Bostra hökmdarına göndərmişdi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} Bostraya gedərkən, Qəssani məmuru [[:en:Shurahbil_ibn_Amr|Şurahbil ibn Əmrin]] əmri ilə Mutə kəndində edam edildi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} == Orduların səfərbər edilməsi == Məhəmməd 629-cu ilin (hicri 7-ci və ya 8-ci il) [[Cəmadiyələvvəl]] ayında [[Qəssanilər]] tərəfindən elçisinin öldürülməsinə görə yerli tayfaları cəzalandırmaq və qəfil hücum etmək məqsədilə 3 000 nəfərlik qoşun göndərdi.<ref>{{Cite book |last=Sy |first=El Hadji |url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t096607 |title=M'baye, Mohamadou |date=2000-03-21 |publisher=Oxford University Press |series=Oxford Art Online}}</ref> Qoşuna [[Zeyd ibn Harisə]] rəhbərlik edirdi; ikinci komandan [[Cəfər ibn Əbu Talib]], üçüncü komandan isə [[Abdullah ibn Rəvaha]] təyin olunmuşdu. Müsəlman qüvvələri [[İordan çayı|İordaniya çayının]] şərqinə çatdıqda Bizans ordusunun böyüklüyündən xəbər tutdular və gözləyərək [[Mədinə|Mədinədən]] əlavə qüvvə istəmək qərarına gəldilər. Lakin Abdullah ibn Rəvaha onlara şəhidlik arzularını xatırlatdı və can atdıqları şeyin elə qarşılarında olduğunu bildirərək gözləmək fikrini sorğuladı. Bunun ardından müsəlmanlar onları gözləyən orduya doğru yürüşü davam etdirdilər. == Döyüş == [[Fayl:Battle_of_Mu'tah_-_Strategic_Map_(629_AD).svg|thumb|310x310px|629-cu ildə indiki [[İordaniya|İordaniyanın]] [[:en:Mu'tah|Muta şəhəri]] yaxınlığında baş verən Muta döyüşündə qüvvələrin bu cür düzülüşü]] Müsəlmanlar Bizans qüvvələri ilə ilk olaraq Müşərrif kəndi yaxınlığındakı düşərgədə qarşılaşdılar, daha sonra isə Mütəyə doğru geri çəkildilər. İki ordu arasında əsas döyüş məhz burada baş verdi. Bəzi İslam mənbələri döyüşün iki təpə arasındakı vadidə baş verdiyini və bunun Bizans ordusunun say üstünlüyünü təsirsiz hala gətirdiyini qeyd edir. Döyüşün gedişatında ordunun rəhbərliyini öz üzərinə götürən hər üç müsəlman komandan ardıcıl olaraq həlak oldu: əvvəlcə [[Zeyd ibn Harisə|Zeyd]], sonra [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər]], daha sonra isə Abdullah öldürüldü. Qarşı tərəfdən isə Bizansın vassal ərəb qüvvələrinin komandanı Malik ibn Zafila da döyüşdə öldürüldü.<ref>{{Cite book |last=Ibn Hishām |first=ʻAbd al-Malik |title=The life of Muhammad: a translation of Isḥāq's Sīrat rasūl Allāh |last2=Ibn Isḥāq |first2=Muḥammad |last3=Guillaume |first3=Alfred |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-636033-1 |location=Karachi ; New York}}</ref> Abdullahın ölümündən sonra müsəlman əsgərləri darmadağın olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldılar. Qoşunun çətin vəziyyətdə olduğunu görən Sabit ibn Əqrəm bayrağı qaldıraraq döyüşçüləri bir araya topladı və beləliklə, ordunu tamamilə məhv olmaqdan xilas etdi. Toqquşmadan sonra o, bayrağı [[Xalid ibn Vəlid|Xalid ibn Vəlidə]] təqdim edərək komandanlığı öz üzərinə götürməsini xahiş etdi.<ref>{{Cite web |date=2013-01-21 |title=Jafar al-Tayyar |url=https://al-islam.org/jafar-al-tayyar-kamal-al-sayyid/jafar-al-tayyar |access-date=2026-06-28 |website=al-islam.org |language=en}}</ref> == Müsəlman itkiləri == Öldürülən müsəlmanlardan dördü [[Mühacir (islam)|mühacirinlər]] (Məkkədən Mədinəyə hicrət etmiş ilk müsəlmanlar), səkkizi isə [[Ənsar (İslam)|ənsardan]] (Mədinəyə ilk müsəlman olanlar) idi. Mənbələrdə adı çəkilən öldürülən müsəlmanlar [[Zeyd ibn Harisə]], [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər ibn Əbi Talib]], [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah ibn Rəvahə]], Məsud ibn əl-Əsvəd, Vəhb ibn Səd, Abbad ibn Qeys, Əmr ibn Səd, Haris ibn Nöman Əmləyb, Əmqaib, ibn Amr və Əmir ibn Səd`dir. Briqam Yanq Universitetinin İslam Araşdırmaları professoru Daniel Peterson, sıravi əsgərlərin itkiləri ilə müqayisədə komandanlar arasındakı ölüm nisbətinin şübhəli dərəcədə yüksək olduğunu qeyd edir.<ref>{{Cite journal |last=Halverson |first=Jeffry R. |date=2007-12-07 |title=Muhammad: Prophet of God – By Daniel C. Peterson |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9418.2007.00368_5.x |journal=Reviews in Religion &amp; Theology |volume=15 |issue=1 |pages=33–35 |doi=10.1111/j.1467-9418.2007.00368_5.x |issn=1350-7303}}</ref> Kornell Universitetinin Yaxın Şərq Araşdırmaları professoru Devid Pauers də müsəlman tarixçilər tərəfindən qeydə alınan sıravi itkilərin bu dərəcədə az olmasını təəccüblü fakt kimi vurğulayır.<ref>{{Cite book |last=Powers |first=David S. |url=https://books.google.az/books?id=KH2FUBSOQ8kC&redir_esc=y |title=Muhammad Is Not the Father of Any of Your Men: The Making of the Last Prophet |date=2011-06-03 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0557-2 |language=en}}</ref> Digər tərəfdən, [[Montqomeri Vott|Montqomeri Uott]] iddia edir ki, əgər bu qarşıdurma kiçikmiqyaslı bir toqquşma xarakteri daşıyıbsa və ya müsəlmanlar rəqibi tamamilə sıradan çıxarıblarsa, itki sayının az olması mümkündür.<ref name=":0">Watt, Montogmery (1956). ''Muhammad at Medina.'' Oxford Univerity Press''.''</ref> O həmçinin əlavə edir ki, ərəblərin ənənəvi döyüş üsullarını nəzərə aldıqda, komandanlar ilə sıravi əsgərlərin itki nisbəti arasındakı bu fərq tamamilə qeyri-real hesab edilə bilməz.<ref name=":0" /> == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] [[Kateqoriya:620-ci illərdəki münaqişələr]] qoa3qcgmgg2p9duh58r6dyj1byg3pm2 8981736 8981734 2026-06-28T10:17:30Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360907291|Battle of Mu'tah]]" səhifəsinin "Aftermath" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981736 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == Tarixi zəmin == 629-cu ilin iyulunda İmperator [[I İrakli]] ilə Sasani sərkərdəsi [[:en:Shahrbaraz|Şəhrbaraz]] arasında bağlanan sülh sazişindən sonra Bizans imperiyası itirdiyi əraziləri yenidən öz nəzarəti altına alırdı. Bu zaman regional ordunun komandanlığı Bizans xəzinədarı (''sakellarios'') Teodora tapşırılmışdı və Belqa (Balka) bölgəsindəki yerli ərəb tayfaları da hərbi fəaliyyətlərə cəlb olunmuşdular. Bu vaxt Məhəmməd öz elçisini Bostra hökmdarına göndərmişdi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} Bostraya gedərkən, Qəssani məmuru [[:en:Shurahbil_ibn_Amr|Şurahbil ibn Əmrin]] əmri ilə Mutə kəndində edam edildi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} == Orduların səfərbər edilməsi == Məhəmməd 629-cu ilin (hicri 7-ci və ya 8-ci il) [[Cəmadiyələvvəl]] ayında [[Qəssanilər]] tərəfindən elçisinin öldürülməsinə görə yerli tayfaları cəzalandırmaq və qəfil hücum etmək məqsədilə 3 000 nəfərlik qoşun göndərdi.<ref>{{Cite book |last=Sy |first=El Hadji |url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t096607 |title=M'baye, Mohamadou |date=2000-03-21 |publisher=Oxford University Press |series=Oxford Art Online}}</ref> Qoşuna [[Zeyd ibn Harisə]] rəhbərlik edirdi; ikinci komandan [[Cəfər ibn Əbu Talib]], üçüncü komandan isə [[Abdullah ibn Rəvaha]] təyin olunmuşdu. Müsəlman qüvvələri [[İordan çayı|İordaniya çayının]] şərqinə çatdıqda Bizans ordusunun böyüklüyündən xəbər tutdular və gözləyərək [[Mədinə|Mədinədən]] əlavə qüvvə istəmək qərarına gəldilər. Lakin Abdullah ibn Rəvaha onlara şəhidlik arzularını xatırlatdı və can atdıqları şeyin elə qarşılarında olduğunu bildirərək gözləmək fikrini sorğuladı. Bunun ardından müsəlmanlar onları gözləyən orduya doğru yürüşü davam etdirdilər. == Döyüş == [[Fayl:Battle_of_Mu'tah_-_Strategic_Map_(629_AD).svg|thumb|310x310px|629-cu ildə indiki [[İordaniya|İordaniyanın]] [[:en:Mu'tah|Muta şəhəri]] yaxınlığında baş verən Muta döyüşündə qüvvələrin bu cür düzülüşü]] Müsəlmanlar Bizans qüvvələri ilə ilk olaraq Müşərrif kəndi yaxınlığındakı düşərgədə qarşılaşdılar, daha sonra isə Mütəyə doğru geri çəkildilər. İki ordu arasında əsas döyüş məhz burada baş verdi. Bəzi İslam mənbələri döyüşün iki təpə arasındakı vadidə baş verdiyini və bunun Bizans ordusunun say üstünlüyünü təsirsiz hala gətirdiyini qeyd edir. Döyüşün gedişatında ordunun rəhbərliyini öz üzərinə götürən hər üç müsəlman komandan ardıcıl olaraq həlak oldu: əvvəlcə [[Zeyd ibn Harisə|Zeyd]], sonra [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər]], daha sonra isə Abdullah öldürüldü. Qarşı tərəfdən isə Bizansın vassal ərəb qüvvələrinin komandanı Malik ibn Zafila da döyüşdə öldürüldü.<ref>{{Cite book |last=Ibn Hishām |first=ʻAbd al-Malik |title=The life of Muhammad: a translation of Isḥāq's Sīrat rasūl Allāh |last2=Ibn Isḥāq |first2=Muḥammad |last3=Guillaume |first3=Alfred |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-636033-1 |location=Karachi ; New York}}</ref> Abdullahın ölümündən sonra müsəlman əsgərləri darmadağın olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldılar. Qoşunun çətin vəziyyətdə olduğunu görən Sabit ibn Əqrəm bayrağı qaldıraraq döyüşçüləri bir araya topladı və beləliklə, ordunu tamamilə məhv olmaqdan xilas etdi. Toqquşmadan sonra o, bayrağı [[Xalid ibn Vəlid|Xalid ibn Vəlidə]] təqdim edərək komandanlığı öz üzərinə götürməsini xahiş etdi.<ref>{{Cite web |date=2013-01-21 |title=Jafar al-Tayyar |url=https://al-islam.org/jafar-al-tayyar-kamal-al-sayyid/jafar-al-tayyar |access-date=2026-06-28 |website=al-islam.org |language=en}}</ref> == Müsəlman itkiləri == Öldürülən müsəlmanlardan dördü [[Mühacir (islam)|mühacirinlər]] (Məkkədən Mədinəyə hicrət etmiş ilk müsəlmanlar), səkkizi isə [[Ənsar (İslam)|ənsardan]] (Mədinəyə ilk müsəlman olanlar) idi. Mənbələrdə adı çəkilən öldürülən müsəlmanlar [[Zeyd ibn Harisə]], [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər ibn Əbi Talib]], [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah ibn Rəvahə]], Məsud ibn əl-Əsvəd, Vəhb ibn Səd, Abbad ibn Qeys, Əmr ibn Səd, Haris ibn Nöman Əmləyb, Əmqaib, ibn Amr və Əmir ibn Səd`dir. Briqam Yanq Universitetinin İslam Araşdırmaları professoru Daniel Peterson, sıravi əsgərlərin itkiləri ilə müqayisədə komandanlar arasındakı ölüm nisbətinin şübhəli dərəcədə yüksək olduğunu qeyd edir.<ref>{{Cite journal |last=Halverson |first=Jeffry R. |date=2007-12-07 |title=Muhammad: Prophet of God – By Daniel C. Peterson |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9418.2007.00368_5.x |journal=Reviews in Religion &amp; Theology |volume=15 |issue=1 |pages=33–35 |doi=10.1111/j.1467-9418.2007.00368_5.x |issn=1350-7303}}</ref> Kornell Universitetinin Yaxın Şərq Araşdırmaları professoru Devid Pauers də müsəlman tarixçilər tərəfindən qeydə alınan sıravi itkilərin bu dərəcədə az olmasını təəccüblü fakt kimi vurğulayır.<ref>{{Cite book |last=Powers |first=David S. |url=https://books.google.az/books?id=KH2FUBSOQ8kC&redir_esc=y |title=Muhammad Is Not the Father of Any of Your Men: The Making of the Last Prophet |date=2011-06-03 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0557-2 |language=en}}</ref> Digər tərəfdən, [[Montqomeri Vott|Montqomeri Uott]] iddia edir ki, əgər bu qarşıdurma kiçikmiqyaslı bir toqquşma xarakteri daşıyıbsa və ya müsəlmanlar rəqibi tamamilə sıradan çıxarıblarsa, itki sayının az olması mümkündür.<ref name=":0">Watt, Montogmery (1956). ''Muhammad at Medina.'' Oxford Univerity Press''.''</ref> O həmçinin əlavə edir ki, ərəblərin ənənəvi döyüş üsullarını nəzərə aldıqda, komandanlar ilə sıravi əsgərlərin itki nisbəti arasındakı bu fərq tamamilə qeyri-real hesab edilə bilməz.<ref name=":0" /> == Nəticəsi == Müsəlman qüvvələri Mədinəyə qayıtdıqdan sonra, geri çəkildiklərinə görə yerli əhali tərəfindən sərt şəkildə qınanıldıqları və qaçmaqda ittiham olunduqları barədə məlumatlar mövcuddur.<ref>{{Cite book |last=Powers |first=David Stephan |title=Muhammad Is Not the Father of Any of Your Men: The Making of the Last Prophet |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0557-2 |series=Divinations : Rereading Late Ancient Religion |location=Philadelphia}}</ref> Mənbələrdə qeyd edilir ki, [[Əbu Cəhl|Əmr ibn Hişamın]] (Əbu Cəhl) qardaşı [[Sələmə ibn Hişam]] insanlara izahat verməkdən qaçmaq üçün məscidə getməyib, namazlarını evində qılmağa üstünlük vermişdi. Bunun qarşısını almaq üçün Məhəmməd peyğəmbər insanlara əsgərləri qınamağı dayandırmağı əmr etmiş, onların qaçqın deyil, Bizansla yenidən döyüşmək üçün geri dönən döyüşçülər olduğunu bildirmişdir<ref>{{Cite book |first=Buhl, F. |title="Muʾta". In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume VII: Mif–Naz. Leiden: E. J. Brill. p. 756. |isbn=978-90-04-09419-2.}}</ref> Vattın fikrincə, bu hekayələrin əksəriyyəti Xalidi və onun Mədinəyə qayıtmaq qərarını pisləmək, eləcə də ailə üzvlərinin rolunu tərifləmək məqsədi daşıyırdı. {{Sfn|Watt|1956}} Sünni müsəlman tarixçiləri hicri üçüncü əsrinə qədər Məhəmmədin Xalidə "Allahın qılıncı" mənasını verən "Seyfullah" titulunu verdiyini bildirməyəcəkdilər. {{Sfn|Powers|2009}} [[Fayl:Mausoleum_,Jafer-ut-Tayyar,Jordan.JPG|thumb|Müsəlman sərkərdələri [[Zeyd ibn Harisə]], [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər ibn Əbi Talib]] və [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah ibn Rəvahənin]] [[İordaniya|İordaniyanın]] Muta yaxınlığındakı Əl-Məzərdəki məzarı]] Bu gün döyüşdə həlak olan müsəlmanlar [[Əzabkeş|şəhid]] ( ''[[Şəhid|şühadāʾ]]'' ) hesab olunurlar. Mütə`də onların məzarlarının üstündə bir [[Türbə|məqbərə]] tikilmişdir. {{Sfn|Buhl|1993}} == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] [[Kateqoriya:620-ci illərdəki münaqişələr]] q7qspn0a6axsedvij5h228v5zbu9qnc 8981739 8981736 2026-06-28T10:43:18Z Alyoskha 348904 [[Special:Contributions/Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] ([[User talk:Araz Yaquboglu|müzakirə]]) tərəfindən edilmiş [[Special:Diff/8976131|8976131]] nömrəli redaktə geri qaytarıldı 8981739 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Tərəfli}}{{Hərbi münaqişə |münaqişə = Mütə döyüşü |aiddir = [[Bizans-ərəb müharibələri|Bizans-Ərəb müharibələri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = Sentyabr 629 |yeri = [[Qüds|Qüds yaxınlığında]], [[İordaniya]] |səbəbi = Göndərilən müsəlman elçinin (Haris bin Ümeyr'in) səbəbsiz yerə öldürülməsi |nəticəsi = Müsəlman mənbələrinə görə müsəlmanların zəfəri, Xristian mənbələrə görə Bizans qələbəsi |ərazi = |tərəf1 = [[Şəkil:Muhammad Seal.svg|20px]] [[Müsəlmanlar]] |tərəf2 = [[Şəkil:Labarum.svg|20px]] [[Şərqi Roma İmperiyası]]<br>[[Şəkil:Ghassanid_Banner.jpg|20px]] [[Qəssanilər]] |tərəf3 = |tərəf4 = |komandan1 = [[Zeyd ibn Harisə]] {{DZÖ}}<br>[[Cəfər ibn Əbu Talib]] {{DZÖ}}<br>[[Abdullah ibn Rəvaha]] {{DZÖ}}<br>[[Xalid ibn Vəlid]] |komandan2 = [[I İrakli]]<br>[https://en.wikipedia.org/wiki/Theodore_Trithyrius Teodor Trithyrius] |komandan3 = |komandan4 = |qüvvə1 = 3 min |qüvvə2 = Müsəlman mənbələri: 100.000 - 200.000 (şişirdilmiş) Müasir hesablamalar: 10.000 və ya daha az |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Bilinmir |itkilər2 = Bilinmir (''çox hesab edilir'') |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Mütə döyüşü''' ({{dil-ar|غزوة مؤتة}}) — [[Şərqi Roma İmperiyası]] ilə [[Müsəlmanlar]] arasında baş vermiş ilk müharibə idi. == Səbəbləri == İslam peyğəmbəri [[Məhəmməd]] böyük dövlətlərin hökmdarlarına elçilər göndərdi və onları İslama dəvət etdi. Bu səfirlərdən biri Haris bin Umayr, Bizans İmperiyasının Busra (Havran) valisinə göndərildi. Lakin Busra valisi Şurahbil elçini öldürdü. Bunu eşidən Məhəmməd Şürahbilin üstünə bir ordu göndərməyə qərar verdi. == Döyüş == Müsəlmanlar 3000 nəfərlik bir ordu qurdular. Ordu komandanlığı ilə əlaqədar Məhəmməd bu təlimatları verdi: ''"Zeyd bin Harisəni komandir təyin etdim. Zeyd bin Harisə şəhid olarsa, qoy Cəfər bin Əbu Talib onu əvəz etsin, Cəfər bin Əbu Talib şəhid olarsa, Abdullah bin Revaha onu əvəz etsin oda şəhid olarsa Müsəlmanlar öz arasından münasib birini seçib onu özlərinə komandir təyin etsin."'' Daha sonra Məhəmməd orduya qadınları, uşaqları və yaşlıları öldürməmələri lazım olduğunu söylədi; Ağacları, evləri və kilsələri məhv etməmələrini buyurdu. İslam Ordusunun [[Mədinə]]dən yola düşdüyünü eşidən Şürahbil, [[Bizans İmperiyası|Bizans İmperatoru]] I. İrakliyə bir məktub göndərdi. Bu vaxt, qardaşı Sedusun əmrində Vadi'l Kürə müsəlmanlarla görüşmək üçün göndərir. Buradakı döyüşdə Sedus öldürüldü və ordusu məğlub oldu. İrəliləyən İslam ordusu Şamdan keçdi. Bu vaxt Bizans İmperatoru [[I İrakli|İraklinin]] 100 min nəfərlik bir ordu ilə onların yanına gəldiyini eşidən müsəlmanlar, necə davranacaqlarını qiymətləndirməyə qərar verdilər. Müsəlmanların çoxu, xəbərin Məhəmmədə göndərilməli olduğunu və onun cavabına görə hərəkət etməsinin doğru olduğunu düşündü. Ancaq bu müharibədə öləcək [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah bin Ravaha]]nın aşağıdakı çıxışı hər kəsin fikrini dəyişdirdi və müharibəyə qərar verildi: ''"Uşaqlar, qorxduğumuz şey ələ keçirmək istədiyimiz şeydir, yəni şəhid olmaqdır. Gəlin dinimizi izzətləndirmək üçün mübarizə edək. Ya şəhid, ya da qazi olacağıq. Hər ikisi də gözəl deyilmi?"'' Mütə meydan döyüşündəki qarşıdurmada Məhəmmədin adını çəkdiyi üç [[səhabə]] də öldü. Bunun üzərinə [[Xalid ibn Vəlid|Xalid bin Vəlid]] əmirliyi öz üzərinə götürdü. Xalid bin Vəlidin stratejik bir taktikası ilə Bizans ordusunda ani çaxnaşma mühiti yaradıldı. Bundan istifadə edən müsəlmanlar sərt bir hücumla Bizans ordusunu qismən darmadağın etməyə müvəffəq oldular. Lakin Bizans ordusunun 30 qat üstünlüyünü nəzərə alaraq Xalid bin Vəlid müharibəni daha davam etdirməyi məntiqli görmədi və [[Mədinə]]yə qayıtmağa qərar verdi və o gecə geri çəkildi. Bizans ordusu da çox sayda itki verdiyindən İslam ordusunu təqib etməyə çalışmadı. == Həmçinin oxuyun == [[Ərəb-bizans müharibələri|Ərəb-Bizans müharibələri]] == Tarixi zəmin == 629-cu ilin iyulunda İmperator [[I İrakli]] ilə Sasani sərkərdəsi [[:en:Shahrbaraz|Şəhrbaraz]] arasında bağlanan sülh sazişindən sonra Bizans imperiyası itirdiyi əraziləri yenidən öz nəzarəti altına alırdı. Bu zaman regional ordunun komandanlığı Bizans xəzinədarı (''sakellarios'') Teodora tapşırılmışdı və Belqa (Balka) bölgəsindəki yerli ərəb tayfaları da hərbi fəaliyyətlərə cəlb olunmuşdular. Bu vaxt Məhəmməd öz elçisini Bostra hökmdarına göndərmişdi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} Bostraya gedərkən, Qəssani məmuru [[:en:Shurahbil_ibn_Amr|Şurahbil ibn Əmrin]] əmri ilə Mutə kəndində edam edildi. {{Sfn|El Hareir|M'Baye|2011}} == Orduların səfərbər edilməsi == Məhəmməd 629-cu ilin (hicri 7-ci və ya 8-ci il) [[Cəmadiyələvvəl]] ayında [[Qəssanilər]] tərəfindən elçisinin öldürülməsinə görə yerli tayfaları cəzalandırmaq və qəfil hücum etmək məqsədilə 3 000 nəfərlik qoşun göndərdi.<ref>{{Cite book |last=Sy |first=El Hadji |url=https://doi.org/10.1093/gao/9781884446054.article.t096607 |title=M'baye, Mohamadou |date=2000-03-21 |publisher=Oxford University Press |series=Oxford Art Online}}</ref> Qoşuna [[Zeyd ibn Harisə]] rəhbərlik edirdi; ikinci komandan [[Cəfər ibn Əbu Talib]], üçüncü komandan isə [[Abdullah ibn Rəvaha]] təyin olunmuşdu. Müsəlman qüvvələri [[İordan çayı|İordaniya çayının]] şərqinə çatdıqda Bizans ordusunun böyüklüyündən xəbər tutdular və gözləyərək [[Mədinə|Mədinədən]] əlavə qüvvə istəmək qərarına gəldilər. Lakin Abdullah ibn Rəvaha onlara şəhidlik arzularını xatırlatdı və can atdıqları şeyin elə qarşılarında olduğunu bildirərək gözləmək fikrini sorğuladı. Bunun ardından müsəlmanlar onları gözləyən orduya doğru yürüşü davam etdirdilər. == Döyüş == [[Fayl:Battle_of_Mu'tah_-_Strategic_Map_(629_AD).svg|thumb|310x310px|629-cu ildə indiki [[İordaniya|İordaniyanın]] [[:en:Mu'tah|Muta şəhəri]] yaxınlığında baş verən Muta döyüşündə qüvvələrin bu cür düzülüşü]] Müsəlmanlar Bizans qüvvələri ilə ilk olaraq Müşərrif kəndi yaxınlığındakı düşərgədə qarşılaşdılar, daha sonra isə Mütəyə doğru geri çəkildilər. İki ordu arasında əsas döyüş məhz burada baş verdi. Bəzi İslam mənbələri döyüşün iki təpə arasındakı vadidə baş verdiyini və bunun Bizans ordusunun say üstünlüyünü təsirsiz hala gətirdiyini qeyd edir. Döyüşün gedişatında ordunun rəhbərliyini öz üzərinə götürən hər üç müsəlman komandan ardıcıl olaraq həlak oldu: əvvəlcə [[Zeyd ibn Harisə|Zeyd]], sonra [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər]], daha sonra isə Abdullah öldürüldü. Qarşı tərəfdən isə Bizansın vassal ərəb qüvvələrinin komandanı Malik ibn Zafila da döyüşdə öldürüldü.<ref>{{Cite book |last=Ibn Hishām |first=ʻAbd al-Malik |title=The life of Muhammad: a translation of Isḥāq's Sīrat rasūl Allāh |last2=Ibn Isḥāq |first2=Muḥammad |last3=Guillaume |first3=Alfred |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-636033-1 |location=Karachi ; New York}}</ref> Abdullahın ölümündən sonra müsəlman əsgərləri darmadağın olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldılar. Qoşunun çətin vəziyyətdə olduğunu görən Sabit ibn Əqrəm bayrağı qaldıraraq döyüşçüləri bir araya topladı və beləliklə, ordunu tamamilə məhv olmaqdan xilas etdi. Toqquşmadan sonra o, bayrağı [[Xalid ibn Vəlid|Xalid ibn Vəlidə]] təqdim edərək komandanlığı öz üzərinə götürməsini xahiş etdi.<ref>{{Cite web |date=2013-01-21 |title=Jafar al-Tayyar |url=https://al-islam.org/jafar-al-tayyar-kamal-al-sayyid/jafar-al-tayyar |access-date=2026-06-28 |website=al-islam.org |language=en}}</ref> == Müsəlman itkiləri == Öldürülən müsəlmanlardan dördü [[Mühacir (islam)|mühacirinlər]] (Məkkədən Mədinəyə hicrət etmiş ilk müsəlmanlar), səkkizi isə [[Ənsar (İslam)|ənsardan]] (Mədinəyə ilk müsəlman olanlar) idi. Mənbələrdə adı çəkilən öldürülən müsəlmanlar [[Zeyd ibn Harisə]], [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər ibn Əbi Talib]], [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah ibn Rəvahə]], Məsud ibn əl-Əsvəd, Vəhb ibn Səd, Abbad ibn Qeys, Əmr ibn Səd, Haris ibn Nöman Əmləyb, Əmqaib, ibn Amr və Əmir ibn Səd`dir. Briqam Yanq Universitetinin İslam Araşdırmaları professoru Daniel Peterson, sıravi əsgərlərin itkiləri ilə müqayisədə komandanlar arasındakı ölüm nisbətinin şübhəli dərəcədə yüksək olduğunu qeyd edir.<ref>{{Cite journal |last=Halverson |first=Jeffry R. |date=2007-12-07 |title=Muhammad: Prophet of God – By Daniel C. Peterson |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9418.2007.00368_5.x |journal=Reviews in Religion &amp; Theology |volume=15 |issue=1 |pages=33–35 |doi=10.1111/j.1467-9418.2007.00368_5.x |issn=1350-7303}}</ref> Kornell Universitetinin Yaxın Şərq Araşdırmaları professoru Devid Pauers də müsəlman tarixçilər tərəfindən qeydə alınan sıravi itkilərin bu dərəcədə az olmasını təəccüblü fakt kimi vurğulayır.<ref>{{Cite book |last=Powers |first=David S. |url=https://books.google.az/books?id=KH2FUBSOQ8kC&redir_esc=y |title=Muhammad Is Not the Father of Any of Your Men: The Making of the Last Prophet |date=2011-06-03 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0557-2 |language=en}}</ref> Digər tərəfdən, [[Montqomeri Vott|Montqomeri Uott]] iddia edir ki, əgər bu qarşıdurma kiçikmiqyaslı bir toqquşma xarakteri daşıyıbsa və ya müsəlmanlar rəqibi tamamilə sıradan çıxarıblarsa, itki sayının az olması mümkündür.<ref name=":0">Watt, Montogmery (1956). ''Muhammad at Medina.'' Oxford Univerity Press''.''</ref> O həmçinin əlavə edir ki, ərəblərin ənənəvi döyüş üsullarını nəzərə aldıqda, komandanlar ilə sıravi əsgərlərin itki nisbəti arasındakı bu fərq tamamilə qeyri-real hesab edilə bilməz.<ref name=":0" /> == Nəticəsi == Müsəlman qüvvələri Mədinəyə qayıtdıqdan sonra, geri çəkildiklərinə görə yerli əhali tərəfindən sərt şəkildə qınanıldıqları və qaçmaqda ittiham olunduqları barədə məlumatlar mövcuddur.<ref>{{Cite book |last=Powers |first=David Stephan |title=Muhammad Is Not the Father of Any of Your Men: The Making of the Last Prophet |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0557-2 |series=Divinations : Rereading Late Ancient Religion |location=Philadelphia}}</ref> Mənbələrdə qeyd edilir ki, [[Əbu Cəhl|Əmr ibn Hişamın]] (Əbu Cəhl) qardaşı [[Sələmə ibn Hişam]] insanlara izahat verməkdən qaçmaq üçün məscidə getməyib, namazlarını evində qılmağa üstünlük vermişdi. Bunun qarşısını almaq üçün Məhəmməd peyğəmbər insanlara əsgərləri qınamağı dayandırmağı əmr etmiş, onların qaçqın deyil, Bizansla yenidən döyüşmək üçün geri dönən döyüşçülər olduğunu bildirmişdir<ref>{{Cite book |first=Buhl, F. |title="Muʾta". In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume VII: Mif–Naz. Leiden: E. J. Brill. p. 756. |isbn=978-90-04-09419-2.}}</ref> Vattın fikrincə, bu hekayələrin əksəriyyəti Xalidi və onun Mədinəyə qayıtmaq qərarını pisləmək, eləcə də ailə üzvlərinin rolunu tərifləmək məqsədi daşıyırdı. {{Sfn|Watt|1956}} Sünni müsəlman tarixçiləri hicri üçüncü əsrinə qədər Məhəmmədin Xalidə "Allahın qılıncı" mənasını verən "Seyfullah" titulunu verdiyini bildirməyəcəkdilər. {{Sfn|Powers|2009}} [[Fayl:Mausoleum_,Jafer-ut-Tayyar,Jordan.JPG|thumb|Müsəlman sərkərdələri [[Zeyd ibn Harisə]], [[Cəfər ibn Əbu Talib|Cəfər ibn Əbi Talib]] və [[Abdullah ibn Rəvaha|Abdullah ibn Rəvahənin]] [[İordaniya|İordaniyanın]] Muta yaxınlığındakı Əl-Məzərdəki məzarı]] Bu gün döyüşdə həlak olan müsəlmanlar [[Əzabkeş|şəhid]] ( ''[[Şəhid|şühadāʾ]]'' ) hesab olunurlar. Mütə`də onların məzarlarının üstündə bir [[Türbə|məqbərə]] tikilmişdir. {{Sfn|Buhl|1993}} == İstinadlar == Muhammad Husayn Haykal, The Life of Muhammad (Allah's peace and blessing be upon him), Tercüme eden Isma'il Razi A. al-Faruqi, 1976, American Trust Publications, ISBN 0-89259-002-5<br> Fred Donner, The Early Islamic Conquests, sayfa 105<br> a b General A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin Al-Waleed, Bölüm 6, sayfa 2<br> Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Ansiklopedisi Genel Müdirlüğü, 1994, sayfa 129.<br> Yılmaz Öztuna: Devletler ve hânedanlar, Kültür Bakanlığı, 2005, ISBN 9751704707, sayfa 57.<br> Kaegi, Walter. Byzantium and the Early Islamic Conquests, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-48455-3, p. 79. "The numbers that the Byzantines raised are, of course, uncertain but unlikely to have exceeded 10,000."<br> Saif-ur-Rahman Mubarakpuri, ar-Raheeq al-Makhtoom, "The Sealed Nectar", Islamic University of Medina, ISBN 1-59144-071-8, Dar-us-Salam publishers<br> SURUÇ Salih, Peygamberimizin Hayatı, Nesil Yay., c. 2, s. 442, ISBN 975-408-020-8<br> İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ, Beyrut 1960, c. 2, s. 128<br> Müslim, Sahih, c. I, s. 1357<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 446<br> İbn Hişam, Sîre, c. 4, s. 17<br> SURUÇ Salih, a.g.e., c. 2, s. 455. Bu taktiğe göre, savaşanların yeri değiştirildi. Yani ordunun sağındakiler sola, solundakiler sağa; öndekiler de arkaya alınarak düşman askerlerinin yeni simalarla karşılaşması ve İslam Ordusu'nun takviye edildiği düşüncesi oluşturulmaya çalışıldı. [[Kateqoriya:İslam]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:Bizans imperiyasının döyüşləri]] ap1tdaazzsubx9s3z122lboo7jhchsq Kombat (qəzet) 0 684362 8981391 6969630 2026-06-27T18:18:13Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981391 wikitext text/x-wiki {{Qəzet}} '''''Kombat''''' — [[İkinci Dünya müharibəsi]]ndə Almaniyanın [[Fransanın işğalı|Fransanı işğalına]] qarşı başladılan [[Fransa Müqavimət Hərəkatı]] tərəfindən 1941-ci ildə yaradılan [[qəzet]]. == Tarixi == Kombat 1944-cü ilin avqustunda Güzəştsiz qəzetinin ofisini ələ keçirdi. 1943–1947-ci illər aralığında qəzetin baş redaktorluq vəzifəsi [[Alber Kamü]]yə verildi.<ref>J. Levi-Valensi (ed), ''Camus at Combat'' Princeton University Press, 2006</ref> Fransa azad edildikdən sonra Albert Olivier, Jan Pol de Dadelsen kimi naşirlər qəzetdə aktiv rol oynamağa başladılar. Qəzetə öz töhfəsini verənlər arasında [[Jan Pol Sartr]] və [[Raymon Aron]] da var idi.<ref>Sylvie Courtine-Denamy, Le souci du monde. Dialogue entre Hannah Arendt et quelques-uns de ses contemporains, Vrin, 1999, p. 81</ref> Kombat 1946-cı il ərzində Fransanın yenidən qurulmasında iştirak etmək istəyən "tərəflərin oyunu"na qarşı çıxdı və beləliklə, [[Şarl de Qoll]] qeyri-rəsmi şəkildə qəzetin əsas şəxsinə çevrildi. Qəzet 1974-cü ilin avqustunda Henri Smadyanın intiharından sonra fəaliyyətini dayandırdı. == Həmçinin bax == * Dördüncü Fransa Respublikası == İstinadlar == {{istinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb34501455d/date ''Combat''] issues (1941–1944 only) online in [[Gallica]], the digital library of the [[BnF]] * [http://www.matisse.lettres.free.fr/artdeblamer/tcombat.htm Albert Camus' editorial] on 8 August 1945 concerning the [[Hiroshima bombing]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] q9k470xujv5zrrc84tc0jlben1g7uds Ernst Herzfeld 0 695352 8981351 8865401 2026-06-27T18:11:08Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] 8981351 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Ernst Emil Herzfeld''' ({{DVTY}}) — alman arxeoloq, memar və sənət tarixçisi. İslam mədəniyyəti, xüsusən İran sənəti ilə bağlı tədqiqatları ilə tanınmışdır. Herzfeld ayrıca Silifke yaxınlığındakı Aya Tekla xristian həcc mərkəzindəki tədqiqatlarda iştirak etmiş və rəsmlərini Samuel Guyerin şərhləri ilə birlikdə nəşr etdirmişdir. == Həyatı == Münhen və Berlin universitetlərində memarlıq təhsili almış, ilk dəfə 1903-cü ildə Orta Şərqə getmiş, [[Mesopotamiya]]dakı [[Assuriya]] [[şəhər]]lərindən birində aparılan qazıntılarda memar kimi işləmiş, [[İraq]]dakı qədim Samarra şəhərini gördükdən sonra [[İslam mədəniyyəti]] ilə maraqlanmağa başlamışdır. Burada həyata keçirmiş olduğu ilk işlərini daha sonra 1907-ci ildə Samarra, Aufnahmen und Untersuchungenzur islamichen Archeologie (Səmarra, İslam Arxeologiya üzrə Ölçülər və Tədqiqatlar) adı altında çap etmişdir. Assuriya qazıntılarından ölkəsinə 1906-cı ildə qayıdarkən, [[İran]] yolundan istifadə etmiş və burada [[Pasarqad]] və [[Persepolis]]ə səyahət etmişdir. Növbəti il bu iki şəhər əsasında hazırladığı tədqiqat işi ilə Berlin Universitetində doktorluq adı almışdır. 1908-ci ildə [[İstanbul]] və [[Suriya]]dan keçməklə [[Hindistan]]a səyahət etmişdir. Sənət tarixçisi Friedrich Sarre ilə birlikdə [[Mesopotamiya]]da [[Fərat]] və [[Dəclə]] çayları vadilərində gəzərək bir çox arxeoloji sahəni müəyyən etdilər. Bu tədqiqatlarının nəticələrini 1911-1920 arasında Archeologische Reise im Euphrat ung Tignis Gebiet (Fərat və Dəclə Regionunda Arxeoloji Səyahət) adlı dörd cildlik əsərlərində yaydılar. Herzfeld, 1910-1913-cü illərdə Samarrada qazıntılar apararaq şəhərdəki bir çox binanın ilkin vəziyyətini təyin etmişdir. Bu qazıntının nəticələrini özündə cəmləşdirən və son cildi ölümündən sonra çıxan Die Ausgrabungen von Samarra (1923-1948, 6 cild; Samarra qazıntıları) adlı kitabı islam memarlığı mövzusunda ən vacib mənbə kitablarından biri sayılır. Herzfeld 1917-ci ilə qədər İranda və Şərqi Anadoluda tədqiqatlar aparmışdır. 1920-ci ildə Berlin Universitetində Şərq arxeologiyası professoru olmuş, 1928-ci ildə Persepolis yaxınlığındakı Pasargadda qazıntı aparmış və 1933-cü ilə qədər Persepolisdə qazıntılarına davam etmişdir. 1935-ci ildə [[Almaniya]]nı və Berlin Universitetini tərk edərək [[ABŞ]]-yə getmiş və [[Nyu-York|New York əyalətindəki]] Princeton Universitetinə daxil olmuşdur; Daha sonra tədqiqatlarını bu ölkədə davam etdirdi. 1947-ci ildə tədqiqat aparmaq üçün [[Qahirə]]yə getdi; orada xəstələndi və müalicə üçün aparıldığı [[İsveçrə]]də öldü. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Almaniya yəhudiləri]] [[Kateqoriya:Almaniya filoloqları]] [[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] a0ta1xl0kt8dtjnk33x6eic6o734gn5 8981354 8981351 2026-06-27T18:11:13Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] 8981354 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Ernst Emil Herzfeld''' ({{DVTY}}) — alman arxeoloq, memar və sənət tarixçisi. İslam mədəniyyəti, xüsusən İran sənəti ilə bağlı tədqiqatları ilə tanınmışdır. Herzfeld ayrıca Silifke yaxınlığındakı Aya Tekla xristian həcc mərkəzindəki tədqiqatlarda iştirak etmiş və rəsmlərini Samuel Guyerin şərhləri ilə birlikdə nəşr etdirmişdir. == Həyatı == Münhen və Berlin universitetlərində memarlıq təhsili almış, ilk dəfə 1903-cü ildə Orta Şərqə getmiş, [[Mesopotamiya]]dakı [[Assuriya]] [[şəhər]]lərindən birində aparılan qazıntılarda memar kimi işləmiş, [[İraq]]dakı qədim Samarra şəhərini gördükdən sonra [[İslam mədəniyyəti]] ilə maraqlanmağa başlamışdır. Burada həyata keçirmiş olduğu ilk işlərini daha sonra 1907-ci ildə Samarra, Aufnahmen und Untersuchungenzur islamichen Archeologie (Səmarra, İslam Arxeologiya üzrə Ölçülər və Tədqiqatlar) adı altında çap etmişdir. Assuriya qazıntılarından ölkəsinə 1906-cı ildə qayıdarkən, [[İran]] yolundan istifadə etmiş və burada [[Pasarqad]] və [[Persepolis]]ə səyahət etmişdir. Növbəti il bu iki şəhər əsasında hazırladığı tədqiqat işi ilə Berlin Universitetində doktorluq adı almışdır. 1908-ci ildə [[İstanbul]] və [[Suriya]]dan keçməklə [[Hindistan]]a səyahət etmişdir. Sənət tarixçisi Friedrich Sarre ilə birlikdə [[Mesopotamiya]]da [[Fərat]] və [[Dəclə]] çayları vadilərində gəzərək bir çox arxeoloji sahəni müəyyən etdilər. Bu tədqiqatlarının nəticələrini 1911-1920 arasında Archeologische Reise im Euphrat ung Tignis Gebiet (Fərat və Dəclə Regionunda Arxeoloji Səyahət) adlı dörd cildlik əsərlərində yaydılar. Herzfeld, 1910-1913-cü illərdə Samarrada qazıntılar apararaq şəhərdəki bir çox binanın ilkin vəziyyətini təyin etmişdir. Bu qazıntının nəticələrini özündə cəmləşdirən və son cildi ölümündən sonra çıxan Die Ausgrabungen von Samarra (1923-1948, 6 cild; Samarra qazıntıları) adlı kitabı islam memarlığı mövzusunda ən vacib mənbə kitablarından biri sayılır. Herzfeld 1917-ci ilə qədər İranda və Şərqi Anadoluda tədqiqatlar aparmışdır. 1920-ci ildə Berlin Universitetində Şərq arxeologiyası professoru olmuş, 1928-ci ildə Persepolis yaxınlığındakı Pasargadda qazıntı aparmış və 1933-cü ilə qədər Persepolisdə qazıntılarına davam etmişdir. 1935-ci ildə [[Almaniya]]nı və Berlin Universitetini tərk edərək [[ABŞ]]-yə getmiş və [[Nyu-York|New York əyalətindəki]] Princeton Universitetinə daxil olmuşdur; Daha sonra tədqiqatlarını bu ölkədə davam etdirdi. 1947-ci ildə tədqiqat aparmaq üçün [[Qahirə]]yə getdi; orada xəstələndi və müalicə üçün aparıldığı [[İsveçrə]]də öldü. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Almaniya yəhudiləri]] [[Kateqoriya:Almaniya filoloqları]] [[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Almaniya arxeoloqları]] pkukgi760a4kvn2wpz2hwfkg0fyym3q İstanbul Konvensiyası 0 695525 8981299 8723350 2026-06-27T17:45:15Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981299 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə | tam_adı = Avropa Şurasının Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və onlarla mübarizə haqqında Konvensiyası | şəkil = Istanbul Convention (2011) participation map, current.svg | şəklin ölçüsü = 300 | şəklin izahı = {{sütunlar}} {{sütun}} {{legend|#000080|İmzalayıb və ratifikasiya edib}} {{legend|#8A2BE2|Sadəcə imzalayıb}} {{legend|#FF1111|Ayrılma qərarı alıb}} {{legend|#FFA500|İmzalamayıb ([[Avropa Şurası|AŞ]]-ya üzv dövlətlər)}} {{legend|#C0C0C0|İmzalamayıb (AŞ üzvü olmayan dövlətlər)}} {{sütun/son}} }} '''Avropa Şurasının Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və onlarla mübarizə haqqında Konvensiyası''' və ya daha çox tanınan adı ilə '''İstanbul Konvensiyası''' — [[Avropa Şurası]]nın qadınlara qarşı şiddətə və məişət zorakılığına qarşı 11 may 2011-ci ildə [[İstanbul]]da imzalanan insan hüquqları müqaviləsi. Konvensiya şiddətin qarşısının alınması, qurbanların qorunması və cinayətkarların cəzasızlığına son qoymağı hədəfləyir.<ref>{{Cite web |last = Council of Europe |date = 2011 |title = Explanatory Report to the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url = https://rm.coe.int/16800d383a |access-date = 31 July 2020 |website = Council of Europe |archive-date = 5 February 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220205101520/https://rm.coe.int/16800d383a |url-status = live }}</ref> 2019-cu ilin mart ayından etibarən 45 ölkə və Avropa Birliyi tərəfindən imzalanmışdır.<ref name="Full_list">{{cite web | title = Full list: Chart of signatures and ratifications of Treaty 210 | url = http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | publisher = Council of Europe | access-date = 21 April 2016 | archive-date = 4 March 2017 | archive-url = https://archive.today/20170304122138/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | url-status = live }}</ref> 12 mart 2012-ci ildə Türkiyə konvensiyanı təsdiqləyən ilk ölkə oldu. Ardınca 2013–2019-cu illərdə digər 33 ölkə ([[Albaniya]], [[Andorra]], [[Avstriya]], [[Belçika]], [[Bosniya və Herseqovina]], [[Xorvatiya]], [[Kipr]], [[Danimarka]], [[Finlandiya]], [[Estoniya]], [[Fransa]], [[Gürcüstan]], [[Almaniya]], [[Yunanıstan]],<ref name="GreeceRatifiesConvention" /> [[İslandiya]], [[İrlandiya]], [[İtaliya]], [[Lüksemburq]], [[Malta]], [[Monako]], [[Çernoqoriya]], [[Hollandiya]], [[Norveç]], [[Şimali Makedoniya]], [[Polşa]], [[Rumıniya]], [[Portuqaliya]], [[San Marino]], [[Serbiya]], [[Sloveniya]], [[İspaniya]], [[İsveç]], [[İsveçrə]]) müqaviləni təsdiqləmişdir.<ref name="Full_list" /> Konvensiya 1 avqust 2014-cü ildə qüvvəyə minmişdir.<ref name="Full_list" /> == Tarixi == [[Fayl:Combating violence against women and domestic violence.webm|thumb|left|AŞ rəsmisi Cohanna Nelles konvensiyanın məqsədi barədə danışır. (iyun 2011)]] Avropa Şurası 1990-cı illərdən bəri qadınların zorakılığa qarşı qorunmasını təşviq etmək üçün bir sıra təşəbbüslər həyata keçirmişdir. Bu təşəbbüslər, 2002-ci ildə Nazirlər Komitəsinin üzv dövlətlərə qadının zorakılığa qarşı qorunmasına dair Avropa Şurası Rec(2002)5 saylı Tövsiyəsinin qəbul edilməsi və Avropada 2006–2008-ci illər arasında qadın zorakılığına,<ref>{{cite web | url = https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=Rec%282002%295&Language=lanEnglish&Ver=original&Site=CM&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864 | title = Recommendation Rec(2002)5 of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence | publisher = Council of Europe Committee of Ministers | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 28 July 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200728140723/https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectID=09000016805e2612 | url-status = live }}</ref> o cümlədən ailə şiddətinə qarşı mübarizə kampaniyasının aparılması ilə nəticələndi.<ref>{{cite web | url = http://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ | title = Campaign to Combat Violence against Women, including domestic violence (2006–2008) | publisher = Council of Europe | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 20 July 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154031/https://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ | url-status = live }}</ref> Avropa Şurası Parlament Assambleyası da qadınlara qarşı hər cür şiddətə qarşı qəti bir siyasi mövqe tutmuş və cinsiyyət əsaslı zorakılığın ən ağır və geniş yayılmış formalarının qarşısının alınması, qorunması və mühakimə olunmasına dair qanuni məcburi standartların tətbiq olunmasını tələb edən bir sıra qətnamə və tövsiyələr qəbul etmişdir.<ref>{{cite web | title = Historical background | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background | access-date = 21 March 2021 | archive-date = 5 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210305230823/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background | url-status = live }}</ref> Milli hesabatlar, araşdırmalar və sorğular Avropadakı problemin böyüklüyünü ortaya qoydu. Kampaniya xüsusilə Avropada qadınlara qarşı zorakılığa və məişət zorakılığına milli reaksiyaların böyük dəyişikliyini göstərdi. Beləliklə, qurbanların Avropanın hər yerində eyni səviyyədə qorunmasını təmin etmək üçün uyğunlaşdırılmış qanuni standartlara ehtiyac yarandı. Avropa Şurası üzv dövlətlərinin Ədliyyə Nazirləri, ailə daxili şiddətdən, xüsusən də yaxın tərəf şiddətindən qorunmanın gücləndirilməsinin vacibliyini müzakirə etməyə başladılar. Avropa Şurası, [[Qadınlara qarşı zorakılıq|qadınlara qarşı zorakılıq]] və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə üçün hərtərəfli standartların müəyyənləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu bildirdi. 2008-ci ilin dekabrında Nazirlər Komitəsi bu sahədə konvensiya layihəsini hazırlamaq üçün ekspert qrupu yaratdı. İki ildən bir az çox müddət ərzində CAHVIO (qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə üzrə Xüsusi Komitə) adlanan bu qrup,<ref>{{cite web | url = http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp | title = Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) | publisher = Council of Europe | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 5 April 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090405121509/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp | url-status = live }}</ref> bir mətn layihəsi hazırladı. Konvensiyanın hazırlanmasının sonrakı mərhələsində [[İngiltərə]], [[İtaliya]], [[Rusiya]] və [[Roma papası]] konvensiyanın təmin etdiyi tələbləri məhdudlaşdırmaq üçün bir neçə dəyişiklik təklif etdi. Bu dəyişikliklər [[Amnesty International]] tərəfindən tənqid edildi.<ref>{{cite web |url = https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |work = Amnesty International |title = Time to take a stand to oppose violence against women in Europe |access-date = 12 September 2012 |year = 2011 |archive-date = 20 July 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154100/https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |url-status = live }}</ref> == Əsas müddəalar == [[Fayl:Safe from fear safe from violence.webm|250px|thumb|Konvensiyanın əsas məsələlərinin xülasəsi]] İstanbul Konvensiyası, "qadınlara qarşı şiddətə qarşı mübarizə üçün hərtərəfli bir hüquqi baza və yanaşma yaradan" ilk qanuni məcburi vasitədir və məişət zorakılığının qarşısının alınması, qurbanların qorunması və təqsirləndirilən cinayətkarların mühakimə olunmasına yönəlmişdir.<ref>{{cite news | url = http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence | work = Malta Star | title = Malta signs convention on domestic violence | access-date = 12 September 2012 | date = 21 May 2012 | archive-date = 7 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171007201514/http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence | url-status = live }}</ref> Qadınlara qarşı şiddəti insan hüquqlarının pozulması və ayrı-seçkilik forması kimi xarakterizə edir (Maddə 3 (a)). Ölkələr şiddətin qarşısını alarkən, qurbanları müdafiə edərkən və cinayətkarları mühakimə edərkən lazımi səy göstərməlidirlər (Maddə 5). Konvensiyada cinsiyyət tərifi də yer alır: Konvensiyanın məqsədi üçün maddə 3 (c)-də cinsiyyət "müəyyən bir cəmiyyətin qadınlar və kişilər üçün uyğun hesab etdiyi sosial cəhətdən qurulmuş rollar, davranışlar, fəaliyyətlər və xüsusiyyətlər" olaraq göstərilir. Bundan əlavə, müqavilə qadınlara qarşı şiddət kimi xarakterizə olunan bir sıra cinayətləri təyin edir. Konvensiyanı təsdiqləyən dövlətlər aşağıdakılar da daxil olmaqla bir sıra cinayətləri cinayət məsuliyyətinə cəlb etməlidirlər: psixoloji zorakılıq (Maddə 33); təqib etmək (maddə 34); fiziki zorakılıq (Maddə 35); təcavüz daxil olmaqla cinsi zorakılıq (Maddə 36), məcburi nikah (Maddə 37); qadın cinsiyyət orqanının kəsilməsi (Maddə 38), məcburi abort və məcburi sterilizasiya (Maddə 39). Konvensiyada cinsi narahatlığın "cinayət və ya digər qanuni cəzaya" məruz qalması lazım olduğu bildirilir (Maddə 40). Konvensiyaya ayrıca "[[Namus qətli|namus]]" adı verilən cinayətləri hədəf alan bir maddə də daxil edilmişdir (Maddə 42).<ref name="Full_list" /> === Struktur === [[Fayl:Istanbul Convention English.pdf|250px|thumb|Konvensiyanın ingilis dilində olan PDF-i]] Konvensiya 12 bölməyə ayrılmış 81 məqalədən ibarətdir. Strukturu Avropa Şurasının son konvensiyalarının quruluşunu izləyir. Struktur "[[4P]]"-yə əsaslanır: qurbanların qorunması və dəstəklənməsi, cinayətkarların mühakimə olunması və inteqrasiya edilmiş siyasətlər. Hər bir sahə bir sıra konkret tədbirlər nəzərdə tutur.<ref>{{cite web | url = http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf | title = Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) interim report | publisher = Council of Europe | date = 27 May 2009 | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 4 October 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111004171942/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf | url-status = live }}</ref> Konvensiya, həmçinin qadınlara qarşı zorakılıq sahəsində məlumatların toplanması və tədqiqatların dəstəklənməsi ilə bağlı öhdəliklər müəyyənləşdirir (Maddə 11). Girişdə Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası, Avropa Sosial Xartiyası və İnsan Alverinə Qarşı Fəaliyyət Konvensiyası, habelə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Beynəlxalq Cəza Məhkəməsinin Roma Statutunun beynəlxalq insan hüquqları müqavilələri xatırladılır. 2-ci maddədə bu Konvensiya, müddəaların sülh zamanında və qadınlara qarşı zorakılıq və məişət zorakılığında silahlı qarşıdurma hallarında tətbiq olunacağını göstərir. Maddə 3 əsas şərti müəyyənləşdirir: * "qadına qarşı zorakılıq" "insan hüquqlarının pozulması və qadınlara qarşı ayrı-seçkilik formasıdır və fiziki, cinsi, psixoloji və ya iqtisadi zərərlə nəticələnən və ya nəticələnə bilən bütün cinsi əsaslı pozuntular" və ya "ictimai və ya şəxsi həyatda meydana gəlsə də, bu cür hərəkətlərlə təhdid edilmək, məcburiyyət və ya özbaşına azadlıqdan məhrumetmə daxil olmaqla qadınlara iqtisadi zərər və ya əziyyət" deməkdir. * "[[ailə daxili şiddət]]": "cinayətkarın qurbanla eyni yaşayış yerini paylaşıb paylaşmamasına baxmayaraq ailə və ya ailə birliyi ilə və ya keçmiş və ya indiki həyat yoldaşları arasında baş verən bütün fiziki, cinsi, psixoloji və ya iqtisadi zorakılıq" deməkdir. * "cinsiyyət": "müəyyən bir cəmiyyətin qadınlar və kişilər üçün uyğun hesab etdiyi sosial cəhətdən qurulmuş rollar, davranışlar, fəaliyyətlər və xüsusiyyətlər" deməkdir. * "qadına qarşı cinsiyyət əsaslı şiddət": "qadın olduğu üçün ona yönəlmiş və ya qadına nisbi olmayan təsir göstərən şiddət" deməkdir. 4-cü maddə bir neçə növ ayrı-seçkiliyi qadağan edir: Tərəflər tərəfindən bu konvensiyanın müddəalarının həyata keçirilməsi, xüsusən qurbanların hüquqlarının qorunması tədbiri cinsiyyət, irq, rəng, dil, siyasi və ya başqa düşüncə, milli və ya sosial mənşə, milli azlıq ilə birləşmə, mülkiyyət, doğum, cinsi oriyentasiya, cinsiyyət kimliyi, yaş, sağlamlıq vəziyyəti, əlillik, ailə vəziyyəti, miqrant və ya qaçqın statusu və ya digər status kimi hər hansı bir əsasda ayrı-seçkilik olmadan təmin ediləcəkdir. === Monitorinq mexanizmi === Konvensiya, Qadına Zorakılıq və Məişət Zorakılığına Qarşı Fəaliyyət üzrə Mütəxəssislər Qrupuna konvensiyanın icrasını izləmək vəzifəsini verir. Üzvlər dövlət partiyaları tərəfindən seçilir; dövlətin iştirakçı sayından asılı olaraq, qurum 10 ilə 15 arasında üzvdən ibarətdir.<ref>{{cite web | title = GREVIO | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio | accessdate = 21 mart 2021 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150903032305/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio | archivedate = 3 sentyabr 2015 }}</ref> İlk on üzv 2014-cü ildə seçildi: Prezident Fəridə Acar (Türkiyə), Birinci vitse-prezident Marseline Naudi (Malta), ikinci vitse-prezident Simona Lanzoni (İtaliya) və üzvlər Biljana Brankovic (Serbiya), Françoyz Bray (Fransa), Qemma Qalleqo (İspaniya), Helena Leytao (Portuqaliya), Rosa Loqar (Avstriya), İris Luarasi (Albaniya) və Vesna Ratkoviç (Çernoqoriya).<ref>{{cite web | title = GREVIO Members | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 | accessdate = 21 mart 2021 | archive-date = 2021-03-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210320155304/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 | url-status = live }}</ref> 2018-ci ildə daha beş üzv seçildi: Per Arne hakanson (İsveç), Sabine Krauter-Stokton (Almaniya), Vladimer Mkervalişvili (Gürcüstan), Raşel İpen Pol (Norveç) və Aleid van den Brink (Hollandiya)<ref>{{cite web | title = Five additional members joining GREVIO | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio | accessdate = 21 mart 2021 | archive-date = 2021-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002217/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio | url-status = live }}</ref> == Qəbul, imzalanma və təsdiqlənmə == === Ümumi proses === Konvensiya Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi tərəfindən 7 aprel 2011-ci il tarixində qəbul edildi. 11 may 2011-ci il tarixində İstanbulda Nazirlər Komitəsinin 121-ci iclası münasibətilə imzalanmağa açıldı. Səkkizinin Avropa Şurasına üzv dövlətlər olması tələb olunan 10 ratifikasiyadan sonra qüvvəyə minmişdir. 2015-ci ilin dekabr ayından etibarən konvensiya 39 dövlət tərəfindən imzalanmış, ardından Avropa Şurasının 8 dövləti – Albaniya, Avstriya, Bosniya və Herseqovina, İtaliya, Çernoqoriya, Portuqaliya, Serbiya və Türkiyə tərəfindən ratifikasiya edilmişdir. 2015-ci ildə Finlandiya, Hollandiya, Polşa və Sloveniya, 2016-cı ildə Belçika, San Marino və Rumıniya, 2017-ci ildə Kipr, Estoniya, Gürcüstan, Almaniya, Norveç və İsveçrə, 2018-ci ildə Xorvatiya, Yunanıstan, İslandiya, Lüksemburq və Makedoniya və 2019-cu ildə İrlandiya tərəfindən ratifikasiya edilmişdir.<ref name="GreeceRatifiesConvention">{{cite web |url = http://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |title = Publication to the Government Gazette of the ratification, by Greece, of the CoE Convention on violence against women and domestic violence (Original: Δημοσίευση σε ΦΕΚ του Ν.4531/2018 για την κύρωση από την Ελλάδα της Σύμβασης του Σ.τ.Ε. περί έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας) |publisher = Isotita.gr |date = 16 April 2018 |access-date = 12 May 2018 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002239/https://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |url-status = live }}</ref> 13 iyun 2017-ci ildə Avropa Komissarı Vera Yourova Avropa Birliyi adından İstanbul Konvensiyasını imzaladı.<ref>{{Cite news |url = https://eige.europa.eu/news-and-events/news/eu-signs-istanbul-convention |title = EU signs the Istanbul Convention |publisher = European Institute for Gender Equality |date = 16 June 2017 |access-date = 11 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002220/https://eige.europa.eu/news/eu-signs-istanbul-convention |url-status = live }}</ref> Konvensiyanı təsdiqləyən dövlətlər qanuni olaraq qüvvəyə mindikdən sonra onun müddəaları ilə bağlıdırlar. Konvensiya AŞ Baş Katibinə bildiriş göndərilməsinə baxmayaraq ləğv edilə bilər (Maddə 80). Bu bildirişdən 3 ay sonra qüvvəyə minir.<ref>{{cite web | url = https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e | title = Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence | accessdate = 21 March 2021 | work = Council of Europe | archive-date = 20 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210320170816/https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e | url-status = live }}</ref> [[Fayl:Liri Kopachi, Head of Equality Division, Council of Europe.webm|thumb|250px|Liri Kopaçi konvensiyanın ratifikasiya prosesi haqqında (2014)]] [[Fayl:Stop Istanbulskoj 20180324 DSC 8500.jpg|thumb|250px|Zelka Markiç və digərləri Xorvatiyanı konvensiyanı ratifikasiya etməməyə çağırırlar (2018)]] {| class="wikitable sortable" |- ! İmzalayan<ref>{{Cite web | url = https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | title = Chart of signatures and ratifications of Treaty 210: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence | work = Council of Europe website | publisher = Council of Europe | date = 11 May 2011 | access-date = 4 April 2020 | archive-date = 7 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151107062306/https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | url-status = live }}</ref> ! İmzalanma ! Ratifikasiya ! Qüvvəyə minmə |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Albaniya}} || 19/12/2011 || 04/02/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Andorra}} || 22/02/2013 || 22/04/2014 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Armenia}} || {{Yes|18/01/2018}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Austria}} || 11/05/2011 || 14/11/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Belgium}} || 11/09/2012 || 14/03/2016 || 01/07/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Bosnia and Herzegovina}} || 08/03/2013 || 07/11/2013 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Bulgaria}} || {{Yes|21/04/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Croatia}} || 22/01/2013 || 12/06/2018 || 01/10/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Cyprus}} || 16/06/2015 || 10/11/2017 || 01/03/2018 |- | {{Flaqifikasiya|Czech Republic}} || {{Yes|02/05/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Denmark}} || 11/10/2013 || 23/04/2014 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Estonia}} || 02/12/2014 || 26/10/2017 || 01/02/2018 |- | {{Flaqifikasiya|Avropa İttifaqı}} || {{Yes|13/06/2017}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Finland}} || 11/05/2011 || 17/04/2015 || 01/08/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|France}} || 11/05/2011 || 04/07/2014 || 01/11/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Georgia}} || 19/06/2014 || 19/05/2017 || 01/09/2017 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Germany}} || 11/05/2011 || 12/10/2017 || 01/02/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Greece}} || 11/05/2011 || 18/06/2018 || 01/10/2018 |- | {{Flaqifikasiya|Hungary}} || {{Yes|14/03/2014}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Iceland}} || 11/05/2011 || 26/04/2018 || 01/08/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Ireland}} || 05/11/2015 || 08/03/2019 || 01/07/2019 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Italy}} || 27/09/2012 || 10/09/2013 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Latvia}} || {{Yes|18/05/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- | {{Flaqifikasiya|Liechtenstein}} || {{Yes|10/11/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- | {{Flaqifikasiya|Lithuania}} || {{Yes|07/06/2013}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Luxembourg}} || 11/05/2011 || 07/08/2018 || 01/12/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Malta}} || 21/05/2012 || 29/07/2014 || 01/11/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Moldova}} || {{Yes|06/02/2017}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Monaco}} || 20/09/2012 || 07/10/2014 || 01/02/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Montenegro}} || 11/05/2011 || 22/04/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Netherlands}}|| 14/11/2012 || 18/11/2015 || 01/03/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Şimali Makedoniya}} || 08/07/2011 || 23/03/2018 || 01/07/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Norway}} || 07/07/2011 || 05/07/2017 || 01/11/2017 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Poland}} || 18/12/2012 || 27/04/2015 || 01/08/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Portugal}} || 11/05/2011 || 05/02/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Romania}} || 27/06/2014 || 23/05/2016 || 01/09/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|San Marino}} || 30/04/2014 || 28/01/2016 || 01/05/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Serbia}} || 04/04/2012 || 21/11/2013 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Slovakia}} || {{Yes|11/05/2011}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Slovenia}} || 08/09/2011 || 05/02/2015 || 01/06/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Spain}} || 11/05/2011 || 10/04/2014 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Sweden}} || 11/05/2011 || 01/07/2014 || 01/11/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Switzerland}} || 11/09/2013 || 14/12/2017 || 01/04/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Turkey}} || 11/05/2011 || 14/03/2012 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Ukraine}} || {{Yes|07/11/2011}} || {{no2}} || {{no2}} |- | {{Flaqifikasiya|United Kingdom}} || {{Yes|08/06/2012}} || {{no2}} || {{no2}} |} === Bolqarıstan Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən rədd edilməsi === [[Fayl:Sofia street protests against violence against women.webm|thumb|280px|[[Sofiya]]da İstanbul Konvensiyasının lehinə əks etiraz (noyabr 2018)]] 2018-ci ilin yanvarında Bolqarıstan Nazirlər Şurası, parlamentə konvensiyanın təsdiqlənməsi üçün təklif qəbul etdi. Qərar bəzi nazirlər, parlament üzvləri, media qrupları və mülki təşkilatlar tərəfindən qısa müddətdə tənqid edildi və konvensiyanın üçüncü cinsin və eyni cins evliliyinin rəsmi olaraq tanınmasına səbəb olacağını irəli sürdülər.<ref>{{cite web |url = http://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |title = Вредна за българското общество ли е Истанбулската конвенция? |publisher = Bulgarian National Radio |date = 11 yanvar 2018 |access-date = 12 fevral 2019 |archive-date = 2021-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002251/https://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |url-status = live }}</ref> Bu reaksiyalardan sonra III Borisov Hökuməti ratifikasiyanı təxirə saldı və son qərarı Konstitusiya Məhkəməsinin verməsi üçün ona ötürdü.<ref name="Offnews">{{cite web |url = https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |title = Конституционният съд образува дело за Истанбулската конвенция |publisher = OffNews |date = 20 mart 2018 |access-date = 12 fevral 2019 |archive-date = 2021-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002237/https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |url-status = live }}</ref> Ratifikasiyanın əleyhinə olan Prezident [[Rumen Radev]], konvensiyanın birmənalı olmadığını və məişət zorakılığının yalnız Bolqar qanunları və inkişaf etdirilmiş qanun tətbiqetməsi ilə həll edilə biləcəyini ifadə edərək təxirə salınmasını "sağlam düşüncənin təntənəsi" kimi qiymətləndirdi.<ref>{{cite web | url = https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html | title = Румен Радев не иска ратификация на Истанбулската конвенция | date = 1 fevral 2018 | access-date = 12 fevral 2019 | archive-date = 2021-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002238/https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html | url-status = live }}</ref> Baş nazir [[Boyko Borisov]], koalisiya ortağı olan ifrat sağçı Birləşmiş Vətənpərvərlər tərəfindən belə dəstəklənməyən GERB partiyasının izolyasiya edilməsinə toxundu. Borisov müxalif Bolqarıstan Sosialist Partiyasının (BSP) konvensiyaya da qətiyyətlə qarşı çıxmasına təəccübləndiyini bildirdi və Sosialistlərin tamamilə Avropa Birliyinə qarşı çıxdıqlarını irəli sürdü.<ref>{{cite web |url = https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |title = ГЕРБ оттеглят Истанбулската конвенция, защото няма да понесат сами пасива |publisher = Dnevnik |date = 14 February 2018 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002247/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |url-status = live }}</ref> BSP, konvensiyaya qarşı olduğunu elan etdi və bu Avropa Sosialistlər Partiyası ilə BSP-nin [[Korneliya Ninova]] rəhbərliyindəki yeni siyasi xətt arasında bir uçurumun yaranmasına səbəb oldu.<ref>{{cite web |url = https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |title = След акцията на БСП против Истанбулската конвенция ПЕС ще проучва домашното насилие у нас |publisher = Dnevnik |date = 17 July 2018 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002245/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |url-status = live }}</ref> Sosialistlərin "Vision for Bulgaria" proqramına görə, konvensiya "qadınları qorumaq üçün deyil və Avropa sivilizasiyasının təməl dəyərlərinə ziddir".<ref>{{cite web |url = https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |title = БСП за евровота - "не" на Истанбулската конвенция, Пакта за миграция и санкциите срещу Русия |publisher = Kapital Daily |date = 12 January 2019 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002240/https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |url-status = live }}</ref> 27 iyul 2018-ci ildə Konstitusiya Məhkəməsi, 3/2018 saylı Konstitusiya İşi ilə əlaqədar 13 saylı qərarını, "Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə haqqında Avropa Şurası Konvensiyasının, Bolqarıstan Respublikasının Konstitusiyasına uyğun olmadığını" elan etdi. Məhkəmə, qərarında ailə şiddətinə və transseksual hüquqların genişləndirilməsinə qarşı əvvəlki Avropa Şurası sənədləri arasında bir əlaqə müəyyən etdi. Konstitusiya Məhkəməsinə görə, konvensiya, cinsin həm bioloji, həm də sosial kateqoriya kimi ikili bir şəkildə şərh edilməsini təklif edir ki, bu da insanların bioloji olaraq kişi və ya qadın olaraq təyin olunduğu Bolqarıstan konstitusiyasına ziddir. Buna görə də konvensiya, konstitusiyaya zidd hesab edilən cinsiyyətin bioloji olmayan təriflərini təşviq etmək üçün rəsmi əsaslar qoyur.<ref>{{cite web |url = https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |title = Aтe цялeтe pĸшĸниĸ нo Eeнcтитyциeнния cъд зo Иcтoнбyлcaoтo aeнвĸнция |publisher = 24 Chasa |date = 27 July 2018 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002248/https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |url-status = live }}</ref> [[Fayl:Protest Against The Istanbul Convention in Sofia.jpg|thumb|300px|left|[[Sofiya]]da İstanbul Konvensiyasına qarşı etiraz (fevral 2018)]] Qadın hüquqları qrupları, Bolqarıstan hökumətinin bu qərarından qəzəbləndi. 2018-ci ilin noyabr ayında Beynəlxalq Qadınlara qarşı Zorakılığın Aradan qaldırılması Günü münasibətilə Sofiya mərkəzində yüzlərlə insan ''#НеСиСама'' ({{dil-az|#SənTəkDeyilsən}}) şüarı altında qadınlara qarşı zorakılığa qarşı nümayişlər nümayiş etdirərək qurumlardan qurbanlara qarşı qoruyucu proqramların və sığınacaqların yaradılmasını tələb etdilər. Bolqarıstan Qadınları Fondu, 2018-ci ilin ilk 11 ayında Bolqarıstanda 30-a yaxın qadının əksəriyyətinin yaxınları tərəfindən öldürüldüyünü bildirdi.<ref>{{Cite news |url = https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |title = Sofia: in piazza contro la violenza sulle donne/Sofia: in the streets against violence against women |author = Francesco Martino |via = YouTube |publisher = OBC Transeuropa |date = 28 November 2018 |access-date = 4 April 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002246/https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |url-status = live }}</ref> === Slovakiya Milli Şurası tərəfindən rədd edilməsi === Slovakiyadakı mühafizəkar, xristian demokratik, Roma katolik, millətçi və aşırı sağçı qruplar və partiyalar, konvensiyanın xüsusilə LGBT hüquqları ilə əlaqəli "ənənəvi dəyərləri" aşındıran "həddindən artıq liberalizm" kimi təqdim etdikləri maddələrə görə ratifikasiya edilməsinə qarşı çıxdılar.<ref name="Shotter">{{Cite news |url = https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |title = Anti-corruption lawyer elected Slovakia’s first female president |author = James Shotter |work = Financial Times |date = 31 March 2019 |access-date = 17 March 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002224/https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |url-status = live }}</ref><ref name="Sirotnikova">{{Cite news |url = https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |title = Slovak Right Accused of Forcing Abortion as Election Issue |author = Miroslava German Sirotnikova |work = Balkan Insight |date = 11 December 2019 |access-date = 17 March 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002247/https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |url-status = live }}</ref> 29 mart 2019-cu ildə, 2019 Slovakiya prezident seçkilərindən bir gün əvvəl, millətçi siyasətçilər, Slovakiya hökumətindən İstanbul Konvensiyasını təsdiqləməməsini istəyən parlament qərarı ilə seçiciləri mütərəqqi namizəd LGBT hüquqlarını və qadınların abort hüququnu dəstəkləyən [[Zuzana Çaputova]]nın əvəzinə Maros Sevkovikə səs verməyə səfərbər etmək üçün məcbur etdilər.<ref name="Sirotnikova" /> Çaputova seçkilərdə qalib gələrək Slovakiyanın ilk qadın prezidenti oldu. Mühafizəkar qruplar, Slovakiyanın konvensiyanı təsdiqləməsinin qarşısını almaq və sonrakı aylarda abortu qadağan etmək üçün kampaniyalarını sürətləndirdi.<ref name="Sirotnikova" /> 25 fevral 2020-ci ildə Slovakiya Parlamenti və Milli Şura növbədənkənar iclasda səsvermə keçirərək konvensiyanı rədd etmişdir. 6 mart 2020-ci ildə prezident [[Zuzana Çaputova]] Avropa Şurasına İstanbul Konvensiyasına qoşula bilməyəcəklərini bildirən məktub göndərdi. Prezidentin sözçüsü Martin Strizinec, "Konvensiyanın təsdiqlənməsi üçün zəruri şərt Parlamentin razılığı olduğu üçün prezident bu konvensiyanı təsdiqləyə bilməz" demişdir.<ref>{{Cite web |url = https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |title = President informed Council of Europe about Slovakia's stance on convention |website = rtvs.sk |language = sk |access-date = 17 March 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002254/https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |url-status = live }}</ref> === Polşa === 2020-ci ilin iyul ayında Polşa Ədliyyə Naziri Zbiqnev Zobro müqavilədən çıxmaq üçün rəsmi prosesi hazırlamağa başlayacağını elan etdi. Müqavilənin uyğun olmadığını, çünki məktəblərin uşaqlara ideoloji bir şəkildə cinsiyyət haqqında öyrətməsini tələb etdiyini və bioloji cinsi əlaqəni vurğuladığını söylədi.<ref name=":0" /> 2012-ci ildə Ziobro konvensiyanı "gey ideologiyasına haqq qazandırmağa yönəlmiş feminist ixtirası" adlandırdı.<ref name=":1" /> Polşa hökuməti ayrıca müqaviləni qadınlara qarşı zorakılıq hərəkətlərinə görə "mədəniyyət, adət, din, ənənə və ya "şərəf"in bəhanə olmayacağını" deyərək tənqid etdi.<ref>{{cite news |last1 = SCISLOWSKA |first1 = MONIKA |title = Poles split over govt plan to exit domestic violence treaty |url = https://abcnews.go.com/International/wireStory/poles-split-govt-plan-exit-domestic-violence-treaty-72007737 |access-date = 6 August 2020 |work = ABC News |agency = [[Associated Press]] |date = 27 July 2020 |language = en |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002254/https://abcnews.go.com/International/wireStory/poles-split-govt-plan-exit-domestic-violence-treaty-72007737 |url-status = live }}</ref> Varşavada yüzlərlə insan bu geri çəkilməyə qarşı etiraz aksiyalarına başladı.<ref name=":0">{{cite news | last1 = Murray | first1 = Shona | title = 'Pathetic': Poland's plan to quit domestic violence treaty slammed | url = https://www.euronews.com/2020/07/27/istanbul-convention-poland-s-plan-to-quit-domestic-violence-treaty-causes-concern | access-date = 28 July 2020 | work = euronews | date = 27 July 2020 | language = en | archive-date = 28 July 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200728140706/https://www.euronews.com/2020/07/27/istanbul-convention-poland-s-plan-to-quit-domestic-violence-treaty-causes-concern | url-status = live }}</ref> Bu açıqlama, Avropa Birliyinin Polşa və Macarıstanın təzyiqi altında, maliyyələşdirmə ilə qanunun aliliyi arasındakı əlaqəni yumşaltmasından dərhal sonra verildi.<ref name=":1">{{Cite web |last = Santora |first = Marc |date = 27 July 2020 |title = Poland Considers Leaving Treaty on Domestic Violence, Spurring Outcry |url = https://www.nytimes.com/2020/07/27/world/europe/poland-domestic-violence-treaty.html |access-date = 31 July 2020 |website = The New York Times |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002232/https://www.nytimes.com/2020/07/27/world/europe/poland-domestic-violence-treaty.html |url-status = live }}</ref> Avropa Şurası "İstanbul Konvensiyasından çıxmağın çox təəssüf doğuracağını və Avropada qadınların şiddətə qarşı qorunmasında geriyə doğru böyük bir addım atacağını" bildirdi.<ref name=":0" /> === Macarıstan === 2020-ci ilin mayında Milli Məclis siyasi bir bəyannamə qəbul edərək hökuməti konvensiyaya qoşulmaqda irəliləməməyə və Avropa İttifaqını da buna təşəbbüs göstərməyə çağırdı. Bəyannamə 115 lehinə, 35 əleyhinə və üç bitərəf səslə qəbul edildi.<ref>{{Cite web |date = 2020-05-05 |title = Parliament Adopts Declaration Rejecting Istanbul Convention |url = https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |access-date = 2020-08-16 |website = Hungary Today |language = en |archive-date = 2021-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002310/https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |url-status = live }}</ref> === Türkiyə === [[Fayl:İstanbul Sözleşmesi'ni Uygulatacağız yazılı pankart.jpg|300px|thumb|right|Türkiyədə konvensiyanın lehinə keçirilən aksiya]] 20 mart 2021-ci ildə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, rəsmi hökumət qəzetində yayımlanan fərmanı ilə Türkiyənin Konvensiyadan çıxdığını elan etdi.<ref>{{cite web | title = Official Gazette of Turkey | url = https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf | access-date = 20 March 2021 | archive-date = 31 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002235/https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf | url-status = live }}</ref> Geri çəkilmə barədə bildiriş Türkiyə tərəfindən 22 mart 2021-ci ildə Baş Katibə bildirildi və Baş Katib, denonsasiyanın 1 iyul 2021 tarixində qüvvəyə minəcəyini bildirdi.<ref name="Full_list" /> Geri çəkilmə həm daxili, həm də beynəlxalq miqyasda, o cümlədən ölkədəki müxalifət partiyaları, xarici liderlər, Avropa Şurası, QHT-lər və sosial mediada tənqid olunmuşdur. AŞ Baş Katibi Mariya Peyçinoviç Buriç, bu qərarı "dağıdıcı xəbər" və Türkiyədə və xaricdə qadınların qorunması ilə əlaqəli bir "böyük geriləmə" olaraq təsvir etdi.<ref name="Turkey'sWithdrawal">{{cite web |url = https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |title = Turkey Condemned for Quitting Anti-Violence Treaty |publisher = Balkan Insight |date = 20 March 2021 |access-date = 20 March 2021 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002314/https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |url-status = live }}</ref> CHP sözçüsü, müqavilənin parlament tərəfindən təsdiqlənmədən geri götürülə bilməyəcəyini iddia etdi, çünki 24 noyabr 2011-ci ildə parlamentdə təsdiqlənmişdir. CHP-yə və müxtəlif vəkillərə görə, geri çəkilmənin təsdiqlənməsi hüququ Konstitusiyanın 90-cı maddəsinə görə parlamentə aiddir. Bununla birlikdə, hökumət, prezidentin, prezidentin 9 saylı dekretinin 3-cü maddəsində göstərildiyi kimi beynəlxalq müqavilələrdən çəkilmə səlahiyyətinə sahib olduğunu iddia edir.<ref>{{cite news |title = Türkiye, İstanbul Sözleşmesi'nden çekildi |url = https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |access-date = 20 March 2021 |work = BBC News Türkçe |language = tr |archive-date = 19 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210319230744/https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite news |title = Türkiye, İstanbul Sözleşmesi'nden çekildi |url = https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |access-date = 20 March 2021 |work = Sözcü Türkçe |language = tr |archive-date = 20 July 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154039/https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |url-status = live }}</ref> Bu qərar Türkiyədə etirazlara səbəb oldu və ölkədəki qadınlara qarşı edilən zorakılıqların və qadın cinayətlərinin artdığı bir vaxta təsadüf etdi.<ref name="Turkey'sWithdrawal" /> ABŞ Prezidenti [[Co Bayden]] bu hərəkəti "böyük məyusluq" olaraq təsvir edərkən, AB xarici siyasət idarəsinin rəhbəri Jozep Borrel dövlət rəsmilərini qərarı ləğv etməyə çağırdı.<ref name="ReasonOfWithdrawal">{{cite web |url = https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |title = Biden calls Turkey's exit from treaty for women unwarranted |publisher = Independent |date = 21 March 2021 |access-date = 21 March 2021 |archive-date = 21 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210321183529/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |title = EU calls Turkey to reverse decision to leave treaty on women's rights |publisher = Business-Standard |date = 21 March 2021 |access-date = 21 March 2021 |archive-date = 21 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210321062131/https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |url-status = live }}</ref> Rəsmi açıqlamada LGBT cəmiyyətini konqresdən çəkilmədə günahlandıraraq, "Əvvəlcə qadın hüquqlarını təşviq etmək məqsədi daşıyan İstanbul Konvensiyasının, sosial və ailə dəyərlərinə zidd olan homoseksualizmi normallaşdırmağa çalışan bir qrup şəxs tərəfindən dəstəklənir. Bu səbəbdən geri çəkilmə qərarı alındı." deyilmişdir. Bu fikir, Ərdoğanın İslam yönümlü hakim partiyası AKP-nin mühafizəkar qrupları və rəsmiləri tərəfindən paylaşılır, konvensiyanın homoseksuallığı və boşanmaları təşviq etdiyi iddia edilir.<ref name="ReasonOfWithdrawal" /> Parlament əvəzinə Prezident tərəfindən çəkilmənin qanuniliyi ilə bağlı tənqidlərə cavab verən Ərdoğan, geri çəkilmənin "tamamilə qanuni" olduğunu bildirmişdir.<ref>{{Cite web | title = Erdoğan insists it's at his discretion to pull Turkey out of İstanbul Convention | url = https://www.bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention | access-date = 2021-03-27 | website = Bianet – Bagimsiz Iletisim Agi | archive-date = 2021-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154110/https://bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention | url-status = live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikilər}} * [https://rm.coe.int/ic-explanatory-ic-aze-web/16808e9a39 Konvensiyanın mətni azərbaycan dilində] {{Beynəlxalq insan hüquqları hüququ}} [[Kateqoriya:2011-ci ildə Türkiyə]] [[Kateqoriya:Avropa Şurasının konvensiyaları]] [[Kateqoriya:Albaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Andorranın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avstriyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Belçikanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Bosniya və Herseqovinanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Danimarkanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Finlandiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Fransanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İtaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Maltanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Monakonun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Monteneqronun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Niderlandın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Polşanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Portuqaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Şimali Makedoniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Rumıniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Serbiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Sloveniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İspaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İsveçin müqavilələri]] [[Kateqoriya:Türkiyənin müqavilələri]] [[Kateqoriya:Latviyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Ukraynanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Qadın hüquqları]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ehuqhtn5tq5vrbf6wb63zlk69tfbloi 8981308 8981299 2026-06-27T17:54:32Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +2 kateqoriya 8981308 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə | tam_adı = Avropa Şurasının Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və onlarla mübarizə haqqında Konvensiyası | şəkil = Istanbul Convention (2011) participation map, current.svg | şəklin ölçüsü = 300 | şəklin izahı = {{sütunlar}} {{sütun}} {{legend|#000080|İmzalayıb və ratifikasiya edib}} {{legend|#8A2BE2|Sadəcə imzalayıb}} {{legend|#FF1111|Ayrılma qərarı alıb}} {{legend|#FFA500|İmzalamayıb ([[Avropa Şurası|AŞ]]-ya üzv dövlətlər)}} {{legend|#C0C0C0|İmzalamayıb (AŞ üzvü olmayan dövlətlər)}} {{sütun/son}} }} '''Avropa Şurasının Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və onlarla mübarizə haqqında Konvensiyası''' və ya daha çox tanınan adı ilə '''İstanbul Konvensiyası''' — [[Avropa Şurası]]nın qadınlara qarşı şiddətə və məişət zorakılığına qarşı 11 may 2011-ci ildə [[İstanbul]]da imzalanan insan hüquqları müqaviləsi. Konvensiya şiddətin qarşısının alınması, qurbanların qorunması və cinayətkarların cəzasızlığına son qoymağı hədəfləyir.<ref>{{Cite web |last = Council of Europe |date = 2011 |title = Explanatory Report to the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |url = https://rm.coe.int/16800d383a |access-date = 31 July 2020 |website = Council of Europe |archive-date = 5 February 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220205101520/https://rm.coe.int/16800d383a |url-status = live }}</ref> 2019-cu ilin mart ayından etibarən 45 ölkə və Avropa Birliyi tərəfindən imzalanmışdır.<ref name="Full_list">{{cite web | title = Full list: Chart of signatures and ratifications of Treaty 210 | url = http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | publisher = Council of Europe | access-date = 21 April 2016 | archive-date = 4 March 2017 | archive-url = https://archive.today/20170304122138/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | url-status = live }}</ref> 12 mart 2012-ci ildə Türkiyə konvensiyanı təsdiqləyən ilk ölkə oldu. Ardınca 2013–2019-cu illərdə digər 33 ölkə ([[Albaniya]], [[Andorra]], [[Avstriya]], [[Belçika]], [[Bosniya və Herseqovina]], [[Xorvatiya]], [[Kipr]], [[Danimarka]], [[Finlandiya]], [[Estoniya]], [[Fransa]], [[Gürcüstan]], [[Almaniya]], [[Yunanıstan]],<ref name="GreeceRatifiesConvention" /> [[İslandiya]], [[İrlandiya]], [[İtaliya]], [[Lüksemburq]], [[Malta]], [[Monako]], [[Çernoqoriya]], [[Hollandiya]], [[Norveç]], [[Şimali Makedoniya]], [[Polşa]], [[Rumıniya]], [[Portuqaliya]], [[San Marino]], [[Serbiya]], [[Sloveniya]], [[İspaniya]], [[İsveç]], [[İsveçrə]]) müqaviləni təsdiqləmişdir.<ref name="Full_list" /> Konvensiya 1 avqust 2014-cü ildə qüvvəyə minmişdir.<ref name="Full_list" /> == Tarixi == [[Fayl:Combating violence against women and domestic violence.webm|thumb|left|AŞ rəsmisi Cohanna Nelles konvensiyanın məqsədi barədə danışır. (iyun 2011)]] Avropa Şurası 1990-cı illərdən bəri qadınların zorakılığa qarşı qorunmasını təşviq etmək üçün bir sıra təşəbbüslər həyata keçirmişdir. Bu təşəbbüslər, 2002-ci ildə Nazirlər Komitəsinin üzv dövlətlərə qadının zorakılığa qarşı qorunmasına dair Avropa Şurası Rec(2002)5 saylı Tövsiyəsinin qəbul edilməsi və Avropada 2006–2008-ci illər arasında qadın zorakılığına,<ref>{{cite web | url = https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?Ref=Rec%282002%295&Language=lanEnglish&Ver=original&Site=CM&BackColorInternet=DBDCF2&BackColorIntranet=FDC864&BackColorLogged=FDC864 | title = Recommendation Rec(2002)5 of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence | publisher = Council of Europe Committee of Ministers | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 28 July 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200728140723/https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectID=09000016805e2612 | url-status = live }}</ref> o cümlədən ailə şiddətinə qarşı mübarizə kampaniyasının aparılması ilə nəticələndi.<ref>{{cite web | url = http://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ | title = Campaign to Combat Violence against Women, including domestic violence (2006–2008) | publisher = Council of Europe | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 20 July 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154031/https://www.coe.int/t/dg2/equality/DOMESTICVIOLENCECAMPAIGN/ | url-status = live }}</ref> Avropa Şurası Parlament Assambleyası da qadınlara qarşı hər cür şiddətə qarşı qəti bir siyasi mövqe tutmuş və cinsiyyət əsaslı zorakılığın ən ağır və geniş yayılmış formalarının qarşısının alınması, qorunması və mühakimə olunmasına dair qanuni məcburi standartların tətbiq olunmasını tələb edən bir sıra qətnamə və tövsiyələr qəbul etmişdir.<ref>{{cite web | title = Historical background | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background | access-date = 21 March 2021 | archive-date = 5 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210305230823/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/historical-background | url-status = live }}</ref> Milli hesabatlar, araşdırmalar və sorğular Avropadakı problemin böyüklüyünü ortaya qoydu. Kampaniya xüsusilə Avropada qadınlara qarşı zorakılığa və məişət zorakılığına milli reaksiyaların böyük dəyişikliyini göstərdi. Beləliklə, qurbanların Avropanın hər yerində eyni səviyyədə qorunmasını təmin etmək üçün uyğunlaşdırılmış qanuni standartlara ehtiyac yarandı. Avropa Şurası üzv dövlətlərinin Ədliyyə Nazirləri, ailə daxili şiddətdən, xüsusən də yaxın tərəf şiddətindən qorunmanın gücləndirilməsinin vacibliyini müzakirə etməyə başladılar. Avropa Şurası, [[Qadınlara qarşı zorakılıq|qadınlara qarşı zorakılıq]] və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə üçün hərtərəfli standartların müəyyənləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu bildirdi. 2008-ci ilin dekabrında Nazirlər Komitəsi bu sahədə konvensiya layihəsini hazırlamaq üçün ekspert qrupu yaratdı. İki ildən bir az çox müddət ərzində CAHVIO (qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə üzrə Xüsusi Komitə) adlanan bu qrup,<ref>{{cite web | url = http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp | title = Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) | publisher = Council of Europe | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 5 April 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090405121509/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/violence/default_en.asp | url-status = live }}</ref> bir mətn layihəsi hazırladı. Konvensiyanın hazırlanmasının sonrakı mərhələsində [[İngiltərə]], [[İtaliya]], [[Rusiya]] və [[Roma papası]] konvensiyanın təmin etdiyi tələbləri məhdudlaşdırmaq üçün bir neçə dəyişiklik təklif etdi. Bu dəyişikliklər [[Amnesty International]] tərəfindən tənqid edildi.<ref>{{cite web |url = https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |work = Amnesty International |title = Time to take a stand to oppose violence against women in Europe |access-date = 12 September 2012 |year = 2011 |archive-date = 20 July 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154100/https://www.amnesty.org/en/documents/ior61/004/2011/en/ |url-status = live }}</ref> == Əsas müddəalar == [[Fayl:Safe from fear safe from violence.webm|250px|thumb|Konvensiyanın əsas məsələlərinin xülasəsi]] İstanbul Konvensiyası, "qadınlara qarşı şiddətə qarşı mübarizə üçün hərtərəfli bir hüquqi baza və yanaşma yaradan" ilk qanuni məcburi vasitədir və məişət zorakılığının qarşısının alınması, qurbanların qorunması və təqsirləndirilən cinayətkarların mühakimə olunmasına yönəlmişdir.<ref>{{cite news | url = http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence | work = Malta Star | title = Malta signs convention on domestic violence | access-date = 12 September 2012 | date = 21 May 2012 | archive-date = 7 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171007201514/http://www.maltastar.com/dart/20120521-malta-signs-convention-on-domestic-violence | url-status = live }}</ref> Qadınlara qarşı şiddəti insan hüquqlarının pozulması və ayrı-seçkilik forması kimi xarakterizə edir (Maddə 3 (a)). Ölkələr şiddətin qarşısını alarkən, qurbanları müdafiə edərkən və cinayətkarları mühakimə edərkən lazımi səy göstərməlidirlər (Maddə 5). Konvensiyada cinsiyyət tərifi də yer alır: Konvensiyanın məqsədi üçün maddə 3 (c)-də cinsiyyət "müəyyən bir cəmiyyətin qadınlar və kişilər üçün uyğun hesab etdiyi sosial cəhətdən qurulmuş rollar, davranışlar, fəaliyyətlər və xüsusiyyətlər" olaraq göstərilir. Bundan əlavə, müqavilə qadınlara qarşı şiddət kimi xarakterizə olunan bir sıra cinayətləri təyin edir. Konvensiyanı təsdiqləyən dövlətlər aşağıdakılar da daxil olmaqla bir sıra cinayətləri cinayət məsuliyyətinə cəlb etməlidirlər: psixoloji zorakılıq (Maddə 33); təqib etmək (maddə 34); fiziki zorakılıq (Maddə 35); təcavüz daxil olmaqla cinsi zorakılıq (Maddə 36), məcburi nikah (Maddə 37); qadın cinsiyyət orqanının kəsilməsi (Maddə 38), məcburi abort və məcburi sterilizasiya (Maddə 39). Konvensiyada cinsi narahatlığın "cinayət və ya digər qanuni cəzaya" məruz qalması lazım olduğu bildirilir (Maddə 40). Konvensiyaya ayrıca "[[Namus qətli|namus]]" adı verilən cinayətləri hədəf alan bir maddə də daxil edilmişdir (Maddə 42).<ref name="Full_list" /> === Struktur === [[Fayl:Istanbul Convention English.pdf|250px|thumb|Konvensiyanın ingilis dilində olan PDF-i]] Konvensiya 12 bölməyə ayrılmış 81 məqalədən ibarətdir. Strukturu Avropa Şurasının son konvensiyalarının quruluşunu izləyir. Struktur "[[4P]]"-yə əsaslanır: qurbanların qorunması və dəstəklənməsi, cinayətkarların mühakimə olunması və inteqrasiya edilmiş siyasətlər. Hər bir sahə bir sıra konkret tədbirlər nəzərdə tutur.<ref>{{cite web | url = http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf | title = Ad Hoc Committee on preventing and combating violence against women and domestic violence (CAHVIO) interim report | publisher = Council of Europe | date = 27 May 2009 | access-date = 18 December 2012 | archive-date = 4 October 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111004171942/http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/convention-violence/CAHVIO/CAHVIO_2009_4%20FIN_en%20_2.pdf | url-status = live }}</ref> Konvensiya, həmçinin qadınlara qarşı zorakılıq sahəsində məlumatların toplanması və tədqiqatların dəstəklənməsi ilə bağlı öhdəliklər müəyyənləşdirir (Maddə 11). Girişdə Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası, Avropa Sosial Xartiyası və İnsan Alverinə Qarşı Fəaliyyət Konvensiyası, habelə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Beynəlxalq Cəza Məhkəməsinin Roma Statutunun beynəlxalq insan hüquqları müqavilələri xatırladılır. 2-ci maddədə bu Konvensiya, müddəaların sülh zamanında və qadınlara qarşı zorakılıq və məişət zorakılığında silahlı qarşıdurma hallarında tətbiq olunacağını göstərir. Maddə 3 əsas şərti müəyyənləşdirir: * "qadına qarşı zorakılıq" "insan hüquqlarının pozulması və qadınlara qarşı ayrı-seçkilik formasıdır və fiziki, cinsi, psixoloji və ya iqtisadi zərərlə nəticələnən və ya nəticələnə bilən bütün cinsi əsaslı pozuntular" və ya "ictimai və ya şəxsi həyatda meydana gəlsə də, bu cür hərəkətlərlə təhdid edilmək, məcburiyyət və ya özbaşına azadlıqdan məhrumetmə daxil olmaqla qadınlara iqtisadi zərər və ya əziyyət" deməkdir. * "[[ailə daxili şiddət]]": "cinayətkarın qurbanla eyni yaşayış yerini paylaşıb paylaşmamasına baxmayaraq ailə və ya ailə birliyi ilə və ya keçmiş və ya indiki həyat yoldaşları arasında baş verən bütün fiziki, cinsi, psixoloji və ya iqtisadi zorakılıq" deməkdir. * "cinsiyyət": "müəyyən bir cəmiyyətin qadınlar və kişilər üçün uyğun hesab etdiyi sosial cəhətdən qurulmuş rollar, davranışlar, fəaliyyətlər və xüsusiyyətlər" deməkdir. * "qadına qarşı cinsiyyət əsaslı şiddət": "qadın olduğu üçün ona yönəlmiş və ya qadına nisbi olmayan təsir göstərən şiddət" deməkdir. 4-cü maddə bir neçə növ ayrı-seçkiliyi qadağan edir: Tərəflər tərəfindən bu konvensiyanın müddəalarının həyata keçirilməsi, xüsusən qurbanların hüquqlarının qorunması tədbiri cinsiyyət, irq, rəng, dil, siyasi və ya başqa düşüncə, milli və ya sosial mənşə, milli azlıq ilə birləşmə, mülkiyyət, doğum, cinsi oriyentasiya, cinsiyyət kimliyi, yaş, sağlamlıq vəziyyəti, əlillik, ailə vəziyyəti, miqrant və ya qaçqın statusu və ya digər status kimi hər hansı bir əsasda ayrı-seçkilik olmadan təmin ediləcəkdir. === Monitorinq mexanizmi === Konvensiya, Qadına Zorakılıq və Məişət Zorakılığına Qarşı Fəaliyyət üzrə Mütəxəssislər Qrupuna konvensiyanın icrasını izləmək vəzifəsini verir. Üzvlər dövlət partiyaları tərəfindən seçilir; dövlətin iştirakçı sayından asılı olaraq, qurum 10 ilə 15 arasında üzvdən ibarətdir.<ref>{{cite web | title = GREVIO | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio | accessdate = 21 mart 2021 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150903032305/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/grevio | archivedate = 3 sentyabr 2015 }}</ref> İlk on üzv 2014-cü ildə seçildi: Prezident Fəridə Acar (Türkiyə), Birinci vitse-prezident Marseline Naudi (Malta), ikinci vitse-prezident Simona Lanzoni (İtaliya) və üzvlər Biljana Brankovic (Serbiya), Françoyz Bray (Fransa), Qemma Qalleqo (İspaniya), Helena Leytao (Portuqaliya), Rosa Loqar (Avstriya), İris Luarasi (Albaniya) və Vesna Ratkoviç (Çernoqoriya).<ref>{{cite web | title = GREVIO Members | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 | accessdate = 21 mart 2021 | archive-date = 2021-03-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210320155304/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/members2 | url-status = live }}</ref> 2018-ci ildə daha beş üzv seçildi: Per Arne hakanson (İsveç), Sabine Krauter-Stokton (Almaniya), Vladimer Mkervalişvili (Gürcüstan), Raşel İpen Pol (Norveç) və Aleid van den Brink (Hollandiya)<ref>{{cite web | title = Five additional members joining GREVIO | url = https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio | accessdate = 21 mart 2021 | archive-date = 2021-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002217/https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/five-additional-members-joining-grevio | url-status = live }}</ref> == Qəbul, imzalanma və təsdiqlənmə == === Ümumi proses === Konvensiya Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi tərəfindən 7 aprel 2011-ci il tarixində qəbul edildi. 11 may 2011-ci il tarixində İstanbulda Nazirlər Komitəsinin 121-ci iclası münasibətilə imzalanmağa açıldı. Səkkizinin Avropa Şurasına üzv dövlətlər olması tələb olunan 10 ratifikasiyadan sonra qüvvəyə minmişdir. 2015-ci ilin dekabr ayından etibarən konvensiya 39 dövlət tərəfindən imzalanmış, ardından Avropa Şurasının 8 dövləti – Albaniya, Avstriya, Bosniya və Herseqovina, İtaliya, Çernoqoriya, Portuqaliya, Serbiya və Türkiyə tərəfindən ratifikasiya edilmişdir. 2015-ci ildə Finlandiya, Hollandiya, Polşa və Sloveniya, 2016-cı ildə Belçika, San Marino və Rumıniya, 2017-ci ildə Kipr, Estoniya, Gürcüstan, Almaniya, Norveç və İsveçrə, 2018-ci ildə Xorvatiya, Yunanıstan, İslandiya, Lüksemburq və Makedoniya və 2019-cu ildə İrlandiya tərəfindən ratifikasiya edilmişdir.<ref name="GreeceRatifiesConvention">{{cite web |url = http://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |title = Publication to the Government Gazette of the ratification, by Greece, of the CoE Convention on violence against women and domestic violence (Original: Δημοσίευση σε ΦΕΚ του Ν.4531/2018 για την κύρωση από την Ελλάδα της Σύμβασης του Σ.τ.Ε. περί έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας) |publisher = Isotita.gr |date = 16 April 2018 |access-date = 12 May 2018 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002239/https://www.isotita.gr/%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%AF%CE%B5%CF%85%CF%83%CE%B7-%CF%83%CE%B5-%CF%86%CE%B5%CE%BA-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD-4531-2018-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA%CF%8D%CF%81%CF%89%CF%83/ |url-status = live }}</ref> 13 iyun 2017-ci ildə Avropa Komissarı Vera Yourova Avropa Birliyi adından İstanbul Konvensiyasını imzaladı.<ref>{{Cite news |url = https://eige.europa.eu/news-and-events/news/eu-signs-istanbul-convention |title = EU signs the Istanbul Convention |publisher = European Institute for Gender Equality |date = 16 June 2017 |access-date = 11 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002220/https://eige.europa.eu/news/eu-signs-istanbul-convention |url-status = live }}</ref> Konvensiyanı təsdiqləyən dövlətlər qanuni olaraq qüvvəyə mindikdən sonra onun müddəaları ilə bağlıdırlar. Konvensiya AŞ Baş Katibinə bildiriş göndərilməsinə baxmayaraq ləğv edilə bilər (Maddə 80). Bu bildirişdən 3 ay sonra qüvvəyə minir.<ref>{{cite web | url = https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e | title = Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence | accessdate = 21 March 2021 | work = Council of Europe | archive-date = 20 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210320170816/https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e | url-status = live }}</ref> [[Fayl:Liri Kopachi, Head of Equality Division, Council of Europe.webm|thumb|250px|Liri Kopaçi konvensiyanın ratifikasiya prosesi haqqında (2014)]] [[Fayl:Stop Istanbulskoj 20180324 DSC 8500.jpg|thumb|250px|Zelka Markiç və digərləri Xorvatiyanı konvensiyanı ratifikasiya etməməyə çağırırlar (2018)]] {| class="wikitable sortable" |- ! İmzalayan<ref>{{Cite web | url = https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | title = Chart of signatures and ratifications of Treaty 210: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence | work = Council of Europe website | publisher = Council of Europe | date = 11 May 2011 | access-date = 4 April 2020 | archive-date = 7 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151107062306/https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210/signatures | url-status = live }}</ref> ! İmzalanma ! Ratifikasiya ! Qüvvəyə minmə |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Albaniya}} || 19/12/2011 || 04/02/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Andorra}} || 22/02/2013 || 22/04/2014 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Armenia}} || {{Yes|18/01/2018}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Austria}} || 11/05/2011 || 14/11/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Belgium}} || 11/09/2012 || 14/03/2016 || 01/07/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Bosnia and Herzegovina}} || 08/03/2013 || 07/11/2013 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Bulgaria}} || {{Yes|21/04/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Croatia}} || 22/01/2013 || 12/06/2018 || 01/10/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Cyprus}} || 16/06/2015 || 10/11/2017 || 01/03/2018 |- | {{Flaqifikasiya|Czech Republic}} || {{Yes|02/05/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Denmark}} || 11/10/2013 || 23/04/2014 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Estonia}} || 02/12/2014 || 26/10/2017 || 01/02/2018 |- | {{Flaqifikasiya|Avropa İttifaqı}} || {{Yes|13/06/2017}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Finland}} || 11/05/2011 || 17/04/2015 || 01/08/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|France}} || 11/05/2011 || 04/07/2014 || 01/11/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Georgia}} || 19/06/2014 || 19/05/2017 || 01/09/2017 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Germany}} || 11/05/2011 || 12/10/2017 || 01/02/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Greece}} || 11/05/2011 || 18/06/2018 || 01/10/2018 |- | {{Flaqifikasiya|Hungary}} || {{Yes|14/03/2014}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Iceland}} || 11/05/2011 || 26/04/2018 || 01/08/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Ireland}} || 05/11/2015 || 08/03/2019 || 01/07/2019 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Italy}} || 27/09/2012 || 10/09/2013 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Latvia}} || {{Yes|18/05/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- | {{Flaqifikasiya|Liechtenstein}} || {{Yes|10/11/2016}} || {{no2}} || {{no2}} |- | {{Flaqifikasiya|Lithuania}} || {{Yes|07/06/2013}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Luxembourg}} || 11/05/2011 || 07/08/2018 || 01/12/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Malta}} || 21/05/2012 || 29/07/2014 || 01/11/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Moldova}} || {{Yes|06/02/2017}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Monaco}} || 20/09/2012 || 07/10/2014 || 01/02/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Montenegro}} || 11/05/2011 || 22/04/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Netherlands}}|| 14/11/2012 || 18/11/2015 || 01/03/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Şimali Makedoniya}} || 08/07/2011 || 23/03/2018 || 01/07/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Norway}} || 07/07/2011 || 05/07/2017 || 01/11/2017 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Poland}} || 18/12/2012 || 27/04/2015 || 01/08/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Portugal}} || 11/05/2011 || 05/02/2013 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Romania}} || 27/06/2014 || 23/05/2016 || 01/09/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|San Marino}} || 30/04/2014 || 28/01/2016 || 01/05/2016 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Serbia}} || 04/04/2012 || 21/11/2013 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Slovakia}} || {{Yes|11/05/2011}} || {{no2}} || {{no2}} |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Slovenia}} || 08/09/2011 || 05/02/2015 || 01/06/2015 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Spain}} || 11/05/2011 || 10/04/2014 || 01/08/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Sweden}} || 11/05/2011 || 01/07/2014 || 01/11/2014 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Switzerland}} || 11/09/2013 || 14/12/2017 || 01/04/2018 |- style="background-color: lightgreen" | {{Flaqifikasiya|Turkey}} || 11/05/2011 || 14/03/2012 || 01/08/2014 |- | {{Flaqifikasiya|Ukraine}} || {{Yes|07/11/2011}} || {{no2}} || {{no2}} |- | {{Flaqifikasiya|United Kingdom}} || {{Yes|08/06/2012}} || {{no2}} || {{no2}} |} === Bolqarıstan Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən rədd edilməsi === [[Fayl:Sofia street protests against violence against women.webm|thumb|280px|[[Sofiya]]da İstanbul Konvensiyasının lehinə əks etiraz (noyabr 2018)]] 2018-ci ilin yanvarında Bolqarıstan Nazirlər Şurası, parlamentə konvensiyanın təsdiqlənməsi üçün təklif qəbul etdi. Qərar bəzi nazirlər, parlament üzvləri, media qrupları və mülki təşkilatlar tərəfindən qısa müddətdə tənqid edildi və konvensiyanın üçüncü cinsin və eyni cins evliliyinin rəsmi olaraq tanınmasına səbəb olacağını irəli sürdülər.<ref>{{cite web |url = http://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |title = Вредна за българското общество ли е Истанбулската конвенция? |publisher = Bulgarian National Radio |date = 11 yanvar 2018 |access-date = 12 fevral 2019 |archive-date = 2021-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002251/https://bnr.bg/vidin/post/100918948/vredna-za-balgarskoto-obshtestvo-li-e-istanbulskata-konvencia |url-status = live }}</ref> Bu reaksiyalardan sonra III Borisov Hökuməti ratifikasiyanı təxirə saldı və son qərarı Konstitusiya Məhkəməsinin verməsi üçün ona ötürdü.<ref name="Offnews">{{cite web |url = https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |title = Конституционният съд образува дело за Истанбулската конвенция |publisher = OffNews |date = 20 mart 2018 |access-date = 12 fevral 2019 |archive-date = 2021-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002237/https://offnews.bg/temida/konstitutcionniat-sad-obrazuva-delo-za-istanbulskata-konventcia-677065.html |url-status = live }}</ref> Ratifikasiyanın əleyhinə olan Prezident [[Rumen Radev]], konvensiyanın birmənalı olmadığını və məişət zorakılığının yalnız Bolqar qanunları və inkişaf etdirilmiş qanun tətbiqetməsi ilə həll edilə biləcəyini ifadə edərək təxirə salınmasını "sağlam düşüncənin təntənəsi" kimi qiymətləndirdi.<ref>{{cite web | url = https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html | title = Румен Радев не иска ратификация на Истанбулската конвенция | date = 1 fevral 2018 | access-date = 12 fevral 2019 | archive-date = 2021-03-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002238/https://news.bg/politics/rumen-radev-ne-iska-ratifikatsiya-na-istanbulskata-konventsiya.html | url-status = live }}</ref> Baş nazir [[Boyko Borisov]], koalisiya ortağı olan ifrat sağçı Birləşmiş Vətənpərvərlər tərəfindən belə dəstəklənməyən GERB partiyasının izolyasiya edilməsinə toxundu. Borisov müxalif Bolqarıstan Sosialist Partiyasının (BSP) konvensiyaya da qətiyyətlə qarşı çıxmasına təəccübləndiyini bildirdi və Sosialistlərin tamamilə Avropa Birliyinə qarşı çıxdıqlarını irəli sürdü.<ref>{{cite web |url = https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |title = ГЕРБ оттеглят Истанбулската конвенция, защото няма да понесат сами пасива |publisher = Dnevnik |date = 14 February 2018 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002247/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/02/14/3129930_gerb_ottegliat_istanbulskata_konvenciia_zashtoto_niama/ |url-status = live }}</ref> BSP, konvensiyaya qarşı olduğunu elan etdi və bu Avropa Sosialistlər Partiyası ilə BSP-nin [[Korneliya Ninova]] rəhbərliyindəki yeni siyasi xətt arasında bir uçurumun yaranmasına səbəb oldu.<ref>{{cite web |url = https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |title = След акцията на БСП против Истанбулската конвенция ПЕС ще проучва домашното насилие у нас |publisher = Dnevnik |date = 17 July 2018 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002245/https://www.dnevnik.bg/politika/2018/07/17/3283411_sled_akciiata_na_bsp_protiv_istanbulskata_konvenciia/ |url-status = live }}</ref> Sosialistlərin "Vision for Bulgaria" proqramına görə, konvensiya "qadınları qorumaq üçün deyil və Avropa sivilizasiyasının təməl dəyərlərinə ziddir".<ref>{{cite web |url = https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |title = БСП за евровота - "не" на Истанбулската конвенция, Пакта за миграция и санкциите срещу Русия |publisher = Kapital Daily |date = 12 January 2019 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002240/https://www.capital.bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2019/01/12/3374025_bsp_za_evrovota_-_ne_na_istanbulskata_konvenciia_pakta/ |url-status = live }}</ref> 27 iyul 2018-ci ildə Konstitusiya Məhkəməsi, 3/2018 saylı Konstitusiya İşi ilə əlaqədar 13 saylı qərarını, "Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə haqqında Avropa Şurası Konvensiyasının, Bolqarıstan Respublikasının Konstitusiyasına uyğun olmadığını" elan etdi. Məhkəmə, qərarında ailə şiddətinə və transseksual hüquqların genişləndirilməsinə qarşı əvvəlki Avropa Şurası sənədləri arasında bir əlaqə müəyyən etdi. Konstitusiya Məhkəməsinə görə, konvensiya, cinsin həm bioloji, həm də sosial kateqoriya kimi ikili bir şəkildə şərh edilməsini təklif edir ki, bu da insanların bioloji olaraq kişi və ya qadın olaraq təyin olunduğu Bolqarıstan konstitusiyasına ziddir. Buna görə də konvensiya, konstitusiyaya zidd hesab edilən cinsiyyətin bioloji olmayan təriflərini təşviq etmək üçün rəsmi əsaslar qoyur.<ref>{{cite web |url = https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |title = Aтe цялeтe pĸшĸниĸ нo Eeнcтитyциeнния cъд зo Иcтoнбyлcaoтo aeнвĸнция |publisher = 24 Chasa |date = 27 July 2018 |access-date = 12 February 2019 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002248/https://www.24chasa.bg/mnenia/article/6983990 |url-status = live }}</ref> [[Fayl:Protest Against The Istanbul Convention in Sofia.jpg|thumb|300px|left|[[Sofiya]]da İstanbul Konvensiyasına qarşı etiraz (fevral 2018)]] Qadın hüquqları qrupları, Bolqarıstan hökumətinin bu qərarından qəzəbləndi. 2018-ci ilin noyabr ayında Beynəlxalq Qadınlara qarşı Zorakılığın Aradan qaldırılması Günü münasibətilə Sofiya mərkəzində yüzlərlə insan ''#НеСиСама'' ({{dil-az|#SənTəkDeyilsən}}) şüarı altında qadınlara qarşı zorakılığa qarşı nümayişlər nümayiş etdirərək qurumlardan qurbanlara qarşı qoruyucu proqramların və sığınacaqların yaradılmasını tələb etdilər. Bolqarıstan Qadınları Fondu, 2018-ci ilin ilk 11 ayında Bolqarıstanda 30-a yaxın qadının əksəriyyətinin yaxınları tərəfindən öldürüldüyünü bildirdi.<ref>{{Cite news |url = https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |title = Sofia: in piazza contro la violenza sulle donne/Sofia: in the streets against violence against women |author = Francesco Martino |via = YouTube |publisher = OBC Transeuropa |date = 28 November 2018 |access-date = 4 April 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002246/https://www.youtube.com/watch?v=zxyDFjS0U0g |url-status = live }}</ref> === Slovakiya Milli Şurası tərəfindən rədd edilməsi === Slovakiyadakı mühafizəkar, xristian demokratik, Roma katolik, millətçi və aşırı sağçı qruplar və partiyalar, konvensiyanın xüsusilə LGBT hüquqları ilə əlaqəli "ənənəvi dəyərləri" aşındıran "həddindən artıq liberalizm" kimi təqdim etdikləri maddələrə görə ratifikasiya edilməsinə qarşı çıxdılar.<ref name="Shotter">{{Cite news |url = https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |title = Anti-corruption lawyer elected Slovakia’s first female president |author = James Shotter |work = Financial Times |date = 31 March 2019 |access-date = 17 March 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002224/https://www.ft.com/content/c8a2787a-5322-11e9-a3db-1fe89bedc16e |url-status = live }}</ref><ref name="Sirotnikova">{{Cite news |url = https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |title = Slovak Right Accused of Forcing Abortion as Election Issue |author = Miroslava German Sirotnikova |work = Balkan Insight |date = 11 December 2019 |access-date = 17 March 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002247/https://balkaninsight.com/2019/12/11/slovak-right-accused-of-forcing-abortion-as-election-issue/ |url-status = live }}</ref> 29 mart 2019-cu ildə, 2019 Slovakiya prezident seçkilərindən bir gün əvvəl, millətçi siyasətçilər, Slovakiya hökumətindən İstanbul Konvensiyasını təsdiqləməməsini istəyən parlament qərarı ilə seçiciləri mütərəqqi namizəd LGBT hüquqlarını və qadınların abort hüququnu dəstəkləyən [[Zuzana Çaputova]]nın əvəzinə Maros Sevkovikə səs verməyə səfərbər etmək üçün məcbur etdilər.<ref name="Sirotnikova" /> Çaputova seçkilərdə qalib gələrək Slovakiyanın ilk qadın prezidenti oldu. Mühafizəkar qruplar, Slovakiyanın konvensiyanı təsdiqləməsinin qarşısını almaq və sonrakı aylarda abortu qadağan etmək üçün kampaniyalarını sürətləndirdi.<ref name="Sirotnikova" /> 25 fevral 2020-ci ildə Slovakiya Parlamenti və Milli Şura növbədənkənar iclasda səsvermə keçirərək konvensiyanı rədd etmişdir. 6 mart 2020-ci ildə prezident [[Zuzana Çaputova]] Avropa Şurasına İstanbul Konvensiyasına qoşula bilməyəcəklərini bildirən məktub göndərdi. Prezidentin sözçüsü Martin Strizinec, "Konvensiyanın təsdiqlənməsi üçün zəruri şərt Parlamentin razılığı olduğu üçün prezident bu konvensiyanı təsdiqləyə bilməz" demişdir.<ref>{{Cite web |url = https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |title = President informed Council of Europe about Slovakia's stance on convention |website = rtvs.sk |language = sk |access-date = 17 March 2020 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002254/https://enrsi.rtvs.sk/articles/news/219271/president-informed-council-of-europe-about-slovakias-stance-on-convention |url-status = live }}</ref> === Polşa === 2020-ci ilin iyul ayında Polşa Ədliyyə Naziri Zbiqnev Zobro müqavilədən çıxmaq üçün rəsmi prosesi hazırlamağa başlayacağını elan etdi. Müqavilənin uyğun olmadığını, çünki məktəblərin uşaqlara ideoloji bir şəkildə cinsiyyət haqqında öyrətməsini tələb etdiyini və bioloji cinsi əlaqəni vurğuladığını söylədi.<ref name=":0" /> 2012-ci ildə Ziobro konvensiyanı "gey ideologiyasına haqq qazandırmağa yönəlmiş feminist ixtirası" adlandırdı.<ref name=":1" /> Polşa hökuməti ayrıca müqaviləni qadınlara qarşı zorakılıq hərəkətlərinə görə "mədəniyyət, adət, din, ənənə və ya "şərəf"in bəhanə olmayacağını" deyərək tənqid etdi.<ref>{{cite news |last1 = SCISLOWSKA |first1 = MONIKA |title = Poles split over govt plan to exit domestic violence treaty |url = https://abcnews.go.com/International/wireStory/poles-split-govt-plan-exit-domestic-violence-treaty-72007737 |access-date = 6 August 2020 |work = ABC News |agency = [[Associated Press]] |date = 27 July 2020 |language = en |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002254/https://abcnews.go.com/International/wireStory/poles-split-govt-plan-exit-domestic-violence-treaty-72007737 |url-status = live }}</ref> Varşavada yüzlərlə insan bu geri çəkilməyə qarşı etiraz aksiyalarına başladı.<ref name=":0">{{cite news | last1 = Murray | first1 = Shona | title = 'Pathetic': Poland's plan to quit domestic violence treaty slammed | url = https://www.euronews.com/2020/07/27/istanbul-convention-poland-s-plan-to-quit-domestic-violence-treaty-causes-concern | access-date = 28 July 2020 | work = euronews | date = 27 July 2020 | language = en | archive-date = 28 July 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200728140706/https://www.euronews.com/2020/07/27/istanbul-convention-poland-s-plan-to-quit-domestic-violence-treaty-causes-concern | url-status = live }}</ref> Bu açıqlama, Avropa Birliyinin Polşa və Macarıstanın təzyiqi altında, maliyyələşdirmə ilə qanunun aliliyi arasındakı əlaqəni yumşaltmasından dərhal sonra verildi.<ref name=":1">{{Cite web |last = Santora |first = Marc |date = 27 July 2020 |title = Poland Considers Leaving Treaty on Domestic Violence, Spurring Outcry |url = https://www.nytimes.com/2020/07/27/world/europe/poland-domestic-violence-treaty.html |access-date = 31 July 2020 |website = The New York Times |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002232/https://www.nytimes.com/2020/07/27/world/europe/poland-domestic-violence-treaty.html |url-status = live }}</ref> Avropa Şurası "İstanbul Konvensiyasından çıxmağın çox təəssüf doğuracağını və Avropada qadınların şiddətə qarşı qorunmasında geriyə doğru böyük bir addım atacağını" bildirdi.<ref name=":0" /> === Macarıstan === 2020-ci ilin mayında Milli Məclis siyasi bir bəyannamə qəbul edərək hökuməti konvensiyaya qoşulmaqda irəliləməməyə və Avropa İttifaqını da buna təşəbbüs göstərməyə çağırdı. Bəyannamə 115 lehinə, 35 əleyhinə və üç bitərəf səslə qəbul edildi.<ref>{{Cite web |date = 2020-05-05 |title = Parliament Adopts Declaration Rejecting Istanbul Convention |url = https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |access-date = 2020-08-16 |website = Hungary Today |language = en |archive-date = 2021-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002310/https://hungarytoday.hu/hungary-istanbul-convention-parliament-declaration/ |url-status = live }}</ref> === Türkiyə === [[Fayl:İstanbul Sözleşmesi'ni Uygulatacağız yazılı pankart.jpg|300px|thumb|right|Türkiyədə konvensiyanın lehinə keçirilən aksiya]] 20 mart 2021-ci ildə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, rəsmi hökumət qəzetində yayımlanan fərmanı ilə Türkiyənin Konvensiyadan çıxdığını elan etdi.<ref>{{cite web | title = Official Gazette of Turkey | url = https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf | access-date = 20 March 2021 | archive-date = 31 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002235/https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf | url-status = live }}</ref> Geri çəkilmə barədə bildiriş Türkiyə tərəfindən 22 mart 2021-ci ildə Baş Katibə bildirildi və Baş Katib, denonsasiyanın 1 iyul 2021 tarixində qüvvəyə minəcəyini bildirdi.<ref name="Full_list" /> Geri çəkilmə həm daxili, həm də beynəlxalq miqyasda, o cümlədən ölkədəki müxalifət partiyaları, xarici liderlər, Avropa Şurası, QHT-lər və sosial mediada tənqid olunmuşdur. AŞ Baş Katibi Mariya Peyçinoviç Buriç, bu qərarı "dağıdıcı xəbər" və Türkiyədə və xaricdə qadınların qorunması ilə əlaqəli bir "böyük geriləmə" olaraq təsvir etdi.<ref name="Turkey'sWithdrawal">{{cite web |url = https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |title = Turkey Condemned for Quitting Anti-Violence Treaty |publisher = Balkan Insight |date = 20 March 2021 |access-date = 20 March 2021 |archive-date = 31 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210331002314/https://balkaninsight.com/2021/03/20/turkey-condemned-for-quitting-anti-violence-treaty/ |url-status = live }}</ref> CHP sözçüsü, müqavilənin parlament tərəfindən təsdiqlənmədən geri götürülə bilməyəcəyini iddia etdi, çünki 24 noyabr 2011-ci ildə parlamentdə təsdiqlənmişdir. CHP-yə və müxtəlif vəkillərə görə, geri çəkilmənin təsdiqlənməsi hüququ Konstitusiyanın 90-cı maddəsinə görə parlamentə aiddir. Bununla birlikdə, hökumət, prezidentin, prezidentin 9 saylı dekretinin 3-cü maddəsində göstərildiyi kimi beynəlxalq müqavilələrdən çəkilmə səlahiyyətinə sahib olduğunu iddia edir.<ref>{{cite news |title = Türkiye, İstanbul Sözleşmesi'nden çekildi |url = https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |access-date = 20 March 2021 |work = BBC News Türkçe |language = tr |archive-date = 19 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210319230744/https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-56465013 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite news |title = Türkiye, İstanbul Sözleşmesi'nden çekildi |url = https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |access-date = 20 March 2021 |work = Sözcü Türkçe |language = tr |archive-date = 20 July 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154039/https://www.sozcu.com.tr/2021/gundem/istanbul-sozlesmesi-cumhurbaskani-karariyla-feshedilemez-6324627/ |url-status = live }}</ref> Bu qərar Türkiyədə etirazlara səbəb oldu və ölkədəki qadınlara qarşı edilən zorakılıqların və qadın cinayətlərinin artdığı bir vaxta təsadüf etdi.<ref name="Turkey'sWithdrawal" /> ABŞ Prezidenti [[Co Bayden]] bu hərəkəti "böyük məyusluq" olaraq təsvir edərkən, AB xarici siyasət idarəsinin rəhbəri Jozep Borrel dövlət rəsmilərini qərarı ləğv etməyə çağırdı.<ref name="ReasonOfWithdrawal">{{cite web |url = https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |title = Biden calls Turkey's exit from treaty for women unwarranted |publisher = Independent |date = 21 March 2021 |access-date = 21 March 2021 |archive-date = 21 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210321183529/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/biden-calls-turkeys-exit-from-treaty-for-women-unwarranted-turkey-joe-biden-recep-tayyip-erdogan-istanbul-white-house-b1820290.html |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |title = EU calls Turkey to reverse decision to leave treaty on women's rights |publisher = Business-Standard |date = 21 March 2021 |access-date = 21 March 2021 |archive-date = 21 March 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210321062131/https://www.business-standard.com/article/international/eu-calls-turkey-to-reverse-decision-to-leave-treaty-on-women-s-rights-121032100112_1.html |url-status = live }}</ref> Rəsmi açıqlamada LGBT cəmiyyətini konqresdən çəkilmədə günahlandıraraq, "Əvvəlcə qadın hüquqlarını təşviq etmək məqsədi daşıyan İstanbul Konvensiyasının, sosial və ailə dəyərlərinə zidd olan homoseksualizmi normallaşdırmağa çalışan bir qrup şəxs tərəfindən dəstəklənir. Bu səbəbdən geri çəkilmə qərarı alındı." deyilmişdir. Bu fikir, Ərdoğanın İslam yönümlü hakim partiyası AKP-nin mühafizəkar qrupları və rəsmiləri tərəfindən paylaşılır, konvensiyanın homoseksuallığı və boşanmaları təşviq etdiyi iddia edilir.<ref name="ReasonOfWithdrawal" /> Parlament əvəzinə Prezident tərəfindən çəkilmənin qanuniliyi ilə bağlı tənqidlərə cavab verən Ərdoğan, geri çəkilmənin "tamamilə qanuni" olduğunu bildirmişdir.<ref>{{Cite web | title = Erdoğan insists it's at his discretion to pull Turkey out of İstanbul Convention | url = https://www.bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention | access-date = 2021-03-27 | website = Bianet – Bagimsiz Iletisim Agi | archive-date = 2021-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210720154110/https://bianet.org/english/women/241444-erdogan-insists-it-s-at-his-discretion-to-pull-turkey-out-of-istanbul-convention | url-status = live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|2}} == Xarici keçidlər == {{Vikilər}} * [https://rm.coe.int/ic-explanatory-ic-aze-web/16808e9a39 Konvensiyanın mətni azərbaycan dilində] {{Beynəlxalq insan hüquqları hüququ}} [[Kateqoriya:2011-ci ildə Türkiyə]] [[Kateqoriya:Avropa Şurasının konvensiyaları]] [[Kateqoriya:Albaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Andorranın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Avstriyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Belçikanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Bosniya və Herseqovinanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Danimarkanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Finlandiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Fransanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İtaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Maltanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Monakonun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Monteneqronun müqavilələri]] [[Kateqoriya:Niderlandın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Polşanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Portuqaliyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Şimali Makedoniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Rumıniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Serbiyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Sloveniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İspaniyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:İsveçin müqavilələri]] [[Kateqoriya:Türkiyənin müqavilələri]] [[Kateqoriya:Latviyanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Birləşmiş Krallığın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Ukraynanın müqavilələri]] [[Kateqoriya:Qadın hüquqları]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] [[Kateqoriya:Məişət zorakılığı]] 6fmnlx5jew51qaiww94tduiageskn1k Jorj Perro 0 695604 8981374 5930977 2026-06-27T18:12:44Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981374 wikitext text/x-wiki {{alim}} '''Jorj Perro''' ({{Dil-fr|Georges Perrot}}; {{DVTY}}) ― Fransa [[Arxeologiya|arxeoloqu]]. 1875-ci ildən [[Sarbonna|Sarbonnada]] dərs demiş və 1888-1902-ci illərdə ''École Normale Supérieure''un direktoru olmuşdur. 1874-cü ildə ''Academie des Inscriptions et Belles-Lettres''ə seçilmiş və 1904-cü ildən ölümünə qədər burada daimi katib vəzifəsində işləmişdir<ref>[http://www.arthistorians.info/perrotg Perrot, Georges] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210122050433/https://arthistorians.info/perrotg |date=2021-01-22 }} Dictionary of Art Historians</ref>. Ən məşhur arxeoloji kəşfi 1861 və 1862-ci illərdə [[Kiçik Asiya]]ya təşkil edilmiş bir ekspedisiyada olarkən “İmperator Avqustun Siyasi vəsiyyəti” kimi tanınan sənədin yunan dilinə tərcüməsini tapmasıdır. Perrot [[Revue Archéologique]] jurnalının redaktorluğunu etmiş və bu jurnala öz töhfələrini vermişdir. Əsərlərinə ''Souvenirs d'un voyage en Asie mineur'' (1863) və [[Şarl Şipye]] (1882-1914) ilə birlikdə yazdığı on cildlik "Histoire de l'art dans l'antiquité" daxildir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] k3u5k6zmd76v7njk5vbe4vttrqd6z9z Houard Karter 0 695616 8981362 8753796 2026-06-27T18:12:17Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 8981362 wikitext text/x-wiki {{alim}} '''Houard Karter''' ({{DVTY}}) — [[İngilis]] arxeoloq və [[Misirologiya|Misirşünas]]. Misirin Luksor şəhərindəki məşhur [[Krallar vadisi]]ndə firon [[Tutanxamon türbəsi]]ni kəşf etməsi ilə məşhur olmuşdur. Buna baxmayaraq Misirdən uzaqda ölmüş və cənazəsində yalnız Xanım Evelyn iştirak etmişdir. == Bioqrafiyası == Houard Karter 1874-cü ildə İngiltərənin paytaxtı Londonun Kensington regionunda anadan olub. Atası istedadlı bir sənətçi Samuel Karter, anası Marta Coys (Sands) olmuşdur. Uşaqlığının çox hissəsini ''Norfolk''un Suafhem şəhərində keçirmişdir. Misirdə arxeoloji tədqiqatlar aparan və F. Petrienin "Tell el-Amarna" qazıntılarında (1892) iştirak edən Houard Karter, Misir hökuməti tərəfindən antik abidələrin müdiri olaraq təyin edilmişdir. Thebes qazıntılarında iştirak etmiş (1910) və Misir kraliçası Hatshepsutun türbəsinin kəşf edilməsində mühüm rol oynadıqdan sonra, Thebesdəki Krallar vadisini tədqiq etmək üçün [[George Herbert de Carnarvon|Lord Carnarvon]] ilə əməkdaşlıq etmiş və uşaq kral olan [[Tutanxamon]]un məzarını kəşf etmişdir (1922). Ancaq bu kəşfdən sonra bir sıra xoşagəlməz hallarla üzləşdi. Misir mətbuatı [[Time (jurnal)|Times]] jurnalına verdiyi imtiyazlara görə onu sevmirdi. Həmçinin Lord Carnavon ilə də şiddətli bir mübahisələr aparmışdır. Carnavonun sağlığı dövründə olmasa da, onun ölümündən sonra Lady Evelyn ilə evləndi. Howard həyatının sonlarında yoxsulluqdan əziyyət çəkmişdir. == Əsərləri == *IV. Tutmosun Türbəsi (1904) *Tutanxamon Türbəsi (ilk iki cild 1923; 3-cü cild 1933) == İstinadlar == [[Kateqoriya:1922-ci ilin arxeoloji kəşfləri]] [[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 40jqkg7atsppr1pj8eoydyvz5s0kwis Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq 14 697571 8981259 8612857 2026-06-27T17:41:10Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981259 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Heyvan hüquqları]] [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:Qəddarlıq]] [[Kateqoriya:İşgəncə]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] 1y59n3mxcmvazuup4cdo1gyo01o5m7p 8981275 8981259 2026-06-27T17:41:46Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya, −1 kateqoriya 8981275 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Heyvan hüquqları]] [[Kateqoriya:Cinayətlər]] [[Kateqoriya:Qəddarlıq]] [[Kateqoriya:İşgəncə]] [[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] p3wdmjwfs438xdr34iihq7nzdmd2sez Quş peyini 0 703822 8981271 8962519 2026-06-27T17:41:24Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981271 wikitext text/x-wiki '''Quş peyini''' — [[Quşlar|quşların]] [[İfrazat|ifrazatıdır]], [[defekasiya]] zamanı [[Ifrazat dəliyi|ifrazat dəliyindən]] (kloaka) xaric olunur. Qiymətli, güclü təsir edən [[gübrə]] istehsalı üçün xam malıdır.<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.meliorator.az/?s=29 |access-date=2021-05-20 |archive-date=2021-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520134747/https://www.meliorator.az/?s=29 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.gaba.az/t%C9%99s%C9%99rrufatlarda-kompostun-hazirlanmasi/ |access-date=2021-05-20 |archive-date=2021-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520133337/http://www.gaba.az/t%C9%99s%C9%99rrufatlarda-kompostun-hazirlanmasi/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.aqrobiznes.az/xeber/1466/i%CC%87nek-at-qoyun-qush-hansi-peyin |access-date=2021-05-20 |archive-date=2021-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520134354/https://www.aqrobiznes.az/xeber/1466/i%CC%87nek-at-qoyun-qush-hansi-peyin |url-status=live }}</ref> == Tərkibi == == İstifadəsi == == Ətraf mühitə təhlükəsi == == Müxtəlif xalqlarda təsvir edilməsi == === Xəzərlərdə === === İnklərdə === == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Gübrələr]] [[Kateqoriya:Toyuq]] [[Kateqoriya:Kənd təsərrüfatı heyvanları]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] rs3qdcafoxtvpy3z95shghqjzxxz9ls Embrion 0 712361 8981283 8750717 2026-06-27T17:43:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981283 wikitext text/x-wiki {{xəstəlik}} '''Embrion''' — çoxhüceyrəli bir [[orqanizm]]in inkişafının başlanğıc mərhələsidir.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fmbruon ἔμβρυον] {{Wayback|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fmbruon |date=20130531161449 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531161449/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fmbruon |date=2013-05-31 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> Ümumiyyətlə, cinsi olaraq çoxalan orqanizmlərdə embrional inkişaf döllənmədən dərhal sonra başlayan və [[toxuma]] və orqanlar kimi bədən quruluşlarının meydana gəlməsi ilə davam edən həyat dövrünün bir hissəsidir. Hər bir embrion, [[Ziqota|ziqot]] kimi inkişafına, hüceyrələrin birləşməsindən (yəni bir dişi yumurtanın erkək sperma ilə mayalanmasından) əmələ gələn ayrı bir hüceyrə kimi başlayır.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fmbruos ἔμβρυος] {{Wayback|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fmbruos |date=20130531041203 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531041203/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29%2Fmbruos |date=2013-05-31 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> Embrional inkişafın ilk mərhələlərində, tək hüceyrəli bir ziqot, hüceyrələrin dolaşığına bənzəyən bir blastula meydana gətirmək üçün parçalanma adlanan bir çox sürətli hüceyrə bölgüsünə məruz qalır. Sonra blastula mərhələsindəki embrion [[hüceyrə]]ləri qastrulyasiya adlanan bir müddətdə özlərini təbəqələrə düzəltməyə başlayırlar. Bu təbəqələrin hər biri inkişaf edən çoxhüceyrəli orqanizmin sinir sistemi, birləşdirici toxuma və orqanlar kimi fərqli hissələrini meydana gətirir.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29n ἐν] {{Wayback|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29n |date=20130531101258 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531101258/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29n |date=2013-05-31 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> == Etimologiya == İlk dəfə 14-cü əsrin ortalarında [[İngilis dili|ingilis dilində]] təsdiqlənmiş "embrion" sözü orta əsrlərdə [[Latın dili|latınca]] "embrion"dan, özü isə [[yunan dili]]ndən embμβρυον (embrion) gəlir.<ref name="βρύω">[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbru%2Fw βρύω] {{Wayback|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbru%2Fw |date=20130531101318 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531101318/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbru%2Fw |date=2013-05-31 }}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> Hərifi mənası gənc deməkdir. Yunan termininin latınlaşdırılmış düzgün forması embriondur.<ref name="βρύω"/> == İnkişaf == === Heyvan embrionları === Heyvanlarda mayalanma, hüceyrələrin birləşməsindən (məsələn, [[Yumurta (anatomiya)|yumurta]] və [[sperma]]) əmələ gələn yeganə hüceyrə olan ziqotun yaradılması ilə embrional inkişaf prosesi ilə başlayır.<ref>{{Cite web|url=https://opentextbc.ca/biology/chapter/24-6-fertilization-and-early-embryonic-development/|title=24.6. Fertilization and Early Embryonic Development – Concepts of Biology – 1st Canadian Edition|website=opentextbc.ca|access-date=2019-10-30|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531143151/https://opentextbc.ca/biology/chapter/24-6-fertilization-and-early-embryonic-development/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/3/a0399e/A0399E06.htm|title=The Role of Biotechnology in Exploring and Protecting Agricultural Genetic Resources|website=www.fao.org|access-date=2020-04-15|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503161025/https://www.fao.org/3/a0399e/A0399E06.htm|url-status=live}}</ref> Bir ziqotun çoxhüceyrəli bir embriona çevrilməsi bir çox tanınan mərhələdən keçir və bunlar tez-tez dekolte, blastula, qastrulyasiya və orqanogenezə bölünür.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Gilbert|first=Scott F.|date=2000|title=The Circle of Life: The Stages of Animal Development|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9981/|journal=Developmental Biology. 6th Edition|language=en|access-date=2021-07-22|archive-date=2022-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324172948/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9981/|url-status=live}}</ref> Bölünmə, gübrələmədən sonra meydana gələn sürətli mitotik hüceyrə bölünmə dövrüdür. Bölünmə zamanı embrionun ümumi ölçüsü dəyişmir, ancaq bölündükcə fərdi hüceyrələrin ölçüsü sürətlə azalır və hüceyrələrin ümumi sayını artırır.<ref>{{Cite web|url=http://11e.devbio.com/wt0102.html|title=DevBio 11e|website=11e.devbio.com|access-date=2019-11-07|archive-date=2019-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030192621/http://11e.devbio.com/wt0102.html|url-status=dead}}</ref> Yarılma blastula meydana gəlməsi ilə nəticələnir.<ref name=":1">{{Cite book|title=An Introduction to Embryology|url=https://archive.org/details/introductiontoem0000bali_u8a5|last=Balinsky|first=Boris Ivan|publisher=W.B. Saunders Company|year=1975|isbn=0-7216-1518-X|edition=Fourth}}</ref> Blastula mərhələsindəki bir embrion növlərə görə sarının üstündəki hüceyrələrin topu kimi və ya orta boşluğu əhatə edən içi boş bir hücrə kimi görünə bilər.<ref>{{Cite journal|last=Heasman|first=Janet|date=2006-04-01|title=Patterning the early Xenopus embryo|journal=Development|language=en|volume=133|issue=7|pages=1205–1217|doi=10.1242/dev.02304|issn=0950-1991|pmid=16527985|doi-access=free}}</ref> Embrionun hüceyrələri bölünməyə və saylarını artırmağa davam edərkən [[Ribonuklein turşusu|RNT]] və zülallar kimi hüceyrələrdəki molekullar gen ekspresyonu, hüceyrə taleyinin spesifikasiyası kimi əsas inkişaf proseslərinə aktiv şəkildə kömək edir. Qastrulyasiya, iki və ya daha çox hüceyrə qatının (cücərmə qatları) inkişafını əhatə edən embrional inkişafın növbəti mərhələsidir.<ref>{{Cite journal|last1=Zorn|first1=Aaron M.|last2=Wells|first2=James M.|date=2009|title=Vertebrate Endoderm Development and Organ Formation|journal=Annual Review of Cell and Developmental Biology|volume=25|pages=221–251|doi=10.1146/annurev.cellbio.042308.113344|issn=1081-0706|pmc=2861293|pmid=19575677}}</ref> İki qat əmələ gətirən heyvanlara diploblastik, üç qat əmələ gətirən heyvanlara (yastı qurdlardan insana qədər digər heyvanların əksəriyyəti) triploblastik deyilir. Triploblastik heyvanların qastrulyasiyası zamanı ektoderm, mezoderm və endoderm adlanan üç cücərmə təbəqəsi əmələ gəlir.<ref>{{Cite journal|last1=Nowotschin|first1=Sonja|last2=Hadjantonakis|first2=Anna-Katerina|last3=Campbell|first3=Kyra|date=2019-06-01|title=The endoderm: a divergent cell lineage with many commonalities|journal=Development|language=en|volume=146|issue=11|pages=dev150920|doi=10.1242/dev.150920|issn=0950-1991|pmid=31160415|pmc=6589075}}</ref> Yetkin bir heyvanın bütün toxumaları və orqanları mənşəyini bu təbəqələrdən birinə qədər izləyə bilər . Məsələn, ektodermadan dərinin və sinir sisteminin epidermisi, mezodermadan damar sistemi, [[Əzələlər|əzələ]]lər, [[sümük]]lər və [[birləşdirici toxuma]]lar, endodermadan isə daxili orqanlar meydana gətirir.<ref>{{Cite web|url=https://embryo.asu.edu/pages/process-eukaryotic-embryonic-development|title=Process of Eukaryotic Embryonic Development {{!}} The Embryo Project Encyclopedia|website=embryo.asu.edu|access-date=2019-11-07|archive-date=2022-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803034656/https://embryo.asu.edu/pages/process-eukaryotic-embryonic-development|url-status=live}}</ref> Həzm sistemi və həzm sistemi və tənəffüs sisteminin epiteli.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/02/24/us/cheetah-cubs-ivf-scn-trnd/index.html|title=Two cheetah cubs were born for the first time by IVF. The breakthrough offers hope for the threatened species|first=Alicia|last=Lee|website=CNN|access-date=2020-04-15|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503161032/https://www.cnn.com/2020/02/24/us/cheetah-cubs-ivf-scn-trnd/index.html|url-status=live}}</ref> Embrionun quruluşunda görünən bir çox dəyişiklik qastrulyasiya zamanı baş verir, çünki müxtəlif cücərmə vərəqlərini təşkil edən hüceyrələr miqrasiya edir və əvvəlcədən dairəvi olan embrionun qaba bükülməsinə və ya qabartılmasına səbəb olur.<ref>{{Cite journal|last1=Hartenstein|first1=Volker|last2=Stollewerk|first2=Angelika|date=2015-02-23|title=The Evolution of Early Neurogenesis|journal=Developmental Cell|volume=32|issue=4|pages=390–407|doi=10.1016/j.devcel.2015.02.004|pmid=25710527|pmc=5987553|issn=1534-5807}}</ref> Embrional dövr müxtəlif növlərə görə dəyişir. İnsanın inkişafında, konsepsiyadan sonra doqquzuncu həftədən sonra embrion əvəzinə "fetus" ifadəsi istifadə olunur , kleitrum adlı bir sümük görünən zaman embrional inkişaf tamamlanır.<ref>{{Cite web|url=https://www.medicinenet.com/embryo_vs_fetus_differences_week-by-week/article.htm|title=Embryo vs. Fetus: The First 27 Weeks of Pregnancy|website=MedicineNet|language=en|access-date=2019-11-07|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723175538/https://www.medicinenet.com/embryo_vs_fetus_differences_week-by-week/article.htm|url-status=live}}</ref> Yumurtadan çıxan heyvanlarda, məsələn quşlarda, cavan heyvanın balası çıxdıqdan sonra ümumiyyətlə artıq embrion deyilmir.<ref>{{Cite journal|last1=Fatira|first1=Effrosyni|last2=Havelka|first2=Miloš|last3=Labbé|first3=Catherine|last4=Depincé|first4=Alexandra|last5=Iegorova|first5=Viktoriia|last6=Pšenička|first6=Martin|last7=Saito|first7=Taiju|date=2018-04-16|title=Application of interspecific Somatic Cell Nuclear Transfer (iSCNT) in sturgeons and an unexpectedly produced gynogenetic sterlet with homozygous quadruple haploid|journal=Scientific Reports|language=en|volume=8|issue=1|pages=5997|doi=10.1038/s41598-018-24376-1|pmid=29662093|pmc=5902484|bibcode=2018NatSR...8.5997F|issn=2045-2322}}</ref> Viviparous heyvanlarda (nəsilləri ən azı valideyn orqanında inkişaf edən heyvanlar), nəsil ümumiyyətlə valideyn daxilində embrion adlanır və artıq doğulduqdan və ya valideyn bədənindən çıxdıqdan sonra bir embrion sayılmır.<ref>{{Cite journal|last1=Kimmel|first1=Charles B.|last2=Ballard|first2=William W.|last3=Kimmel|first3=Seth R.|last4=Ullmann|first4=Bonnie|last5=Schilling|first5=Thomas F.|s2cid=19327966|date=1995|title=Stages of embryonic development of the zebrafish|journal=Developmental Dynamics|language=en|volume=203|issue=3|pages=253–310|doi=10.1002/aja.1002030302|pmid=8589427|issn=1097-0177|doi-access=free}}</ref> Bununla birlikdə, yumurta içərisində və ya ana vəziyyətində meydana gələn inkişaf və böyümə dərəcəsi növlərdən fərqli olaraq çox dəyişir, belə ki, bir növdə yumurtadan çıxdıqdan və ya doğulduqdan sonra baş verən proseslər digər hadisələrdə bu hadisələrdən çox əvvəl baş verə bilər.<ref>{{Cite news|first=Ian|last=Sample|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/sep/11/scientists-use-ivf-procedures-to-help-save-near-extinct-rhinos|title=Scientists use IVF procedures to help save near-extinct rhinos|date=2019-09-11|work=The Guardian|access-date=2020-04-15|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503161041/https://www.theguardian.com/environment/2019/sep/11/scientists-use-ivf-procedures-to-help-save-near-extinct-rhinos|url-status=live}}</ref> Buna görə, bir dərsliyə görə, elm adamları ümumiyyətlə embriologiya sahəsini heyvanların inkişafını öyrənmək kimi geniş mənada şərh edirlər.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/seed-plant-reproductive-part|title=seed {{!}} Form, Function, Dispersal, & Germination|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-11-09|archive-date=2022-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711150310/https://www.britannica.com/science/seed-plant-reproductive-part|url-status=live}}</ref> === Bitki embrionları === [[Fayl:Ginkgo embryo and gametophyte.jpg|thumb|The inside of a ''[[Ginkgo]]'' seed, showing the embryo]] [[Çiçəkli bitkilər]] (angiospermlər) haploid yumurtanın sperma ilə döllənməsindən sonra embrionlar yaradır. Hər iki hüceyrənin DNT-si birləşərək bir embriona çevriləcək diploid, birhüceyrəli ziqot əmələ gətirir.<ref name=":02">{{Cite web|url=http://biology.kenyon.edu/courses/biol114/Chap12/Chapter_12A.html|title=Chapter 12A. Plant Development|website=biology.kenyon.edu|access-date=2019-11-09|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308084505/http://biology.kenyon.edu/courses/biol114/Chap12/Chapter_12A.html|url-status=live}}</ref> Embrional inkişaf zamanı bir neçə dəfə bölünən ziqot toxumun bir hissəsidir. Digər toxum komponentlərinə bitkinin böyüyən embrionunu dəstəkləyən endosperm, qidalandırıcı toxuma və qoruyucu bir xarici örtük olan toxum örtüyü daxildir.<ref>{{Cite journal|last=Blondin|first=P.|date=January 2016|title=Logistics of large scale commercial IVF embryo production|journal=Reproduction, Fertility, and Development|volume=29|issue=1|pages=32–36|doi=10.1071/RD16317|issn=1031-3613|pmid=28278791}}</ref> Ziqotanın ilk hüceyrə bölgüsü asimmetrikdir, nəticədə embrionun bir kiçik hüceyrəsi (apikal hüceyrə) və bir böyük hüceyrəsi (bazal hüceyrəsi) var.<ref>{{Cite web|url=https://ag4impact.org/sid/genetic-intensification/livestock-breeding/embryo-transfer/|title=Agriculture for Impact Embryo Transfer|language=en-US|access-date=2020-04-15|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731013759/https://ag4impact.org/sid/genetic-intensification/livestock-breeding/embryo-transfer/|url-status=dead}}</ref> Kiçik apikal hüceyrə sonda yetkin bitkinin kök, yarpaq və kök kimi quruluşlarının əksəriyyətinə səbəb olur. Daha böyük bazal hüceyrə embrionu endospermə bağlayan bir süspensor əmələ gətirir ki, qida maddələri aralarından keçsin.<ref>{{Cite book|last=Fletcher|first=Amy Lynn|title=Mendel's Ark|chapter=Bio-Interventions: Cloning Endangered Species as Wildlife Conservation|date=2014|work=Mendel's Ark: Biotechnology and the Future of Extinction|pages=49–66|editor-last=Fletcher|editor-first=Amy Lynn|publisher=Springer Netherlands|language=en|doi=10.1007/978-94-017-9121-2_4|isbn=978-94-017-9121-2}}</ref> Bitki embrionunun hüceyrələri bölünməyə və ümumi görünüşləri ilə adlandırılan inkişaf mərhələlərini keçməyə davam edirlər: kürə, ürək və torpedo.<ref>{{Cite journal|last1=Hove|first1=Colette A. ten|last2=Lu|first2=Kuan-Ju|last3=Weijers|first3=Dolf|date=2015-02-01|title=Building a plant: cell fate specification in the early Arabidopsis embryo|journal=Development|language=en|volume=142|issue=3|pages=420–430|doi=10.1242/dev.111500|issn=0950-1991|pmid=25605778|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://forages.oregonstate.edu/regrowth/how-does-grass-grow/developmental-phases/vegetative-phase/germination-and-seedling|title=Germination and Seedling Emergence|date=2016-03-28|website=Forage Information System|language=en|access-date=2019-11-09|archive-date=2022-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616125456/https://forages.oregonstate.edu/regrowth/how-does-grass-grow/developmental-phases/vegetative-phase/germination-and-seedling|url-status=live}}</ref> Qlobus mərhələsində üç əsas toxuma növü (dəri və damar) ayırd edilə bilər. [[Dəri]] toxuması bir bitkinin epidermisini və ya xarici örtüyünü, yerüstü toxuması fotosintez, qaynaq saxlama və fiziki dəstək funksiyalarını yerinə yetirən daxili bitki materialını meydana gətirir və damar toxuması ksilem kimi birləşdirici toxuma meydana gətirir.<ref>{{Cite web|url=https://biologydictionary.net/vascular-tissue/|title=Vascular Tissue|date=2018-05-21|website=Biology Dictionary|language=en-US|access-date=2019-11-09|archive-date=2022-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909043434/https://biologydictionary.net/vascular-tissue/|url-status=live}}</ref> Ürək mərhələsində bir və ya iki kotiledon (cücərti yarpaqları) əmələ gəlir.<ref>{{Cite journal|last=Penfield|first=Steven|date=2017-09-11|title=Seed dormancy and germination|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(17)30616-4|journal=Current Biology|language=en|volume=27|issue=17|pages=R874–R878|doi=10.1016/j.cub.2017.05.050|issn=0960-9822|pmid=28898656|doi-access=free|access-date=2021-07-22|archive-date=2023-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708224319/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(17)30616-4|url-status=live}}</ref> Meristemlər (kök hüceyrə fəaliyyət mərkəzləri) torpedo mərhələsində inkişaf edir və nəticədə ömrü boyu yetkin bir bitkinin yetkin toxumalarının çoxunu istehsal edəcəkdir. Embrional böyümənin sonunda toxumlar cücərmədən əvvəl ümumiyyətlə hərəkətsiz vəziyyətə gəlir.<ref>{{Cite web|url=http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/seed-vault-doomsday-svalbard-norway-milennium-kew-biodiversity-bank-gene-a8237221.html|title=A vast crypt was built to protect humans from the apocalypse. But doomsday might already be here|date=2018-03-04|website=The Independent|language=en|access-date=2020-04-15|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032059/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/seed-vault-doomsday-svalbard-norway-milennium-kew-biodiversity-bank-gene-a8237221.html|url-status=live}}</ref> Embrion cücərməyə (bir toxumdan böyüməyə) və ilk həqiqi yarpağını əmələ gətirməyə başladıqda, fidan və ya cücərmə adlanır.<ref>{{Cite web|url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookglossG.html#ground%20system|title=GLOSSARY G|website=www2.estrellamountain.edu|access-date=2019-11-09|archive-date=2022-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614073946/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookglossG.html#ground%20system|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.croptrust.org/our-work/svalbard-global-seed-vault/|title=Svalbard Global Seed Vault|website=Crop Trust|language=en-US|access-date=2020-04-15|archive-date=2019-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102082044/https://www.croptrust.org/our-work/svalbard-global-seed-vault/|url-status=live}}</ref> == Tədqiqat və texnologiya == === Bioloji proseslər === Bir çox [[bitki]] və [[heyvan]] növünün embrionları, kök hüceyrələr, təkamül və inkişaf,<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5550654/crispr-gene-editing-human-embryos-ban/|title=Experts Are Calling for a Ban on Gene Editing of Human Embryos. Here's Why They're Worried|website=Time|language=en|access-date=2020-04-15|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503161032/https://time.com/5550654/crispr-gene-editing-human-embryos-ban/|url-status=live}}</ref> hüceyrələrin bölünməsi, və gen ifadəsi kimi mövzuları öyrənmək üçün dünyanın bioloji tədqiqat laboratoriyalarında öyrənilir.<ref>{{Cite web|url=https://www.anbg.gov.au/bryophyte/life-cycle-in-nutshell.html|title=Life Cycle - in a nutshell - bryophyte|website=www.anbg.gov.au|language=en|access-date=2019-11-14|archive-date=2022-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418220626/https://www.anbg.gov.au/bryophyte/life-cycle-in-nutshell.html|url-status=live}}</ref> Nobel Fiziologiya və Tibb Mükafatına layiq görülmüş embrionlarda edilən elmi kəşflərə misal olaraq, əvvəlcə amfibiya embrionlarında rast gəlinən bir qrup hüceyrə sinfi toxumasını meydana gətirən Spemann-Mangold təşkilatçısı və bədən seqmentlərinə səbəb olan genlər var.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/plant-development|title=Plant development - Nutritional dependence of the embryo|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-11-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712151801/https://www.britannica.com/science/plant-development|url-status=live}}</ref> === Köməkçi reproduktiv texnologiyalar === Köməkçi reproduktiv texnologiyalardan (ART) istifadə edərək embrionların yaradılması və ya manipulyasiyası insanlarda və digər heyvanlarda məhsuldarlıq problemlərinin həlli, habelə kənd təsərrüfatı növlərinin selektiv yetişdirilməsi üçün istifadə olunur.<ref>{{Cite web|url=https://opentextbc.ca/biology2eopenstax/chapter/bryophytes/|title=Bryophytes – Biology 2e|website=opentextbc.ca|access-date=2019-11-14|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503161011/https://opentextbc.ca/biology2eopenstax/chapter/bryophytes/|url-status=live}}</ref> 1987–2015-ci illərdə yalnız Amerika Birləşmiş Ştatlarında, ekstrakorporal gübrələmə daxil olmaqla ART metodları təxminən 1 milyon insanın dünyaya gəlməsi ilə nəticələndi. Digər klinik texnologiyalar, ekstrakorporal gübrələmə-də istifadə üçün embrionlar seçilmədən əvvəl aneuploidiya kimi müəyyən ciddi genetik anomaliyaları aşkar edə bilən preimplantasiya genetik diaqnozunu (PGD) əhatə edir. Bəziləri, potensial bir xəstəlik qarşısının alınması yolu olaraq istifadə edərək insan embrionlarının genetik düzəlişini təklif etdilər, lakin bu, elmi cəmiyyət tərəfindən geniş şəkildə qınandı.<ref>{{Cite web|url=http://formosa.ntm.gov.tw/seaweeds/english/a/a1_01.asp|title=What are seaweeds?|website=formosa.ntm.gov.tw|access-date=2019-11-09|archive-date=2019-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120024418/http://formosa.ntm.gov.tw/seaweeds/english/a/a1_01.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Cyranoski|first1=David|last2=Ledford|first2=Heidi|date=2018-11-26|title=Genome-edited baby claim provokes international outcry|url=https://www.nature.com/articles/d41586-018-07545-0|journal=Nature|language=en|volume=563|issue=7733|pages=607–608|doi=10.1038/d41586-018-07545-0|pmid=30482929|bibcode=2018Natur.563..607C|s2cid=53768039|doi-access=free|access-date=2021-07-22|archive-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108161825/https://www.nature.com/articles/d41586-018-07545-0|url-status=live}}</ref> ART metodları, inək və donuz kimi təsərrüfat heyvanlarının, istədikləri xüsusiyyətlərə görə seçmə üsulla yetişdirilməsi və ya nəsil sayını artıraraq gəlirliliyini artırmaq üçün də istifadə olunur.<ref>{{Citation|title=Chapter 4 - Of Mice and Men: The History of Embryonic Stem Cells|date=2014-01-01|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780124115514000040|work=Stem Cells (Second Edition)|pages=69–100|editor-last=Mummery|editor-first=Christine|publisher=Academic Press|isbn=9780124115514|access-date=2019-11-14|editor2-last=van de Stolpe|editor2-first=Anja|editor3-last=Roelen|editor3-first=Bernard A. J.|editor4-last=Clevers|editor4-first=Hans|archive-date=2022-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418220700/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780124115514000040|url-status=live}}</ref> Məsələn, təbii çoxalmada inəklər adətən ildə bir buzov istehsal edir, ekstrakorporal gübrələmə isə süd məhsuldarlığını ildə 9–12 dana qədər artırır . Ekstrakorporal gübrələmə və növlər arasında hüceyrə nüvə köçürülməsi (iSCNT) klonlaşdırılması da daxil olmaqla digər ART üsulları, şimal ağ kərgədan çita, və nərə balığı kimi nəsli kəsilməkdə olan və ya həssas növlərin sayını artırmaq cəhdlərində də istifadə olunur.<ref>{{Cite journal|last1=Martín-Durán|first1=José M.|last2=Monjo|first2=Francisco|last3=Romero|first3=Rafael|date=2012|title=Planarian embryology in the era of comparative developmental biology|journal=The International Journal of Developmental Biology|volume=56|issue=1–3|pages=39–48|doi=10.1387/ijdb.113442jm|issn=1696-3547|pmid=22450993|doi-access=free}}</ref> === Bitki və heyvanların biomüxtəlifliyinin yenidən qorunması === Genetik ehtiyatların kriopreservasiyası, gələcəkdə istifadə üçün qorumaq üçün heyvanlardan və ya bitkilərdən embrionlar, toxumlar və ya qametlər kimi reproduktiv materialların aşağı temperaturda toplanmasını və saxlanmasını əhatə edir.<ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Megha|last2=Pushpa|first2=Kumari|last3=Mylavarapu|first3=Sivaram V. S.|date=July 2015|title=Splitting the cell, building the organism: Mechanisms of cell division in metazoan embryos|journal=IUBMB Life|volume=67|issue=7|pages=575–587|doi=10.1002/iub.1404|issn=1521-6551|pmc=5937677|pmid=26173082}}</ref> Heyvan növləri üçün bəzi genişmiqyaslı krio-mühafizə səylərinə İngiltərənin dondurulmuş gəmisi də daxil olmaqla dünyanın müxtəlif yerlərində 'dondurulmuş zooparklar' daxildir, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində Nəsli Tükənmək üzrə Vəhşi Yaşam Mərkəzi və ABŞ-dəki San Diego Zooparkında İnstitut Mühafizəsi. 2018-ci ilədək, xüsusilə kütləvi yox olma və ya digər qlobal fövqəladə vəziyyətlərdə bitki bioloji müxtəlifliyini saxlamaq və qorumaq üçün təxminən 1700 toxum ehtiyatı istifadə edilmişdir. Norveçdəki Svalbarddakı Global Seed Vault, ən çox bitki reproduktiv toxuma kolleksiyasına sahibdir, bir milyondan çox nümunə –18&nbsp;°C (0&nbsp;°F) -də saxlanılır.<ref>{{Cite journal|last1=Jukam|first1=David|last2=Shariati|first2=S. Ali M.|last3=Skotheim|first3=Jan M.|date=2017-08-21|title=Zygotic Genome Activation in Vertebrates|journal=Developmental Cell|volume=42|issue=4|pages=316–332|doi=10.1016/j.devcel.2017.07.026|issn=1878-1551|pmc=5714289|pmid=28829942}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer|title=Spemann-Mangold Organizer {{!}} The Embryo Project Encyclopedia|website=embryo.asu.edu|access-date=2019-11-14|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402153712/https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1995/7713-the-nobel-prize-in-physiology-or-medicine-1995/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2019-11-14|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402211514/https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1995/7713-the-nobel-prize-in-physiology-or-medicine-1995/|url-status=live}}</ref> == Fosilləşmiş embrionlar == Fosilləşdirilmiş heyvan embrionları prekembriyadan məlumdur və Kembri dövründə çox sayda rast gəlinir. Fosilləşmiş dinozavr embrionları belə tapıldı. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Çoxalma]] [[Kateqoriya:Embriologiya]] [[Kateqoriya:Bioetika]] nx73max121f8iqesras4onjk6gmd54s Kateqoriya:Malinin görməli yerləri 14 716221 8981641 6102602 2026-06-28T07:43:55Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Mali]] 8981641 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Visitor attractions in Mali}} [[Kateqoriya:Malidə turizm|görməli yerləri]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə görməli yerlər]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə Afrikanın görməli yerləri]] [[Kateqoriya:Mali]] 9pdzbwm5leith1rfgm98l7b266fw0v4 Mitrofan Dovnar-Zapolski 0 719354 8981340 8685163 2026-06-27T18:07:23Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Rusiya imperiyası etnoqrafları]] 8981340 wikitext text/x-wiki {{Alim |piktoqram = tarix |adı = Mitrofan Dovnar-Zapolski |orijinal adı = {{lang-be|Мітрафан Доўнар-Запольскі}} |digər adı = |şəkil = Mitrofan Dovnar-Zapol'skiy.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = Mitrofan Dovnar-Zapolski, təxminən 1890-1900-cü illərdə. |din = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |elm sahəsi = |elmi dərəcəsi = |elmi adı = |iş yeri = |alma-mater = <!--Qədim təhsil ocaqları--> |təhsili = <!--Müasir təhsil ocaqları--> |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = <!--Alimə fəaliyyətinə görə verilən ləqəb--> |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Mitrofan Dovnar-Zapolski''' ({{lang-be|Мітрафан Доўнар-Запольскі}}; {{DVTY}}) — [[Rusiya imperiyası|Rusiya]], [[SSRİ]] və [[Belarus]] [[tarixçi]]si, [[Etnoqrafiya|etnoqraf]]ı, [[folklor]]şünası, [[iqtisadçı]]sı və Belarus milli [[Tarixşünaslıq|tarixşünaslı]]ğının banisi.<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/domestic_history/text/1962841 Довнар-Запольский Митрофан Викторович.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190402111541/https://bigenc.ru/domestic_history/text/1962841 |date=2019-04-02 }} Большая российская энциклопедия — электронная версия.</ref><ref>{{Cite web |title=Довнар-Запольский Митрофан. История Беларуси. Словарь-справочник. |url=http://slounik.org/122242.html |access-date=2021-09-13 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605040310/http://slounik.org/122242.html |url-status=live }}</ref> [[Tarix elmləri doktoru]] (1905), [[professor]] (1902). Mitrofan Dovnar-Zapolski 1921-1924-cü illərdə [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin prorektoru olmuşdur. == Həyatı == Mitrofan Viktoroviç Dovnar-Zapolski yerli şlyaxtaçı Poboq nəslindən olan sənətkar ailəsində anadan olub. İlk və orta təhsilini Baranoviçi stanitsasındakı Xalq İncəsənət Məktəbində almışdır. Ardınca [[Plovdiv]]dəki məktəbdə ([[Bolqarıstan]]), Reçitsadakı dövlət məktəbində, [[Mozır]]dakı gimnaziyada və ardınca qovulduğu [[Kiyev]]dəki 1-ci şəhər gimnaziyasında oxumuşdur. Qovulma səbəbi 1888-ci ilin yazında, Kiyev təhsil dairəsinin qəyyumunun gizli əmrində göstərildiyi kimi, "əlində olan cinayət məzmunlu kitabları oxumaqla ifadə olunan pis və zərərli davranışına görə" göstərilmişdi. Onun oxuduğu zərərli kitablar isə [[Taras Şevçenko]]nun "Mariya" poeması və [[Aleksandr Herzen]]ə məktublar və Ukrayna milli azadlıq hərəkatının lideri Mixail Draqomanovun [[Cenevrə]]də ([[İsveçrə]]) nəşr olunan "Qromada" mühacir kolleksiyası idi.<ref>[http://soc-by.livejournal.com/32751.html Митрофан Викторович Довнар-Запольский.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120320033624/http://soc-by.livejournal.com/32751.html |date=2012-03-20 }} // «Персоналии белорусской социологии». Электронный справочник.</ref> O, 1889-cu ildə Kiyev Universitetinin Tarix və Filologiya fakültəsinə daxil oldu və 1894-cü ildə oranı uğurla bitirdi. Universitetdə o, məşhur ukrayna alimi V.B.Antonoviçin tələbəsi olmuşdu. == Əmək fəaliyyəti == [[Fayl:М. В. Доўнар-Запольскі. 1924–1925 гг.jpg|left|thumb|250x250px|M.V.Dovnar-Zapolski (ikinci sırada oturur, sağdan ikinci) Bakıdakı Diyarşünaslıq və Əkinçilik Muzeyinin bir qrup əməkdaşı ilə. 1924-1925-ci illər]] [[Fayl:Vsevolod Zummer Şəki xan sarayında.jpg|250px|thumb|right|Mitrofan Dovnar-Zapolski (ikinci cərgədə, soldan üçüncüsü, şapka və çətir və ya qamış tutan) bir qrup yerli sakinlə [[Nuxa]]dakı (indiki Şəki) köhnə məscidin pillələrində. Üst sırada [[Vsevolod Zummer|Vsevolod Mixayloviç Zummer]] (saqqallı) oturur. 1928-ci iyun ayı]] 1896-1898-ci illərdə Ədliyyə Nazirliyinin Moskva Arxivində xidmət etmişdir. 1898-1901-ci illərdə [[Moskva Universiteti]]ndə, 1901-1919-cu illərdə [[Kiyev Universiteti]]ndə çalışmışdır. Kiyevdə elmi məktəb yaratmışdır. M.V.Dovnar-Zapolskinin tələbələri D.İ.Doroşenko, A.P.Oqloblin, N.D.Polonskaya-Vasilenko və başqaları olmuşdular. 1905-ci ildə Kiyevdə qadınlar üçün ali axşam kursları təşkil etdi. 1906-cı ildə ali ticarət kursları açdı, daha sonra bu məktəb Kiyev Ticarət İnstitutuna çevrildi<ref>[http://www.rulex.ru/01050541.htm Довнар-Запольский, Митрофан Викторович] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070519052532/http://www.rulex.ru/01050541.htm |date=2007-05-19 }} // [[:ru:Энциклопедический Словарь Брокгауза и Ефрона]]</ref> və Zapolski onun ilk rektoru oldu.<ref name="оф">{{cite web|author=Людмила Рінгіс|title=Довнар-Запольський. Засновник ALMA MATER|url=http://kneu.edu.ua/ua/student_life/art/literaturnyj_klub_dorogamy_do_prekrasnogo/ibfo_blok_lit_klub/zasnovnik/|date=10.10.2015|publisher=Оф. сайт КНЭУ|accessdate=2017-10-04|language=uk|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005000502/http://kneu.edu.ua/ua/student_life/art/literaturnyj_klub_dorogamy_do_prekrasnogo/ibfo_blok_lit_klub/zasnovnik/|url-status=live}}</ref> "Belarus sözü", "Belarus exosu", "Azad Belarus" qəzetləri ilə əməkdaşlıq edərək, Belarus Universitetinin təşkili üzrə BNR komissiyasının üzvü idi. Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Dovnar-Zapolski əvvəlcə [[Xarkov]]da, daha sonra [[Bakı]] universitetlərində dərs demişdir. O, 1921-1924-cü illərdə [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin prorektoru olmuşdur. 1 oktyabr 1925-ci ildən 1 sentyabr 1926-cı ilə qədər [[Belarus Dövlət Universiteti]]ndə Belarusiya tarixi kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1926-cı ilin yanvarında Belarus Arxeologiyası Tədqiqatçılarının Birinci Konqresinin sədri seçilmişdir. 1926-cı ilin payızından Dovnar-Zapolski Moskvada çalışmağa başlayır. Mitrofan Dovnar-Zapolski 1934-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir. Yeni Donskoy qəbiristanlığında, Donskoy krematoriyasının ([[kolumbarium]]) keçmiş əsas binasının mərkəzi zalında dəfn edilmışdır.<ref>{{Cite web |title=ДОВНАР-ЗАПОЛЬСКИЙ Митрофан Викторович (1867—1934) // Москва. Новое Донское кладбище |url=http://alya-aleksej.narod.ru/index/0-43 |access-date=2021-09-22 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808003527/http://alya-aleksej.narod.ru/index/0-43 |url-status=live }}</ref> Dovnar-Zapolski gizli və müxtəlif formalarda repressiyalara məruz qalırdı. Blə ki, çalışdığı vəzifələrdə ayrı seçkiliyə məruz qalır, əmrləri sabotaj edilirdi. 1925-ci ildə isə onun tərəfindən yazılan "Belarus tarixi" əsəri ideoloji cəhətdən zərərli kimi qəbul edilmişdir. * Böyük oğlu - Vsevolod Mitrofanoviç Dovnar -Zapolski (1898-1919) - bolşevik fəalı, [[Kiyev]]də Sovet hakimiyyətinin qurulmasında iştirak etmiş, Şulyavkada Qırmızı Qvardiya dəstələrinin təşkilatçısı olmuşdur. * İkinci oğlu - Vyaçeslav Mitrofanoviç Dovnar - Zapolski- [[Qırmızı Ordu]] sıralarında [[Rusiyada vətəndaş müharibəsi|vətəndaş müharibəsi]]ndə vuruşaraq həlak olmuşdur. == Elmi fəaliyyəti == Belarus dövlətçiliyinin mənşəyi və formalaşması, Belarus xalqının milli və mədəni kimliyi, Belarus etnoqrafiyası araşdırmaları ilə məşğul idi.<ref>[http://slounik.org/120778.html Біяграфія Мітрафана Доўнар-Запольскага] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080605121702/http://slounik.org/120778.html |date=2008-06-05 }}, «Чалавек і грамадства».</ref> "Belarusun keçmişi" (1888) adlı silsilə məqalələrində o, belarusların müstəqil xalq olduğunu və Avropa xalqlarının ailəsində bərabər yer tutmalı olduğu fikrini sübut edirdi. Özünün "Belarus Dövlətçiliyinin əsasları" (1919) elmi-publisistik əsərində əvvəl Polotsk və Turov knyazlıqlarının sonra isə [[Böyük Litva knyazlığı]]nın timsalında qədim Belarus dövlətçiliyi (belarus millətinin meydana gəlməsi haqda Kriviçi-Dreqoviçi-Radimiç nəzəriyyəsi) adlanan nəzəriyyə irəli sürdü. [[Belarus]], [[Litva]], [[Rusiya]], [[Ukrayna]], [[Polşa]]nın [[etnoqrafiya]]sı, sosial-iqtisadi və siyasi tarixi ilə bağlı 200-dən çox elmi əsər müəllifidir. 1906-cı ildə XVI-XVII əsrlərə aid tarixi və ədəbi abidə olan Barkulab Salnaməsini nəşr etdirmişdir. [[Rusiya]]nın iqtisadi tarixinin ilk kursunun müəllifi ("Rus milli iqtisadiyyatının tarixi") olmuşdur.<ref>[https://bigenc.ru/economics/text/3154394]{{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220615155316/https://bigenc.ru/economics/text/3154394|date=2022-06-15}}<span> Политическая экономия / Г. Д. Гловели // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.</span>]<span> / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.</span></ref> "İqtisadi materializmin" fəal tərəfdarı idi, iqtisadi proseslərin tarixin hərəkətverici qüvvəsi olduğuna inanırdı, əmtəə mübadiləsinin roluna üstünlük verirdi.<ref>[http://www.hrono.info/biograf/bio_d/dovnar_zapol.html Довнар-Запольский Митрофан Викторович.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121115133402/http://www.hrono.info/biograf/bio_d/dovnar_zapol.html |date=2012-11-15 }} [[:ru:Хронос (сайт)|Хронос]]</ref> == Xatirəsi == * 1997-ci ildə Reçitsada alimin abidəsi açıldı. 1997-ci ildən 2010-cu ilə qədər burada iki ildə bir dəfə Dovnar günləri keçirilirdi.<ref name="БРЭ" /> * M.V.Dovnar-Zapolskinin adı ilə Kiyevdə küçə adlandırılmışdır. == Mükafatları == * Müqqədəs Vladimir ordeni * "İmperator II Nikolayın tacını anma günü" medalı * "Romanovlar sülaləsinin hökmranlığının 300 illiyi münasibətilə" medalı == Əsərləri == {{Refbegin|3}} * Белорусское прошлое. — К., 1988. * Календарь Северо-Западного края на 1889 год. — М., 1888 (под ред.). * [https://litmy.ru/knigi/kultura/282407-belorusskaya-svadba-i-svadebnye-pesni.html Белорусская свадьба и свадебные песни: Этнографический очерк] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220120204008/https://litmy.ru/knigi/kultura/282407-belorusskaya-svadba-i-svadebnye-pesni.html |date=2022-01-20 }}. тип. И. Давиденко, 1888. * Кустарный промысел Минской губернии. — 1888. * Статистические очерки Северо-Западного края. — 1888. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006571624?page=7 Очерк истории кривичской и дреговичской земель до конца XII столетия] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102833/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006571624?page=7 |date=2021-09-29 }}. — К., 1891. * Календарь Северо-Западного края на 1890 год. — М., 1899 (под ред.). * Чародейство в Северо-Западном крае в XVII—XVIII вв. // Этнографический обзор. 1890. * Первобытная форма брака. 1892. * Заметки о белорусских говорах // [[:ru:Живая старина]]. 1893. * Белорусская свадьба в культурно-религиозных пережитках // [[:ru:Живая старина]]. 1893. * Солнышко и месяц в белорусской свадебной поэзии // Минский листок. 1894. № 80. * Московский архив Министерства юстиции: Библиотека: Каталог. — М., 1895 (под ред.). * Белорусское Полесье: Сборник этнографических материалов. Вып. 1. — К., 1895. * [[:ru:Дунин-Марцинкевич, Викентий Иванович|В. Дунин-Марцинкевич]] и его поэма «[[:ru:Тарас на Парнасе]]»: Очерк из истории белорусской этнографии. — Витебск, 1896. * Очерки обычного семейного права крестьян Минской губернии. — М., 1897. * Документы Московского архива министерства юстиции. Т.1. — М., 1897 (под ред.). * Западнорусская семейная община в XV веке. — СПб, 1897. * Польско-Литовская уния на сеймах до 1569 г.: Исторический очерк. — М., 1897. * [https://web.archive.org/web/20070509114535/http://www.probelarus.ru/modules/_bka/Histor/Dovnar-Zapolski_Familienrecht1.djvu Очерки семейственного обычного права крестьян Минской губернии] // [[:ru:Этнографическое обозрение]]. 1897. * Литовские упоминки татарским ордам: Литовский скарб и татарские орды в 1502—1509 гг. // Известия [[:ru:Таврическая учёная архивная комиссия|Таврической учёной архивной комиссии]]. — Симферополь, 1898. № 28. * Акты Литовско-Русского государства. — М., 1899 (под ред.). * К истории поземельной реформы в Ливонии в 1580—1592 гг. — 1900. * Московский архив Министерства юстиции: Библиотека: Каталог: 1-е прибавление (1895—1900). — М., 1900 (под ред.). * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003964374?page=1 Государственное хозяйство великого княжества Литовского при Ягеллонах] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102830/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003964374?page=1 |date=2021-09-29 }}. — К., 1901. — 807 с. — Магистерская диссертация. * Старинные описи Литовской метрики. — СПб., 1901. * Спорные вопросы в истории Литовско-Русского сейма. — СПб., 1901. * Книга для чтения по русской истории. 1904. * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-7153/ Политические идеалы М. М. Сперанского] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102832/http://elib.tomsk.ru/purl/1-7153/ |date=2021-09-29 }}. — М., 1905. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004230609?page=2 Очерки по организации западнорусского крестьянства в XVI в] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102830/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004230609?page=2 |date=2021-09-29 }}. Докторская диссертация. — К., 1905. * Крестьянская реформа в Литовско-русском государстве в половине XVI века // Журнал Министерства Народного Просвещения. 1905. № 3-4. * Мемуары декабристов. — К., 1906. * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19018-dovnar-zapolskij-m-v-iz-istorii-obshchestvennykh-techenij-v-rossii-1910 Из истории общественных течений в России. Сб.статей.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929103232/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19018-dovnar-zapolskij-m-v-iz-istorii-obshchestvennykh-techenij-v-rossii-1910 |date=2021-09-29 }} — М., 1906. * Тайное общество декабристов. — К., 1906. * Церковь и духовенство в домонгольской Руси. — М., 1906. * Зарождение министерств в России. — М., 1906. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/4749-dovnar-zapolskiy-m-v-politicheskiy-stroy-drevney-rusi-veche-i-knyaz-m-tsenz-1906-sovremennaya-biblioteka#page/1/mode/grid/zoom/1 Политический строй Древней Руси. Вече и князь.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220118095402/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/4749-dovnar-zapolskiy-m-v-politicheskiy-stroy-drevney-rusi-veche-i-knyaz-m-tsenz-1906-sovremennaya-biblioteka#page/1/mode/grid/zoom/1 |date=2022-01-18 }} — М., 1906. * Реформа общеобразовательной школы при императрице Екатерине II. — М., 1906. * Страницы из истории крепостного права в XVIII—XIX вв. — М., 1906. * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19017-dovnar-zapolskij-m-v-idealy-dekabristov-1907 Идеалы декабристов.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102838/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19017-dovnar-zapolskij-m-v-idealy-dekabristov-1907 |date=2021-09-29 }} — К., 1907. * [[s:Баркулабовская летопись (Довнар-Запольский)/ДО|Баркулабовская летопись.]] — К., 1908. * Украинские староства в первой половине XVI в. — 1908. * [http://by.ethnology.ru/by_lib/dov-zap_01/graf/dov-zap_01_cont.html Исследования и статьи. Т. 1: Этнография и социология, обычное право, статистика, белорусская письменность. — К., 1909.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220313013934/http://by.ethnology.ru/by_lib/dov-zap_01/graf/dov-zap_01_cont.html |date=2022-03-13 }} * Торговля и промышленность Москвы в XVI—XVII вв. — 1910. * Крепостники в первой четверти XIX в.// [[:ru:Великая реформа]]. Русское общество и крестьянский вопрос в прошлом и настоящем. М., Издательство товарищества [[:ru:Сытин, Иван Дмитриевич|И. Д. Сытина]], 1911 г. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004002817?page=7 История русского народного хозяйства] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102828/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004002817?page=7 |date=2021-09-29 }}. Т.1. — Киев, 1911. — 366 с. * На заре крестьянской свободы. — М., 1911. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004008667?page=7 Обзор новейшей русской истории] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102832/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004008667?page=7 |date=2021-09-29 }}. — М., 1912. — 427 с. * Торговля и промышленность московского периода. М., 1912. * Обзор хозяйственной жизни России // Академия коммерческих знаний. Вып. 6. — 1913. * Основы государственности Беларуси. — 1919. * История Белоруссии. 1925. (издана по рукописи: Минск, 1994.{{ref-be}}; — Минск, 2003.{{ref-ru}}) * Администрация и суд при Николае I // Известия Азербайджанского государственного университета им. В. И. Ленина. Т. 2—3. 1925. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8670 Народное хозяйство Белоруссии, 1861—1914] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180610225917/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8670 |date=2018-06-10 }}. — Минск, 1926. * Старыя беларускія архівы за межамі БССР // Пр. 1-га з’езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі. Минск, 1926. * Белорусская ССР и Западная область РСФСР // Экономическая география СССР. — 1926. * Соцыяльна-эканамічная структура Літоўска-Беларускае дзяржавы ў XVI—XVIII сталецьцях // Гістарычна-архэологічны зборнік. 1927. № 1. * [http://epr.iphil.ru/faily-publikacii/Dovnar-Zapolskiy_1928.pdf СССР по районам. Западный район (Белорусская ССР и Западная область РСФСР). М.—Л., 1928.]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Правительственные гонения на масонов // [[:ru:Масонство в его прошлом и настоящем]]. Т.2. Изд. 2-е. — М., 1991.<ref>По материалам: [http://soc-by.livejournal.com/32751.html «Персоналии белорусской социологии». Электронный справочник.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120320033624/http://soc-by.livejournal.com/32751.html |date=2012-03-20 }} </ref> {{refend}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == *Бандарчык В. К. (Bandarchyk 1964) Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. – Мн.: Навука і тэхніка, 1964. – 282 с. pp.&nbsp;201–215. *Караў Дз. У. (Karaw 1994) Прадмова // Доўнар-Запольскі М. В. Гісторыя Беларусі / Беларус. Энцыкл., Нац. арх. Рэсп. Беларусь.; Пер. з рус. Т. М. Бутэвіч, Т. М. Кароткая, Е. П. Фешчанка. – Мн.: БелЭн, 1994. – 510 с.: 1л. {{ISBN|5-85700-151-X}}. pp.&nbsp;5–15. *Лебедева В.М., Скалабан В.В., Шумейко М.Ф. М. В. Довнар-Запольский и его наследие // Довнар-Запольский М. В. История Белорусии / М. В. Довнар-Запольский. – 2-е изд. – Мн.: Беларусь, 2005. – 680 с. {{ISBN|985-01-0550-X}}. pp.&nbsp;3–14. * {{kitab3 |автор = Гутнов Д. А. |часть = Довнар-Запольский Митрофан Викторович |заглавие = Историки России: Биографии |ссылка = |ответственный = Сост., отв. ред. А. А. Чернобаев |издание = |место = М. |издательство = [[:ru:РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]] |год = 2001 |страницы = 434—440 |isbn = 5-8243-0113-1 |тираж = 2000 }} * {{kitab3 |автор = Михальченко С. И. |часть = Довнар-Запольский Митрофан Викторович |заглавие = Историки России XX века: Биобиблиографический словарь |ссылка = |ответственный = Автор-составитель А. А. Чернобаев. Под ред. [[:ru:Динес, Владимир Александрович|В. А. Динеса]]. |издание = |место = Саратов |издательство = [[:ru:Саратовский государственный социально-экономический университет]] |год = 2005 |том = 1 (А—Л) |страницы = 288 |isbn = 5-87309-438-1 |тираж = 2000 }} * ''Бусленко Л. М.'' М. В. Довнар-Запольський як історик України. Київ, 2007.{{ref-uk}} * ''Камінскі М.'' Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Мн., 1996. * ''Арлоў Ул.'' [https://web.archive.org/web/20060205052723/http://www.racyja.of.by/aut/klio/zapolski.shtml Мітрафан Доўнар-Запольскі.] // Радыё Рацыя. * ''Конан Ул.'' [https://web.archive.org/web/20070820145044/http://zbsb.org/art/02.shtml Праблемы беларускай народнай культуры ў творчасці М. В. Доўнар-Запольскага // Міжнароднае грамадскае аб’яднанне «Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“».] * [http://www.strani.ru/info/index.php?a=term&d=24&t=377{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot }} Довнар-Запольский Митрофан Викторович // Страны. Ру.] * ''Шумейко М. Ф.'' Имеет мало организаторов ему равных. К 150-летию со дня рождения М. В. Довнар-Запольского // Беларуская думка. 2017. № 6. С. 90—98. == Xarici keçidlər == * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CD%5CO%5CDovnar6ZapolskyMytrofan.htm Dovnar-Zapolsky, Mytrofan]. [[:en:Encyclopedia of Ukraine]]. [[Kateqoriya:Bakı Dövlət Universitetinin prorektorları]] [[Kateqoriya:Taras Şevçenko adına Kiyev Milli Universitetinin məzunları]] [[Kateqoriya:Belarus diplomatları]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyasının tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası etnoqrafları]] bab5ohpw1ej3jkhcnjlh4atii7d64f8 8981342 8981340 2026-06-27T18:08:00Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +7 kateqoriya 8981342 wikitext text/x-wiki {{Alim |piktoqram = tarix |adı = Mitrofan Dovnar-Zapolski |orijinal adı = {{lang-be|Мітрафан Доўнар-Запольскі}} |digər adı = |şəkil = Mitrofan Dovnar-Zapol'skiy.jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = Mitrofan Dovnar-Zapolski, təxminən 1890-1900-cü illərdə. |din = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |elm sahəsi = |elmi dərəcəsi = |elmi adı = |iş yeri = |alma-mater = <!--Qədim təhsil ocaqları--> |təhsili = <!--Müasir təhsil ocaqları--> |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = |tanınır = <!--Alimə fəaliyyətinə görə verilən ləqəb--> |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Mitrofan Dovnar-Zapolski''' ({{lang-be|Мітрафан Доўнар-Запольскі}}; {{DVTY}}) — [[Rusiya imperiyası|Rusiya]], [[SSRİ]] və [[Belarus]] [[tarixçi]]si, [[Etnoqrafiya|etnoqraf]]ı, [[folklor]]şünası, [[iqtisadçı]]sı və Belarus milli [[Tarixşünaslıq|tarixşünaslı]]ğının banisi.<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/domestic_history/text/1962841 Довнар-Запольский Митрофан Викторович.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190402111541/https://bigenc.ru/domestic_history/text/1962841 |date=2019-04-02 }} Большая российская энциклопедия — электронная версия.</ref><ref>{{Cite web |title=Довнар-Запольский Митрофан. История Беларуси. Словарь-справочник. |url=http://slounik.org/122242.html |access-date=2021-09-13 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605040310/http://slounik.org/122242.html |url-status=live }}</ref> [[Tarix elmləri doktoru]] (1905), [[professor]] (1902). Mitrofan Dovnar-Zapolski 1921-1924-cü illərdə [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin prorektoru olmuşdur. == Həyatı == Mitrofan Viktoroviç Dovnar-Zapolski yerli şlyaxtaçı Poboq nəslindən olan sənətkar ailəsində anadan olub. İlk və orta təhsilini Baranoviçi stanitsasındakı Xalq İncəsənət Məktəbində almışdır. Ardınca [[Plovdiv]]dəki məktəbdə ([[Bolqarıstan]]), Reçitsadakı dövlət məktəbində, [[Mozır]]dakı gimnaziyada və ardınca qovulduğu [[Kiyev]]dəki 1-ci şəhər gimnaziyasında oxumuşdur. Qovulma səbəbi 1888-ci ilin yazında, Kiyev təhsil dairəsinin qəyyumunun gizli əmrində göstərildiyi kimi, "əlində olan cinayət məzmunlu kitabları oxumaqla ifadə olunan pis və zərərli davranışına görə" göstərilmişdi. Onun oxuduğu zərərli kitablar isə [[Taras Şevçenko]]nun "Mariya" poeması və [[Aleksandr Herzen]]ə məktublar və Ukrayna milli azadlıq hərəkatının lideri Mixail Draqomanovun [[Cenevrə]]də ([[İsveçrə]]) nəşr olunan "Qromada" mühacir kolleksiyası idi.<ref>[http://soc-by.livejournal.com/32751.html Митрофан Викторович Довнар-Запольский.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120320033624/http://soc-by.livejournal.com/32751.html |date=2012-03-20 }} // «Персоналии белорусской социологии». Электронный справочник.</ref> O, 1889-cu ildə Kiyev Universitetinin Tarix və Filologiya fakültəsinə daxil oldu və 1894-cü ildə oranı uğurla bitirdi. Universitetdə o, məşhur ukrayna alimi V.B.Antonoviçin tələbəsi olmuşdu. == Əmək fəaliyyəti == [[Fayl:М. В. Доўнар-Запольскі. 1924–1925 гг.jpg|left|thumb|250x250px|M.V.Dovnar-Zapolski (ikinci sırada oturur, sağdan ikinci) Bakıdakı Diyarşünaslıq və Əkinçilik Muzeyinin bir qrup əməkdaşı ilə. 1924-1925-ci illər]] [[Fayl:Vsevolod Zummer Şəki xan sarayında.jpg|250px|thumb|right|Mitrofan Dovnar-Zapolski (ikinci cərgədə, soldan üçüncüsü, şapka və çətir və ya qamış tutan) bir qrup yerli sakinlə [[Nuxa]]dakı (indiki Şəki) köhnə məscidin pillələrində. Üst sırada [[Vsevolod Zummer|Vsevolod Mixayloviç Zummer]] (saqqallı) oturur. 1928-ci iyun ayı]] 1896-1898-ci illərdə Ədliyyə Nazirliyinin Moskva Arxivində xidmət etmişdir. 1898-1901-ci illərdə [[Moskva Universiteti]]ndə, 1901-1919-cu illərdə [[Kiyev Universiteti]]ndə çalışmışdır. Kiyevdə elmi məktəb yaratmışdır. M.V.Dovnar-Zapolskinin tələbələri D.İ.Doroşenko, A.P.Oqloblin, N.D.Polonskaya-Vasilenko və başqaları olmuşdular. 1905-ci ildə Kiyevdə qadınlar üçün ali axşam kursları təşkil etdi. 1906-cı ildə ali ticarət kursları açdı, daha sonra bu məktəb Kiyev Ticarət İnstitutuna çevrildi<ref>[http://www.rulex.ru/01050541.htm Довнар-Запольский, Митрофан Викторович] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070519052532/http://www.rulex.ru/01050541.htm |date=2007-05-19 }} // [[:ru:Энциклопедический Словарь Брокгауза и Ефрона]]</ref> və Zapolski onun ilk rektoru oldu.<ref name="оф">{{cite web|author=Людмила Рінгіс|title=Довнар-Запольський. Засновник ALMA MATER|url=http://kneu.edu.ua/ua/student_life/art/literaturnyj_klub_dorogamy_do_prekrasnogo/ibfo_blok_lit_klub/zasnovnik/|date=10.10.2015|publisher=Оф. сайт КНЭУ|accessdate=2017-10-04|language=uk|archive-date=2017-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005000502/http://kneu.edu.ua/ua/student_life/art/literaturnyj_klub_dorogamy_do_prekrasnogo/ibfo_blok_lit_klub/zasnovnik/|url-status=live}}</ref> "Belarus sözü", "Belarus exosu", "Azad Belarus" qəzetləri ilə əməkdaşlıq edərək, Belarus Universitetinin təşkili üzrə BNR komissiyasının üzvü idi. Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Dovnar-Zapolski əvvəlcə [[Xarkov]]da, daha sonra [[Bakı]] universitetlərində dərs demişdir. O, 1921-1924-cü illərdə [[Bakı Dövlət Universiteti]]nin prorektoru olmuşdur. 1 oktyabr 1925-ci ildən 1 sentyabr 1926-cı ilə qədər [[Belarus Dövlət Universiteti]]ndə Belarusiya tarixi kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1926-cı ilin yanvarında Belarus Arxeologiyası Tədqiqatçılarının Birinci Konqresinin sədri seçilmişdir. 1926-cı ilin payızından Dovnar-Zapolski Moskvada çalışmağa başlayır. Mitrofan Dovnar-Zapolski 1934-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir. Yeni Donskoy qəbiristanlığında, Donskoy krematoriyasının ([[kolumbarium]]) keçmiş əsas binasının mərkəzi zalında dəfn edilmışdır.<ref>{{Cite web |title=ДОВНАР-ЗАПОЛЬСКИЙ Митрофан Викторович (1867—1934) // Москва. Новое Донское кладбище |url=http://alya-aleksej.narod.ru/index/0-43 |access-date=2021-09-22 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808003527/http://alya-aleksej.narod.ru/index/0-43 |url-status=live }}</ref> Dovnar-Zapolski gizli və müxtəlif formalarda repressiyalara məruz qalırdı. Blə ki, çalışdığı vəzifələrdə ayrı seçkiliyə məruz qalır, əmrləri sabotaj edilirdi. 1925-ci ildə isə onun tərəfindən yazılan "Belarus tarixi" əsəri ideoloji cəhətdən zərərli kimi qəbul edilmişdir. * Böyük oğlu - Vsevolod Mitrofanoviç Dovnar -Zapolski (1898-1919) - bolşevik fəalı, [[Kiyev]]də Sovet hakimiyyətinin qurulmasında iştirak etmiş, Şulyavkada Qırmızı Qvardiya dəstələrinin təşkilatçısı olmuşdur. * İkinci oğlu - Vyaçeslav Mitrofanoviç Dovnar - Zapolski- [[Qırmızı Ordu]] sıralarında [[Rusiyada vətəndaş müharibəsi|vətəndaş müharibəsi]]ndə vuruşaraq həlak olmuşdur. == Elmi fəaliyyəti == Belarus dövlətçiliyinin mənşəyi və formalaşması, Belarus xalqının milli və mədəni kimliyi, Belarus etnoqrafiyası araşdırmaları ilə məşğul idi.<ref>[http://slounik.org/120778.html Біяграфія Мітрафана Доўнар-Запольскага] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080605121702/http://slounik.org/120778.html |date=2008-06-05 }}, «Чалавек і грамадства».</ref> "Belarusun keçmişi" (1888) adlı silsilə məqalələrində o, belarusların müstəqil xalq olduğunu və Avropa xalqlarının ailəsində bərabər yer tutmalı olduğu fikrini sübut edirdi. Özünün "Belarus Dövlətçiliyinin əsasları" (1919) elmi-publisistik əsərində əvvəl Polotsk və Turov knyazlıqlarının sonra isə [[Böyük Litva knyazlığı]]nın timsalında qədim Belarus dövlətçiliyi (belarus millətinin meydana gəlməsi haqda Kriviçi-Dreqoviçi-Radimiç nəzəriyyəsi) adlanan nəzəriyyə irəli sürdü. [[Belarus]], [[Litva]], [[Rusiya]], [[Ukrayna]], [[Polşa]]nın [[etnoqrafiya]]sı, sosial-iqtisadi və siyasi tarixi ilə bağlı 200-dən çox elmi əsər müəllifidir. 1906-cı ildə XVI-XVII əsrlərə aid tarixi və ədəbi abidə olan Barkulab Salnaməsini nəşr etdirmişdir. [[Rusiya]]nın iqtisadi tarixinin ilk kursunun müəllifi ("Rus milli iqtisadiyyatının tarixi") olmuşdur.<ref>[https://bigenc.ru/economics/text/3154394]{{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220615155316/https://bigenc.ru/economics/text/3154394|date=2022-06-15}}<span> Политическая экономия / Г. Д. Гловели // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.</span>]<span> / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.</span></ref> "İqtisadi materializmin" fəal tərəfdarı idi, iqtisadi proseslərin tarixin hərəkətverici qüvvəsi olduğuna inanırdı, əmtəə mübadiləsinin roluna üstünlük verirdi.<ref>[http://www.hrono.info/biograf/bio_d/dovnar_zapol.html Довнар-Запольский Митрофан Викторович.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121115133402/http://www.hrono.info/biograf/bio_d/dovnar_zapol.html |date=2012-11-15 }} [[:ru:Хронос (сайт)|Хронос]]</ref> == Xatirəsi == * 1997-ci ildə Reçitsada alimin abidəsi açıldı. 1997-ci ildən 2010-cu ilə qədər burada iki ildə bir dəfə Dovnar günləri keçirilirdi.<ref name="БРЭ" /> * M.V.Dovnar-Zapolskinin adı ilə Kiyevdə küçə adlandırılmışdır. == Mükafatları == * Müqqədəs Vladimir ordeni * "İmperator II Nikolayın tacını anma günü" medalı * "Romanovlar sülaləsinin hökmranlığının 300 illiyi münasibətilə" medalı == Əsərləri == {{Refbegin|3}} * Белорусское прошлое. — К., 1988. * Календарь Северо-Западного края на 1889 год. — М., 1888 (под ред.). * [https://litmy.ru/knigi/kultura/282407-belorusskaya-svadba-i-svadebnye-pesni.html Белорусская свадьба и свадебные песни: Этнографический очерк] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220120204008/https://litmy.ru/knigi/kultura/282407-belorusskaya-svadba-i-svadebnye-pesni.html |date=2022-01-20 }}. тип. И. Давиденко, 1888. * Кустарный промысел Минской губернии. — 1888. * Статистические очерки Северо-Западного края. — 1888. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006571624?page=7 Очерк истории кривичской и дреговичской земель до конца XII столетия] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102833/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006571624?page=7 |date=2021-09-29 }}. — К., 1891. * Календарь Северо-Западного края на 1890 год. — М., 1899 (под ред.). * Чародейство в Северо-Западном крае в XVII—XVIII вв. // Этнографический обзор. 1890. * Первобытная форма брака. 1892. * Заметки о белорусских говорах // [[:ru:Живая старина]]. 1893. * Белорусская свадьба в культурно-религиозных пережитках // [[:ru:Живая старина]]. 1893. * Солнышко и месяц в белорусской свадебной поэзии // Минский листок. 1894. № 80. * Московский архив Министерства юстиции: Библиотека: Каталог. — М., 1895 (под ред.). * Белорусское Полесье: Сборник этнографических материалов. Вып. 1. — К., 1895. * [[:ru:Дунин-Марцинкевич, Викентий Иванович|В. Дунин-Марцинкевич]] и его поэма «[[:ru:Тарас на Парнасе]]»: Очерк из истории белорусской этнографии. — Витебск, 1896. * Очерки обычного семейного права крестьян Минской губернии. — М., 1897. * Документы Московского архива министерства юстиции. Т.1. — М., 1897 (под ред.). * Западнорусская семейная община в XV веке. — СПб, 1897. * Польско-Литовская уния на сеймах до 1569 г.: Исторический очерк. — М., 1897. * [https://web.archive.org/web/20070509114535/http://www.probelarus.ru/modules/_bka/Histor/Dovnar-Zapolski_Familienrecht1.djvu Очерки семейственного обычного права крестьян Минской губернии] // [[:ru:Этнографическое обозрение]]. 1897. * Литовские упоминки татарским ордам: Литовский скарб и татарские орды в 1502—1509 гг. // Известия [[:ru:Таврическая учёная архивная комиссия|Таврической учёной архивной комиссии]]. — Симферополь, 1898. № 28. * Акты Литовско-Русского государства. — М., 1899 (под ред.). * К истории поземельной реформы в Ливонии в 1580—1592 гг. — 1900. * Московский архив Министерства юстиции: Библиотека: Каталог: 1-е прибавление (1895—1900). — М., 1900 (под ред.). * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003964374?page=1 Государственное хозяйство великого княжества Литовского при Ягеллонах] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102830/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003964374?page=1 |date=2021-09-29 }}. — К., 1901. — 807 с. — Магистерская диссертация. * Старинные описи Литовской метрики. — СПб., 1901. * Спорные вопросы в истории Литовско-Русского сейма. — СПб., 1901. * Книга для чтения по русской истории. 1904. * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-7153/ Политические идеалы М. М. Сперанского] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102832/http://elib.tomsk.ru/purl/1-7153/ |date=2021-09-29 }}. — М., 1905. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004230609?page=2 Очерки по организации западнорусского крестьянства в XVI в] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102830/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004230609?page=2 |date=2021-09-29 }}. Докторская диссертация. — К., 1905. * Крестьянская реформа в Литовско-русском государстве в половине XVI века // Журнал Министерства Народного Просвещения. 1905. № 3-4. * Мемуары декабристов. — К., 1906. * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19018-dovnar-zapolskij-m-v-iz-istorii-obshchestvennykh-techenij-v-rossii-1910 Из истории общественных течений в России. Сб.статей.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929103232/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19018-dovnar-zapolskij-m-v-iz-istorii-obshchestvennykh-techenij-v-rossii-1910 |date=2021-09-29 }} — М., 1906. * Тайное общество декабристов. — К., 1906. * Церковь и духовенство в домонгольской Руси. — М., 1906. * Зарождение министерств в России. — М., 1906. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/4749-dovnar-zapolskiy-m-v-politicheskiy-stroy-drevney-rusi-veche-i-knyaz-m-tsenz-1906-sovremennaya-biblioteka#page/1/mode/grid/zoom/1 Политический строй Древней Руси. Вече и князь.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220118095402/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/4749-dovnar-zapolskiy-m-v-politicheskiy-stroy-drevney-rusi-veche-i-knyaz-m-tsenz-1906-sovremennaya-biblioteka#page/1/mode/grid/zoom/1 |date=2022-01-18 }} — М., 1906. * Реформа общеобразовательной школы при императрице Екатерине II. — М., 1906. * Страницы из истории крепостного права в XVIII—XIX вв. — М., 1906. * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19017-dovnar-zapolskij-m-v-idealy-dekabristov-1907 Идеалы декабристов.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102838/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/d/1726-dovnar-zapolskij-m-v/19017-dovnar-zapolskij-m-v-idealy-dekabristov-1907 |date=2021-09-29 }} — К., 1907. * [[s:Баркулабовская летопись (Довнар-Запольский)/ДО|Баркулабовская летопись.]] — К., 1908. * Украинские староства в первой половине XVI в. — 1908. * [http://by.ethnology.ru/by_lib/dov-zap_01/graf/dov-zap_01_cont.html Исследования и статьи. Т. 1: Этнография и социология, обычное право, статистика, белорусская письменность. — К., 1909.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220313013934/http://by.ethnology.ru/by_lib/dov-zap_01/graf/dov-zap_01_cont.html |date=2022-03-13 }} * Торговля и промышленность Москвы в XVI—XVII вв. — 1910. * Крепостники в первой четверти XIX в.// [[:ru:Великая реформа]]. Русское общество и крестьянский вопрос в прошлом и настоящем. М., Издательство товарищества [[:ru:Сытин, Иван Дмитриевич|И. Д. Сытина]], 1911 г. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004002817?page=7 История русского народного хозяйства] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102828/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004002817?page=7 |date=2021-09-29 }}. Т.1. — Киев, 1911. — 366 с. * На заре крестьянской свободы. — М., 1911. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004008667?page=7 Обзор новейшей русской истории] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210929102832/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004008667?page=7 |date=2021-09-29 }}. — М., 1912. — 427 с. * Торговля и промышленность московского периода. М., 1912. * Обзор хозяйственной жизни России // Академия коммерческих знаний. Вып. 6. — 1913. * Основы государственности Беларуси. — 1919. * История Белоруссии. 1925. (издана по рукописи: Минск, 1994.{{ref-be}}; — Минск, 2003.{{ref-ru}}) * Администрация и суд при Николае I // Известия Азербайджанского государственного университета им. В. И. Ленина. Т. 2—3. 1925. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8670 Народное хозяйство Белоруссии, 1861—1914] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180610225917/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8670 |date=2018-06-10 }}. — Минск, 1926. * Старыя беларускія архівы за межамі БССР // Пр. 1-га з’езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі. Минск, 1926. * Белорусская ССР и Западная область РСФСР // Экономическая география СССР. — 1926. * Соцыяльна-эканамічная структура Літоўска-Беларускае дзяржавы ў XVI—XVIII сталецьцях // Гістарычна-архэологічны зборнік. 1927. № 1. * [http://epr.iphil.ru/faily-publikacii/Dovnar-Zapolskiy_1928.pdf СССР по районам. Западный район (Белорусская ССР и Западная область РСФСР). М.—Л., 1928.]{{Dead link|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * Правительственные гонения на масонов // [[:ru:Масонство в его прошлом и настоящем]]. Т.2. Изд. 2-е. — М., 1991.<ref>По материалам: [http://soc-by.livejournal.com/32751.html «Персоналии белорусской социологии». Электронный справочник.] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120320033624/http://soc-by.livejournal.com/32751.html |date=2012-03-20 }} </ref> {{refend}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == *Бандарчык В. К. (Bandarchyk 1964) Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. – Мн.: Навука і тэхніка, 1964. – 282 с. pp.&nbsp;201–215. *Караў Дз. У. (Karaw 1994) Прадмова // Доўнар-Запольскі М. В. Гісторыя Беларусі / Беларус. Энцыкл., Нац. арх. Рэсп. Беларусь.; Пер. з рус. Т. М. Бутэвіч, Т. М. Кароткая, Е. П. Фешчанка. – Мн.: БелЭн, 1994. – 510 с.: 1л. {{ISBN|5-85700-151-X}}. pp.&nbsp;5–15. *Лебедева В.М., Скалабан В.В., Шумейко М.Ф. М. В. Довнар-Запольский и его наследие // Довнар-Запольский М. В. История Белорусии / М. В. Довнар-Запольский. – 2-е изд. – Мн.: Беларусь, 2005. – 680 с. {{ISBN|985-01-0550-X}}. pp.&nbsp;3–14. * {{kitab3 |автор = Гутнов Д. А. |часть = Довнар-Запольский Митрофан Викторович |заглавие = Историки России: Биографии |ссылка = |ответственный = Сост., отв. ред. А. А. Чернобаев |издание = |место = М. |издательство = [[:ru:РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]] |год = 2001 |страницы = 434—440 |isbn = 5-8243-0113-1 |тираж = 2000 }} * {{kitab3 |автор = Михальченко С. И. |часть = Довнар-Запольский Митрофан Викторович |заглавие = Историки России XX века: Биобиблиографический словарь |ссылка = |ответственный = Автор-составитель А. А. Чернобаев. Под ред. [[:ru:Динес, Владимир Александрович|В. А. Динеса]]. |издание = |место = Саратов |издательство = [[:ru:Саратовский государственный социально-экономический университет]] |год = 2005 |том = 1 (А—Л) |страницы = 288 |isbn = 5-87309-438-1 |тираж = 2000 }} * ''Бусленко Л. М.'' М. В. Довнар-Запольський як історик України. Київ, 2007.{{ref-uk}} * ''Камінскі М.'' Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Мн., 1996. * ''Арлоў Ул.'' [https://web.archive.org/web/20060205052723/http://www.racyja.of.by/aut/klio/zapolski.shtml Мітрафан Доўнар-Запольскі.] // Радыё Рацыя. * ''Конан Ул.'' [https://web.archive.org/web/20070820145044/http://zbsb.org/art/02.shtml Праблемы беларускай народнай культуры ў творчасці М. В. Доўнар-Запольскага // Міжнароднае грамадскае аб’яднанне «Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“».] * [http://www.strani.ru/info/index.php?a=term&d=24&t=377{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot }} Довнар-Запольский Митрофан Викторович // Страны. Ру.] * ''Шумейко М. Ф.'' Имеет мало организаторов ему равных. К 150-летию со дня рождения М. В. Довнар-Запольского // Беларуская думка. 2017. № 6. С. 90—98. == Xarici keçidlər == * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CD%5CO%5CDovnar6ZapolskyMytrofan.htm Dovnar-Zapolsky, Mytrofan]. [[:en:Encyclopedia of Ukraine]]. [[Kateqoriya:Bakı Dövlət Universitetinin prorektorları]] [[Kateqoriya:Taras Şevçenko adına Kiyev Milli Universitetinin məzunları]] [[Kateqoriya:Belarus diplomatları]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyasının tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası etnoqrafları]] [[Kateqoriya:Belarus tarixçiləri]] [[Kateqoriya:SSRİ etnoqrafları]] [[Kateqoriya:SSRİ folklorşünasları]] [[Kateqoriya:SSRİ iqtisadçıları]] [[Kateqoriya:XIX əsr iqtisadçıları]] [[Kateqoriya:XIX əsr tarixçiləri]] [[Kateqoriya:XX əsr iqtisadçıları]] 59ukre0s8ntno8q1u7cv31an4m3uuq0 Otari Çaparidze 0 727232 8981369 8807510 2026-06-27T18:12:36Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Gürcüstan arxeoloqları]] 8981369 wikitext text/x-wiki {{Alim |piktoqram = |adı = Otari Mixayloviç Çaparidze |orijinal adı = {{Dil-ka| ოთარ მიხეილის ძე ჯაფარიძე}} |digər adı = |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |din = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{USSR}}<br>{{GEO}} |milliyyəti = [[Gürcülər|gürcü]] |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |elm sahəsi = |elmi dərəcəsi = |elmi adı = |iş yeri = |alma-mater = <!--Qədim təhsil ocaqları--> |təhsili = <!--Müasir təhsil ocaqları--> |elmi rəhbəri = |tanınmış yetirmələri = [[Qüdrət İsmayılzadə]] |tanınır = <!--Alimə fəaliyyətinə görə verilən ləqəb--> |mühüm layihələri = |üzvlüyü = |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikianbar = }} '''Otari Mixayloviç Çaparidze'''({{Dil-ka|ოთარ მიხეილის ძე ჯაფარიძე}}; {{DVTY}}) — sovet və gürcü tarixçisi, arxeoloq, [[tarix elmləri doktoru]], [[Gürcüstan Elmlər Akademiyası]]nın akademiki. [[Tbilisi Dövlət Universiteti]]nin rektoru. [[Tbilisi]]nin fəxri vətəndaşı. == Həyatı == Otari Çaparidze 1929–1939-cu illərdə Tiflisdəki 25 saylı orta məktəbdə oxuyub. Məktəbi bitirdikdən sonra 1939-cu ildə [[Tbilisi Dövlət Universiteti]]nə daxil olmuş, 1943-cü ildə Tbilisi Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Elə həmin il aspiranturaya daxil olub. Çaparidze 1944–1950-ci illərdə Gürcüstan Dövlət Muzeyində kiçik elmi işçi işləyib. Bu dövrdə 1948-ci ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1950–1952-ci illərdə İvan Cavaxişvili adına Tarix İnstitutunda baş elmi işçi olub. Otari Çaparidze 1952-ci ildən Tbilisi Dövlət Universitetində dərs deyib, arxeologiya və etnoqrafiya kafedrasının assistenti olub. 1962-ci ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.<ref>{{Cite web |title=Каталог РНБ |url=http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/26368/29#pict |access-date=2021-10-31 |archive-date=2019-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414212930/http://nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/26368/29#pict |url-status=live }}</ref> Otari Çaparidze 1964-cü ildə [[professor]] elmi adına layiq görülüb. 1967-ci ildə arxeologiya və etnoqrafiya şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilmişdir. Növbəti il, Arxeologiya və Etnoqrafiya şöbəsinin bölünməsindən sonra o, Arxeologiya kafedrasına rəhbər təyin olundu. O. Çaparidze təxminən üç onillik müddətində kafedraya rəhbərlik etmişdir. 1997-ci ilin noyabr ayından — [[Tbilisi Dövlət Universiteti]]nin Arxeologiya kafedrasının professoru seçildi. 1979-cu ildə Gürcüstan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1993-cü ildə isə Akademiyanın həqiqi üzvü seçilmişdir. Çaparidze 1991-ci il sentyabrın 13-dən oktyabrın 15-dək Tbilisi Dövlət Universitetinin rektoru vəzifəsində çalışmış, öz istəyi ilə tutduğu vəzifədən azad edilmişdir. Otar Caparidze Gürcüstanın və SSRİ-nin aparıcı arxeoloqlarından biri idi. O, gürcü xalqının tarixinin ilkin mərhələlərində öyrənilməsində,<ref>{{Cite web |title=Каталог РНБ |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01007669991 |access-date=2021-10-31 |archive-date=2018-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204195202/https://search.rsl.ru/ru/record/01007669991 |url-status=live }}</ref> onun etnogenezinin öyrənilməsində böyük xidmətlər göstərmişdir.<ref>{{Cite web |title=Каталог РНБ |url=https://search.rsl.ru/ru/record/01001488164 |access-date=2021-10-31 |archive-date=2018-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204195142/https://search.rsl.ru/ru/record/01001488164 |url-status=live }}</ref> Çaparidze 120-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. "Sovet Arxeologiyası" jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olmuş, Gürcüstan Dövlət Mükafatı laureatı və Tbilisinin fəxri vətəndaşı kimi fəxri adları daşımışdır. == Əsərləri == * К истории грузинских племен на ранней стадии медно-бронзовой культуры. Тб., 1961 (на груз. яз. с русск. резюме).{{ref-ru}} * К этнической истории грузинских племен по данным археологии. Тб., 1976 (на груз. яз. с русск. резюме).{{ref-ru}} * Эпоха ранней бронзы в Закавказье. Кавказ и Средиземноморье. М., 1980;{{ref-ru}} * На заре этнокультурной истории Кавказа. Тб., 1989.{{ref-ru}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00001456/ ოთარ ჯაფარიძე] * [https://www.tsu.ge/universteteli_avtorebi/biografia.php?id=440 Биографические данные на сайте Тбилисского университета] {{Vebarxiv | url = https://web.archive.org/web/20181205003243/https://www.tsu.ge/universteteli_avtorebi/biografia.php?id=440 | date = 2018-12-05 }} [[Kateqoriya:SSRİ arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Gürcüstanın "Şərəf" ordeni ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:Gürcüstanın Dövlət mükafatı laureatları]] [[Kateqoriya:Tbilisinin fəxri vətəndaşları]] [[Kateqoriya:Gürcüstan arxeoloqları]] evk5w8el6ytpafl28v7bxx3mxj5iw34 Şablon:Google-qaralama 10 729933 8981472 7330821 2026-06-27T22:38:28Z 2600 etc 295748 8981472 wikitext text/x-wiki <div class="boilerplate metadata" id="stub"> {|cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:transparent" |[[Fayl:Google Favicon 2025.svg|35px]] |''&nbsp;'''[[Google]]''' ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit}} redaktə] edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.'' |} </div> <includeonly>[[Kateqoriya:Google qaralamaları]]</includeonly> <noinclude>[[Kateqoriya:Google qaralamaları]]</noinclude> <noinclude>[[Kateqoriya:Qaralama şablonları]]</noinclude> qz89dqb3xxqzxh20l7bus1iz5v0elm0 Katolik kilsəsində cinsi təcavüz qalmaqalı 0 732618 8981291 8945557 2026-06-27T17:44:15Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 8981291 wikitext text/x-wiki [[Fayl:CatholicChurchAbuseScandalGraffitiPortugal2011.JPG|thumb|Lissabonda divarda qraffiti. Roma Katolik kilsəsində uşaq cinsi istismarı qalmaqalını əks etdirən iki qızı təqib edən keşişi.]] '''Katolik kilsəsində cinsi təcavüz qalmaqalı''' ({{lang-en|Catholic Church sexual abuse cases}}, {{lang-it|Casi di pedofilia all'interno della Chiesa cattolica}}, {{lang-de|Sexueller Missbrauch in der römisch-katholischen Kirche}}, {{lang-fr|Abus sexuels sur mineurs dans l'Église catholique}}, {{lang-nl|Seksueel misbruik binnen de Rooms-Katholieke Kerk}}) — 1990–2000-ci illərdə keşişlər, rahibələr və [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin dini ordenlərinin üzvləri arasında uşaqlara qarşı (3 yaşdan 11–14 yaşa qədər olan oğlan və qızların) bir sıra cinsi zorakılıq hallarının müəyyən edilməsi ilə bağlı yaranmış kilsə qalmaqalıdır.<ref>{{cite news|last=Lattin|first=Don|title=$30 Million Awarded Men Molested by `Family Priest' / 3 bishops accused of Stockton coverup|url=http://www.sfgate.com/news/article/30-Million-Awarded-Men-Molested-by-Family-3001550.php|accessdate=2015-06-16|publisher=San Francisco Chronicle|date=17.07.1998|quote=Attorney Jeff Anderson said the Howard brothers were repeatedly molested between 1978 and 1991, from age 3 to 13.|archive-date=2020-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211025855/https://www.sfgate.com/news/article/30-Million-Awarded-Men-Molested-by-Family-3001550.php|url-status=live}}<br>Reverend Oliver O'Grady later confessed to the abuse of many other children and the documentary ''Deliver Us from Evil'' was made about his story and the cover-up by Diocesan officials.</ref><ref name=hundreds>{{cite news | agency=[[Associated Press]] | title=Hundreds of priests shuffled worldwide, despite abuse allegations | date=20.06.2004 | work=[[USA Today]] | url=https://www.usatoday.com/news/religion/2004-06-19-church-abuse_x.htm | access-date=2021-12-15 | archive-date=2013-02-05 | archive-url=https://archive.today/20130205123216/http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/2004-06-19-church-abuse_x.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last=Stephens|first=Scott|title=Catholic sexual abuse study greeted with incurious contempt|url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2011/05/27/3229135.htm|accessdate=23 July 2012|publisher=ABC Religion and Ethics|date=27.05.2011|archive-date=6 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906012916/http://www.abc.net.au/religion/articles/2011/05/27/3229135.htm|url-status=live}}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.independent.ie/national-news/courts/nun-faces-87-charges-of-sex-abuse-3041589.html Nun faces 87 charges of sex abuse] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120622071715/http://www.independent.ie/national-news/courts/nun-faces-87-charges-of-sex-abuse-3041589.html |date=2012-06-22 }} // Irish Independent, 07.03.2012</ref> "[[The New York Times]]" qəzetinin araşdırmasına görə, rəsmi [[Vatikan]] nəinki [[Uşaqların cinsi istismarı|azyaşlılarla baş verən hadisələrə]] səssiz qalıb və törədilən cinayətlər barədə hakimiyyət orqanlarına məlumat verməyib, həm də zorakılıqda şübhəli bilinən şəxslərlə bağlı daxili araşdırmalar aparmayıb. Öz növbəsində [[Katolik Kilsəsi|Katolik kilsəsi]] amerikalı jurnalistlərin ittihamlarını təkzib edib. Tarixçi və din alimi ({{lang-en|John Philip Jenkins}}) qeyd edir ki, çoxsaylı araşdırmalar nəticəsində sübut olunub ki, katolik keşişlərinin təxminən 0,2%-i uşaqlara qarşı zorakılıq hallarında iştirak edir.{{sfn|Jenkins|2001|p=}} [[Arxiyepiskop]] ({{lang-it|Silvano Maria Tomasi}})nin sözlərinə görə, bu rəqəm 5%-ə çata bilər.<ref>''Riazat Butt, Anushka Asthana'' [https://www.theguardian.com/world/2009/sep/28/sex-abuse-religion-vatican Sex abuse rife in other religions, says Vatican] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130127210125/https://www.theguardian.com/world/2009/sep/28/sex-abuse-religion-vatican |date=2013-01-27 }} // [[The Guardian]], 18.09.2009</ref> Psixoloq və tarixçi ({{lang-en|Lloyd deMause}}un) fikrincə, 13-cü əsrə qədər [[monastır]]larda [[Uşaqların cinsi istismarı|uşaqları cinsi məqsədlər üçün istifadə etmək]] adəti məlum idi.<ref>"By the thirteenth century in the West, abandonment via oblation, or the giving of young children to monasteries for sexual and other uses, was ended". — {{Məqalə|автор=Lloyd deMause|заглавие=The History of Child Abuse|ссылка=http://www.psychohistory.com/htm/05_history.html|автор издания=|издание=The Journal of Psychohistory|тип=|место=|издательство=|год=1998|выпуск=|том=|номер=25 (3)|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111031131440/http://www.psychohistory.com/htm/05_history.html#|archivedate=2011-10-31}}</ref> == Avstraliya == Avstraliyada 1993–2010-cu illərdə 100 katolik keşiş azyaşlılara qarşı alşaldıcı hərəkətlərinə görə məhkum edilib.<ref>[http://lenta.ru/news/2010/07/02/priest/ Австралийскому священнику дали 20 лет за педофилию] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150617215729/http://lenta.ru/news/2010/07/02/priest/ |date=2015-06-17 }} // Лента.ру, 02.07.2010 ([http://www.fontanka.ru/2010/07/02/101/ копия] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100706234324/http://www.fontanka.ru/2010/07/02/101/ |date=2010-07-06 }})</ref> == Fransa == Fransa Katolik Kilsəsində 1950-ci ildən bəri əksəriyyəti oğlanlar olmaqla 216 min uşağa cinsi təcavüz edilib. Təhqiqatın nəticələrinə görə, Fransada kilsələrdə təcavüzə məruz qalanların sayı 330 minə yüksələ bilər. Təcavüz törədənlər əsasən kilsələrin işçiləri və katolik məktəblərin müəllimləri olub. İki il yarım davam edən bu təhqiqat zamanı minlərlə məhkəmə, kilsə və polis sənədləri öyrənilib, şahidlər dinlənilib. Fransa qanunlarına görə, zaman müddəti keçmiş çox köhnə işlər üzrə cinayət təqibi tətbiq olunmur. 2500 səhifəlik hesabatda deyilir ki, qurbanların əksəriyyəti 10–13 yaş arası oğlanlar olub.<ref>{{cite web |url = https://www.baki-xeber.com/siyaset/128738.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211215111755/https://www.baki-xeber.com/siyaset/128738.html |archivedate = 15.12.2021 |title = Fransa tarixində böyük rüsvayçılıq - kilsələr “pedofiliya yuvaları”na çevrilib |author = |date = |work = |publisher = www.baki-xeber.com |accessdate = |language = Azər. }}</ref> == Almaniya == Almaniyada yayımlanan rəsmi hesabatda Regensburger şəhərindəki katolik kilsənin şagird xorunda yüzlərlə uşağın fiziki və cinsi təcavüzə məruz qaldığı iddiası irəli sürülüb. Hesabatda Regensburger Domspatzen adlı xorunun 547 üzvünün 60 il ərzində fiziki və cinsi təcavüzə məruz qaldıqları iddia edilib. Hesabatda xorda işləyənlər hadisələrə müdaxilə etməməkdə ittiham olunub. Katolik kilsənin 49 üzvü 1945 və 1990-cı illər arasında bu cinayəti törətməkdə şübhəli hesab olunurlar.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/azeri/international-40654324 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211215100545/https://www.bbc.com/azeri/international-40654324 |archivedate = 15.12.2021 |title = Regensburger Domspatzen qalmaqalı: Kilsə xorunda "60 ildə 547 uşaq təcavüzə məruz qalıb" |author = |date = 19 Iyul 2017 |work = |publisher = https://www.bbc.com/azeri |accessdate = |language = Azər. }}.</ref> == ABŞ == ABŞ mətbuatı Pensilvaniya ştatında katolik keşişlərinin azyaşlı uşaqlara qarşı seksual zorakılığı barədə məruzə yayıb. 1300 səhifəlik sənəddə 1000-dən artıq uşağın 300-dən çox rahibin təcavüzünə məruz qaldığı göstərilib. Bunların içində zorlamadan tutmuş, aborta məcbur etmə, uşaq pornovideolarının hazırlanmasına qədər hər şey var.<ref>{{cite web |url = https://musavat.com/news/roma-papasinin-katolik-kilsesinin-hereketlerinden-meyus-olub_551211.html?d=1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211215110239/https://musavat.com/news/roma-papasinin-katolik-kilsesinin-hereketlerinden-meyus-olub_551211.html?d=1 |archivedate = 15.12.2021 |title = Roma papasının katolik kilsəsinin hərəkətlərindən məyus olub |author = |date = |work = |publisher = Musavat.com |accessdate = |language = Azər. }}</ref> == Niderland == 1950-ci illərdə, ({{lang-nl|NRC Handelsblad}} — "NRK — ticarət qəzeti")nə görə, Katolik Kilsəsi pedofil keşişlər tərəfindən zorlanan ən azı 11 oğlan uşağını "homoseksuallıqdan sağaltmaq üçün" [[Axtalama|kastrasiya]] etmişdir. Qəzetin dərcindən sonra ölkə parlamenti hərtərəfli araşdırma aparmağa çağırıb. Yoxlama 1945-ci ildən bəri Niderland katolik təşkilatlarında minlərlə uşağın cinsi təcavüz faktlarını üzə çıxarıb.<ref>[http://www.bbc.com/russian/society/2012/03/120306_dutch_church_castration Католическая церковь Голландии кастрировала мальчиков] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160426144238/http://www.bbc.com/russian/society/2012/03/120306_dutch_church_castration |date=2016-04-26 }} // Русская служба Би-би-си, 21.03.2012</ref> == İrlandiya == [[Fayl:Father Smyth1.png|right|thumb|170px|Bir neçə yüz uşağa təcavüz etmiş katolik keşiş ({{lang-en|Brendan Smyth}})<ref>Fachtna Ó Drisceoil [http://www.rte.ie/tv/scannal/BrendanSmyth.html Only the Devil: The story of Fr Brendan Smyth] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170617093827/http://www.rte.ie/tv/scannal/BrendanSmyth.html |date=2017-06-17 }} // Raidió Teilifís Éireann</ref>]] 2000-ci ildə [[İrlandiya]] [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik kilsəsi]] 8 yaşından (1979) mütəmadi olaraq katolik keşiş tərəfindən zorlanan və onu bu barədə susmağa məcbur edilən qıza 12 min funt sterlinq ödəyib. "[[The Guardian]]" yazır ki, razılaşmanı yepiskop {{lang-en|Séamus Hegarty}}, onun sələfi yepiskop {{lang-en|Edward Kevin Daly}} və zərərçəkmişin özü bağlayıb. Bu xəbər yalnız 10 ildən sonra beynəlxalq qalmaqalla bağlı məlum olub.<ref>''Henry McDonald'' [https://www.theguardian.com/world/2010/mar/18/irish-catholic-church-child-abuse Irish Catholic church in new child sex abuse allegations] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305101259/https://www.theguardian.com/world/2010/mar/18/irish-catholic-church-child-abuse |date=2016-03-05 }} // [[The Guardian]], 18.03.2010</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2010/03/18/pay/ Католическая церковь Ирландии откупилась от жертвы священника-педофила] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140529052349/http://lenta.ru/news/2010/03/18/pay/ |date=2014-05-29 }} // Лента.ру, 19.03.2010</ref> 2009-cu ildə İrlandiyada dərc edilmiş hesabata əsasən 46 keşiş pedofiliyada ittiham olunurdu. Epizodlar 1975-ci ildən 2004-cü ilə qədər olan dövrü əhatə edirdi, oğlanlar qızlardan iki dəfə çox təcavüzə məruz qalırdı. Ümumilikdə bu müddət ərzində İrlandiyada 2000-ə qədər uşağın kilsə pedofillərinin qurbanı olması mümkündür. İstintaqın məlumatına görə, arxiyepiskoplar Con Çarlz Makkueyd, Dermot Rayan, Kevin Mak-Namara və kardinal Desmond Konnell azyaşlıların cinsi istismar hallarını bilsələr də, bu barədə hüquq-mühafizə orqanlarına məlumat verməyiblər. İstintaq öz hesabatında qeyd edib ki, ''"kilsə öz nüfuzunu uşaqların müdafiəsindən üstün tutub. Dövlət isə əslində keşişlərin qanunsuz hərəkətlərini ört-basdır edib"''. Qalmaqal kardinal Şon Bredinin etirafı ilə daha da kəskinləşdi. 1975-ci ildə Brendan Smitin əməlləri ilə bağlı kilsədaxili araşdırma zamanı, Bredi iki zərərçəkmişlə (10 və 14 yaşlı oğlanlar) görüşdə sübut toplayan zaman "mümkün sövdələşmədən qaçmaq" üçün onları cinsi təcavüzün təfərrüatlarını açıqlamamağa söz verdikləri barədə yazılı and verməyə inandırıb. Kardinal Bredi etdiyi hərəkətə görə səmimi qəlbdən üzr istəyib və qeyd edib ki, "keçmişin ağrılı epizodundan" utanc hissi keçirir.<ref>[http://www.bbc.com/russian/international/2010/03/100317_cardinal_paedophilia_apology.shtml Ирландский кардинал покрывал священника-педофила] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150820215711/http://www.bbc.com/russian/international/2010/03/100317_cardinal_paedophilia_apology.shtml |date=2015-08-20 }} // Русская служба Би-би-си, 17.03.2010</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/world/17mar2010/ikfffsd.html Ирландский кардинал признался в покрывательстве священника-педофила] {{Wayback|url=http://rus.newsru.ua/world/17mar2010/ikfffsd.html |date=20140529145115 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529145115/http://rus.newsru.ua/world/17mar2010/ikfffsd.html |date=2014-05-29 }} // NEWSru.ua, 17.03.2010</ref><ref>[http://www.newizv.ru/lenta/118048/ 46 ирландских священников обвиняются в педофилии]{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot }}// Новые известия, 26.11.2009</ref> Papa [[XVI Benedikt]] qalmaqalı etiraf edib və qurbanlardan üzr istəyib.<ref>[http://www.rosbalt.ru/2010/03/20/721830.html Папа Римский извинился за ирландских священников-педофилов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100715005213/http://www.rosbalt.ru/2010/03/20/721830.html |date=2010-07-15 }} // Росбалт, 20.03.2010</ref> 2012-ci ilin martında 87 qıza qarşı cinsi təcavüzdə ittiham olunan irlandiyalı rahibəyə qarşı məhkəmə prosesi başladı.<ref name=autogenerated2 /> == Malta == 2010-cu ildə katolik uşaq evində 10 uşağı yoldan çıxartmaqda günahlandırılan üç pedofil keşiş haqqında məlumat yayıldı.<ref>[http://www.rosbalt.ru/2010/04/18/729406.html Президент Мальты напомнил Папе Римскому о священниках-педофилах] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230724121035/https://www.rosbalt.ru/main/2010/04/18/729406.html |date=2023-07-24 }}// Росбалт, 18.04.2010</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://web.archive.org/web/20211215113341/https://musavat.com/news/usaqbaz-kesisler-ve-bic-dogan-rahibelerin-unvani-katolik-kilsesi_260222.html?d=1 Uşaqbaz keşişlər və bic doğan rahibələrin ünvanı…– katolik kilsəsi] * * [https://web.archive.org/web/20211215115235/https://interposta.info/dunya/38262-vatikanda-pedofil-qalmaqali-sok-detallar.html Vatikanda pedofil qalmaqalı.] == Ədəbiyyat == * Acklin T. Unchanging Heart of the Priesthood. — Emmaus Road Publishing, 2006. — 180 p. * Allen-Jr. J. L. All the Pope's Men: The Inside Story of How the Vatican Really Thinks. — Crown Publishing Group (англ.)рус., 2007. — 400 p. * Berry J. Lead Us Not Into Temptation: Catholic Priests and the Sexual Abuse of Children. — University of Illinois Press, 1992. — 407 p. — ISBN 0-252-06812-2. * Berry J. Renner G. Vows of Silence: The Abuse of Power in the Papacy of John Paul II. — Free Press, 2004. — ISBN 0-7432-4441-9. * Bruni F. Burkett E. (англ.)рус.. A Gospel of Shame: Children, Sexual Abuse, and the Catholic Church. — HarperCollins, 2002. — 336 p. * Bullis R. Sacred Calling, Secular Accountability: Law and Ethics in Complementary and Spiritual Counseling. — Routledge, 2013. — 240 p. * Cafardi N. P. Before Dallas: The U.S. Bishops' Response to Clergy Sexual Abuse of Children. — Paulist Press, 2008. — 255 p. * Caemmerer A. Letters to the Editor That Were Never Published: (And Some Other Stuff). — Trafford Publishing, 2011. — 228 p. * Ciment J. Social Issues in America: An Encyclopedia. — Routledge, 2015. — 2055 p. * Clergy Sexual Abuse: Social Science Perspectives / Eds. Claire M. Renzetti, Sandra Yocum. — Lebanon: University Press of New England (англ.)рус., 2013. — 188 p. * Cornwell J. The Dark Box: A Secret History of Confession. — Profile Books, 2014. — 359 p. * D'Antonio M. Mortal Sins: Sex, Crime, and the Era of Catholic Scandal. — Macmillan, 2013. — 416 p. * Dokecki P. R. The Clergy Sexual Abuse Crisis: Reform and Renewal in the Catholic Community. — Washington: Georgetown University Press (англ.)рус., 2010. — 289 p. * Doyle T. P., Sipe A. W. R, Wall P. J. Sex, Priests, and Secret Codes: The Catholic Church's 2000-year Paper Trail of Sexual Abuse. — Volt Press, 2006. — 388 p. * Erlandson G., Bunson M. Pope Benedict XVI and the Sexual Abuse Crisis: Working for Reform and Renewal. — Our Sunday Visitor, 2010. — 208 p. — ISBN 1592768067. * Flisk L.-H. W. Father, Deliver Us from Evil. — Xulon Press (англ.)рус., 2004. — 108 p. — ISBN 1-594-676-39-9. * Formicola J. R. Clerical Sexual Abuse: How the Crisis Changed U. S. Catholic Church-State Relations. — Palgrave Macmillan, 2014. — 288 p. * Frawley-O'Dea M. G., Goldner V. Predatory Priests, Silenced Victims: The Sexual Abuse Crisis and the Catholic Church. — Taylor & Francis, 2007. — 259 p. * Feenan P. Holy Hell. — Fontaine Press Pty Ltd, 2012. — 174 p. — ISBN 978-0-9873565-5-0. * Gilbert J. Breach of Faith, Breach of Trust: The Story of Lou Ann Soontiens, Father Charles Sylvestre, and Sexual Abuse Within the Catholic Church. — iUniverse (англ.)рус., 2010. — 132 p. * Gillion C., Grace D. Reckoning: The Catholic Church and child sexual abuse. — ATF Press, 2014. — 168 p. * Gautier M. L., Perl P. M., Fichter S. J. Same Call, Different Men: The Evolution of the Priesthood since Vatican II. — Liturgical Press, 2012. — 256 p. * Hanson R. K., Pfäfflin F., Lütz M. Sexual abuse in the Catholic Church: scientific and legal perspectives : Proceedings of the conference "Abuse of children and young people by Catholic priests and religious" : Vatican City, April 2–5, 2003. — Libreria Editrice Vaticana (англ.)рус., 2004. — 223 p. * Hidalgo M. L. Sexual Abuse and the Culture of Catholicism: How Priests and Nuns Become Perpetrators. — Routledge, 2012. — 164 p. * Hilgenkamp K., Harper J., Boskey E. The Truth about Rape / Eds. Robert N. Golden, Fred L. Peterson. — Infobase Publishing (англ.)рус., 2010. — 191 p. * Ivereigh A. Griffin K. Catholic Voices. — Darton Longman and Todd, 2010. — ISBN 978-0-232-52863-3. * Jenkins P. Pedophiles and Priests: Anatomy of a Contemporary Crisis. — N. Y.: Oxford University Press, 2001. — 224 p. — ISBN 0-19-514597-6. * Keenan M. Child Sexual Abuse and the Catholic Church: Gender, Power, and Organizational Culture. — N. Y.: Oxford University Press, 2011. — 355 p. * Kurst-Swanger K. Worship and Sin: An Exploration of Religion-related Crime in the United States. — Peter Lang, 2008. — 276 p. * Loftus J. A. Sexuality in Priesthood: Noli me tangere // Bless Me Father for I Have Sinned: Perspectives on Sexual Abuse Committed by Roman Catholic Priests / Thomas G. Plante. — Greenwood Publishing Group, 1999. — P. 7–20. — 184 p. * Lytton T. D. Holding Bishops Accountable. — Harvard University Press, 2008. — 304 p. * McGlone G. J., Sperry L. The Inner Life of Priests. — Liturgical Press, 2012. — 190 p. * Mercado C. C., Terry K., Perillo A. D. Chapter 28. Sexual Abuse in the Catholic Church and Other Yorth-Serving Organizations // International Perspectives on the Assessment and Treatment of Sexual Offenders: Theory, Practice and Research / Eds. Dr Reinhard Eher, Dr Leam A. Craig, Dr Michael H. Miner, Dr Friedemann Pfäfflin. — John Wiley & Sons, 2011. — 752 p. * Newman D. M. Sociology: Exploring the Architecture of Everyday Life. — Pine Forge Press, 2008. — 547 p. * O'Reilly J. T., Chalmers M. S. P. The Clergy Sex Abuse Crisis and the Legal Responses. — N. Y.: Oxford University Press, 2014. — 472 p. * Payne B. K. White-Collar Crime: The Essentials: The Essentials. — SAGE, 2012. — 453 p. * Pierre-Jr. D. F. Double Standard: Abuse Scandals and the Attack on the Catholic Church. — eBookIt.com, 2010. — 166 p. — ISBN 978–1453730690. * Pierre-Jr. D. F. Catholic Priests Falsely Accused: The Facts, the Fraud, the Stories. — eBookIt.com, 2013. — 169 p. * Plante T. G. Introduction: What Do We Know About Roman Catholic Priests Who Sexually Abuse Minors? // Bless Me Father for I Have Sinned: Perspectives on Sexual Abuse Committed by Roman Catholic Priests / Thomas G. Plante. — Greenwood Publishing Group, 1999. — P. 1–6. — 184 p. * Plante T. G. Sin Against the Innocents: Sexual Abuse by Priests and the Role of the Catholic Church. — Praeger, 2004. — 226 p. * Plante T. G. McChesney K. L. Sexual Abuse in the Catholic Church: A Decade of Crisis, 2002–2012. — ABC-CLIO, 2011. — 270 p. * Ranan D. Double Cross: The Code of the Catholic Church. — Theo Press Ltd, 2007. — 436 p. — ISBN 978-0-9554133-0-8. * Ridge M., Cunningham G. Breaking the Silence: One Man's Quest to Find the Truth About One of the Most Horrific Series of Sex Abuse Cases in Ireland. — Gill & Macmillan Ltd, 2008. — 230 p. * Robinson G., Cozzens D. Confronting Power and Sex in the Catholic Church: Reclaiming the Spirit of Jesus. — Liturgical Press, 2008. — 307 p. * Rossetti S. J., A Tragic Grace: The Catholic Church and Child Sexual Abuse. — Liturgical Press, 1996. — 126 p. * Scorer R. Betrayed: The English Catholic Church and the Sex Abuse Crisis. — Biteback Publishing, 2014. — 352 p. * Shupe A. D., Stacey W. A., Darnell S. E. Bad Pastors: Clergy Misconduct in Modern America. — New York University Press, 2000. — 256 p. * Shupe A. D. Spoils of the Kingdom: Clergy Misconduct and Religious Community. — University of Illinois Press, 2007. — 184 p. * Sipe A. W. R. Sex, Priests, and Power: Anatomy of a Crisis. — Psychology Press, 1995. — 220 p. * Yamane D. The Catholic Church in State Politics: Negotiating Prophetic Demands and Political Realities. — Rowman & Littlefield, 2005. — 189 p. [[Kateqoriya:Roma-Katolik kilsəsi]] [[Kateqoriya:Pedofiliya]] [[Kateqoriya:İnsan hüquqları pozuntusu]] [[Kateqoriya:Fransa]] [[Kateqoriya:Qalmaqallar]] [[Kateqoriya:Antropologiya]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 19twpgdxpmr3qv32ullfpm4jo8wb9pb 8981300 8981291 2026-06-27T17:45:24Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981300 wikitext text/x-wiki [[Fayl:CatholicChurchAbuseScandalGraffitiPortugal2011.JPG|thumb|Lissabonda divarda qraffiti. Roma Katolik kilsəsində uşaq cinsi istismarı qalmaqalını əks etdirən iki qızı təqib edən keşişi.]] '''Katolik kilsəsində cinsi təcavüz qalmaqalı''' ({{lang-en|Catholic Church sexual abuse cases}}, {{lang-it|Casi di pedofilia all'interno della Chiesa cattolica}}, {{lang-de|Sexueller Missbrauch in der römisch-katholischen Kirche}}, {{lang-fr|Abus sexuels sur mineurs dans l'Église catholique}}, {{lang-nl|Seksueel misbruik binnen de Rooms-Katholieke Kerk}}) — 1990–2000-ci illərdə keşişlər, rahibələr və [[Roma-Katolik kilsəsi]]nin dini ordenlərinin üzvləri arasında uşaqlara qarşı (3 yaşdan 11–14 yaşa qədər olan oğlan və qızların) bir sıra cinsi zorakılıq hallarının müəyyən edilməsi ilə bağlı yaranmış kilsə qalmaqalıdır.<ref>{{cite news|last=Lattin|first=Don|title=$30 Million Awarded Men Molested by `Family Priest' / 3 bishops accused of Stockton coverup|url=http://www.sfgate.com/news/article/30-Million-Awarded-Men-Molested-by-Family-3001550.php|accessdate=2015-06-16|publisher=San Francisco Chronicle|date=17.07.1998|quote=Attorney Jeff Anderson said the Howard brothers were repeatedly molested between 1978 and 1991, from age 3 to 13.|archive-date=2020-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211025855/https://www.sfgate.com/news/article/30-Million-Awarded-Men-Molested-by-Family-3001550.php|url-status=live}}<br>Reverend Oliver O'Grady later confessed to the abuse of many other children and the documentary ''Deliver Us from Evil'' was made about his story and the cover-up by Diocesan officials.</ref><ref name=hundreds>{{cite news | agency=[[Associated Press]] | title=Hundreds of priests shuffled worldwide, despite abuse allegations | date=20.06.2004 | work=[[USA Today]] | url=https://www.usatoday.com/news/religion/2004-06-19-church-abuse_x.htm | access-date=2021-12-15 | archive-date=2013-02-05 | archive-url=https://archive.today/20130205123216/http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/2004-06-19-church-abuse_x.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last=Stephens|first=Scott|title=Catholic sexual abuse study greeted with incurious contempt|url=http://www.abc.net.au/religion/articles/2011/05/27/3229135.htm|accessdate=23 July 2012|publisher=ABC Religion and Ethics|date=27.05.2011|archive-date=6 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180906012916/http://www.abc.net.au/religion/articles/2011/05/27/3229135.htm|url-status=live}}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.independent.ie/national-news/courts/nun-faces-87-charges-of-sex-abuse-3041589.html Nun faces 87 charges of sex abuse] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120622071715/http://www.independent.ie/national-news/courts/nun-faces-87-charges-of-sex-abuse-3041589.html |date=2012-06-22 }} // Irish Independent, 07.03.2012</ref> "[[The New York Times]]" qəzetinin araşdırmasına görə, rəsmi [[Vatikan]] nəinki [[Uşaqların cinsi istismarı|azyaşlılarla baş verən hadisələrə]] səssiz qalıb və törədilən cinayətlər barədə hakimiyyət orqanlarına məlumat verməyib, həm də zorakılıqda şübhəli bilinən şəxslərlə bağlı daxili araşdırmalar aparmayıb. Öz növbəsində [[Katolik Kilsəsi|Katolik kilsəsi]] amerikalı jurnalistlərin ittihamlarını təkzib edib. Tarixçi və din alimi ({{lang-en|John Philip Jenkins}}) qeyd edir ki, çoxsaylı araşdırmalar nəticəsində sübut olunub ki, katolik keşişlərinin təxminən 0,2%-i uşaqlara qarşı zorakılıq hallarında iştirak edir.{{sfn|Jenkins|2001|p=}} [[Arxiyepiskop]] ({{lang-it|Silvano Maria Tomasi}})nin sözlərinə görə, bu rəqəm 5%-ə çata bilər.<ref>''Riazat Butt, Anushka Asthana'' [https://www.theguardian.com/world/2009/sep/28/sex-abuse-religion-vatican Sex abuse rife in other religions, says Vatican] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130127210125/https://www.theguardian.com/world/2009/sep/28/sex-abuse-religion-vatican |date=2013-01-27 }} // [[The Guardian]], 18.09.2009</ref> Psixoloq və tarixçi ({{lang-en|Lloyd deMause}}un) fikrincə, 13-cü əsrə qədər [[monastır]]larda [[Uşaqların cinsi istismarı|uşaqları cinsi məqsədlər üçün istifadə etmək]] adəti məlum idi.<ref>"By the thirteenth century in the West, abandonment via oblation, or the giving of young children to monasteries for sexual and other uses, was ended". — {{Məqalə|автор=Lloyd deMause|заглавие=The History of Child Abuse|ссылка=http://www.psychohistory.com/htm/05_history.html|автор издания=|издание=The Journal of Psychohistory|тип=|место=|издательство=|год=1998|выпуск=|том=|номер=25 (3)|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111031131440/http://www.psychohistory.com/htm/05_history.html#|archivedate=2011-10-31}}</ref> == Avstraliya == Avstraliyada 1993–2010-cu illərdə 100 katolik keşiş azyaşlılara qarşı alşaldıcı hərəkətlərinə görə məhkum edilib.<ref>[http://lenta.ru/news/2010/07/02/priest/ Австралийскому священнику дали 20 лет за педофилию] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150617215729/http://lenta.ru/news/2010/07/02/priest/ |date=2015-06-17 }} // Лента.ру, 02.07.2010 ([http://www.fontanka.ru/2010/07/02/101/ копия] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100706234324/http://www.fontanka.ru/2010/07/02/101/ |date=2010-07-06 }})</ref> == Fransa == Fransa Katolik Kilsəsində 1950-ci ildən bəri əksəriyyəti oğlanlar olmaqla 216 min uşağa cinsi təcavüz edilib. Təhqiqatın nəticələrinə görə, Fransada kilsələrdə təcavüzə məruz qalanların sayı 330 minə yüksələ bilər. Təcavüz törədənlər əsasən kilsələrin işçiləri və katolik məktəblərin müəllimləri olub. İki il yarım davam edən bu təhqiqat zamanı minlərlə məhkəmə, kilsə və polis sənədləri öyrənilib, şahidlər dinlənilib. Fransa qanunlarına görə, zaman müddəti keçmiş çox köhnə işlər üzrə cinayət təqibi tətbiq olunmur. 2500 səhifəlik hesabatda deyilir ki, qurbanların əksəriyyəti 10–13 yaş arası oğlanlar olub.<ref>{{cite web |url = https://www.baki-xeber.com/siyaset/128738.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211215111755/https://www.baki-xeber.com/siyaset/128738.html |archivedate = 15.12.2021 |title = Fransa tarixində böyük rüsvayçılıq - kilsələr “pedofiliya yuvaları”na çevrilib |author = |date = |work = |publisher = www.baki-xeber.com |accessdate = |language = Azər. }}</ref> == Almaniya == Almaniyada yayımlanan rəsmi hesabatda Regensburger şəhərindəki katolik kilsənin şagird xorunda yüzlərlə uşağın fiziki və cinsi təcavüzə məruz qaldığı iddiası irəli sürülüb. Hesabatda Regensburger Domspatzen adlı xorunun 547 üzvünün 60 il ərzində fiziki və cinsi təcavüzə məruz qaldıqları iddia edilib. Hesabatda xorda işləyənlər hadisələrə müdaxilə etməməkdə ittiham olunub. Katolik kilsənin 49 üzvü 1945 və 1990-cı illər arasında bu cinayəti törətməkdə şübhəli hesab olunurlar.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/azeri/international-40654324 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211215100545/https://www.bbc.com/azeri/international-40654324 |archivedate = 15.12.2021 |title = Regensburger Domspatzen qalmaqalı: Kilsə xorunda "60 ildə 547 uşaq təcavüzə məruz qalıb" |author = |date = 19 Iyul 2017 |work = |publisher = https://www.bbc.com/azeri |accessdate = |language = Azər. }}.</ref> == ABŞ == ABŞ mətbuatı Pensilvaniya ştatında katolik keşişlərinin azyaşlı uşaqlara qarşı seksual zorakılığı barədə məruzə yayıb. 1300 səhifəlik sənəddə 1000-dən artıq uşağın 300-dən çox rahibin təcavüzünə məruz qaldığı göstərilib. Bunların içində zorlamadan tutmuş, aborta məcbur etmə, uşaq pornovideolarının hazırlanmasına qədər hər şey var.<ref>{{cite web |url = https://musavat.com/news/roma-papasinin-katolik-kilsesinin-hereketlerinden-meyus-olub_551211.html?d=1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20211215110239/https://musavat.com/news/roma-papasinin-katolik-kilsesinin-hereketlerinden-meyus-olub_551211.html?d=1 |archivedate = 15.12.2021 |title = Roma papasının katolik kilsəsinin hərəkətlərindən məyus olub |author = |date = |work = |publisher = Musavat.com |accessdate = |language = Azər. }}</ref> == Niderland == 1950-ci illərdə, ({{lang-nl|NRC Handelsblad}} — "NRK — ticarət qəzeti")nə görə, Katolik Kilsəsi pedofil keşişlər tərəfindən zorlanan ən azı 11 oğlan uşağını "homoseksuallıqdan sağaltmaq üçün" [[Axtalama|kastrasiya]] etmişdir. Qəzetin dərcindən sonra ölkə parlamenti hərtərəfli araşdırma aparmağa çağırıb. Yoxlama 1945-ci ildən bəri Niderland katolik təşkilatlarında minlərlə uşağın cinsi təcavüz faktlarını üzə çıxarıb.<ref>[http://www.bbc.com/russian/society/2012/03/120306_dutch_church_castration Католическая церковь Голландии кастрировала мальчиков] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160426144238/http://www.bbc.com/russian/society/2012/03/120306_dutch_church_castration |date=2016-04-26 }} // Русская служба Би-би-си, 21.03.2012</ref> == İrlandiya == [[Fayl:Father Smyth1.png|right|thumb|170px|Bir neçə yüz uşağa təcavüz etmiş katolik keşiş ({{lang-en|Brendan Smyth}})<ref>Fachtna Ó Drisceoil [http://www.rte.ie/tv/scannal/BrendanSmyth.html Only the Devil: The story of Fr Brendan Smyth] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170617093827/http://www.rte.ie/tv/scannal/BrendanSmyth.html |date=2017-06-17 }} // Raidió Teilifís Éireann</ref>]] 2000-ci ildə [[İrlandiya]] [[Roma-Katolik kilsəsi|Katolik kilsəsi]] 8 yaşından (1979) mütəmadi olaraq katolik keşiş tərəfindən zorlanan və onu bu barədə susmağa məcbur edilən qıza 12 min funt sterlinq ödəyib. "[[The Guardian]]" yazır ki, razılaşmanı yepiskop {{lang-en|Séamus Hegarty}}, onun sələfi yepiskop {{lang-en|Edward Kevin Daly}} və zərərçəkmişin özü bağlayıb. Bu xəbər yalnız 10 ildən sonra beynəlxalq qalmaqalla bağlı məlum olub.<ref>''Henry McDonald'' [https://www.theguardian.com/world/2010/mar/18/irish-catholic-church-child-abuse Irish Catholic church in new child sex abuse allegations] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305101259/https://www.theguardian.com/world/2010/mar/18/irish-catholic-church-child-abuse |date=2016-03-05 }} // [[The Guardian]], 18.03.2010</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2010/03/18/pay/ Католическая церковь Ирландии откупилась от жертвы священника-педофила] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140529052349/http://lenta.ru/news/2010/03/18/pay/ |date=2014-05-29 }} // Лента.ру, 19.03.2010</ref> 2009-cu ildə İrlandiyada dərc edilmiş hesabata əsasən 46 keşiş pedofiliyada ittiham olunurdu. Epizodlar 1975-ci ildən 2004-cü ilə qədər olan dövrü əhatə edirdi, oğlanlar qızlardan iki dəfə çox təcavüzə məruz qalırdı. Ümumilikdə bu müddət ərzində İrlandiyada 2000-ə qədər uşağın kilsə pedofillərinin qurbanı olması mümkündür. İstintaqın məlumatına görə, arxiyepiskoplar Con Çarlz Makkueyd, Dermot Rayan, Kevin Mak-Namara və kardinal Desmond Konnell azyaşlıların cinsi istismar hallarını bilsələr də, bu barədə hüquq-mühafizə orqanlarına məlumat verməyiblər. İstintaq öz hesabatında qeyd edib ki, ''"kilsə öz nüfuzunu uşaqların müdafiəsindən üstün tutub. Dövlət isə əslində keşişlərin qanunsuz hərəkətlərini ört-basdır edib"''. Qalmaqal kardinal Şon Bredinin etirafı ilə daha da kəskinləşdi. 1975-ci ildə Brendan Smitin əməlləri ilə bağlı kilsədaxili araşdırma zamanı, Bredi iki zərərçəkmişlə (10 və 14 yaşlı oğlanlar) görüşdə sübut toplayan zaman "mümkün sövdələşmədən qaçmaq" üçün onları cinsi təcavüzün təfərrüatlarını açıqlamamağa söz verdikləri barədə yazılı and verməyə inandırıb. Kardinal Bredi etdiyi hərəkətə görə səmimi qəlbdən üzr istəyib və qeyd edib ki, "keçmişin ağrılı epizodundan" utanc hissi keçirir.<ref>[http://www.bbc.com/russian/international/2010/03/100317_cardinal_paedophilia_apology.shtml Ирландский кардинал покрывал священника-педофила] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150820215711/http://www.bbc.com/russian/international/2010/03/100317_cardinal_paedophilia_apology.shtml |date=2015-08-20 }} // Русская служба Би-би-си, 17.03.2010</ref><ref>[http://rus.newsru.ua/world/17mar2010/ikfffsd.html Ирландский кардинал признался в покрывательстве священника-педофила] {{Wayback|url=http://rus.newsru.ua/world/17mar2010/ikfffsd.html |date=20140529145115 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529145115/http://rus.newsru.ua/world/17mar2010/ikfffsd.html |date=2014-05-29 }} // NEWSru.ua, 17.03.2010</ref><ref>[http://www.newizv.ru/lenta/118048/ 46 ирландских священников обвиняются в педофилии]{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot }}// Новые известия, 26.11.2009</ref> Papa [[XVI Benedikt]] qalmaqalı etiraf edib və qurbanlardan üzr istəyib.<ref>[http://www.rosbalt.ru/2010/03/20/721830.html Папа Римский извинился за ирландских священников-педофилов] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100715005213/http://www.rosbalt.ru/2010/03/20/721830.html |date=2010-07-15 }} // Росбалт, 20.03.2010</ref> 2012-ci ilin martında 87 qıza qarşı cinsi təcavüzdə ittiham olunan irlandiyalı rahibəyə qarşı məhkəmə prosesi başladı.<ref name=autogenerated2 /> == Malta == 2010-cu ildə katolik uşaq evində 10 uşağı yoldan çıxartmaqda günahlandırılan üç pedofil keşiş haqqında məlumat yayıldı.<ref>[http://www.rosbalt.ru/2010/04/18/729406.html Президент Мальты напомнил Папе Римскому о священниках-педофилах] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230724121035/https://www.rosbalt.ru/main/2010/04/18/729406.html |date=2023-07-24 }}// Росбалт, 18.04.2010</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://web.archive.org/web/20211215113341/https://musavat.com/news/usaqbaz-kesisler-ve-bic-dogan-rahibelerin-unvani-katolik-kilsesi_260222.html?d=1 Uşaqbaz keşişlər və bic doğan rahibələrin ünvanı…– katolik kilsəsi] * * [https://web.archive.org/web/20211215115235/https://interposta.info/dunya/38262-vatikanda-pedofil-qalmaqali-sok-detallar.html Vatikanda pedofil qalmaqalı.] == Ədəbiyyat == * Acklin T. Unchanging Heart of the Priesthood. — Emmaus Road Publishing, 2006. — 180 p. * Allen-Jr. J. L. All the Pope's Men: The Inside Story of How the Vatican Really Thinks. — Crown Publishing Group (англ.)рус., 2007. — 400 p. * Berry J. Lead Us Not Into Temptation: Catholic Priests and the Sexual Abuse of Children. — University of Illinois Press, 1992. — 407 p. — ISBN 0-252-06812-2. * Berry J. Renner G. Vows of Silence: The Abuse of Power in the Papacy of John Paul II. — Free Press, 2004. — ISBN 0-7432-4441-9. * Bruni F. Burkett E. (англ.)рус.. A Gospel of Shame: Children, Sexual Abuse, and the Catholic Church. — HarperCollins, 2002. — 336 p. * Bullis R. Sacred Calling, Secular Accountability: Law and Ethics in Complementary and Spiritual Counseling. — Routledge, 2013. — 240 p. * Cafardi N. P. Before Dallas: The U.S. Bishops' Response to Clergy Sexual Abuse of Children. — Paulist Press, 2008. — 255 p. * Caemmerer A. Letters to the Editor That Were Never Published: (And Some Other Stuff). — Trafford Publishing, 2011. — 228 p. * Ciment J. Social Issues in America: An Encyclopedia. — Routledge, 2015. — 2055 p. * Clergy Sexual Abuse: Social Science Perspectives / Eds. Claire M. Renzetti, Sandra Yocum. — Lebanon: University Press of New England (англ.)рус., 2013. — 188 p. * Cornwell J. The Dark Box: A Secret History of Confession. — Profile Books, 2014. — 359 p. * D'Antonio M. Mortal Sins: Sex, Crime, and the Era of Catholic Scandal. — Macmillan, 2013. — 416 p. * Dokecki P. R. The Clergy Sexual Abuse Crisis: Reform and Renewal in the Catholic Community. — Washington: Georgetown University Press (англ.)рус., 2010. — 289 p. * Doyle T. P., Sipe A. W. R, Wall P. J. Sex, Priests, and Secret Codes: The Catholic Church's 2000-year Paper Trail of Sexual Abuse. — Volt Press, 2006. — 388 p. * Erlandson G., Bunson M. Pope Benedict XVI and the Sexual Abuse Crisis: Working for Reform and Renewal. — Our Sunday Visitor, 2010. — 208 p. — ISBN 1592768067. * Flisk L.-H. W. Father, Deliver Us from Evil. — Xulon Press (англ.)рус., 2004. — 108 p. — ISBN 1-594-676-39-9. * Formicola J. R. Clerical Sexual Abuse: How the Crisis Changed U. S. Catholic Church-State Relations. — Palgrave Macmillan, 2014. — 288 p. * Frawley-O'Dea M. G., Goldner V. Predatory Priests, Silenced Victims: The Sexual Abuse Crisis and the Catholic Church. — Taylor & Francis, 2007. — 259 p. * Feenan P. Holy Hell. — Fontaine Press Pty Ltd, 2012. — 174 p. — ISBN 978-0-9873565-5-0. * Gilbert J. Breach of Faith, Breach of Trust: The Story of Lou Ann Soontiens, Father Charles Sylvestre, and Sexual Abuse Within the Catholic Church. — iUniverse (англ.)рус., 2010. — 132 p. * Gillion C., Grace D. Reckoning: The Catholic Church and child sexual abuse. — ATF Press, 2014. — 168 p. * Gautier M. L., Perl P. M., Fichter S. J. Same Call, Different Men: The Evolution of the Priesthood since Vatican II. — Liturgical Press, 2012. — 256 p. * Hanson R. K., Pfäfflin F., Lütz M. Sexual abuse in the Catholic Church: scientific and legal perspectives : Proceedings of the conference "Abuse of children and young people by Catholic priests and religious" : Vatican City, April 2–5, 2003. — Libreria Editrice Vaticana (англ.)рус., 2004. — 223 p. * Hidalgo M. L. Sexual Abuse and the Culture of Catholicism: How Priests and Nuns Become Perpetrators. — Routledge, 2012. — 164 p. * Hilgenkamp K., Harper J., Boskey E. The Truth about Rape / Eds. Robert N. Golden, Fred L. Peterson. — Infobase Publishing (англ.)рус., 2010. — 191 p. * Ivereigh A. Griffin K. Catholic Voices. — Darton Longman and Todd, 2010. — ISBN 978-0-232-52863-3. * Jenkins P. Pedophiles and Priests: Anatomy of a Contemporary Crisis. — N. Y.: Oxford University Press, 2001. — 224 p. — ISBN 0-19-514597-6. * Keenan M. Child Sexual Abuse and the Catholic Church: Gender, Power, and Organizational Culture. — N. Y.: Oxford University Press, 2011. — 355 p. * Kurst-Swanger K. Worship and Sin: An Exploration of Religion-related Crime in the United States. — Peter Lang, 2008. — 276 p. * Loftus J. A. Sexuality in Priesthood: Noli me tangere // Bless Me Father for I Have Sinned: Perspectives on Sexual Abuse Committed by Roman Catholic Priests / Thomas G. Plante. — Greenwood Publishing Group, 1999. — P. 7–20. — 184 p. * Lytton T. D. Holding Bishops Accountable. — Harvard University Press, 2008. — 304 p. * McGlone G. J., Sperry L. The Inner Life of Priests. — Liturgical Press, 2012. — 190 p. * Mercado C. C., Terry K., Perillo A. D. Chapter 28. Sexual Abuse in the Catholic Church and Other Yorth-Serving Organizations // International Perspectives on the Assessment and Treatment of Sexual Offenders: Theory, Practice and Research / Eds. Dr Reinhard Eher, Dr Leam A. Craig, Dr Michael H. Miner, Dr Friedemann Pfäfflin. — John Wiley & Sons, 2011. — 752 p. * Newman D. M. Sociology: Exploring the Architecture of Everyday Life. — Pine Forge Press, 2008. — 547 p. * O'Reilly J. T., Chalmers M. S. P. The Clergy Sex Abuse Crisis and the Legal Responses. — N. Y.: Oxford University Press, 2014. — 472 p. * Payne B. K. White-Collar Crime: The Essentials: The Essentials. — SAGE, 2012. — 453 p. * Pierre-Jr. D. F. Double Standard: Abuse Scandals and the Attack on the Catholic Church. — eBookIt.com, 2010. — 166 p. — ISBN 978–1453730690. * Pierre-Jr. D. F. Catholic Priests Falsely Accused: The Facts, the Fraud, the Stories. — eBookIt.com, 2013. — 169 p. * Plante T. G. Introduction: What Do We Know About Roman Catholic Priests Who Sexually Abuse Minors? // Bless Me Father for I Have Sinned: Perspectives on Sexual Abuse Committed by Roman Catholic Priests / Thomas G. Plante. — Greenwood Publishing Group, 1999. — P. 1–6. — 184 p. * Plante T. G. Sin Against the Innocents: Sexual Abuse by Priests and the Role of the Catholic Church. — Praeger, 2004. — 226 p. * Plante T. G. McChesney K. L. Sexual Abuse in the Catholic Church: A Decade of Crisis, 2002–2012. — ABC-CLIO, 2011. — 270 p. * Ranan D. Double Cross: The Code of the Catholic Church. — Theo Press Ltd, 2007. — 436 p. — ISBN 978-0-9554133-0-8. * Ridge M., Cunningham G. Breaking the Silence: One Man's Quest to Find the Truth About One of the Most Horrific Series of Sex Abuse Cases in Ireland. — Gill & Macmillan Ltd, 2008. — 230 p. * Robinson G., Cozzens D. Confronting Power and Sex in the Catholic Church: Reclaiming the Spirit of Jesus. — Liturgical Press, 2008. — 307 p. * Rossetti S. J., A Tragic Grace: The Catholic Church and Child Sexual Abuse. — Liturgical Press, 1996. — 126 p. * Scorer R. Betrayed: The English Catholic Church and the Sex Abuse Crisis. — Biteback Publishing, 2014. — 352 p. * Shupe A. D., Stacey W. A., Darnell S. E. Bad Pastors: Clergy Misconduct in Modern America. — New York University Press, 2000. — 256 p. * Shupe A. D. Spoils of the Kingdom: Clergy Misconduct and Religious Community. — University of Illinois Press, 2007. — 184 p. * Sipe A. W. R. Sex, Priests, and Power: Anatomy of a Crisis. — Psychology Press, 1995. — 220 p. * Yamane D. The Catholic Church in State Politics: Negotiating Prophetic Demands and Political Realities. — Rowman & Littlefield, 2005. — 189 p. [[Kateqoriya:Roma-Katolik kilsəsi]] [[Kateqoriya:Pedofiliya]] [[Kateqoriya:İnsan hüquqları pozuntusu]] [[Kateqoriya:Fransa]] [[Kateqoriya:Qalmaqallar]] [[Kateqoriya:Antropologiya]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] 3zj70fx7ynvbu2e5sgpk50crua1mtk7 Firuzə xanım Qovanlı-Qacar 0 735904 8981183 8927607 2026-06-27T15:40:18Z Yousiphh 175220 8981183 wikitext text/x-wiki {{Tək mənbə}}{{Musiqiçi | vəfat yeri = [[Tbilisi|Tiflis]], [[Tiflis quberniyası]], [[Rusiya imperiyası]] | dəfn yeri = [[Tbilisi|Tiflis]] }} '''Firuzə xanım Qovanlı-Qacar''' ([[1889]], [[Tbilisi|Tiflis]], [[Tiflis quberniyası]], [[Rusiya imperiyası]] – [[1916]], [[Tbilisi|Tiflis]], [[Tiflis quberniyası]], [[Rusiya imperiyası]]) — peşəkar akademik fortepiano təhsili almış ilk azərbaycanlı qadın pianoçu. == Həyatı == Firuzə xanım Qovanlı-Qacar 1889-cu ildə [[Tbilisi|Tiflis]] şəhərində [[Qacarlar sülaləsi]]inin ailəsində anadan olub.<ref name=":1">{{Cite web |title=Köhnə Şuşa. İLK AZƏRBAYCANLI PEŞƏKAR PİANOÇU QADINLAR|website=Bakı, "Şərq-Qərb”, 2019, səh. 290–291}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Cтарая Шуша. ПЕРВЫЕ АЗЕРБАЙДЖАНСКИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫЕ ПИАНИСТКИ |url=https://vdoc.pub/documents/-2kqtp5437qgg}}{{ref-ru}} www.vdoc.pub — Баку, "Şərq-Qərb", 2007, стр. 263–264</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Old Shusha. FIRST AZERBAİJANİ PROFESSİONAL WOMEN - PİANİSTS.{{ref-en}} Baku, “Şərq-Qərb”, 2014, pages 290–291 ISBN 978-9952-448-82-5}}</ref> Ailənin ən böyük övladı idi. Atasının evində tez-tez musiqi məclisləri təşkil olunurdu və buraya təkcə onların qohumları deyil, həm də fortepiano musiqisinin pərəstişkarları da dəvət edilirdilər.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> Gənc yaşlarından Firuzə xanım musiqiyə həvəs göstərir və fortepiano musiqisi ilə elə maraqlanır ki, həyatını ona həsr etmək qərarına gəlir.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> == Musiqi təhsili == Firuzə xanım musiqi təhsilinə Tiflisdə başlayır, sonra isə Peterburq Konservatoriyasına (indiki ''N.A. Rimski-Korsakov adına Sankt-Peterburq Konservatoriyası'') qəbul olunaraq orada təhsilini davam edir.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> Konservatoriyanı "əla" qiymətlərlə bitirir və peşəkar akademik fortepiano təhsili almış ilk azərbaycanlı qadın pianoçu olur.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> [[Sankt-Peterburq|Peterburqda]] oxuduğu müddət ərzində o Teymur bəy Məlik-Aslanovla tanış olub və Tiflisə qayıdarkən, müəyyən vaxtdan sonra Teymur bəylə ailə həyatı qurur.<ref name=":4"></ref> Firuzə xanımın yaradıcılıqla bağlı bir çox planları var idi.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> Lakin taleyi buna imkan vermədi, o ilk övladını dünyaya gətirərkən doğuş zamanı 27 yaşında vəfat edir.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> == Ailəsi == * Həyat yoldaşı Teymur bəy Ağa bəy oğlu Məlik-Aslanov ([[1889]], [[Tuğ]], [[Şuşa qəzası]], [[Yelizavetpol quberniyası]], [[Rusiya imperiyası]] – [[1974]], [[Hyuston]], [[Texas]], [[ABŞ]]).<ref name=":4">N.A. Cavanşir. Məlik-Aslanovların soyağacı haqqında, Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri. İkinci Buraxılış, "Səda", Bakı, 2001, səh. 31 ISBN 5-86871-204-4</ref> * Valideynləri: ** Atası [[Seyfulla mirzə Qovanlı-Qacar]] ([[6 mart]] [[1864]] – [[29 iyul]] [[1926]], [[Bakı]]) Azərbaycan hakimi və taxt-tacın varisi [[Bəhmən Mirzə]]nin oğlu, çar, sonralar isə [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] ordusunun polkovniki.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> ** Anası Rüxsarə хanım Əli bəy qızı Lalayeva-Təbrizli Qafqaz Müsəlman Qadın Xeyriyyə Cəmiyyətinin üzvü.<ref name=":1"></ref><ref name=":2"></ref><ref name=":3"></ref> == Həmçinin bax == [[Seyfulla mirzə Qovanlı-Qacar]] == Mənbə == ''[[Ənvər Çingizoğlu]]''. Qacarlar və Qacar kəndi. Bakı. “Şuşa” nəşriyyatı. 2008. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Bəhməni ailəsi]] [[Kateqoriya:Azərbaycan maarifçi qadınları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pianoçuları]] [[Kateqoriya:XX əsr Azərbaycan musiqiçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanın qadın musiqiçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanda qadın ilkləri]] 9o8xv1dxojcyoeost4xzjqb2q5xffs1 Obi-Van Kenobi 0 739863 8981165 8979895 2026-06-27T14:59:52Z Nemoralis 128937 8981165 wikitext text/x-wiki {{Personaj}} '''Obi-Van "Ben" Kenobi''' ({{dil-en|Obi-Wan "Ben" Kenobi}}) — "''[[Ulduz müharibələri]]''" franşizasında personaj. Orijinal trilogiyada Obi-Van köməkçi personaj kimi ceday ustasıdır və [[İngiltərə]] aktyoru [[Alek Ginness]] tərəfindən canlandırılmışdır. Sonradan buraxılmış prikvel trilogiyasında personajın daha gənc versiyası təsvir olunmuşdur. Burada o, [[Dart Vayder|Anakin Skayvalker]] ilə birlikdə iki protaqonistdən biridir və [[Şotlandiya]] aktyoru [[Evan MakQreqor]] tərəfindən canlandırılmışdır. Orijinal trilogiyada Obi-Van [[Lyuk Skayvalker|Lyuk Skayvalkerin]] müəllidir və ona ceday üsullarını öyrədir. O, Dart Vayder ilə dueldə özünü qurban verir, [[Qalaktik imperiya (Ulduz müharibələri)|Qalaktik imperiyaya]] qarşı mübarizəsində Lyuka güc vasitəsilə rəhbərlik edir. Hadisələri on illər əvvəl baş verən prikvel trilogiyasında Obi-Van əvvəlcə ceday ustası [[Kvay-Qon Cinn|Kvay-Qon Cinnin]] padavanı olur, sonra isə Lyukun atası, sonradan qaranlıq tərəfə keçərək Dart Vayder olan Anakinin müəllimi və dostuna çevrilir. Personaj sikvel trilogiyasında protaqonist [[Rey (Ulduz müharibələri)|Rey]] ilə danışan cisimsiz bir səs kimi təsvir edilmişdir. O, tez-tez müxtəlif "''Ulduz müharibələri''" mediasında protaqonist kimi təqdim olunur. Orijinal "''[[Ulduz müharibələri (film, 1977)|Ulduz müharibələri]]''" (1977) filmində Obi-Van rolunda çıxış edən Ginnes "Ən yaxşı köməkçi aktyor" nominasiyası üzrə [[Oskar mükafatı|Oskar mükafatına]] nominasiya qazanmışdır. Bu, "''Ulduz müharibələri''" film seriyasında yeganə aktyorluq nominasiyasıdır. MakQreqorun prikvellərdəki rolu da təriflənmişdir və trilogiyanın diqqət çəkən məqamlarından biri hesab olunur. MakQreqor mövzusu "''[[Ulduz müharibələri: III Epizod – Sithin qisası (film, 2005)|Sithin intiqamı]]''"nın hadisələrindən on il sonra və "''Yeni ümid''"dən əvvəlki hadisələri əhatə edən, "''[[Disney+]]''" striminq xidmətində yayımlanacaq serialda rolu yenidən canlandıracaq. == Qəbul == Tənqidçilər [[Kral Artur|Artur əfsanəsindən]] Obi-Van və [[Merlin]] arasında paralellər aparırlar. Biri [[Dart Vayder|Anakin Skayvalker]], digəri [[Uter Pendraqon|Uter Pendraqonun]] müəllimi olur, hər iki halda xəyanətə uğrayırlar və müəllim keçmiş tələbəsinin oğlunu (müvafiq olaraq [[Lyuk Skayvalker]] və Kral Artur) öyrətməyə başlayır.<ref>Evans Lansing Smith, Nathan Robert Brown. [https://books.google.com/books?id=f-RsCs5dJRwC&pg=PA303&lpg=PA303&dq=obi+wan+kenobi The Complete Idiot’s Guide to World Mythology] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220218214354/https://books.google.com/books?id=f-RsCs5dJRwC&pg=PA303&lpg=PA303&dq=obi+wan+kenobi |date=2022-02-18 }}. Penguin, 2008.</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Əlavə ədəbiyyat == {{refbegin}} * {{cite book |last=Soule |first=Charles |author-link=Charles Soule |title=Star Wars: Obi-Wan and Anakin |editor-last=Checchetto |editor-first=Marco |publisher=[[Marvel Entertainment]] |year=2016 |pages=112 |isbn=978-1-302-48934-2}} * ''The New Essential Guide to Characters'', revised edition, 2002. Daniel Wallace, Michael Sutfin, {{ISBN|0-345-44900-2}} * ''Star Wars Episode I Who's Who: A Pocket Guide to Characters of the Phantom Menace'', hardcover, 1999. Ryder Windham, {{ISBN|0-7624-0519-8}} * ''Star Wars: Power of Myth'', 1st edition paperback, 2000. DK Publishing, {{ISBN|0-7894-5591-9}} * ''Star Wars: The Visual Dictionary'', hardcover, 1998. David West Reynolds, {{ISBN|0-7894-3481-4}} * ''Star Wars: The Phantom Menace: The Visual Dictionary'', hardcover, 1999. David West Reynolds, {{ISBN|0-7894-4701-0}} * ''Star Wars: Attack of the Clones: The Visual Dictionary'', hardcover, 2002. David West Reynolds, {{ISBN|0-7894-8588-5}} * ''Star Wars: Revenge of the Sith: The Visual Dictionary'', hardcover, 2005. James Luceno, {{ISBN|0-7566-1128-8}} * ''Revised Core Rulebook (Star Wars Roleplaying Game)'', 1st edition, 2002. Bill Slavicsek, Andy Collins, J.D. Wiker, Steve Sansweet, {{ISBN|0-7869-2876-X}} * ''Star Wars Roleplaying Game Core Rulebook'', 1st edition, 2000. Bill Slavicsek, Andy Collins, {{ISBN|0-7869-1793-8}} {{refend}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası}} * {{Wookieepedia|Obi-Wan Kenobi}} * [https://web.archive.org/web/20170718062150/http://www.imdb.com/character/ch0000004/ Obi-Wan Kenobi] on [[IMDb]] {{Xarici istinadlar}} {{Ulduz müharibələri}} {{Ulduz müharibələri (film)}} {{Ulduz müharibələri kainatı}} [[Kateqoriya:Fentezi personajları]] [[Kateqoriya:Uydurma səfirlər]] [[Kateqoriya:Yerdənkənar superqəhrəmanlar]] [[Kateqoriya:Uydurma komandirlər]] [[Kateqoriya:Uydurma sürgün olunanlar]] [[Kateqoriya:Uydurma generallar]] [[Kateqoriya:Uydurma kabuslar]] [[Kateqoriya:Uydurma qılınc ustaları]] [[Kateqoriya:Ulduz müharibələri personajları]] [[Kateqoriya:Uydurma müəllimlər]] [[Kateqoriya:Kişi personajlar]] qvd2futcidfxdwazdmjmjrv80i11y5d Vikipediya:Addəyişmə müraciətləri 4 743245 8981410 8978141 2026-06-27T18:23:44Z Bozqurd77 316685 Yeni müraciət əlavə edilir: Robert Sapolsky → Robert Sapolski 8981410 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Giriş}}</noinclude> {{Archive basics |archive = Vikipediya:Addəyişdiricilərə müraciət/Arxiv/%(year)d/%(monthname)s |counter = 1 }} <!--Bu sətirə və yuxarısına toxunmayın. Müraciətlərinizi bu sətirdən aşağıya qeyd edin.--> == 13-05-2025 – [[:Təzəkənd (Püsyan, Şərur)]] → [[:Təzəkənd (Şərur)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Təzəkənd (Püsyan, Şərur)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Təzəkənd (Püsyan, Şərur)|[[{{TALKPAGENAME:Təzəkənd (Püsyan, Şərur)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Təzəkənd (Püsyan, Şərur)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Təzəkənd (Püsyan, Şərur)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Təzəkənd (Püsyan, Şərur)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Təzəkənd (Püsyan, Şərur)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Təzəkənd (Şərur)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Hal hazırda rayonda bu adda bir kənd var. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:21, 13 may 2025 (UTC) :[[Təzəkənd (Maxta, Şərur)]] kəndi [https://e-qanun.az/framework/2125 ləğv olunub]. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:22, 13 may 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:'''<br><!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. -->{{pb}}'''Şərhlər:'''<br><!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. -->{{pb}}{{şərh}} [[https://az.wikipedia.org/wiki/T%C9%99z%C9%99k%C9%99nd_(%C5%9E%C9%99rur)]] - @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]]@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] Zəhmət olmazsa bu məqaləni silib ad dəyişikli ilə bağlı yardım edəsiniz. Mən cəhd edən zaman xəta ekranı aldım. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 23:33, 31 mart 2026 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Redivy|Redivy]], {{done}}. Gələn dəfə {{tlf|sil}} şablonundan da istifadə edə bilərsiz. Keçidləri düzəltməyi də unutmayın. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:42, 1 aprel 2026 (UTC) *:: @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Təşəkkürlər, lakin mən edən zaman bu adda məqalə var bildirişi aldım. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 20:49, 1 aprel 2026 (UTC) *:::@[[İstifadəçi:Redivy|Redivy]], yalnız bir redaktə və o da istiqamətləndirmə verildiyi redaktə olarsa dəyişə bilirsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:54, 1 aprel 2026 (UTC) == 16-06-2025 – [[:Həmzə ibn Həbib Kufi]] → [[:Həmzə ibn Həbib]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Həmzə ibn Həbib Kufi]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Həmzə ibn Həbib Kufi|[[{{TALKPAGENAME:Həmzə ibn Həbib Kufi}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Həmzə ibn Həbib Kufi|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Həmzə ibn Həbib Kufi|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Həmzə ibn Həbib Kufi|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Həmzə ibn Həbib Kufi|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Həmzə ibn Həbib]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Ad çox uzundur. Burada [https://isamveri.org/pdfdrg/D02632/2010_13/2010_13_MURSELOVM.pdf] sadəcə Həmzə kimi verilib. Lakin şəxs Həmzə ibn Həbib [https://islamansiklopedisi.org.tr/hamza-b-habib] kimi tanınır. Bu görə də nisbə gərəksiz, qeyri-ənənəvidir. [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Medineli92|müzakirə]]) 17:23, 16 iyun 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 21-06-2025 – [[:Qoqoran]] → [[:Ağlağan silsiləsi]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Qoqoran]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Qoqoran|[[{{TALKPAGENAME:Qoqoran}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Qoqoran|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Qoqoran|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Qoqoran|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Qoqoran|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Ağlağan silsiləsi]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Birincisi məqalədə səhvliklə dağ silsiləsi, sadəcə dağ olaraq göstərilib. İkincisi bizim ədəbiyyatda bu dağ silsiləsinin adı [[Ağlağan|baş dağın adından]] götürülüb. Hətta Ermənicə Vikipediyada da ikinci ad olaraq Ağlağan (Աղլաղան) adı qeyd olunub. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 16:57, 21 iyun 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 02-07-2025 – [[:Hacı Əli Davafuruş]] → [[:Hacı Əli Davaçı]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hacı Əli Davafuruş]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hacı Əli Davafuruş|[[{{TALKPAGENAME:Hacı Əli Davafuruş}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hacı Əli Davafuruş|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hacı Əli Davafuruş|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hacı Əli Davafuruş|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hacı Əli Davafuruş|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Hacı Əli Davaçı]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : yanlış adlandırma [[İstifadəçi:Qızılbaş|Qızılbaş]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qızılbaş|müzakirə]]) 12:23, 2 iyul 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :{{u|Qızılbaş}}, zəhmət olmasa səbəb/əsaslandırma təqdim edə bilərsiz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Gadir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Gadir|müzakirə]]) 13:20, 2 iyul 2025 (UTC) ::{{u|Qızılbaş}} bu ad barədə Azərbaycan dilində mənbə var, yoxsa öz mülahizələrinizdir? --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 14:05, 2 iyul 2025 (UTC) :علی دواچی --- farsca vikipediyada adlandırma belədir. Bu da transliterasiya olaraq Əli Davaçı kimi qeyd edilir, Davafuruş yox. Davafuruş Davaçı ifadəsinin, yəni Dava (dərman) Satan (farscada furuş) farscaya şəkilçi olaraq tərcüməsindən törədilib sonradan. Əgər farsca vikipediyada Davaçı deyə qeyd edilirsə, Azərbaycancada niyə fars sonluqlu və sonradan törədilmiş forması qalsın ki ? Hörmətlə. {{imzasız|Qızılbaş|13:26, 2 iyul 2025}} == 23-07-2025 – [[:Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği]] → [[:Mirzə Həsən Qarabaği]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği|[[{{TALKPAGENAME:Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Mirzə Həsən Qarabaği]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Adının standartlaşdırılması. 1973-cü ildə nəşr edilmiş "Seçilmiş əsərləri"ndə və ASE-dəki məqaləsindəki adı əsas götürülməlidir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:00, 23 iyul 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 06-08-2025 – [[:Kiçan monastırı]] → [[:Ballıqayada məbəd (Ağdərə)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Kiçan monastırı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Kiçan monastırı|[[{{TALKPAGENAME:Kiçan monastırı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Kiçan monastırı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Kiçan monastırı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Kiçan monastırı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Kiçan monastırı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Ballıqayada məbəd (Ağdərə)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Abidənin qeydiyyat nömrəsini təzələdim. Orada məbədin adı qeyd olunmayıb. Ona görə də ümumi ad olaraq "Ballıqayada məbəd" adlandırmağa təklif edirəm, həmçinin Ballıqaya adında bir neçə kənd olduğunu nəzərə alaraq mötərizədə "Ağdərə" əlavə edilməsini təklif edirəm [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 09:00, 6 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 06-08-2025 – [[:Dvin]] → [[:Dəbil]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Dvin]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Dvin|[[{{TALKPAGENAME:Dvin}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Dvin|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Dvin|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Dvin|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Dvin|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Dəbil]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Azərbaycanca şəhərin adı. Məqalədə istinad var [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 09:39, 6 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 06-08-2025 – [[:Didi Türkoba]] → [[:Böyük Türk Yürüşü]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Didi Türkoba]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Didi Türkoba|[[{{TALKPAGENAME:Didi Türkoba}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Didi Türkoba|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Didi Türkoba|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Didi Türkoba|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Didi Türkoba|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Böyük Türk Yürüşü]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Azərbaycanca adı düzgün deyil. Güney Azərbaycanca Vikipediyasında adı "Böyük Türk Yürüşü" ({{Dil-az2|بؤیوک تورک یوروشو}}) kimi verilib. Digər Vikipediyalardakı adlar ilə müqayisədə bu ad daha doğrudur (misal: türkcə: Böyük Türk İstilası; özbəkcə: Böyük Türk Basqını). [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:36, 6 avqust 2025 (UTC) ::Böyük Türk Yürüşü bilmirəm nə dərəcədə mövzunu konkfetləşdirəcək. Azərbaycandilli akademik nəşrlərdə necə adlandırılır? Didi Türkoba - mənə elə gəlir ki, bu hadisə deyil, ərazidir, bu səbəbdən də fərqli məqalələr də ola bilər, adını yenə də azərbaycandilli akademik nəşrlərdən baxılsa pis olmaz. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 08:37, 7 avqust 2025 (UTC) :::Əgər akademik nəşrlərdə yürüşün adı dəqiqləşdirilməyibsə, digər dildəki əksər ad əsas götürülməlidir. Bir şey açıq-aşkardır ki, "Didi Türkoba" yanlış adalandırmadır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:21, 6 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 07-08-2025 – [[:Qırmızı monastır]] → [[:Qırmızı məbəd (Qozlu, Ağdərə)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Qırmızı monastır]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Qırmızı monastır|[[{{TALKPAGENAME:Qırmızı monastır}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Qırmızı monastır|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Qırmızı monastır|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Qırmızı monastır|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Qırmızı monastır|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Qırmızı məbəd (Qozlu, Ağdərə)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Siyahıda adı Qırmızı məbəddir. Mötərizədə Qozlu çünki Ağdərə rayonunun Çıldıranda da Qırmızı məəbəd var, Ağdərə çünki Qozlu adında kənd Laçın rayonunda da var. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 09:21, 7 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 20-08-2025 – [[:Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)]] → [[:Azərbaycan Dövlət Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)|[[{{TALKPAGENAME:Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Azərbaycan Dövlət Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : İstifadəçi mənbə qeyd edib bu məqalədə digər dillərdə evvelki addadır araşdırdım adı neçenci ildə dəyişib tapa bilmədim baxış keçirilsin zəhmət olmasa uyğundursa dəyişdirilsin - [[İstifadəçi:ReiKaze|<span style="font-family:Segoe print; color:#111442; text-shadow:#234675 0.0em 0.0em 0.0em;">'''ReiKaze🌸'''<sup></sup></span>]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ReiKaze|müzakirə]]) 15:00, 20 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :@[[İstifadəçi:ReiKaze|ReiKaze]], rəsmi adı necə gedir? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 14:06, 10 noyabr 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] muzeyin adı Azərbaycan Dövlət Arxeologiya və Antropologiya Muzeyi olaraq gedir hətta qapısı üzərində də bu ad yazılıb. - [[İstifadəçi:ReiKaze|<span style="font-family:Segoe print; color:#111442; text-shadow:#234675 0.0em 0.0em 0.0em;">'''ReiKaze🌸'''<sup></sup></span>]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ReiKaze|müzakirə]]) 16:19, 10 noyabr 2025 (UTC) :::Qapının üzərində yazı bilmirəm nə dərəcədə mötəbər mənbədir... İnstitutun saytında tapmadım. [https://icherisheher.gov.az/az/monument/13 Burada] AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi yazılıb. Bəlkə onda Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi (Bakı) qalsın? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 16:29, 10 noyabr 2025 (UTC) == 21-08-2025 – [[:Adil Bağırov (alim)]] → [[:Adil Bağırov (iş adamı)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Adil Bağırov (alim)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Adil Bağırov (alim)|[[{{TALKPAGENAME:Adil Bağırov (alim)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Adil Bağırov (alim)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Adil Bağırov (alim)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Adil Bağırov (alim)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Adil Bağırov (alim)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Adil Bağırov (iş adamı)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Bu şəxs alim deyil. Sadəcə PhD-si var, heç bir institut, universitetedə çalışmır, elmi əsərləri yoxdur. Verdiyi müsahibələrində ([https://hafiztimes.com/adil-baguirov-qarabag-susa-amerika-is-adami-shusha-karabakh/ 1]), etibarlı mənbələrdə ([https://www.amerikaninsesi.org/a/amerikanin-azerbaycanli-siyasetchileri/1786012.html 2], [https://www.amerikaninsesi.org/a/adil-bagirov-vezifeye-sechilib/1785040.html 3]) iş adamı olduğu aydın olur. : Başqa tərəfdən ciddi alim, Avstraliyanın Federasiya Universitetinin professoru Adil Bağırov ([https://federation.edu.au/institutes-and-schools/iiss/staff-profiles/staff-profiles/archive/adil-bagirov federation.edu.au]) barədə məqalə yaratmaq üçün bu adın düzldilməsinə ehtiyac var. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:59, 21 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : {{yerinə yetirildi|yerinə yetirildi}}, çox sağ olun! :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 22:32, 23 iyun 2026 (UTC) * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : * Məncə uyğundu, etiraz yoxdusa dəyişək — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 21:28, 3 sentyabr 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] Etiraz olacağını düşünmürəm. Bura çox az inzibatçı baxır. Lütfən dəyişdirin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:06, 7 sentyabr 2025 (UTC) : indi gördüm, dəyişilməli deyilmiş. istiqamətləndirmə səhifəsi silinəndən sonra düzəldəcəyəm, üzrlü sayın :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 22:36, 23 iyun 2026 (UTC) ::İlk adı birbaşa düz ada (dəqiqləşdirməsiz olana) istiqamətləndirək. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 23:24, 23 iyun 2026 (UTC) == 22-08-2025 – [[:Adil Quliyev (rəssam)]] → [[:Adil Elçin]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Adil Quliyev (rəssam)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Adil Quliyev (rəssam)|[[{{TALKPAGENAME:Adil Quliyev (rəssam)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Adil Quliyev (rəssam)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Adil Quliyev (rəssam)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Adil Quliyev (rəssam)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Adil Quliyev (rəssam)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Adil Elçin]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Rəssam-karikaturçu daha çox Adil Elçin adı ilə məşhurdur. "Kirpi" jurnalındakı karikaturlarını da bu adla imza edib. Əlavə mənbələr tapmağa çalışacam. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:17, 22 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 24-08-2025 – [[:Favn]] → [[:Faun]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Favn]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Favn|[[{{TALKPAGENAME:Favn}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Favn|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Favn|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Favn|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Favn|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Faun]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Azərbaycan dilində latın və yunan mənşəli terminlər orijinala uyğun yazılır. Buna görə də "favn" yerinə "faun" uyğun gəlir. Bu forma həm beynəlxalq mənbələrdə (ingilis, fransız, italyan), həm də akademik ensiklopedik mənbələrdə işlədilir. [[İstifadəçi:Maryidaa|<span style="font-family:Segoe print; color: #FFA500; 0.1em 0.1em 0.1em;">''☆Mary☆''<sup></sup></span>]] &nbsp; ([[İstifadəçi müzakirəsi:Maryidaa|''' Müraciət ''']]) 07:08, 24 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : * Əsasən rus dilindən keçən adlandırmalar istifadə etdiyimizə görə və bu [https://kulis.az/xeber/tarix/xeber-17248 məqalədə] Favn adı istifadə olunub, başqa heç yerdə Faun adı istifadə olunmmadığına görə dəyişikliyi doğru hesab etmirəm — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 21:27, 3 sentyabr 2025 (UTC) == 31-08-2025 – [[:Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı]] → [[:Həmzət bəy Qəbulov]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı|[[{{TALKPAGENAME:Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanlı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Həmzət bəy Qəbulov]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Jurnalist Həmzət bəy Qəbulov "Şirvanlı" yox, "Şirvanski" təxəllüsü ilə rusdilli mətbuatda yazı yazıb. Ad-soyadının olduğu kimi qalması, [[Həmzət bəy Qəbulov-Şirvanski]] səhifəsinin isə istiqamətləndirmə olaraq dəyişdirilməsini təklif edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:14, 31 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 31-08-2025 – [[:Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski]] → [[:Mustafa Lütfi İsmayılov]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski|[[{{TALKPAGENAME:Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Mustafa Lütfi İsmayılov Şirvanski|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Mustafa Lütfi İsmayılov]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Həmzət bəy Qəbulov]] səhifəsi ilə eyni səbəb. [[Mustafa Lütfi İsmayılov-Şirvanski]] səhifəsi istiqamətləndirmə olaraq ad-soyadı yazılsın. Məqalədə digər adları onsuzda verilib. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:16, 31 avqust 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 01-09-2025 – [[:Fit qalası]] → [[:Fitdağ (şəhər)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Fit qalası]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Fit qalası|[[{{TALKPAGENAME:Fit qalası}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Fit qalası|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Fit qalası|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Fit qalası|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Fit qalası|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Fitdağ (şəhər)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [http://web2.anl.az:81/read/page.php?zoom=0&bibid=476738&pno=73 Bu], [https://www.researchgate.net/publication/383061961_Fitdag_shrinin_tarixin_dair bu], [https://azertag.az/xeber/sulut_buzxanasi_herem_qalasinin_erzaqla_temin_olunmasi_meqsedile_tikilib-1395708 bu] mənbələrə görə. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 17:51, 1 sentyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :@[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], salam. Məqalədə şəhərdən bəhs olunmur. Qala və onun tarixi və memarlığından danışılır. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 09:48, 2 sentyabr 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]], Siz hansı məqaləni deyirsiniz? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 09:51, 2 sentyabr 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], başlıqdakı məqaləni nəzərdə tuturam: [[Fit qalası]]. [[İstifadəçi:Turkmen|'''Turkmen''']] <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Turkmen|'''müzakirə''']]</sup> 10:00, 2 sentyabr 2025 (UTC) ::::Həə, Vikipediyadakı məqaləni deyirsiniz. Elə bildim ki, mənbələri deyirsiniz. Fikrimcə, şəhər və qala üçün ayrı məqalələrə ehtiyyac yoxdur, çünki faktiki olaraq [https://www.researchgate.net/publication/383061961_Fitdag_shrinin_tarixin_dair qala-şəhər] olmuşdu. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 14:31, 2 sentyabr 2025 (UTC) == 02-09-2025 – [[:İlya Yorqa]] → [[:İliya Yorqa]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:İlya Yorqa]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:İlya Yorqa|[[{{TALKPAGENAME:İlya Yorqa}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/İlya Yorqa|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/İlya Yorqa|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:İlya Yorqa|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/İlya Yorqa|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:İliya Yorqa]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Hörmətli inzibatçılar, bu səhifənin adını [[İliya Yorqa]] adına dəyişməyinizi rica edirəm. Çünki ad və soyadın doğru yazılışı belədir. [[İstifadəçi:MrKamil010|MrKamil010]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:MrKamil010|müzakirə]]) 23:05, 2 sentyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : * İnternetdə hər iki versiya var, əsas götürə biləcəyimiz mənbə göstərin — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 21:24, 3 sentyabr 2025 (UTC) == 03-09-2025 – [[:Azərbaycan Nəşriyyatı]] → [[:Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı - Azərnəşr]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Azərbaycan Nəşriyyatı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Azərbaycan Nəşriyyatı|[[{{TALKPAGENAME:Azərbaycan Nəşriyyatı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Azərbaycan Nəşriyyatı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Azərbaycan Nəşriyyatı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Azərbaycan Nəşriyyatı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Azərbaycan Nəşriyyatı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı - Azərnəşr]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Səhifədə söhbət məhz Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı - Azərnəşrdən gedir. Azərbaycan Nəşriyyatı isə tamamilə başqa qurumdur, SSRİ dönəmində adı "Kommunist" Nəşriyyatı olub. [[İstifadəçi:ShixRon|ShixRon]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:ShixRon|müzakirə]]) 17:03, 3 sentyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Daha doğrusu [[Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı]] adıdır. Tire ilə qısaltmasının əlavəsinə ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 21:16, 3 sentyabr 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Redaktələri geri qaytarmaq əvəzinə addəyişməni icra edə bilərsiniz. Açıq şəkildə aydındır ki, Azərnəşrin adı "Azərbaycan Nəşriyyatı" ola bilməz, bu ad başqa bir nəşriyyat-şirkətinin adıdır. Özü də özəldir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:06, 2 iyun 2026 (UTC) == 07-09-2025 – [[:Muna Mahmudnizad]] → [[:Mona Mahmudnejad]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Muna Mahmudnizad]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Muna Mahmudnizad|[[{{TALKPAGENAME:Muna Mahmudnizad}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Muna Mahmudnizad|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Muna Mahmudnizad|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Muna Mahmudnizad|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Muna Mahmudnizad|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Mona Mahmudnejad]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Soyadın yanlış yazılması. Farsca soyadı Mahmudnejad olaraq transliterasiya olunur. Oxşar nümunə üçün bax: [[Mahmud Əhmədinejad]]. Mahmudnizad ingiliscədən birə-bir səhv olaraq köçürülüb. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:20, 7 sentyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 26-09-2025 – [[:Hacı Baba Haşımov]] → [[:Hacı Hacıbaba Haşımov]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hacı Baba Haşımov]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hacı Baba Haşımov|[[{{TALKPAGENAME:Hacı Baba Haşımov}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hacı Baba Haşımov|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hacı Baba Haşımov|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hacı Baba Haşımov|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hacı Baba Haşımov|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Hacı Hacıbaba Haşımov]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Məqalənin özündə şəxsin adı Hacıbaba olaraq yazılıb. Dövri və müasir ədəbiyyatdakı adı ilə dəyişdirilməsini təklif edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:15, 26 sentyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 12-10-2025 – [[:Muradbəyli (Sabirabad)]] → [[:Muradbəyli]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Muradbəyli (Sabirabad)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Muradbəyli (Sabirabad)|[[{{TALKPAGENAME:Muradbəyli (Sabirabad)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Muradbəyli (Sabirabad)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Muradbəyli (Sabirabad)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Muradbəyli (Sabirabad)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Muradbəyli (Sabirabad)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Muradbəyli]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Hazırda Azərbaycan Respublikasında bu adda bir kənd var. Digər Muradbəyli - Ağdam rayonunun Muradbəylisi hələ 1990-cı ildə rayonun yaşayış məntəqələri siyahısından çıxarılmışdı. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:44, 12 oktyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 12-10-2025 – [[:Pərioğlular (Ağcabədi)]] → [[:Pərioğlular]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Pərioğlular (Ağcabədi)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Pərioğlular (Ağcabədi)|[[{{TALKPAGENAME:Pərioğlular (Ağcabədi)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Pərioğlular (Ağcabədi)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Pərioğlular (Ağcabədi)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Pərioğlular (Ağcabədi)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Pərioğlular (Ağcabədi)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Pərioğlular]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Hazırda Azərbaycan Respublikasında bu adda bir kənd var. Digər Pərioğlular - Ağdam rayonunun Pərioğluları hələ 1990-cı ildə rayonun yaşayış məntəqələri siyahısından çıxarılmışdı. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:45, 12 oktyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-10-2025 – [[:Tarsis palçıq vulkanı]] → [[:Tarsis]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Tarsis palçıq vulkanı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Tarsis palçıq vulkanı|[[{{TALKPAGENAME:Tarsis palçıq vulkanı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Tarsis palçıq vulkanı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Tarsis palçıq vulkanı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Tarsis palçıq vulkanı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Tarsis palçıq vulkanı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Tarsis]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Məqalənin adı ensiklopedik deyil. Ad və məzmun da düzgün deyil. Adı vulkan barədə olsa da, məzmun vulkanik yayla (plato) barədədir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:55, 17 oktyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 21-10-2025 – [[:Səri-Pul vilayəti]] → [[:Səripül]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Səri-Pul vilayəti]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Səri-Pul_vilayəti|[[{{TALKPAGENAME:Səri-Pul_vilayəti}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Səri-Pul_vilayəti|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Səri-Pul_vilayəti|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Səri-Pul_vilayəti|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Səri-Pul_vilayəti|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Sarıpul]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Salam, məncə, [[Səri-Pul vilayəti]] və [[Sər-i Pul]] səhifələrindəki Sər-i Pul Saripul Səri-Pul və digər variantları Səripül olaraq dəyişdirilməlidir. Bir neçə arqument gətirmək istərəm: * original yazıda سر پل yazılıb, bəzi hallarda ayrı, bəzi hallarda isə bitişik سرپل yazılır, buraza ancaq S R P L hərfləri var سر sözü bizim dillərdən həməşə SƏR kimi oxunur, məsələn, سربست sərbəst, سرپمك sərpmək, سرحد sərhəd, سركرده serkerde ve s. əslində burdakı sər sözü "baş, başlanğıc" mənasındadır<ref>https://www.azleks.az/online-dictionary/sər</ref> səri (sər-i, sər-e) isə nəyinsə başlanğıcı deməkdir. پل sözü isə farsca körpü deməkdir və bu sözü Azərbaycan dilində "pül" şəkilində mövcuddur<ref>https://www.azleks.az/online-dictionary/pül</ref> birlikdə سر پل sözü ''körpü başında" (başlanğıcında) mənasını verir. ərəb hərlərində yazıldığına görə kim nətər istəyir elə də yazır, və məncə, bu boyda variantların içində Azərbaycan dilində ən uyğun olduğunu yazmaq lazımdır- Səripül, bu ad həm lazımsız probeli və ya defisi aradan qaldırır və asan olur həm də ahəng qanununa uyğun olur. Əlavə: yerli əfqanistan ləhcələrində bu şəhərin adı fərqli deyilir: saripul, saripül, sarepol, səripol və s. [[İstifadəçi:Sebirkhan|Sebirkhan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sebirkhan|müzakirə]]) 16:30, 21 oktyabr 2025 (UTC) :üzr istəyirəm, bəzi köhnə xəritələrdə bu şəhər üçün Sarı Pul (bildiyimiz sarı və pul sözlərindən) sözü yazılıb, məsələn, 1894 osmanlı https://uniquemaps.com/products/old-arabic-map-of-india-by-hafiz-ali-esref-1894-mumbai-delhi-kolkata-himalayas-ganges-railroads xəritəsində , bu mövzunu daha çox araşdırmalıyam [[İstifadəçi:Sebirkhan|Sebirkhan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sebirkhan|müzakirə]]) 17:33, 21 oktyabr 2025 (UTC) ::Yenə Salam, məncə etimologiyasına baxmayaraq ən doğru variantı Sarıpul-dur, çünki elə yerli camaat da (puştunlar) da elə deyir. İndi niyəsə vilayət adı məqaləsində Səri-Pul yazılıb şəhər adı məqaləsində isə Sər-i Pul, bu fərqli yazılışlar adamı çaşdıra bilər. Azərbaycan tarixi kitablarında da '''Sarıpul''' yazılıb<ref>МИЛЛИ АЗЯРБАЙЪАН ТАРИХИ МУЗЕЙИ – 2017 – http://azhistorymuseum.gov.az/uploads/books/files/2022/04/azhistorymuseum.gov.az_622_Tarix_toplu_2017.pdf</ref><ref>Azərbaycan Tarixi https://www.academia.edu/127725898/AZƏRBAYCAN_TARİXİ</ref><ref>Əfqanıstanda türkmənşəli toponimlər https://azlib.org/media/books/Efqanistanda_turk_mensheli_toponimler.pdf</ref> [[İstifadəçi:Sebirkhan|Sebirkhan]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Sebirkhan|müzakirə]]) 13:10, 24 oktyabr 2025 (UTC) {{mis}} <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 29-10-2025 – [[:Həsən xan Qubalı]] → [[:Həsən ağa Qubalı]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Həsən xan Qubalı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Həsən xan Qubalı|[[{{TALKPAGENAME:Həsən xan Qubalı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Həsən xan Qubalı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Həsən xan Qubalı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Həsən xan Qubalı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Həsən xan Qubalı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Həsən ağa Qubalı]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Qubalı Fətəli xanın oğlu Həsən ağa heç vaxt xan olmayıb, Salyanda da, Dərbəndə də hakim olduğu vaxt "ağa" ünvanı ilə Bakıxanov, Əlqədəri və b. müəlliflərdə qeyd edilib. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:15, 29 oktyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Addəyişiminə getməyə razıyam. Amma, '''''Həsən xan (Quba xanı)''''' və ya '''''Həsən xan (Dərbənd xanı) '''''kimi. Bir vaxtlar, atası Fətəli xanın Qubalı kimi yox - (Quba xanı) kimi dəyişilməsi qərara alınmışdı, çünki, təxəllüs, ləqəb kimi görünür, doğrudur. O ki qaldı "xan" tituluna, 1796-cı ildə qraf Zubovun təşəbbüsü ilə Həsən Qubada “Quba xanı” kimi tanıdıldı. Lakin böyük qardaşının qisasından qorxan Həsən Qubadan Dərbəndə getməyə məcbur oldu.<ref>{{Cite book |last=Гаджиева |first=Сакинат |url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%A1.%D0%A8._%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B_XIX-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE_XX_%D0%B2._%D0%9C._1999..pdf |title=Дагестанские азербайджанцы. XIX — начало XX в.: Историко-этнографическое исследование |publisher="Восточная литература" РАН |year=1999 |isbn=5-02-017792-Х |location=[[Moskva]] |pages=171 |language=ru}}</ref> Üstəlik, rus hökuməti 28 avqust 1801-ci il tarixli fərmanla Həsən xanı Dərbənd hakimi kimi tanıyıb.<ref>{{Cite book |last=Mustafazadə |first=Tofiq |url=https://www.anl.az/el/m/mt_qx.pdf |title=Quba xanlığı |publisher=Elm |year=2005 |isbn=5-8066-1747-5 |editor-link=Tofiq Mustafazadə |location=[[Bakı]] |pages=205 |language=az}}</ref>[[İstifadəçi:Shahdag|Shahdag]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Shahdag|müzakirə]]) 13:04, 29 oktyabr 2025 (UTC) {{müzakirənin istinad siyahısı}} == 02-11-2025 – [[:Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)]] → [[:Kateqoriya:Martuni rayonu (Azərbaycan)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)|[[{{TALKPAGENAME:Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Kateqoriya:Martuni rayonu (Azərbaycan)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Tək keçmiş DQMV-də deyil, bütöv Azərbaycan Respublikasına bu adda yalnız 1 rayon olmuşdu. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:05, 2 noyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:'''<br><!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. -->{{pb}}'''Şərhlər:'''<br><!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. -->{{pb}}Fikrimcə hal-hazırda [[:Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)]] kateqoriya silinməli və içindəki kateqoriyalar ayrılmalıdır, çünki [[Martuni rayonu (Azərbaycan)]] adlı məqalə var. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 10:07, 6 noyabr 2025 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Redivy|Redivy]], silinmək yoxsa addəyişmə? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 15:21, 6 noyabr 2025 (UTC) *:: @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] Kateqoriya içərisində ayrıca məqalə olaraq rayon haqqında məlumat olduğuna görə kateqoriyanın özünün silinməsi, lakin içərisində olan altkateqoriya ilə məqalənin qalması tərəfdarıyam. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 15:26, 6 noyabr 2025 (UTC) *:::[[:Kateqoriya:Martuni rayonu (DQMV)]] silinsin, [[:Kateqoriya:Azərbaycan Kommunist Partiyası Martuni Rayon Komitəsinin birinci katibləri]] qalsın? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 18:35, 6 noyabr 2025 (UTC) *:::: @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] Sizcə elə düzgün olmaz ? çünki zatən kateqoriya adında məqalə var və kateqoriya içində bir altkateqoriya özü lazımlıdır. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 19:04, 6 noyabr 2025 (UTC) *:::::Açığı, cavablamaqda çətinlik çəkirəm. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 19:18, 6 noyabr 2025 (UTC) :{{u|Toghrul R}}-nin fikri maraqlıdır. [[Martuni rayonu (Azərbaycan)|Məqalənin]] adındakı dəqiqləşdirmə kateqoriya ilə eyni idi, {{u|Patriot Kor}} [[Xüsusi:Fərq/7556211|dəyişib]]. Bunu da [[Vikipediya:Addəyişmə_müraciətləri/Arxiv/Mart/2024#Martuni_rayonu_(DQMV)_→_Martuni_rayonu_(Azərbaycan)|siz təklif etmisiniz]], {{u|Zohrab Javad}}. Hər bir halda, məqalə kateqoriya ilə eyni olmalıdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 02:16, 30 mart 2026 (UTC) == 03-11-2025 – [[:Erməni quldur dəstələri]] → [[:Erməni fədailər]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Erməni quldur dəstələri]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Erməni quldur dəstələri|[[{{TALKPAGENAME:Erməni quldur dəstələri}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Erməni quldur dəstələri|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Erməni quldur dəstələri|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Erməni quldur dəstələri|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Erməni quldur dəstələri|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Erməni fədailər]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Qeyri-ensiklopedik adlandırma. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 16:24, 3 noyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : * Erməni könüllü dəstələri və ya belə adlar daha uyğundur fikrimcə. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 10:03, 6 noyabr 2025 (UTC) *:Razıyam. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 16:08, 6 noyabr 2025 (UTC) == 10-11-2025 – [[:Zəfər Parkı]] → <s>[[:Zəfər parkı]]</s>''<s>[[:Zəfər parkı (Bakı)]] / [[:Zəfər Parkı (Bakı)]]</s>[[:"Zəfər" parkı (Bakı)]]'' == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Zəfər Parkı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Zəfər Parkı|[[{{TALKPAGENAME:Zəfər Parkı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Zəfər Parkı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Zəfər Parkı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Zəfər Parkı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Zəfər Parkı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : <s>[[:Zəfər parkı]]</s><s>''[[:Zəfər parkı (Bakı)]] / [[:Zəfər Parkı (Bakı)]]''</s>''[[:"Zəfər" parkı (Bakı)]]'' * '''Səbəb/müzakirə:''' : "Park" nəyə görə böyük hərflədir? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:43, 10 noyabr 2025 (UTC) ::[https://president.az/az/articles/view/67241 Burada] balaca hərflədir. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:44, 10 noyabr 2025 (UTC) ::Xankəndidə də parkın [https://president.az/az/articles/view/70960 açılışı oldu (şəkillərə baxa bilərsiniz)]. Fikrimcə, əhəmiyyətinə görə Bakıdakından aşağı deyil. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 11:10, 24 dekabr 2025 (UTC) : [https://unvanportali.az/?entrance=fa163a67-ceef-4a10-b26d-7fa6cbc37ccb Ünvan portalında] "Zəfər" parkı kimi qeyd olunub, yəni Zəfər sözü dırnaqarası və böyükhərflə, parkı sözü isə balaca hərflə. --[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 22:17, 23 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Bir mənbə, hələ-hələ ünvanportalı kimi belə bir mənbə addəyişmə üçün birbaşa əsas ola bilməz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 22:28, 23 fevral 2026 (UTC) ::Niyə? Onda “park” sözünün böyük hərflə yazılması nəyə əsaslanır? --[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 11:37, 24 fevral 2026 (UTC) :::Mən dırnaqda verilməsini qeyd etməyinizə fikir bildirmişəm. Həm tək bir mənbəyə əsaslanıb belə vermək uyğun deyil, həm də belə adlandırmalar bizdə yayılmış deyil. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 15:23, 24 fevral 2026 (UTC) ::::Ümumən fikrinizcə məqalə necə adlanmalıdır? Məsələn dırnaqarasına fikriniz aydındır, bəs ikinci sözün böyük yoxsa balaca hərflə yazılması, mötərizədə şəhərin adı. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 20:41, 24 fevral 2026 (UTC) :::::İndi dəqiq bir şey deyə bilməyəcəm. Amma "muzey" kimi sözlər kiçiklə verilir deyə bilirəm. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 20:43, 24 fevral 2026 (UTC) == 10-11-2025 – [[:Zəfər Muzeyi]] → [[:Zəfər muzeyi]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Zəfər Muzeyi]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Zəfər Muzeyi|[[{{TALKPAGENAME:Zəfər Muzeyi}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Zəfər Muzeyi|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Zəfər Muzeyi|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Zəfər Muzeyi|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Zəfər Muzeyi|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Zəfər muzeyi]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : "Muzey" niyə böyük hərflədir? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:43, 10 noyabr 2025 (UTC) ::[https://president.az/az/articles/view/70545 Burada] balaca hərflədir. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:45, 10 noyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Bizdə bəzi hallarda bu cür isimlər gah böyüklə yazılır, gah da kiçiklə. Deyəsən bəzi isimlər məxsusilə böyüklə qeyd olunmalıdır, bəziləri isə kiçiklə. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 12:37, 11 noyabr 2025 (UTC) ::Muzeyin rəsmi saytını görməmişəm. Amma president.az saytında kiçik hərflədir. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 16:49, 11 noyabr 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], burada [https://zefermuzeyi.az/ böyüklə] yazıblar. Deyəsən muzeyin rəsmi saytıdır, hələ açılmayıb. Bizim dilin qaydalarına görə təşkilat adlarının bütün hərfləri böyüklə yazılmalıdır əslində. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 13:39, 24 noyabr 2025 (UTC) ::::Saytda əslində bütün hərflər böyük yazılıb. Gözləmək də olar, görək saytda necə yazılacaq. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:41, 24 noyabr 2025 (UTC) :::::Kompüterdə brauzerdə açanda yuxarıda açılan paneldə "Zəfər Muzeyi" yazılır. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 13:50, 24 noyabr 2025 (UTC) == 10-11-2025 – [[:Arsak]] → [[:Arsax]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Arsak]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Arsak|[[{{TALKPAGENAME:Arsak}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Arsak|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Arsak|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Arsak|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Arsak|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Arsax]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Azərbaycan Milli Ensiklopediyasına [http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/1764/cild/14 əsasən]. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 16:47, 10 noyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :@[[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]], müraciətdən imtina edirəm. Bağlaya bilərsiniz? [https://clb.az/elektron/Qarabag/clb.az/Qarabag_onun_qedim_tayfalari_ve_toponimleri.pdf Bu mənbədə] “Arsak” elə bil daha çox gedir (məsələn səhifə 20-də). [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 15:30, 12 yanvar 2026 (UTC) ::Həmin mənbə əsas götürülə bilməz. Ensiklopediya və ciddi elmi nəşrlərə baxanda "Arsax" və "Artsax" adlarını görürük. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 22:20, 24 fevral 2026 (UTC) :::“Artsax” hansı mənbədə görmüsünüz? Söhbət azərbaycandilli mənbədən gedir. Yuxarıda qeyd olunan mənbəni, fikrimcə, ciddi mənbə saymaq olar. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 02:53, 25 fevral 2026 (UTC) ::::ASE-də (I cild, s. 405), Ziya Bünyadovun "Azərbaycan VII–IX əsrlərdə" (1989), Nailə Vəlixanlı "Ərəb xilafəti və Azərbaycan" (1993) kimi əsərlərdə "Arsax" olaraq gedib, Arsax və Artsax arasında bir fərq yoxdur, çünki bizim dildə həmin kar səs "ts" və ya "s" kimi verilir. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:16, 25 fevral 2026 (UTC) :::::"ts" səsinin orijinalda olması üçün dəlilim yoxdur. Ermənicə bəlkə də belə səslənir, amma bu toponim ermənimənşəli deyil. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 11:10, 25 fevral 2026 (UTC) ::::::Heç kim bu toponimin mənşəyi barədə mübahisə etmir. Bilmək istəyirsinizsə "ts" və cingiltili qarşılığı "dz" səsi həm Qafqaz alban dilində, həm ermənicədə, həm də gürcücədə var. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:26, 25 fevral 2026 (UTC) :::::::Bunu bilmirdim. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 19:01, 11 mart 2026 (UTC) :::::Fəridə Məmmədova "Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası" (1993) monoqrafiyasında da "Arsax" verib. Yəni təklifinizi geri çəkməməlisiniz. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:19, 25 fevral 2026 (UTC) == 15-11-2025 – [[:Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski]] → [[:Mirzə Məmmədvəli Qəmərli]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski|[[{{TALKPAGENAME:Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Mirzə Məmmədvəli Qəmərlinski|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Mirzə Məmmədvəli Qəmərli]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Soyadının son araşdırmalarda ilkin mənbələrə istinadən milliləşdirilməsi. Misal üçün bax: [[Firidun bəy Köçərli]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:24, 15 noyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-11-2025 – [[:Qaradağ]] → [[:Qaradağ rayonu]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Qaradağ]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Qaradağ|[[{{TALKPAGENAME:Qaradağ}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Qaradağ|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Qaradağ|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Qaradağ|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Qaradağ|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Qaradağ rayonu]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Ən məşhuru deyil axı. Bakının tərkibində rayonlardan biridir. Bir gün adı da dəyişə bilər, ləğv də oluna bilər. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 11:53, 17 noyabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :[[Qaradağ (dəqiqləşdirmə)|Dəqiqləşdirmə səhifəsinin]] adı ola bilər. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 21:15, 17 noyabr 2025 (UTC) ::Fikrimcə, “Qaradağ”ı ya “Qaradağ (dəqiqləşdirmə)”yə, ya “Qaradağ vilayəti”nə istiqamətləndirmək olar. Və ya onlardan birini “Qaradağ” adlandırmaq olar. Fikrimcə, Qaradağ Azərbaycan dilində ilk növbədə tarixi ərazidir (Qaradağ vilayəti), necə ki Qarabağ Azərbaycan dilində ilk növbədə tarixi ərazidir. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:03, 26 noyabr 2025 (UTC) :::Dəqiqləşdirmə səhifəsi olsa, elə sadə adda olacaq. "Qaradağ (dəqiqləşdirmə)" ona istiqamətləndirmə funksiyası görəcək. Məncə dəqiqləşdirmə olsa yaxşıdır, ortada əsas mövzu yoxdur. "Qaradağ rayonu" məqaləsinin əsas adı olmayıb istiqamətləndirmə olsaydı razılaşmaq olardı. @[[İstifadəçi:Samral|Samral]]. @[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]], sizin də fikriniz maraqlıdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 00:48, 27 noyabr 2025 (UTC) == 03-12-2025 – [[:Hacı Əhməd Paşa]] → [[:Hacı Əhməd Paşa (Osmanlı sədrəzəmi)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hacı Əhməd Paşa]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hacı Əhməd Paşa|[[{{TALKPAGENAME:Hacı Əhməd Paşa}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hacı Əhməd Paşa|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hacı Əhməd Paşa|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hacı Əhməd Paşa|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hacı Əhməd Paşa|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Hacı Əhməd Paşa (Osmanlı sədrəzəmi)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Hacı Əhməd Paşa]] səhifəsini dəqiqləşdirmə səhifəsi etmək üçün. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:19, 3 dekabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Şərh və qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : Bu adda həm 2 Osmanlı sədrəzəmi olub deyə, həm də tanınmalarına uyğun olaraq birini [[Nişançı Hacı Əhməd paşa]], digərini də [[Kalaylıkoz Hacı Əhməd paşa]] adlandırdım.—<font color="green">'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''</font> <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]</sup> 22:46, 6 dekabr 2025 (UTC) == 03-12-2025 – [[:Hacı Əhməd paşa]] → [[:Hacı Əhməd Paşa (Mesxetiya paşası)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hacı Əhməd paşa]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hacı Əhməd paşa|[[{{TALKPAGENAME:Hacı Əhməd paşa}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hacı Əhməd paşa|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hacı Əhməd paşa|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hacı Əhməd paşa|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hacı Əhməd paşa|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Hacı Əhməd Paşa (Mesxetiya paşası)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Hacı Əhməd Paşa]] səhifəsini dəqiqləşdirmə səhifəsi etmək üçün. Kiçik "paşa" sözünün büyük hərflə yazılması. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:21, 3 dekabr 2025 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], "Hacı Əhməd paşa" səhifəsini dəqiqləşdirmə səhifəsi etmək üçün Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydalarına zidd bir şəkildə məqalə adında "paşa" sözünü böyük hərflə yazmaq şərt deyil. <font color="green">'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''</font> <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]</sup> 04:18, 4 dekabr 2025 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Samral|Samral]] bir bu siyahıya baxın: [[Osmanlı sədrəzəmlərinin siyahısı]] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 14:08, 4 dekabr 2025 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], siz mənim nəyi nəzərdə tutduğumu başa düşmədiz. Mən siz deyənə (mötərizə məsələsi) qarşı deyiləm və elə həmin gün də etmişəm. Mən deyirəm ki, "paşa" sözünün böyük hərflə yazılmasına ehtiyac yoxdur. <font color="green">'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''</font> <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]</sup> 22:34, 6 dekabr 2025 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Samral|Samral]], demək olar əksər məqalələrdə böyüklə yazılıb. Bunun üçün KM-da müzakirə açmağı təklif edərdim, konsensus qəbul edilsə kütləvi dəyişikliklər aparmaq lazımdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 10:16, 7 dekabr 2025 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]], yüz nəfərin 1 səhvi etməsi o səhvi düz etmir. Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları var. Hər şey üçün də müzakirə açılmır. Hər mövzuya görə icmanı narahat və ya məşğul etmək düzgün deyil. Əksər məqalələrdə ona görə böyük yazılıb ki, çünki əsasən TrVikiyə uyğun yazıblar, ya da başqa vikilərə də baxıblar görüblər böyüklədir elə yazıblar. <font color="green">'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''</font> <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]</sup> 14:48, 7 dekabr 2025 (UTC) :::::::Düzdü. Hələ böyüklə yazan mənbələri demirəm. Ola bilməz ki bu titul başqa bəzi adlar kimi (məsələn, [[Möminə Xatun]]) bəzi şəxslərin adlarının bir hissəsinə çevrilmiş olsun? Bu arada, dəqiqləşdirmə səhifələri də istisnasız kiçiklə verilməlidir, bunu hara tətbiq edəcəyiksə. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 15:36, 7 dekabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Şərh və qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : Dil qaydalarımıza uyğun olaraq "paşa" sözünü kiçiklə yazmaqla müvafiq mötərizəni əlavə edib ad dəyişikliyini etdim: [[Hacı Əhməd paşa (Mesxetiya paşası)]].—<font color="green">'''[[İstifadəçi:Samral|samral]]'''</font> <sup>[[İstifadəçi müzakirəsi:Samral|''müzakirə'']]</sup> 22:41, 6 dekabr 2025 (UTC) == 22-12-2025 – [[:Soltanlı (Cəbrayıl)]] → [[:Soltanlı]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Soltanlı (Cəbrayıl)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Soltanlı (Cəbrayıl)|[[{{TALKPAGENAME:Soltanlı (Cəbrayıl)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Soltanlı (Cəbrayıl)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Soltanlı (Cəbrayıl)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Soltanlı (Cəbrayıl)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Soltanlı (Cəbrayıl)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Soltanlı]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Bu adda başqa kənd yoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 12:53, 22 dekabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : {{re|Zohrab Javad}} Əslində, soyad da ola bilər –<span style="font-family: 'Droid Sans', Calibri, Verdana, sans; color: silver;"> [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] <small>([[İstifadəçi müzakirəsi:Toghrul R|m]])</small></span> 04:19, 23 dekabr 2025 (UTC) ::[[Soltan Soltanlı]] var. Məqalə tək soyadla adlanmır ki, ad-soyadla olur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 07:31, 23 dekabr 2025 (UTC) :::Soyad olaraq ensiklopedik mövzu olduğunu deyir, məqalə sayı fərq etmədən. Bu adla digərlərindən daha çox müəyyən mövzu qabağa çıxmırsa dəqiqləşdirmə saxlamaq lazımdır. Başqa yerdə eyniadlı kənd yoxdursa mötərizədə "(kənd)" yazıla bilər. Sadə adı da dəqiqləşdirmə səhifəsi etmək olar və ya "(dəqiqləşdirmə)" əlavə edilərək. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:50, 23 dekabr 2025 (UTC) ::::Fikrimcə, “Soltanlı” soyad kimi (ayrı şəxsin soyadı kimi yox, məhs soyad kimi, çünki şəxsin mıqaləsi adətən ad-soyadla yazılır) kifayət qədər ensiklopedikdirsə, fikrimcə buna görə mənbələr olmalıdır. Ondan sonra müəyyənləşdirmək olar ki nə dərəcədə ensiklopedikidir: dəqiqləşdirmə səhifəsində yazılması kifayətdir yoxsa soyad üçün ayrı məqalə olmalıdır, yoxsa soyada aid ayrı dəqiqləşdirmə səhifəsi olmalıdır, və bu halda əsas məna hansı səhifədə olmalıdır: yaşayış məntəqəsində, soyad məqaləsində, ümumi dəqiqləşdirmə səhifəsində, yoxsa soyad dəqiqləşdirmə səhifəsində. Bu məsələdə isə belə başa düşürəm ki, soyad üçün ayrı məqalə üçün ensiklopediklik hələ ki sübut olunmayıbdır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 07:28, 25 dekabr 2025 (UTC) :::::Soyad, ad, təxəllüs kimi konkret səhifələr dəqiqləşdirmə və çoxmənalı termin səhifələri kimi bir şeydi. Əlbəttə, məqalələri veririksə saya da baxmaq lazımdı. Məncə "Soltanlı" dəqiqləşdirmə səhifəsi olmalıdır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 10:22, 25 dekabr 2025 (UTC) ::::::Məncə Soltalı soyad kimi əhəmiyyət dərəcəsində Cəbrayılın Soltanlı kəndi ilə bərabərdirsə, onda gərək ya bu soydan (yəni bu nəsildən) heç olmasa bir neçə məşhur adam çıxmalıdır və ya geniş yayılmış soyad olmalıdır (məsələn [[Əliyev]], [[Məmmədov]] kimi - misal çəkilən soyadlar üçün səhifə artıq dəqiqləşdirmə səhifəsi olmaya da bilər, məqalə formasında da ola bilər). Üstəlik, bir məsələni də qeyd edim ki, dəqiqləşdirmə səhifənin adı [[Sultanlı|Sultanlıdır]] - Soltanlı üçün ayrı dəqiqləşdrmə səhifəsi yaratmaq olar və ya belə saxlasaq Soltanlı adını kənd üçün əsas mənbə kimi istifadə etməyə əngəl qalmır. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 10:39, 25 dekabr 2025 (UTC) == 23-12-2025 – [[:Vəhşi diviziya]] → [[:Qafqaz yerli atlı diviziyası]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Vəhşi diviziya]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Vəhşi diviziya|[[{{TALKPAGENAME:Vəhşi diviziya}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Vəhşi diviziya|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Vəhşi diviziya|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Vəhşi diviziya|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Vəhşi diviziya|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Qafqaz yerli atlı diviziyası]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Diviziyanın rəsmi adı əsas alınmalıdır. Həm də "Vəhşi diviziya" diviziyaya alçaldıcı məna ilə verilib. Keçid qalaraq adı dəyişdirilsin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:48, 23 dekabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Belə başa düşürəm ki rusca “Кавказская туземная конная дивизия”dır, əslində bəlkə “туземная” sözü də o qədər də hörmət mənasında deyildi, amma azərbaycanca “Qafqaz yerli atlı diviziyası” normal səslənir. Bu ada azərbaycandilli mənbə qoya bilərsiniz? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 13:48, 25 dekabr 2025 (UTC) :: Qafqaz Yerli Süvari Diviziyası-da uyğundu ::* https://e-derslik.edu.az/books/807/units/unit-1/page56.xhtml :: — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 13:50, 25 dekabr 2025 (UTC) :::Ola bilər, tək problem bu "vəhşi" sözüdür. Azərbaycan Tarixi çoxcilidliyinə də baxmmaq lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:16, 25 dekabr 2025 (UTC) ::::Bəzən doğrudan da klassik rus ədəbiyyatına baxanda, adam dəhşətə gəlir. Hərçənd ki Azərbaycan da Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olunmuşdu, amma Rusiyanın indiki ərazisindəki olan o dövrün bəzi zadəganlardan fərqli olaraq, məncə Azərbaycanda heç bir xan, bəy özünü camaatla (istər rəiyyət olsun, istər rəncbər) belə rəftar eləməyə həm özünə sığışdırmazdı, həm də cəsarəti çatmazdı (istisnalar mümkündür əlbətdə ki). Necə deyərlər, Rusiyanın kəndlərində "[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B8 lapti]" (azərbaycanca heç bilmirəm, bu mənanı ifadə edən söz var?) geyinilən zaman, kim kimə vəhşi deyirdi... [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 18:54, 25 dekabr 2025 (UTC) :::::"Vəhşi" diviziya adlanması təhqir olsa da, bunun Vikipediyaya dəxlisi yoxdur. "Black Scare" məqaləsinin də adını dəyişsinlər bu məntiqlə --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 07:02, 12 yanvar 2026 (UTC) ::::::Burada "dəxli var ya yox" müzakirəsi getmir. Alayın öz rəsmi adının istifadəsinin daha məqsədyönlü və doğru olduğu müzakirə olunur. Əgər sizin məntiqiniz ilə yanaşsaq, onda AXC-ni "Müsavat Azərbaycanı" kimi dəyişdirməliyik. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:40, 12 yanvar 2026 (UTC) == 29-12-2025 – [[:Metsamor çayı]] → [[:Qarasu (çay)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Metsamor çayı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Metsamor çayı|[[{{TALKPAGENAME:Metsamor çayı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Metsamor çayı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Metsamor çayı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Metsamor çayı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Metsamor çayı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Qarasu (çay)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Bizim ensiklopediya və lüğətlərdə çayın adı bu cür göstərilir. [[Qarasu çayı]] başqa səhifəyə yönləndirildiyi üçün bu cür ad təklif edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:17, 29 dekabr 2025 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Belə edəndə mahiyyət dəyişmir axı. İki məqalə də eyni adla olacaqsa, o zaman müvafiq dəqiqləşdirmələr əlavə edilməlidir, çünki belə qarışacaq. Təklif olunan ad da istiqamətləndirilir dəqiqləşdirmə səhifəsinə. Əsasən həmçinin çay adları da çox vaxt "X çayı" şəklində adlandırılır. Yox, əgər çay "çay/çayı" əlavəsi olmadan daha çox populyardırsa və o formada istifadə üstünlük təşkil edirsə istisnalar ola bilər. Burada da ən populyar mövzu olmadığından [[Xüsusi:DaimiKeçid/8423234|əsas ad dəqiqləşdirmə səhifəsidir]]. (Mövzu ilə bağlı şərh deyil.) Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 19:28, 29 dekabr 2025 (UTC) == 12-01-2026 – [[:Hacımurad Əmirov]] → [[:Mizancı Murad]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hacımurad Əmirov]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hacımurad Əmirov|[[{{TALKPAGENAME:Hacımurad Əmirov}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hacımurad Əmirov|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hacımurad Əmirov|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hacımurad Əmirov|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hacımurad Əmirov|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Mizancı Murad]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Rusca Vikipediyadakı adı yox, ümumişlək və tanınmış adı əsas alınmalıdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 04:32, 12 yanvar 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Belə görürəm, sizin təklif etdiyiniz ad da türk dilindən gəlir. "Ümumişlək və tanınmış ad"la bağlı yerli mənbələr göstərə bilərsiniz? Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 10:22, 7 fevral 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Buyurun: [https://dergipark.anas.az/index.php/es/article/download/1006/989/1086 AMEA Xəbərləri Filologiya seriyası] , "[https://filologiyameseleleri.com/pdf/2018/8.pdf Filologiya məsələləri]" jurnalı, buradakı [[Abdullah Cövdət]], [[Tunalı Hilmi]] məqalələri. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 06:53, 13 fevral 2026 (UTC) == 19-01-2026 – [[:Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə]] → [[:Əsakiri-mənsureyi-Məhəmmədiyyə]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə|[[{{TALKPAGENAME:Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Asakiri Mənsurəyi Məhəmmədiyyə|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Əsakiri-mənsureyi-Məhəmmədiyyə]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : İzafiyyətin, "əsakir" (bax: https://en.wiktionary.org/wiki/%C9%99sakir) sözünün, "mənsur" sözünün izafiyıt ilə "əyi" yox, "eyi" şəklində və xüsusi isim olmadığı üçün kiçik hərflə düzəlişi. Mənbə: [http://e-kitab.ameanb.nmr.az/QezetSekilleri/14sentyabr.pdf 1] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:51, 19 yanvar 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Salam hörmətli həmkar @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] qardaş. Məqalənin üzərində yenidən işlədim. Əgər mümkündürsə orada nəzər salarsınız zəhmət olmasa. Əgər məqalənin adının dəyişdirilməsini zəruri hesab edirsinizsə heç bir problem yoxdur. Buyurub dəyişdirə bilərsiniz. Hörmətlə [[İstifadəçi:Həsən İmanov|حەسەن ايمانوف]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Həsən İmanov|müzakirə]]) 09:16, 3 iyun 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Həsən İmanov|Həsən İmanov]] Təşəkkürlər. Mənim addəyişdirmə hüququm olmadığndan sadəcə gözləyirəm ilin əvvəlindən. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:21, 3 iyun 2026 (UTC) :{{u|Yousiphh}}, sizdən [[special:diff/8929777|xahiş olundu]] axı, ki şərhi şərh bölməsinə yazmaq barədə. Digər şərhləri də köçürüb elə cavablaya bilərsiniz. {{u|Həsən İmanov}}, lütfən siz də nəzərə alarsınız. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 10:04, 3 iyun 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Hər dəfə bunu yazacağınıza, addəyişməni icra edin. 1 il gözlətilməsi normaldır? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:13, 3 iyun 2026 (UTC) :::Müzakirəyə baxmamışam, mən sizə irad bildirdim. Səhifə dolub-daşır, təəssüf ki, maraqlanmağa vaxtım yoxdur. Əvvəl-axır baxılır, könüllü olduğu üçün aktivliyə baxanda gözləmədə qalması normaldır. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 10:19, 3 iyun 2026 (UTC) == 29-01-2026 – [[:Mazandaran ostanı]] → [[:Mazəndaran ostanı]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Mazandaran ostanı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Mazandaran ostanı|[[{{TALKPAGENAME:Mazandaran ostanı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Mazandaran ostanı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Mazandaran ostanı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Mazandaran ostanı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Mazandaran ostanı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Mazəndaran ostanı]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Fars dilindən (və Mazəndaran dilindən) transliterasiya etdikdə, belə alınır. Digər dillərdə, əsas türkcə və ruscada ikinci "a", əslində "e" olub. Mənbələr barədə əmin deyiləm, nə düşünürsünüz? Ensiklopediyalarda necədir? --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 10:43, 29 yanvar 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :[https://archive.org/details/ace-vi-cild/page/301/mode/1up ASE-də] əsas ad Mazandaran yazılır. Alternativ variatlar Mazanderan, Mazenderan kimi yazılır. Amma ASE-də köhnə mənbədir. Bəlkə rus dilindəki variantları istifadə ediblər? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 15:35, 29 yanvar 2026 (UTC) == 07-02-2026 – [[:İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)]] → [[:İsrafil bəy Yadigarov (mayor)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)|[[{{TALKPAGENAME:İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/İsrafil bəy Yadigarov (podpolkovnik)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:İsrafil bəy Yadigarov (mayor)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Mənbələrdə, arxivdəki şəxsi işində və Varşavadakı qəbirindəki yazıda mayor rütbəsində olduğu üçün. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:52, 7 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 14-02-2026 – [[:Ant etkenmen]] → [[:Krım tatarlarının himni]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ant etkenmen]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ant etkenmen|[[{{TALKPAGENAME:Ant etkenmen}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ant etkenmen|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ant etkenmen|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ant etkenmen|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ant etkenmen|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Krım tatarlarının himni]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Himnin adı yox, digər Vikipediyalarda və məqalələrdə olduğu kimi "... himni" şəklində yazılmasını təklif edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:50, 14 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 15-02-2026 – [[:"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı]] → [[:Koblandı-batır]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı|[[{{TALKPAGENAME:"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/"Koblandı Batır" qazax qəhrəmanlıq dastanı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Koblandı-batır]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Dastan azərbaycancaya bu adla tərcümə olunmuşdur: Koblandı-batır. Qazax xalq qəhrəmanlıq dastanı. Tərcümə edən: Nizami Məmmədov-Tağısoy. Bakı, "Elm və təhsil", 2017, 316 s. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:13, 15 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : {{yerinə yetirildi|yerinə yetirildi}}, çox sağ olun! :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 20:41, 23 iyun 2026 (UTC) * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 15-02-2026 – [[:Ahıskalı aşıq Səfili]] → [[:Axısqalı Aşıq Molla Məhəmməd Səfili]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ahıskalı aşıq Səfili]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ahıskalı aşıq Səfili|[[{{TALKPAGENAME:Ahıskalı aşıq Səfili}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ahıskalı aşıq Səfili|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ahıskalı aşıq Səfili|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ahıskalı aşıq Səfili|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ahıskalı aşıq Səfili|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Axısqalı Aşıq Molla Məhəmməd Səfili]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Axısqa sözünün düzgün yazılışı və aşığın azərbaycanca adı bu cürdür. Bax: Hacılı A. Axısqalı Aşıq Molla Məhəmməd Səfili. Bakı, Mütercim, 2014. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:31, 15 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 15-02-2026 – [[:Aşıq Ahu (Qaraoğlu)]] → [[:Aşıq Ahu Qaraoğlu]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Aşıq Ahu (Qaraoğlu)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Aşıq Ahu (Qaraoğlu)|[[{{TALKPAGENAME:Aşıq Ahu (Qaraoğlu)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Aşıq Ahu (Qaraoğlu)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Aşıq Ahu (Qaraoğlu)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Aşıq Ahu (Qaraoğlu)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Aşıq Ahu (Qaraoğlu)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Aşıq Ahu Qaraoğlu]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Mötərizəyə ehtiyac yoxdur. Bax: [https://tr.wikisource.org/wiki/Ki%C5%9Fi:%C3%82%C5%9F%C4%B1k_%C3%82h%C3%BB_Karao%C4%9Flu Kişi:Âşık Âhû Karaoğlu] [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:35, 15 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı]] → [[:Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısqa türklərinin siyahısı]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı|[[{{TALKPAGENAME:Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısxa türklərinin siyahısı|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Qarabağ müharibəsində şəhid olan Axısqa türklərinin siyahısı]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Axısqa türkləri]] yazılmalıdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:37, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :"Şəhid" yox, "həlak" və ya "ölən" ifadələrindən istifadə edilməlidir. "Şəhid" ensiklopedik ifadə deyil, {{u|Yousiphh}}. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 23:02, 23 iyun 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Bu siyahı ümumiyyətlə çox problemlidir. Həm Birinci, həm də İkinci Qarabağ müharibələri, əlavə də 2000-ci illərdə də ölənlər var. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 06:35, 24 iyun 2026 (UTC) == 17-02-2026 – [[:Axısxa]] → [[:Axısxa (kənd)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Axısxa]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Axısxa|[[{{TALKPAGENAME:Axısxa}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Axısxa|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Axısxa|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Axısxa|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Axısxa|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Axısxa (kənd)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Axısxa (kənd)]] və ya [[Axısxa (Sabirabad)]] olaraq dəyişdirilməsini təklif edirəm. [[Axısxa]]/[[Axısqa]] isə [[Axalsıx]] şəhəri məqaləsinə istiqamətləndirilsin. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:39, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Tarix-i Şeyx Üveys]] → [[:Tarixi-Şeyx Üveys]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Tarix-i Şeyx Üveys]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Tarix-i Şeyx Üveys|[[{{TALKPAGENAME:Tarix-i Şeyx Üveys}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Tarix-i Şeyx Üveys|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Tarix-i Şeyx Üveys|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Tarix-i Şeyx Üveys|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Tarix-i Şeyx Üveys|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Tarixi-Şeyx Üveys]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : İzafiyətin düzəldilməsi. Mənbə: [http://ensiklopediya.gov.az/az/terms/17515/cild/20 AME]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 19:37, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)]] → [[:Bəyxan Sultan (III Mehmedin qızı)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)|[[{{TALKPAGENAME:Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Humaşah Sultan (III Mehmedin qızı)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Bəyxan Sultan (III Mehmedin qızı)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Məqalənin adı Humaşah Sultan (digər sultan qızlarının adı Hümaşah yazılıb) olsa da, mətn Bəyxan Sultan haqqındadır. Serbcə Vikipediyada da adı bu cürdür. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:14, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Hümaşah Sultan]] → [[:Hümaşah Sultan (Şahzadə Mehmedin qızı)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hümaşah Sultan]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hümaşah Sultan|[[{{TALKPAGENAME:Hümaşah Sultan}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hümaşah Sultan|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hümaşah Sultan|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hümaşah Sultan|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hümaşah Sultan|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Hümaşah Sultan (Şahzadə Mehmedin qızı)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Hümaşah Sultan]] adını dəqiqləşdirmə səhifəsi etmək lazımdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:16, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Hüma Şah Sultan]] → [[:Hümaşah Sultan (Sultan İbrahimin xanımı)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hüma Şah Sultan]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hüma Şah Sultan|[[{{TALKPAGENAME:Hüma Şah Sultan}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hüma Şah Sultan|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hüma Şah Sultan|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hüma Şah Sultan|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hüma Şah Sultan|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Hümaşah Sultan (Sultan İbrahimin xanımı)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Standartlaşdırma. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:19, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Beyhan Sultan]] → [[:Bəyxan Sultan]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Beyhan Sultan]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Beyhan Sultan|[[{{TALKPAGENAME:Beyhan Sultan}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Beyhan Sultan|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Beyhan Sultan|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Beyhan Sultan|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Beyhan Sultan|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Bəyxan Sultan]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Türkcə "Beyhan" adı bizim dilimizdə "Bəyxan"dır. Mənbə: [http://www.anl.az/el/Kitab/Azf-268175.pdf A. Paşayev, A. Bəşirov. Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti (2011)], [http://www.afadqurbanov.az/books/AZERBAYCAN%20SEXS%20ADLARI_izahli%20luget.pdf Fidan Qurbanova. Azərbaycan şəxs adları (2019)]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:27, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)]] → [[:Bəyxan Sultan (III Mustafanın qızı)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)|[[{{TALKPAGENAME:Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Beyhan Sultan (III Mustafanın qızı)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Bəyxan Sultan (III Mustafanın qızı)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Türkcə "Beyhan" adı bizim dilimizdə "Bəyxan"dır. Mənbə: [http://www.anl.az/el/Kitab/Azf-268175.pdf A. Paşayev, A. Bəşirov. Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti (2011)], [http://www.afadqurbanov.az/books/AZERBAYCAN%20SEXS%20ADLARI_izahli%20luget.pdf Fidan Qurbanova. Azərbaycan şəxs adları (2019)]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:30, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)]] → [[:Bəyxan Sultan (I Səlimin qızı)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)|[[{{TALKPAGENAME:Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Bəyxan Sultan (I Səlimin qızı)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Türkcə "Beyhan" adı bizim dilimizdə "Bəyxan"dır. Mənbə: [http://www.anl.az/el/Kitab/Azf-268175.pdf A. Paşayev, A. Bəşirov. Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti (2011)], [http://www.afadqurbanov.az/books/AZERBAYCAN%20SEXS%20ADLARI_izahli%20luget.pdf Fidan Qurbanova. Azərbaycan şəxs adları (2019)]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:33, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 17-02-2026 – [[:Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)]] → [[:Bəyxan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)|[[{{TALKPAGENAME:Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Beyhan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Bəyxan Sultan (Sultan İbrahimin qızı)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Türkcə "Beyhan" adı bizim dilimizdə "Bəyxan"dır. Mənbə: [http://www.anl.az/el/Kitab/Azf-268175.pdf A. Paşayev, A. Bəşirov. Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti (2011)], [http://www.afadqurbanov.az/books/AZERBAYCAN%20SEXS%20ADLARI_izahli%20luget.pdf Fidan Qurbanova. Azərbaycan şəxs adları (2019)]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 20:36, 17 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 18-02-2026 – [[:Hafsa Sultan]] → [[:Həfsə Sultan]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hafsa Sultan]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hafsa Sultan|[[{{TALKPAGENAME:Hafsa Sultan}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hafsa Sultan|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hafsa Sultan|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hafsa Sultan|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hafsa Sultan|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Həfsə Sultan]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Bizim dilimizdə Həfsədir bu ad. Digər şəxs üçün bax: [[Aişə Həfsə Sultan]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:56, 18 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 18-02-2026 – [[:Ayşə Həfsə Sultan]] → [[:Aişə Həfsə Sultan]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ayşə Həfsə Sultan]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ayşə Həfsə Sultan|[[{{TALKPAGENAME:Ayşə Həfsə Sultan}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ayşə Həfsə Sultan|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ayşə Həfsə Sultan|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ayşə Həfsə Sultan|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ayşə Həfsə Sultan|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Aişə Həfsə Sultan]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : "Aişə" adının azərbaycanca yazılması. Digər bütün bu adda sultanlarda bu cür yazılıb: [[Aişə Sultan (II Əbdülhəmidin qızı)]], [[Aişə Sultan (Sultan İbrahimin qızı)]], [[Aişə Sultan (II Bəyazidin qızı)]], [[Aişə Sultan (II Mustafanın qızı)]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:01, 18 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 18-02-2026 – [[:Ayişə Ərzan]] → [[:Ayşə Ərzan]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ayişə Ərzan]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ayişə Ərzan|[[{{TALKPAGENAME:Ayişə Ərzan}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ayişə Ərzan|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ayişə Ərzan|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ayişə Ərzan|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ayişə Ərzan|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Ayşə Ərzan]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Türk dilindəku "Ayşe" adı əksərən "Ayşə" olaraq istifadə edilir. [[Ayşə (ad)]] səhifəsini baxa bilərsiniz. Digər tərəfdən "Ayişə" adı ilə təkcə bu məqalə var. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:15, 18 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 18-02-2026 – [[:Ayşə bint Hüseyn]] → [[:Aişə bint Hüseyn]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ayşə bint Hüseyn]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ayşə bint Hüseyn|[[{{TALKPAGENAME:Ayşə bint Hüseyn}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ayşə bint Hüseyn|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ayşə bint Hüseyn|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ayşə bint Hüseyn|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ayşə bint Hüseyn|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Aişə bint Hüseyn]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Ərəbcə olan "Aişə" adı təkcə bu şəxsin adında türkcədəki kimi "Ayşə" yazılıb. Digər ərəbəsilli şəxslər: [[Aişə]], [[Aişə Qəzzafi]] və s. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:20, 18 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 19-02-2026 – [[:Ulûm]] → [[:Ülüm (qəzet)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ulûm]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ulûm|[[{{TALKPAGENAME:Ulûm}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ulûm|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ulûm|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ulûm|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ulûm|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Ülüm (qəzet)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Eyni "Təsviri-əfkar" kimi, qəzet adı "Ulûm" yox, "[[Ülüm (qəzet)|Ülüm]]" olmalıdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:05, 19 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 19-02-2026 – [[:Millət-i Erməniyan]] → [[:Milləti-erməniyan]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Millət-i Erməniyan]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Millət-i Erməniyan|[[{{TALKPAGENAME:Millət-i Erməniyan}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Millət-i Erməniyan|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Millət-i Erməniyan|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Millət-i Erməniyan|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Millət-i Erməniyan|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Milləti-erməniyan]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : İzafiyətin düzəldilməsi. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:07, 19 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 20-02-2026 – [[:Servet (qəzet)]] → [[:Sərvət (qəzet)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Servet (qəzet)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Servet (qəzet)|[[{{TALKPAGENAME:Servet (qəzet)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Servet (qəzet)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Servet (qəzet)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Servet (qəzet)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Servet (qəzet)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Sərvət (qəzet)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : "Təsviri-əfkar" və "Ülüm" qəzetlərinin adlarının standartlaşdırılması ilə eyni səbəb. [[Sərvəti-fünun]] jurnalının adı bu qəzetdən gəlir. Əgər jurnalda adı "Sərvət" olaraq yazılırsa, deməli qəzetdə də belə yazılmalıdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:21, 20 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 20-02-2026 – [[:Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti]] → [[:Bəktaşi Ordeni Suveren Dövləti]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti|[[{{TALKPAGENAME:Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Bektaşi Ordeni Suveren Dövləti|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Bəktaşi Ordeni Suveren Dövləti]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : "Bəktaşi" sözünün düzgün yazılışı. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:21, 20 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 20-02-2026 – [[:Naxçıvan (region)]] → [[:Naxçıvan (tarixi ərazi)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Naxçıvan (region)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Naxçıvan (region)|[[{{TALKPAGENAME:Naxçıvan (region)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Naxçıvan (region)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Naxçıvan (region)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Naxçıvan (region)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Naxçıvan (region)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Naxçıvan (tarixi ərazi)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Azərbaycan (tarixi ərazi)]], [[Şirvan (tarixi ərazi)]] kimi adlandırılmasını təklif edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:37, 20 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 20-02-2026 – [[:Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)]] → [[:Költoğan (Keles)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)|[[{{TALKPAGENAME:Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Azərbaycan (Cənubi Qazaxıstan vilayəti)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Költoğan (Keles)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Kənd 2021-ci ildə Költoğan adlandırılıb, həm də mötərizədə vilayət (Cənubi Qazaxıstan vilayəti də artıq Türküstan vilayətidir) adı yox, rayon adı yazılması daha uyğundur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 09:50, 20 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 21-02-2026 – [[:Hikmət Cevdet-zadə]] → [[:Hikmət Cövdətzadə]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Hikmət Cevdet-zadə]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Hikmət Cevdet-zadə|[[{{TALKPAGENAME:Hikmət Cevdet-zadə}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Hikmət Cevdet-zadə|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Hikmət Cevdet-zadə|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Hikmət Cevdet-zadə|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Hikmət Cevdet-zadə|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Hikmət Cövdətzadə]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Elmi ədəbiyyatımızda ad-soyadı bu cür yazılır. Əlavə olaraq Vilayət Quliyevin məqalələrinə ([https://525.az/news/321437-xaricden-gelenler-xaricde-yazilanlar--birinci-turkoloji-qurultay-istirakcilarinin-izi-ile], [https://525.az/news/63806-turkoloji-qurultayin-eks-sedasi-yaxud-vetene-son-gelis]), Cəlal Qasımov "Birinci Türkoloji Qurultay: şahidlər və şəhidlər" monoqrafiyasına baxmaq olar. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 16:01, 21 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 23-02-2026 – [[:Alban əlifbası]] → [[:Qafqaz alban əlifbası]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Alban əlifbası]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Alban əlifbası|[[{{TALKPAGENAME:Alban əlifbası}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Alban əlifbası|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Alban əlifbası|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Alban əlifbası|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Alban əlifbası|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Qafqaz alban əlifbası]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : [[Alban əlifbası]] Balkan yarımadasındakı [[alban dili]]nin əlifbası mənasındadır. Digər dillərdəki və [[Qafqaz alban dili]] məqaləsindəki kimi "Qafqaz" sözü əlavə edilməlidir. Digər variantlar: [[Ağvan əlifbası]], [[Aluank əlifbası]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:40, 23 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 25-02-2026 – [[:Ağşidlər dövləti]] → [[:İxşidilər dövləti]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ağşidlər dövləti]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ağşidlər dövləti|[[{{TALKPAGENAME:Ağşidlər dövləti}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ağşidlər dövləti|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ağşidlər dövləti|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ağşidlər dövləti|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ağşidlər dövləti|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:İxşidilər dövləti]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Dövlətin adı "İxşidi"dir, "Ağşid" yox. "[[İxşid]]" sözündən gəlir. Bax: Rafiq bəy İsmayıl. İxşidilər dövləti, 935–969-cu illər (Bakı, 2007). [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:36, 25 fevral 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 01-03-2026 – [[:Xalxal (Lala)]] → [[:Xalxal (qədim şəhər)]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Xalxal (Lala)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Xalxal (Lala)|[[{{TALKPAGENAME:Xalxal (Lala)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Xalxal (Lala)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Xalxal (Lala)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Xalxal (Lala)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Xalxal (Lala)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Xalxal (qədim şəhər)]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Standartlaşdırma. Xalxal və ya digər adı Lala bu cür yazılması daha uyğundur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:21, 1 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 10-03-2026 – [[:Ali Canib Yöntem]] → [[:Əli Canib Yöntəm]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Ali Canib Yöntem]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Ali Canib Yöntem|[[{{TALKPAGENAME:Ali Canib Yöntem}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Ali Canib Yöntem|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Ali Canib Yöntem|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Ali Canib Yöntem|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Ali Canib Yöntem|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Əli Canib Yöntəm]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Standartlaşdırma. Mənbə üçün bax: [https://bsuj.bsu.edu.az/uploads/pdf/ab2640fcdc47b9f56064398191c830b6.pdf], [https://dergipark.anas.az/index.php/es/article/download/877/859/956], [http://anl.az/el/Kitab/2019/11/cd/Ar2019-902.pdf], [http://old.xalqqazeti.com/az/news/social/42800] və s. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:32, 10 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 10-03-2026 – [[:Bab-ı Ali basqını]] → [[:Babı-ali basqını]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Bab-ı Ali basqını]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Bab-ı Ali basqını|[[{{TALKPAGENAME:Bab-ı Ali basqını}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Bab-ı Ali basqını|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Bab-ı Ali basqını|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Bab-ı Ali basqını|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Bab-ı Ali basqını|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Babı-ali basqını]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Bax: [[Babı-ali]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 12:38, 10 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 18-03-2026 – [[:Sürət]] → [[:Sürət vektoru]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Sürət]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Sürət|[[{{TALKPAGENAME:Sürət}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Sürət|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Sürət|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Sürət|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Sürət|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Sürət vektoru]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Bu sahə üzrə ekspert deyiləm deyə çox da əmin deyiləm açığı. Süni intellektin dediyinə görə Velocity sürət vektoru, speed isə yeyinlik olmalıdır. Bura baxa bilərsiz: https://ibb.co/0RXZtdzk [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|müzakirə]]) 16:41, 18 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 22-03-2026 – [[:Azad Volqa-Ural]] → [[:Azad İdil-Ural]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Azad Volqa-Ural]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Azad Volqa-Ural|[[{{TALKPAGENAME:Azad Volqa-Ural}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Azad Volqa-Ural|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Azad Volqa-Ural|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Azad Volqa-Ural|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Azad Volqa-Ural|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Azad İdil-Ural]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Orijinal və beynəlxalq adında "İdil" yazılıb. Rusca belə "İdil" yazılıb. Düzəltmə. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 16:08, 22 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : {{yerinə yetirildi|@[[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] tərəfindən [[Xüsusi:Fərq/8917455|yerinə yetirilib]]}} [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 20:37, 23 iyun 2026 (UTC) * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 25-03-2026 – [[:Türkistan legionu]] → [[:Türküstan legionu]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Türkistan legionu]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Türkistan legionu|[[{{TALKPAGENAME:Türkistan legionu}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Türkistan legionu|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Türkistan legionu|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Türkistan legionu|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Türkistan legionu|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Türküstan legionu]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Elmi ədəbiyyatımızda legionun adı "Türküstan"dır. Əgər əsli kimi yazılmalıdır kimi bir fikri müdafiə etmək istəyən olsa, diqqətinizə çatdırım ki, ingiliscə və ruscada "Turkestan" kimi istifadə edilib. Bir də Türkistan/Türküstan məsələsi daha əvvəl müzakirə edilmişdi. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:05, 25 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 27-03-2026 – [[:Alaş-Orda hökuməti]] → [[:Alaş Orda hökuməti]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Alaş-Orda hökuməti]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Alaş-Orda hökuməti|[[{{TALKPAGENAME:Alaş-Orda hökuməti}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Alaş-Orda hökuməti|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Alaş-Orda hökuməti|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Alaş-Orda hökuməti|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Alaş-Orda hökuməti|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Alaş Orda hökuməti]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Defisə ehtiyac yoxdur. Bax: [[Alaş Orda]], [[Qızıl Orda]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:23, 27 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 29-03-2026 – [[:Smart-kartlar]] → [[:Ağıllı kart]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Smart-kartlar]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Smart-kartlar|[[{{TALKPAGENAME:Smart-kartlar}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Smart-kartlar|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Smart-kartlar|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Smart-kartlar|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Smart-kartlar|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Ağıllı kart]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Mən bilən bütün məqalələr tək halda olmalıdır. Tərcümə də səhvdir (prinsipcə düz götürmək olar). Rus dilindən transliterasiya etməkdənsə Ağıllı kart yazmaq daha məqsədəuyğundur [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|müzakirə]]) 14:06, 29 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : * {{şərh}} Hansı məqalələr bütün məqalə halında olmalıdır ? Həmçinin qeyd etdiyiniz adlarda olan mənalar tamam fərqli anlayışlardır. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 18:37, 31 mart 2026 (UTC) *:@[[İstifadəçi:Redivy|Redivy]], hansı adın istifadəsindən asılı olmayaraq qeyd edim ki, [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|istifadəçi]] düz deyir, təkdə olmalıdır; [[VP:TƏKDƏ]] qaydamız var. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 18:47, 31 mart 2026 (UTC) *:: @[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] Ad olaraq qeyd edib, indi aydın oldu mənə o barədə haqlısınız. Yenədə məna cəhətdən tam fərqli anlayışlardır. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 19:06, 31 mart 2026 (UTC) *:::Salam, arasındakı fərqləri izah edə bilərsiz mənə? Və ya "Ağıllı kart"in ingilis və ya başqa dildə olan məqaləsini göstərə bilərsiz? Çünki türk dilində olan məqalədə də "Ağıllı kart" yazılıb. [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|müzakirə]]) 10:06, 1 aprel 2026 (UTC) *:::: @[[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] Türk dilində ola bilər lakin Azərbaycan dilində texnologiya terminlərində fərqli anlayışlardır. Bunun izahini internet resurslarında özünüzdə araşdırma edərək tapa bilərsiniz. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 13:03, 1 aprel 2026 (UTC) *:::::Bağışlayın, amma mən sizdən konkret cavab gözləyirdim. Deyirsiz ki, "Ağıllı kart" ilə "Smart kart" tamam fərqli anlayışlardır. Əgər İngilis dilindəki "Smart card" ifadəsi Azərbaycan dilindəki qarşılığı "Smart kart"dırsa bəs onda "Ağıllı kart" nədir? Yəni ingiliscə "Ağıllı kart"ın qarşılığı nədir? İngiliscə Vikipediyada məqaləsi var? *:::::İnternetdə ağıllı kart yazanda da, smart kart yazanda da eyni şey çıxır. Fərq sadəcə hansı qurumun necə adlandırmasındadır. Ağıllı kart ilə smart kart arasındakı fərq, ağıllı telefon ilə smartfon arasındakı fərq ilə eynidir (siz əksini sübut edənə qədər). [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|müzakirə]]) 14:39, 1 aprel 2026 (UTC) *:::::: @[[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] Sxeamtik olaraq haqlısınız lakin əgər hədəfiniz professional və elmi bir yanaşmadırsa, mütləq "Smart kart" başlığından istifadə edilməlidir. Çünki vikipedia daxilində ən populyar ad və ən çox tanınan adlar istifadə edilir. [[İstifadəçi:Redivy|Redivy]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Redivy|müzakirə]]) 15:05, 1 aprel 2026 (UTC) == 29-03-2026 – [[:İnteqral sxem]] → [[:İnteqral dövrə]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:İnteqral sxem]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:İnteqral sxem|[[{{TALKPAGENAME:İnteqral sxem}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/İnteqral sxem|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/İnteqral sxem|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:İnteqral sxem|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/İnteqral sxem|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:İnteqral dövrə]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Circuit həm [https://www.youtube.com/watch?v=LZAbnOJiGfQ elektronikada], həm də gündəlik həyatda dövrə kimi çevrilir. Məqalə rus dilindən transliterasiya edilib deyə sxem yazılıb. PS: inteqral hissəsindən tam əmin deyiləm açığı. İnteqrasiya olunmuş da yazmaq olar. Və ya bütöv/bütövləşmiş. [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|müzakirə]]) 14:26, 29 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 29-03-2026 – [[:Sxem lövhəsi]] → [[:Çap olunmuş dövrə lövhəsi]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Sxem lövhəsi]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Sxem lövhəsi|[[{{TALKPAGENAME:Sxem lövhəsi}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Sxem lövhəsi|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Sxem lövhəsi|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Sxem lövhəsi|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Sxem lövhəsi|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Çap olunmuş dövrə lövhəsi]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Əvvəla "printed" sözü, ümumiyyətlə tərcümə olunmayıb. İkincisi "circuit" sözü həm [https://www.youtube.com/watch?v=LZAbnOJiGfQ elektronikada], həm də gündəlik həyatda "dövrə" kimi tərcümə olunur. Görünür məqalənin adı rus dilindən transliterasiya olunub. [[İstifadəçi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Şəxsiyyəti istintaqla araşdırılan İran vətəndaşı|müzakirə]]) 14:33, 29 mart 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 29-05-2026 – [[:Firudin bəy Köçərlinin evi]] → [[:Firidun bəy Köçərlinin evi]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Firudin bəy Köçərlinin evi]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Firudin bəy Köçərlinin evi|[[{{TALKPAGENAME:Firudin bəy Köçərlinin evi}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Firudin bəy Köçərlinin evi|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Firudin bəy Köçərlinin evi|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Firudin bəy Köçərlinin evi|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Firudin bəy Köçərlinin evi|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Firidun bəy Köçərlinin evi]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Firidun bəy Köçərli olmalıdır. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:24, 29 may 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : {{yerinə yetirildi|yerinə yetirildi}}, çox sağ olun! :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 20:35, 23 iyun 2026 (UTC) * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> :Niyə? [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 16:41, 29 may 2026 (UTC) ::Yəqin şəxsin məqaləsi elə adlanıdırılıb, ona görə. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], şərhinizi şərhlər bölməsinə köçürdüm, lütfən şərhlər üçün bu bölmədən istifadə edin. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 17:27, 29 may 2026 (UTC) ::@[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] Çünki adı Firidundur ({{lang-az2|فریدون}}), Firudin deyil. Bax: [[:Fayl:Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları (I cild II hissə).jpg|Fayl]], [[https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=vtls000019797 1]], [[https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=vtls000006886 2]], [[https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=vtls000005131 3]], [[https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=vtls000152329 4]], [[https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=vtls000007617 5]], [[https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=vtls000337585 6]], [[https://web2.anl.az/read/page.php?bibid=vtls000520252 7]]. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:25, 30 may 2026 (UTC) == 01-06-2026 – [[:Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş]] → [[:Ağa Şövkət Əli]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş|[[{{TALKPAGENAME:Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Kəşmirli Ağa Şövkət Əli Qızılbaş|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Ağa Şövkət Əli]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Bu cür ad düzgün deyil. [[:en:Agha Shaukat Ali|Ağa Şövkət Əli]] ilə əvəzlənməsini təklif edirəm. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 11:27, 1 iyun 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : {{yerinə yetirildi|yerinə yetirildi}}, çox sağ olun! :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 20:34, 23 iyun 2026 (UTC) * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 23-06-2026 – [[:İmran Mirzəyev (jurnalist)]] → [[:İmran Mirzəyev]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:İmran Mirzəyev (jurnalist)]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:İmran Mirzəyev (jurnalist)|[[{{TALKPAGENAME:İmran Mirzəyev (jurnalist)}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/İmran Mirzəyev (jurnalist)|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/İmran Mirzəyev (jurnalist)|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:İmran Mirzəyev (jurnalist)|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/İmran Mirzəyev (jurnalist)|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:İmran Mirzəyev]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Mötərizədəki dəqiqləşdirməyə ehtiyac yoxdur. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 08:21, 23 iyun 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : {{yerinə yetirildi|yerinə yetirildi}}, çox sağ olun! :3 [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 20:27, 23 iyun 2026 (UTC) * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : == 27-06-2026 – [[:Robert Sapolsky]] → [[:Robert Sapolski]] == * '''Hazırkı ad:''' : [[:Robert Sapolsky]] <small class="plainlinks">({{#ifexist:Müzakirə:Robert Sapolsky|[[{{TALKPAGENAME:Robert Sapolsky}}|müzakirə]]{{*}}&#32;}}[[Xüsusi:SəhifəyəKeçidlər/Robert Sapolsky|keçidlər]]{{*}}[[Xüsusi:History/Robert Sapolsky|tarixçə]]{{*}}[{{canonicalurl:Xüsusi:Qeydlər|page={{urlencode:Robert Sapolsky|WIKI}}}} jurnallar]<span class="group-sysop-show group-pagemover-show group-filemover-show">{{*}}[[Xüsusi:AdınıDəyiş/Robert Sapolsky|'''adını dəyiş''']]</span>)</small> * '''Yeni ad:''' : [[:Robert Sapolski]] * '''Səbəb/müzakirə:''' : Azərbaycanca düzgün yazılış. [[İstifadəçi:Bozqurd77|Bozqurd77]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bozqurd77|müzakirə]]) 18:23, 27 iyun 2026 (UTC) <!-- Qeyd: Qərar hissəsinə toxunmayın, oranı addəyişdiricilər dolduracaqlar. Səhifəni diqqətdə saxlayın, digər istifadəçilər sizə suallar ünvanlaya bilərlər. --> * '''Qərar:''' <!-- Addəyişdiricilər, qərarınızı bu sətirin altında qeyd edə bilərsiniz. --> : * '''Şərhlər:''' <!-- Şərhlərinizi bu sətirin altından əlavə edin. --> : 3ah19nbwb1nx2pauh93nu69esq8od8q Kopenhagen meyarları 0 744850 8981314 8970648 2026-06-27T17:56:59Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 8981314 wikitext text/x-wiki {{Kateqoriyasız}} {{vikiləşdirmək}} [[Fayl:European Union member states and candidates v2.svg|350px|thumb| {{legend|#3F48CC|Üzv ölkələr}} {{legend|#48CC3F|Namizəd ölkələr: [[Albaniya]], [[Monteneqro]], [[Şimali Makedoniya]], [[Serbiya]] və [[Türkiyə]]<ref name="ec.europa.eu">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/2021-communication-eu-enlargement-policy_en|title=2021 Communication on EU Enlargement Policy|access-date=24 December 2021|archive-date=25 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625025838/https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/2021-communication-eu-enlargement-policy_en|url-status=live}}</ref>}} <!-- {{legend|#b5e61d|Application submitted: }} --> {{legend|#FFD833|Aİ tərəfindən potensial namizədlər olaraq qəbul edilən ölkələr: [[Bosniya və Herseqovina]], [[Gürcüstan]],<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/georgia-formally-applies-for-eu-membership/a-61001839|title=Georgia formally applies for EU membership &#124; DW &#124; 03.03.2022|website=[[Deutsche Welle]]|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923072344/https://www.dw.com/en/georgia-formally-applies-for-eu-membership/a-61001839|url-status=live}}</ref> [[Ukrayna]],<ref>{{Cite web|url = https://www.politico.eu/article/georgia-and-moldova-apply-for-eu-membership/|title = Georgia, Moldova follow Ukraine in applying to join EU|date = 3 March 2022|access-date = 7 April 2022|archive-date = 20 September 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220920230940/https://www.politico.eu/article/georgia-and-moldova-apply-for-eu-membership/|url-status = live}}</ref> [[Moldova]] və [[Kosovo]].<ref name="ec.europa.eu"/>}}]] '''Kopenhagen meyarları''' namizəd ölkələrin [[Avropa İttifaqı]]nın bir hissəsi ola bilməsi üçün yerinə yetirməli olduqları şərtlərə istinad edir. Bu meyarlar 1993-cü ildə Kopenhagendə Avropa Şurası tərəfindən müəyyən edilmiş, daha sonra 1995-ci ildə Madriddə Avropa Şurası tərəfindən gücləndirilmişdir. Kopenhagen meyarları həmçinin 1993-cü ildə [[Danimarka]]da Avropa Şurası tərəfindən müəyyən edilmiş qaydalara istinad edir. == Kopenhagen Meyarlarının Tələbləri == == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Avrointeqrasiya]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] ke2ablpgcotwm2lpbez1lc5torsduie İmamzadə türbəsi (Masallı) 0 745235 8981095 7304002 2026-06-27T12:06:17Z Nemoralis 128937 8981095 wikitext text/x-wiki {{Tarixi abidə}} '''İmamzadə ziyarətgahı''' Masallı rayonunun [[Hişkədərə (Masallı)|Hişkədərə]] kəndi ərazisində yerləşən tikili. Ocağın yaranma tarixi XVI əsrə aid edilir Ziyarətgah, həmçinin "Nəzirə xanım ocağı" və "Nəzirə xanım türbəsi" kimi tanınır. Rəvayətə görə, burada İmam Museyi-Kazımın nəvələrindən biri Nəzirə xanım dəfn edilib. Nəzirə xanım təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün Azərbaycana köçmüşdür. Məqbərənin önündə olan kitabədə isə burada İmam Museyi-Kazımın nəvəsi İbrahimin dəfn olunduğu qeyd edilir. 1880–1890-cı illərdə orada yaşayan kənd ağsaqqalı Mirzəcan Səlimov qəbrin yerində taxtadan daxma tikib. Sonra isə kənd sakinləri Mirzağa və Əbülfəz onu sökərək yenidən kərpicdən inşa ediblər, lakin tikili sonradan dağılıb. 1950-ci illərdə sovet hökuməti bu ocağı ziyarət etməyi qadağan etmək istəsə də, buna nail ola bilməyib. 1960-cı ildə hökumətdən gizli olaraq kənd sakinləri İmamzadənin üstünü çay daşları ilə düzəldiblər. Buna baxmayaraq, tikili zaman keçdikcə yararsız hala düşmüşdür. 2001-ci ildə məqbərə Əlirza Nəriman oğlu Qafarov adlı şəxs tərəfindən bərpa olunub. Ziyarətgahın bənnası Ərəstun Məmmədov idi. Türbə düzbucaqlı formadadır, fasadı kiçik ağ və qırmızı kərpiclərlə üzlənib. Pirin damı dəmir təbəqə ilə örtülüb. Ocağın taxtadan tağvari formada olan pəncərələri və qapısı mövcuddur. Ziyarətgahın səkkizbucaqlı bir günbəzi var və onun üstündə aypara və ulduz rəmzləri qoyulub. Ocağın həyətində olan nil ağacının 500 ildən çox yaşı var. İmamzadə piri ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi hesab edilir. == Ədəbiyyat == * Aqşin Əliyev. Masallının tarix və mədəniyyət abidələri – ziyarətgahlar. Bakı-2021. * Həşim Həsənoğlu. Azərbaycanın dini-tarixi abidələri, ziyarətgahları, seyyidləri, övliyaları. Bakı-2005. [[Kateqoriya:Masallı rayonunun abidələri]] [[Kateqoriya:Masallı rayonunun türbələri]] 38cq31a6jpe0gxs1d4zkuwjppz3u36m 8981096 8981095 2026-06-27T12:07:11Z Nemoralis 128937 8981096 wikitext text/x-wiki {{Tarixi abidə |nişanlama1 = ATAMQ |nişanlama1_nömrəsi = 1616 }} '''İmamzadə ziyarətgahı''' Masallı rayonunun [[Hişkədərə (Masallı)|Hişkədərə]] kəndi ərazisində yerləşən tikili. Ocağın yaranma tarixi XVI əsrə aid edilir Ziyarətgah, həmçinin "Nəzirə xanım ocağı" və "Nəzirə xanım türbəsi" kimi tanınır. Rəvayətə görə, burada İmam Museyi-Kazımın nəvələrindən biri Nəzirə xanım dəfn edilib. Nəzirə xanım təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün Azərbaycana köçmüşdür. Məqbərənin önündə olan kitabədə isə burada İmam Museyi-Kazımın nəvəsi İbrahimin dəfn olunduğu qeyd edilir. 1880–1890-cı illərdə orada yaşayan kənd ağsaqqalı Mirzəcan Səlimov qəbrin yerində taxtadan daxma tikib. Sonra isə kənd sakinləri Mirzağa və Əbülfəz onu sökərək yenidən kərpicdən inşa ediblər, lakin tikili sonradan dağılıb. 1950-ci illərdə sovet hökuməti bu ocağı ziyarət etməyi qadağan etmək istəsə də, buna nail ola bilməyib. 1960-cı ildə hökumətdən gizli olaraq kənd sakinləri İmamzadənin üstünü çay daşları ilə düzəldiblər. Buna baxmayaraq, tikili zaman keçdikcə yararsız hala düşmüşdür. 2001-ci ildə məqbərə Əlirza Nəriman oğlu Qafarov adlı şəxs tərəfindən bərpa olunub. Ziyarətgahın bənnası Ərəstun Məmmədov idi. Türbə düzbucaqlı formadadır, fasadı kiçik ağ və qırmızı kərpiclərlə üzlənib. Pirin damı dəmir təbəqə ilə örtülüb. Ocağın taxtadan tağvari formada olan pəncərələri və qapısı mövcuddur. Ziyarətgahın səkkizbucaqlı bir günbəzi var və onun üstündə aypara və ulduz rəmzləri qoyulub. Ocağın həyətində olan nil ağacının 500 ildən çox yaşı var. İmamzadə piri ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi hesab edilir. == Ədəbiyyat == * Aqşin Əliyev. Masallının tarix və mədəniyyət abidələri – ziyarətgahlar. Bakı-2021. * Həşim Həsənoğlu. Azərbaycanın dini-tarixi abidələri, ziyarətgahları, seyyidləri, övliyaları. Bakı-2005. [[Kateqoriya:Masallı rayonunun abidələri]] [[Kateqoriya:Masallı rayonunun türbələri]] aghudfl872e1oex0wmaj11g1m7dtvco Kateqoriya:Azərbaycan kişiləri 14 745341 8981203 8762506 2026-06-27T16:42:07Z Qədir 136647 [[Kateqoriya:Azərbaycan şəxsləri]] üçün yeni açar: "+kişi" 8981203 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Azərbaycanlılar|+]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə kişilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycanda kişilər| ]] [[Kateqoriya:Avropa kişiləri]] [[Kateqoriya:Asiya kişiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan şəxsləri|+kişi]] gsmghi4xfm48r4b21mmyole9gne2amf Palingeneziya 0 745471 8981219 8922781 2026-06-27T17:29:18Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Stoaçılıq]] 8981219 wikitext text/x-wiki '''Palingeneziya'''— alman filosofu [[Artur Şopenhauer]]in, insanın heç vaxt ölməməsi, yeni fərdlərdə özünü yenidən göstərməsi haqda nəzəriyyəsidir. Eyni zamanda, Şopenhauer [[Reinkarnasiya|reinkarnasiya]]nın bəlli bir ruhun köçməsi ilə bağlı əsas müddəalarını rədd edir. Palingeneziya nəzəriyyəsi onun “[[Dünya iradə və təsəvvür kimi (əsər)|Dünya iradə və təsəvvür kimi]]” kitabının ikinci cildində, xüsusən də “Ölüm və onun varlığımızın sarsılmazlığı ilə əlaqəsi” fəslində öz əksini tapmışdır. Palingeneziya insanlar arasındakı məkan sərhədlərini metafizik baxımdan əhəmiyyətli hesab edir, yəni bir insan məkanda iki və ya daha çox yerdə eyni vaxtda mövcud ola bilməz. Palingeneziya termininin özünə ilk dəfə [[Əhdi-cədid|Əhdi-Cədid]]də rast gəlinir — παλιγγενεσία — və rus dilinə ya dirilmə, ya da yenidən doğulma kimi tərcümə olunur. Digər tərcümələrdə bu termin ''Wiedergeburt'' və ''regeneratio'' kimi səslənir. == Ümumi xarakteristikası == Şopenhauer öz essesində iddia edir ki: {{Sitat|Mən doğulanadək sonsuz vaxt ötüb keçib - bütün bu müddət ərzində mən nə idim? Bunun metafizik cavabı, bəlkə də, belə olardı: “Mən həmişə mən olmuşam: bu müddət ərzində özünü mən adlandıranların hamısı elə mən idim”.}} Şopenhauer bədən parçalandıqdan sonra fərdi "Mən"in bütün xatirələri ilə birlikdə mövcud olmasının mümkünlüyünü inkar edirdi. Beynin məhvi şəxsiyyətin tamamilə məhv edilməsi deməkdir. Digər tərəfdən, hər bir insanın özünəməxsus iradəsi məhvə məruz qalmır. Bədənin parçalanmasından sonra insanın iradəsi qalır və zaman keçdikcə bu iradə yeni bir intellektual qabıqda mövcud olur. Yeni şəxsiyyət köhnədən tamamilə fərqli görünür. Şopenhauer [[Reinkarnasiya|metempsixoz]]dan, yəni “bütöv ruhun başqa bir bədənə keçməsindən” danışmaqdan imtina edərək, öz nəzəriyyəsini “palingeneziya” adlandırmağa üstünlük verir, bununla da “fərdin parçalanması və yeni formalaşması”nı başa düşür, üstəlik, yalnız onun iradəsi qalıcı olaraq qalır ki, o da yeni varlıq simasını alaraq yeni intellekt qazanır”. Əslində, Şopenhauerin “varlığımızın sarsılmazlığı” ideyasında qədim yunan filosofu [[Parmenid]]in heçliyin olmaması haqqında ideyaları arasında ardıcıllıq tapmaq olar. Palingeneziyanın mümkün tənqidlərinə cavab olaraq, Şopenhauer yazır: {{Sitat|...Əgər bu alınmasa və kövrək ürək yenidən köhnə kədərli nəğməsini oxuyar: “Bütün varlıqların necə doğuşla yoxdan yarandığını və qısa bir müddətdən sonra yenidən heçə çevrildiyini görürəm.: mənim indi real olan varlığım da tezliklə uzaq keçmişdə yatacaq və mən heç olmayacağam!”, onda bu şikayətin düzgün cavabı belə olardı: “Məyər sən mövcud deyilsən? Məyər sizin hamınızın, zaman övladlarının acgözlüklə can atdığınız onun - qiymətli indinin içində yaşamırsınızmı? - məyər o sənin deyilmi, həqiqətən sənindir? Və sən ona necə nail olduğunu məyər başa düşürsən? Səni ona gətirən yolları sənə bəllidir ki, guya ölümün onları sənin üzünə bağlayacağını anlaya biləsən? Vücudun məhv olduqdan sonra məninin hər hansı bir mövcud olma ehtimalı sənin üçün anlaşılmazdır. Bəs bu sənin üçün, indiki mövcudluğundan və ona necə nail olduğundan daha anlaşılmaz ola bilərmi? Bəs nə üçün şübhə edirsən ki, bu gün üçün qarşında açılan o yollar sənə və hər gələcəyə açıq olmayacaq?}} {{oq|ru|"... Если же это не удастся и робкое сердце опять затянет свою старую жалобную песнь: «я вижу, как все существа путём рождения возникают из ничего и спустя короткое время снова обращаются в ничто: и моё бытие, теперь настоящее, скоро тоже будет лежать в далёком прошлом, и я буду ничто!», - то правильный ответ на эту жалобу будет такой: «Разве ты не существуешь? Разве ты не живёшь в нём, этом драгоценном настоящем, к которому вы все, дети времени, так жадно стремитесь, - разве оно не твоё, действительно твоё? И разве ты понимаешь, как ты достиг его? Разве тебе известны те пути, которые привели тебя к нему, - чтобы ты мог сознавать, будто смерть замкнёт их для тебя? Самая возможность какого бы то ни было существования твоего я, после разрушения твоего тела, для тебя непостижима. Но разве она может быть для тебя более непостижима, чем твоё нынешнее существование и то, как ты его достиг? Почему же ты сомневаешься, что те самые пути, которые открылись пред тобою для этого настоящего, не будут открыты для тебя и ко всякому будущему?"}} == Şredingerin fikirləri == Öz fikirlərinin Şopenhauerin fikirləri ilə bağlılığını bəyan edən mütəfəkkirlərdən biri də avstriyalı nəzəriyyəçi fizik, fizika üzrə [[Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı|Nobel mükafatı laureatı]] (1933) [[Ervin Şredinger|Ervin Şredingerdir]]. Eyni zamanda, Daniel Kolakın fikrincə, Şredinger Kolakın açıq fərdiyyətçilik adlandırdığı daha radikal fikirlərə sahib idi. Filosof [[Merab Mamardaşvili]] Şredingerin fikirlərini belə izah edir: {{Sitat| Və Şredinger belə sualı verirdi: Sizin 16 yaşınız var idi və ehtiras sizi parçalayırdı. Bəs bu ehtirasların sahibi olan həmən o “mən”dən nə qaldı? “Mən”in bir növ təcəssümü kimi, axı o, sən idin - bədəninlə, təcrübələrinlə və s., sən ki onu indi xatırlamırsan. Siz varsız. Deməli, siz başqa "mən"siz! Hər verilən anda sizin keçmiş mənləriniz sizə ən vacib, ən sonuncu kimi görünürdü amma onlar ölüm anlayışını belə doğurmadan dəyişdilər. Onlar hamısı öldülər, amma "ölüm" termini yaranmadı belə və bəlkə də sizin "mən"iniz - indi - bir neçə saat, bir neçə gün və ya ay ərzində təcəssüm olunan xəyali bir xarakterdir və bütün əvvəlki personajlar kimi o da başqası ilə əvəz olunacaq. Şredinger deyir ki, ölümdən niyə qorxmaq lazımdır ki?}} {{oq|ru|"И Шрёдингер задавал такой вопрос: вот вам было 16 лет, и вас раздирали страсти. А что осталось от того «я», которое было носителем этих страстей? Как некое воплощение «я», ведь это были вы – вместе с вашим телом, с вашими переживаниями и т. д., но вы же его не помните. А вы есть. Значит, вы – другое «я»! В каждый данный момент ваши прошлые «я» казались вам, что они самые важные, самые последние, а они сменились, даже не породив понятия смерти. Они все умерли, а термин «смерть» даже не возник, И, может быть, ваше «я» – сейчас – есть также воображаемый, воплощённый на несколько часов, на несколько дней или месяцев персонаж, который тоже сменится другим, как и все предшествующие персонажи. Зачем же, говорит Шрёдингер, бояться смерти?"}} == Müasir psixologiya == [[Psixologiya]]da bir-birinə yaxın olan bir sıra [[nəzəriyyə]]lər var ki, onlar da [[Artur Şopenhauer]]in nəzəriyyəsini özünəməxsus şəkildə tamamlaya bilər. Bunlara qismən Virciniya Satirin sistemli ailə terapiyası ideyaları daxildir. Ölən (yaxud ünsiyyət üçün mümkünsüz) ailə üzvlərinin şəxsiyyətinin hissələrinin canlı ailə üzvlərinin davranışlarında və ya onların bir-biri ilə ünsiyyət formalarında təzahür etdiyi fərziyyəsinə əsaslanan Bert Hellingerin ailə tənzimləməsi metodu da məlumdur. Erik Bern və Klod Ştaynerin [[transaksiya təhlil|transaksiya təhlili]] də bu cür anlayışlara əsaslanır. Erik Bern hesab edirdi ki, uşağın şəxsiyyətinin strukturunda valideynlərinin ona münasibətdə davranış nümunələrini saxlayan və oxşar sosial şəraitdə, məsələn, öz uşaqları ilə ünsiyyət qurarkən onun tərəfindən təkrarlanan ayrı-ayrı komponentlər var. == Xarici keçidlər == * [http://lib.ru/FILOSOF/SHOPENGAUER/shopeng1.txt Шопенгауэр А. «Смерть и её отношение к неразрушимости нашего существа» (из сочинения «Мир как воля и представление»)] * [https://archive.org/stream/encyclopdiabri20chis#page/632/mode/2up Статья «Palingenesis» в Британской энциклопедии (11-е издание)] * [https://web.archive.org/web/20110809010725/http://www.philosophy.ru/library/vopros/70.html Шрёдингер Э. «Поиски пути»] {{Xarici keçidlər}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Reinkarnasiya]] [[Kateqoriya:Ölümdən sonrakı həyat]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi terminlər]] [[Kateqoriya:Nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Ölümsüzlük]] [[Kateqoriya:Yunan dilində sözlər və ifadələr]] [[Kateqoriya:Siyasi tarix]] [[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan fəlsəfəsi anlayışları]] [[Kateqoriya:Stoaçılıq]] 590q548hhy5vwnjwabh5nrvchuhfslh Me Too hərəkatı 0 751262 8981292 8945558 2026-06-27T17:44:22Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] 8981292 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} "Me Too" hərəkatı müxtəlif yerli və beynəlxalq şirkətlərdə, iş yerlərində baş verən cinsi təcavüzə qarşı hərəkatdır. Hərəkat 2017-ci ilin oktyabrın 15-də cinsi təcavüz və təcavüzün xüsusilə iş yerlərində yaygın olduğunu göstərmək üçün sosial mediada yayılmağa başlayıb. Prodüser Harvi Vaynşteynə qarşı cinsi qısnama iddiaları ilə davam edib. Amerikalı ictimai fəal Tarana Börk 2006-cı ilin əvvəlində "Me Too" həştəqindən istifadə etməyə başladı və bu ifadə daha sonra 2017-ci ildə amerikalı aktrisa Alisa Milano tərəfindən Twitter-də məşhurlaşdı. Milano cinsi qısnama qurbanlarını "Mən də" (#MeToo) başlığı altında cinsi təcavüz və zorakılıq təcrübələri haqqında tweet atmağa təşviq etdi. Daha sonra hərəkata amerikalı məşhurlar [[Qvinet Peltrou]], Eşli Cadd, [[Cennifer Lourens|Cenifer Lourens]], [[Nikol Kidman]] və Uma Turman dəstək verib. == Tarixi == Tarana Börk 2006-cı ildə "Mən də" hərəkatını yaratdı. Yarandığı ilk illərdə cinsi zorakılığın baş verdiyi yerdə araşdırmaları sona qədər aparmağa həsr olunmuş çempionlar şəbəkəsi yaratmağa başladı. "Me too" həştəqi 2017-ci ildə viral oldu və dünyanı cinsi zorakılığın ciddiliyi barədə xəbərdar etdi. Kiçik miqyasla başlayan çağırış tezliklə qlobal hərəkata çevrildi. O, cəmi altı ay ərzində təcavüz qurbanlarının qlobal birliyinə çevrildi. Bu çağırışı duyan cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən olan milyonlarla insan "mən də" deməyə başladı. == Fəaliyyəti == "Me Too" hərəkatı sağ qalanların artan spektrinə — gənclərə, fərqli oriyentasiyalı olanlara, əlillərə, qaradərili qadınlara, qızlara və bütün icmalara kömək etmək fikrini davam etdirir. Hərəkat fərdin özünəməxsus müalicəvi səyahəti üçün düzgün giriş nöqtəsini tapmaqda kömək etmək üçündür. Həm də sağ qalanların geniş bazasını gücləndirir və dünyamızda cinsi zorakılığın yayılmasına imkan verən sistemləri pozmağa çalışır. Bu, uzunmüddətli, sistemli dəyişikliyi davam etdirmək üçün strategiyaların həyata keçirilməsi ilə yanaşı, günahkarların cavabdehlik daşımasını tələb edir. '''Beləliklə, bir gün heç kim bir daha "mən də" deməli olmayacaq.''' == İstinadlar == * https://metoomvmt.org/get-to-know-us/ [[Kateqoriya:Time jurnalının "İlin adamı"]] [[Kateqoriya:İfadələr]] [[Kateqoriya:İngilis dilində ifadələr]] [[Kateqoriya:Sosial hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Şüarlar]] [[Kateqoriya:Cəmiyyətdə münaqişə]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] pe5u7uvhwse1gk7v32ojth65xw74lpa 8981301 8981292 2026-06-27T17:45:25Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981301 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} "Me Too" hərəkatı müxtəlif yerli və beynəlxalq şirkətlərdə, iş yerlərində baş verən cinsi təcavüzə qarşı hərəkatdır. Hərəkat 2017-ci ilin oktyabrın 15-də cinsi təcavüz və təcavüzün xüsusilə iş yerlərində yaygın olduğunu göstərmək üçün sosial mediada yayılmağa başlayıb. Prodüser Harvi Vaynşteynə qarşı cinsi qısnama iddiaları ilə davam edib. Amerikalı ictimai fəal Tarana Börk 2006-cı ilin əvvəlində "Me Too" həştəqindən istifadə etməyə başladı və bu ifadə daha sonra 2017-ci ildə amerikalı aktrisa Alisa Milano tərəfindən Twitter-də məşhurlaşdı. Milano cinsi qısnama qurbanlarını "Mən də" (#MeToo) başlığı altında cinsi təcavüz və zorakılıq təcrübələri haqqında tweet atmağa təşviq etdi. Daha sonra hərəkata amerikalı məşhurlar [[Qvinet Peltrou]], Eşli Cadd, [[Cennifer Lourens|Cenifer Lourens]], [[Nikol Kidman]] və Uma Turman dəstək verib. == Tarixi == Tarana Börk 2006-cı ildə "Mən də" hərəkatını yaratdı. Yarandığı ilk illərdə cinsi zorakılığın baş verdiyi yerdə araşdırmaları sona qədər aparmağa həsr olunmuş çempionlar şəbəkəsi yaratmağa başladı. "Me too" həştəqi 2017-ci ildə viral oldu və dünyanı cinsi zorakılığın ciddiliyi barədə xəbərdar etdi. Kiçik miqyasla başlayan çağırış tezliklə qlobal hərəkata çevrildi. O, cəmi altı ay ərzində təcavüz qurbanlarının qlobal birliyinə çevrildi. Bu çağırışı duyan cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən olan milyonlarla insan "mən də" deməyə başladı. == Fəaliyyəti == "Me Too" hərəkatı sağ qalanların artan spektrinə — gənclərə, fərqli oriyentasiyalı olanlara, əlillərə, qaradərili qadınlara, qızlara və bütün icmalara kömək etmək fikrini davam etdirir. Hərəkat fərdin özünəməxsus müalicəvi səyahəti üçün düzgün giriş nöqtəsini tapmaqda kömək etmək üçündür. Həm də sağ qalanların geniş bazasını gücləndirir və dünyamızda cinsi zorakılığın yayılmasına imkan verən sistemləri pozmağa çalışır. Bu, uzunmüddətli, sistemli dəyişikliyi davam etdirmək üçün strategiyaların həyata keçirilməsi ilə yanaşı, günahkarların cavabdehlik daşımasını tələb edir. '''Beləliklə, bir gün heç kim bir daha "mən də" deməli olmayacaq.''' == İstinadlar == * https://metoomvmt.org/get-to-know-us/ [[Kateqoriya:Time jurnalının "İlin adamı"]] [[Kateqoriya:İfadələr]] [[Kateqoriya:İngilis dilində ifadələr]] [[Kateqoriya:Sosial hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Şüarlar]] [[Kateqoriya:Cəmiyyətdə münaqişə]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] icu9o1u9m10mfff0z1o9pyi45y7gom0 Fahişəliyə məcburetmə 0 751381 8981297 8945555 2026-06-27T17:45:01Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981297 wikitext text/x-wiki {{vikiləşdirmək}} {{mənbə azlığı}} [[Fahişəlik]] ödəniş müqabilində, yəni şəxsi simpatiyaya, istəyə əsaslanmadan təsadüfi, nikahdankənar mütəmadi cinsi münasibətlərə girmədir. Fahişəliyin səciyyəvi əlamətləri müxtəlif müştərilərlə cinsi münasibətlərin mütəmadiliyi, ödəniş barədə qabaqcadan razılığın əldə edilməsidir. Bu cinayət obyektiv cəhətdən zor tətbiq etməklə və ya zor tətbiq etmək hədəsi ilə, şantajla, əmlakı məhv edilməklə və ya zədələməklə, aldatmaqla, gəlir və ya digər fayda əldə etmək məqsədilə fahişəliyə cəlb etmədə ifadə olunur. Fahişəliyə cəlbetmə ən azı bir şəxsi fahişəliklə məşğul olmağa təhrik edən istənilən hərəkətdir. Fahişəliyə cəlbetmə zərərçəkmişin öz bədənini mütəmadi olaraq satmağa vadar edilməsində, məcbur və təhrik edilməsində, habelə buna tam razı olan şəxsin öz bədənini mütəmadi satmağa yönəldilmə sində ifadə olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, mütəmadilik əməlin fahişəlik kimi tövsif olunmasına təsir göstərmir, ödəniş müqabilində cinsi münasibətlərə bircə dəfə də olsun cəlbetmə fahişəliyə cəlb etmənin tərkibini yaradır. Cəlbetmə müxtəlif formalarda ola bilər: * zorakılıqla, yaxud zorakılıq olmadan; * zorakı olmayan üsullar (dilə tutma, vəd etmə, məsləhət vermə, şirnikləndirmə və s.) yalnız yetkinlik yaşına çatmayanları fahişəliyə cəlbetmə hüquqi əhəmiyyətə malik olur və bu zaman konkret cinayət əməli kimi tövsif olunur. Burada hər hansı bir şəxsə, hətta həmin şəxsin razılığı ilə fahişəlik məqsədilə vasitəçilik etmə, onu fahişəliyə sövq etmə, yoldan çıxarma, hər hansı bir şəxsin, hətta həmin şəxsin razılığı ilə fahişəliyini istismar etmə kimi hərəkətlər də zorakı olmayan üsullarla törədilən hərəkətlər hesab olunur. Zor tətbiqetmə zərərçəkmişin iradəsindən kənar, yaxud bunun əleyhinə olaraq fiziki təsir göstərilməsidir * zor tətbiqetmənin nəticələrinə azadlığı məhdudlaşdırma, fiziki əzab vermə, zərərçəkmişin sağlamlığına yüngül, az ağır və ağır zərər vurma aid ola bilər. Zor tətbiq etməklə hədələmə insanın psixikasına, onun iradəsindən kənar, yaxud iradəsi əleyhinə olaraq hüquqazidd təsir etmədir. Hədə şifahi, yazılı hərəkətlərin və jestlərin köməyi ilə müəyyən predmetləri nümayiş etdirməklə ola bilər. Hədənin intensivlik dərəcəsi əhəmiyyət kəsb etmir, lakin bütün hallarda hədə həqiqi və real olmalıdır. Fahişəliyə cəlbetmə üsulu kimi şantaj zərərçəkmişi rüsvay və ya ifşa edəcək məlumatların maraqlı şəxslərə, məsələn, valideynlərə, qonşulara, iş yoldaşlarına, ailə üzvlərinə, dövlət orqanlarına və ya digər təşkilatlara çatdırılması ilə hədələmədə ifadə olunur. Bu, fiziki zor tətbiq etməyə, belə zor tətbiq etməklə hədələməyə, şantaja, əmlakı məhvetmə və ya zədələməyə aiddir. İstənilən fiziki və psixi zor təkcə fahişəliyə cəlb olunan şəxsə deyil, onun yaxınlarına da ünvanlana bilər. Burada şantaj hədəsi həm doğru faktlara, həm də uydurma və böhtanlara əsaslana bilər. Fahişəliyə cəlbetmə üsulu kimi aldatma zərərçəkmişin işə götürüləcəyinə, düşdüyü çətin vəziyyətdən çıxarılacağına vəd verilməsində və s. kimi hərəkətlərdə ifadə oluna bilər. Aldatma çox zaman törədilən hərəkətlərin bütün xarakterinə aiddir. Buna gələcəkdə nikah qurmağı vəd edərək digər şəxsi müəyyən insanla cinsi əlaqəyə girməklə dilə tutaraq razı salma aid edilə bilər. Burada [[cinsi əlaqə]] faktiki olaraq vasitəçilik edənin aldığı mükafata görə icra olunur. Gəlir və ya digər fayda əldə etmək məqsədi fahişəliyə cəlbetmənin əsas meyarıdır. Əməlin hansı üsulla həyata keçirilməsindən asılı olmayaraq, əsas məqsəd gəlir və ya digər fayda əldə etmək olur. == Tərkib elementləri == icraçı bir və ya bir neçə şəxsi seksual xarakter daşıyan hərəkətləri həyata keçirməyə məcbur edir və ya bunu etməyə cəlb edir. Seksual xarakterli hərəkətlər aşağıda göstərilən yollarla həyata keçirilir; * güc tətbiq etməklə; * güc tətbiqi ilə hədələməklə; * məcburetmə üsulu ilə – bu üsul zorakılığa məruz qalma qorxusu, kobudluğa məruz qalma, qeyri-qanuni saxlanılma, psixoloji təzyiq və vəzifədən sui-istifadə edərək zorakılıq hərəkətləri formasında həyata keçirilir; * şəraitin xarakterindən sui-istifadə etmə (məsələn, münaqişə şəraitindən, özbaşınalıqdan istifadə etmə); * bir və ya bir neçə şəxsin razılığını ala bilməmək və ona qarşı zorakılıq hərəkətləri etmək (məsələn, lalın, karın); * zərərçəkmişə cinsi yolla zor tətbiq edərək ona bir sıra bədən xəsarəti yetirmək; * icraçı törətdiyi seksual xarakterli hərəkətlərlə bağlı maddi qazanc əldə edir və ya nəticədə maddi qazanc əldə etməyi gözləyir; * əməl mülki şəxslərə qarşı genişmiqyaslı və sistematik hücum formasında olmalıdır; * icraçı əməlin mülki şəxslərə qarşı törədilmiş genişmiqyaslı və sistematik hücumun tərkib hissəsi olduğunu əvvəlcədən bilir və bunu dərk edir; * əməl dövlət siyasəti və ya planı çərçivəsində həyata keçirilir. == Cinayət kimi == * cinayətin subyekti bir və ya bir neçə şəxsə qarşı on ları əldə etmək yolu ilə, satmaqla, istifadəsinə imkan verməklə, onların mübadiləsini həyata keçirməklə, bir sözlə onları bu və ya digər üsullarla azadlıqdan məhrum etməklə şəxs üzərində sahiblik funksiyası nı yerinə yetirməlidir; * azadlıqdan bu cür məhrumetmə əməyə və şəxsin istə yinə uyğun gəlməyən işə məcburetmə kimi baxılır; * bu əməl öz xarakterinə görə qadın və uşaq alverini özündə əks etdirir; * təqsirləndirilən şəxs bir və ya bir neçə şəxsi cinsi əlaqədə olmağa məcbur edir ki, bu da vətəndaşlara qarşı genişmiqyaslı və sistematik hücumun tərkib hissəsi kimi çıxış edir; * cinayətin subyekti törətdiyi əməlin genişmiqyaslı və sistematik hücumun tərkib hissəsi olduğunu bilir və dərk edir, məqsədi isə onu ümumi hücumun bir hissəsinə çevirməkdir. Yuxarıda qeyd olunmuşdu ki, zorlama insanlıq əleyhinə cinayət kimi Nürnberq və Tokio tribunallarının nizamnamələrində əks olunmamışdı. Məsələn, Tokio Tribunalı Koreya qadınlarını güclə kölə edilib yapon əsgərləri üçün fahişəliyə məcbur edilməsini aydınlaşdırmış və bunu zorlama kimi yox, fahişəliyə məcburetmə kimi müəyyən etmişdi. [[Avropa Şurası]] Nazirlər Komitəsi 30 aprel 2002-ci ildə üzv dövlətlər üçün qadınların zorakılıq hallarından qorunması haqqında Tövsiyə qəbul etmişdir. Tövsiyənin zorakılığa qarşı əlavə tədbirlər bölməsində göstərilir ki, münaqişə şəraitində və münaqişədən sonrakı şəraitdə zorakılığa qarşı tədbirlərin görülməsi üçün üzv dövlətlərə tövsiyə edilir ki, zorlama, köləlik, məcburi hamiləlik və məcburi sterilizasiya kimi cinsi zorakılıqların qarşısı alınmalıdır. Zorlama və fahişəliyə məcburetmə dinc şəraitdə mülki əhaliyə qarşı sistematik və ya genişmiqyaslı hücumun tərkib hissəsi kimi çıxış etdiyi halda insanlıq əleyhinə cinayət kimi, müharibə şəraitində baş verən zaman isə [[müharibə cinayətləri]] kimi tövsif olunmalıdır. Məsələn, Bosniya-Herseqovina Serb qüvvələri Bosniyanın şimalında işğal etdikləri şəhərdə sistematik olaraq 40 gənc müsəlman qadınını cinsi zorakılığa məruz qoymuşdular. Əsgərlər təxminən 1000 nəfər qadın, uşaq və qocanı 8 avtobusa yığaraq müxtəlif yerlərə, xüsusi təşkil edilmiş "etnik təmizləmə" yerlərinə, meşələrə, çay kənarlarına apararaq zorlayırdılar. Bu cinayətin icraçıları zorakılığa məruz qalanlara bildirmişdilər ki, onlar bu cinayəti könüllü olaraq yerinə yetirmirlər, bu, komandanlıq tərəfindən onlara verilmiş bir əmrdir . Məhz elə bu elementi nəzərə alaraq qeyd etmək lazımdır ki, serblər tərəfindən zorakılığın edilməsi müharibə cinayətlərinin tərkibini yaradır və bu, müharibə taktikasının prinsiplərindən biri hesab olunmalıdır. [[Kateqoriya:Fahişəlik]] [[Kateqoriya:Seks sənayesi]] [[Kateqoriya:Genderlə əlaqəli zorakılıq]] [[Kateqoriya:İnsanlıq əleyhinə cinayətlər]] [[Kateqoriya:Cinsi pozğunluq]] [[Kateqoriya:Cinsi cinayətlər]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] hd41mhz6q7h4xxdlqxtxumy6bouf206 Vikipediya:Redaktə sayına görə vikipediyaçıların siyahısı/daxili 4 751938 8981456 8980403 2026-06-27T20:58:04Z YBot 144716 Yeniləmə 8981456 wikitext text/x-wiki <center> {| class="wikitable" ! # ! İstifadəçi ! Redaktə sayı ! İstifadəçi qrupları |- | colspan="4" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''200.000+'''</center> |- | 1 | [[İstifadəçi:Araz Yaquboglu|Araz Yaquboglu]] | align="center" | 458.563 | İN |- | 2 | [[İstifadəçi:Sortilegus|Sortilegus]] | align="center" | 363.665 | BR, İN |- | 3 | [[İstifadəçi:ChanisCaucasi|ChanisCaucasi]] | align="center" | 254.198 | İN |- | colspan="4" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''100.000 - 200.000'''</center> |- | 4 | [[İstifadəçi:Vago|Vago]] | align="center" | 192.865 | AP |- | 5 | [[İstifadəçi:Cekli829|Cekli829]] | align="center" | 175.988 | |- | 6 | [[İstifadəçi:Vusal1981|Vusal1981]] | align="center" | 161.588 | |- | 7 | [[İstifadəçi:Freiheiten|Freiheiten]] | align="center" | 127.857 | |- | 8 | [[İstifadəçi:White Demon|White Demon]] | align="center" | 124.381 | İN |- | 9 | [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] | align="center" | 120.139 | İN |- | 10 | [[İstifadəçi:Babək Akifoğlu|Babək Akifoğlu]] | align="center" | 104.209 | SA, PA, RO |- | 11 | [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] | align="center" | 100.490 | İİ, İN |- | colspan="4" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''50.000 - 100.000'''</center> |- | 12 | [[İstifadəçi:Nicat49|Nicat49]] | align="center" | 92.009 | İN |- | 13 | [[İstifadəçi:Crepusculum|Crepusculum]] | align="center" | 89.332 | |- | 14 | [[İstifadəçi:Həsən İmanov|Həsən İmanov]] | align="center" | 79.782 | AP, SA |- | 15 | [[İstifadəçi:En Merker|En Merker]] | align="center" | 77.133 | AP, SA |- | 16 | [[İstifadəçi:Qolcomaq|Qolcomaq]] | align="center" | 76.764 | |- | 17 | [[İstifadəçi:Arçil xan Günəşsoylu|Arçil xan Günəşsoylu]] | align="center" | 72.936 | AP, SA, YY |- | 18 | [[İstifadəçi:Turkmen|Turkmen]] | align="center" | 71.561 | BR, İN |- | 19 | [[İstifadəçi:Dr.Wiki54|Dr.Wiki54]] | align="center" | 71.446 | AP, FA, SA |- | 20 | [[İstifadəçi:Toghrul R|Toghrul R]] | align="center" | 70.540 | BR, İİ, İN |- | 21 | [[İstifadəçi:Atakhanli|Atakhanli]] | align="center" | 69.717 | İN |- | 22 | [[İstifadəçi:Samral|Samral]] | align="center" | 63.849 | AP, FA, SA, YY |- | 23 | [[İstifadəçi:Sword313|Sword313]] | align="center" | 63.580 | AP, SA |- | 24 | [[İstifadəçi:Sefer azeri|Sefer azeri]] | align="center" | 63.570 | AP, SA, YY |- | 25 | [[İstifadəçi:NurAy|NurAy]] | align="center" | 62.745 | AP, TT, FA, SA, YY |- | 26 | [[İstifadəçi:Azerifactory|Azerifactory]] | align="center" | 61.732 | AP, SA |- | 27 | [[İstifadəçi:Sabuhi from Baku|Sabuhi from Baku]] | align="center" | 59.515 | AP |- | 28 | [[İstifadəçi:Barselona99|Barselona99]] | align="center" | 50.125 | |- | colspan="4" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''25.000 - 50.000'''</center> |- | 29 | [[İstifadəçi:Sofia|Sofia]] | align="center" | 48.509 | AP, FA, SA, YY |- | 30 | [[İstifadəçi:Enver62|Enver62]] | align="center" | 44.494 | |- | 31 | [[İstifadəçi:Rəşid Nurməmmədov|Rəşid Nurməmmədov]] | align="center" | 43.990 | AP |- | 32 | [[İstifadəçi:Nigar1972|Nigar1972]] | align="center" | 43.821 | AP |- | 33 | [[İstifadəçi:Eldarado|Eldarado]] | align="center" | 41.215 | AP, SA |- | 34 | [[İstifadəçi:By erdo can|By erdo can]] | align="center" | 37.546 | |- | 35 | [[İstifadəçi:Sultan11|Sultan11]] | align="center" | 36.645 | |- | 36 | [[İstifadəçi:Eminn|Eminn]] | align="center" | 34.987 | AP, FA, SA, YY |- | 37 | [[İstifadəçi:Hilal knight|Hilal knight]] | align="center" | 34.773 | AP, SA |- | 38 | [[İstifadəçi:Rəcəb Yaxşı|Rəcəb Yaxşı]] | align="center" | 34.579 | AP, SA, SMY |- | 39 | [[İstifadəçi:Qızılbaş|Qızılbaş]] | align="center" | 34.347 | AP |- | 40 | [[İstifadəçi:Verman1|Verman1]] | align="center" | 33.152 | AP, SA, RO |- | 41 | [[İstifadəçi:Eagle94|Eagle94]] | align="center" | 32.930 | |- | 42 | [[İstifadəçi:Xeyal|Xeyal]] | align="center" | 31.575 | FA, SA, PA, RO |- | 43 | [[İstifadəçi:Sura Shukurlu|Sura Shukurlu]] | align="center" | 31.342 | İN |- | 44 | [[İstifadəçi:II. Niveles|II. Niveles]] | align="center" | 31.058 | |- | 45 | [[İstifadəçi:Xayala Mammadli|Xayala Mammadli]] | align="center" | 30.639 | AP, SA |- | 46 | [[İstifadəçi:Bikar|Bikar]] | align="center" | 28.724 | FA, SA, PA, RO, YY |- | 47 | [[İstifadəçi:Wikipediya M|Wikipediya M]] | align="center" | 27.776 | AP, SA, RO |- | 48 | [[İstifadəçi:MrArifnajafov|MrArifnajafov]] | align="center" | 27.671 | |- | 49 | [[İstifadəçi:Tubus|Tubus]] | align="center" | 27.312 | |- | 50 | [[İstifadəçi:Moses|Moses]] | align="center" | 26.658 | FA, SA, PA, RO, YY |- | 51 | [[İstifadəçi:Keete 37|Keete 37]] | align="center" | 26.518 | AP |- | 52 | [[İstifadəçi:C Mirəli2001|C Mirəli2001]] | align="center" | 26.363 | AP |- | 53 | [[İstifadəçi:TexnoBot|TexnoBot]] | align="center" | 25.654 | |- | 54 | [[İstifadəçi:Acategory|Acategory]] | align="center" | 25.507 | AP |- | 55 | [[İstifadəçi:Мурад 97|Мурад 97]] | align="center" | 25.298 | AP, SA |- | colspan="4" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''10.000 - 25.000'''</center> |- | 56 | [[İstifadəçi:Orartu|Orartu]] | align="center" | 23.595 | |- | 57 | [[İstifadəçi:Wertuose|Wertuose]] | align="center" | 22.985 | İN |- | 58 | [[İstifadəçi:CalalC99|CalalC99]] | align="center" | 21.280 | |- | 59 | [[İstifadəçi:İrada|İrada]] | align="center" | 20.876 | |- | 60 | [[İstifadəçi:Anar kerimxanov|Anar kerimxanov]] | align="center" | 20.857 | AP, RO |- | 61 | [[İstifadəçi:Vikotals|Vikotals]] | align="center" | 20.480 | AP, FA, SA |- | 62 | [[İstifadəçi:Drabdullayev17|Drabdullayev17]] | align="center" | 19.443 | AP |- | 63 | [[İstifadəçi:Medineli92|Medineli92]] | align="center" | 19.347 | SA, PA, RO |- | 64 | [[İstifadəçi:Uannis|Uannis]] | align="center" | 18.059 | |- | 65 | [[İstifadəçi:Aydinsalis|Aydinsalis]] | align="center" | 17.689 | |- | 66 | [[İstifadəçi:Capay|Capay]] | align="center" | 17.263 | |- | 67 | [[İstifadəçi:Ebrahimi-amir|Ebrahimi-amir]] | align="center" | 16.995 | |- | 68 | [[İstifadəçi:Patriot Kor|Patriot Kor]] | align="center" | 16.568 | FA, SA, PA, RO |- | 69 | [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] | align="center" | 16.364 | AP |- | 70 | [[İstifadəçi:Elshad Iman (Elşad İman)|Elshad Iman (Elşad İman)]] | align="center" | 16.305 | |- | 71 | [[İstifadəçi:Burocan|Burocan]] | align="center" | 16.032 | AP |- | 72 | [[İstifadəçi:NKOzi|NKOzi]] | align="center" | 16.019 | AP |- | 73 | [[İstifadəçi:Firuza|Firuza]] | align="center" | 15.957 | AP, SA |- | 74 | [[İstifadəçi:Qraf|Qraf]] | align="center" | 15.874 | FA, SA, PA, RO |- | 75 | [[İstifadəçi:Lucivarius|Lucivarius]] | align="center" | 15.198 | AP, YY |- | 76 | [[İstifadəçi:Daydreamer2011|Daydreamer2011]] | align="center" | 14.768 | |- | 77 | [[İstifadəçi:Memmedli Farid|Memmedli Farid]] | align="center" | 14.266 | AP |- | 78 | [[İstifadəçi:Gulya S-va|Gulya S-va]] | align="center" | 13.944 | |- | 79 | [[İstifadəçi:Mr rqasimzade|Mr rqasimzade]] | align="center" | 12.463 | AP |- | 80 | [[İstifadəçi:Wealszy|Wealszy]] | align="center" | 12.174 | |- | 81 | [[İstifadəçi:Əvəz Orucov|Əvəz Orucov]] | align="center" | 12.153 | AP, SA, YY |- | 82 | [[İstifadəçi:Namikilisu|Namikilisu]] | align="center" | 12.144 | AP |- | 83 | [[İstifadəçi:Ələddin.Məlikov|Ələddin.Məlikov]] | align="center" | 11.073 | |- | 84 | [[İstifadəçi:Fortius-94|Fortius-94]] | align="center" | 11.005 | AP, SA |- | 85 | [[İstifadəçi:Melikov Memmed|Melikov Memmed]] | align="center" | 10.910 | |- | 86 | [[İstifadəçi:A.Aida88|A.Aida88]] | align="center" | 10.523 | TT, SA, PA, RO |- | 87 | [[İstifadəçi:Scherbatsky12|Scherbatsky12]] | align="center" | 10.076 | AP |- | colspan="4" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''10.000-'''</center> |- | 88 | [[İstifadəçi:Anar Məmmədov|Anar Məmmədov]] | align="center" | 9.633 | |- | 89 | [[İstifadəçi:E THP|E THP]] | align="center" | 9.519 | |- | 90 | [[İstifadəçi:Turk oğlan|Turk oğlan]] | align="center" | 9.185 | |- | 91 | [[İstifadəçi:Turan Etibaroğlu|Turan Etibaroğlu]] | align="center" | 9.085 | AP |- | 92 | [[İstifadəçi:Qwfjgp|Qwfjgp]] | align="center" | 8.991 | AP, SA |- | 93 | [[İstifadəçi:Aabdullayev851|Aabdullayev851]] | align="center" | 8.736 | |- | 94 | [[İstifadəçi:Şöhrət|Şöhrət]] | align="center" | 8.596 | AP, RO |- | 95 | [[İstifadəçi:Amd628|Amd628]] | align="center" | 8.488 | |- | 96 | [[İstifadəçi:Etrüsk~azwiki|Etrüsk~azwiki]] | align="center" | 8.033 | |- | 97 | [[İstifadəçi:Advellerd|Advellerd]] | align="center" | 7.913 | AP |- | 98 | [[İstifadəçi:Masalli qasimli|Masalli qasimli]] | align="center" | 7.717 | |- | 99 | [[İstifadəçi:Kərimova Xəyalə|Kərimova Xəyalə]] | align="center" | 7.530 | AP |- | 100 | [[İstifadəçi:Sabin.K.M|Sabin.K.M]] | align="center" | 7.508 | |} </center> <includeonly>[[Kateqoriya:Vikipediyaçılar]]</includeonly> npz3qocqblxc8arse974jef3ged5c4g Newgrounds 0 753835 8981406 8946656 2026-06-27T18:21:19Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8981406 wikitext text/x-wiki {{Şirkət|Ad=Newgrounds|foundation=July 12, 1995|loqotipi=Newgrounds-logo.png|veb-saytı=[https://www.newgrounds.com www.newgrounds.com]|founders=Tom Fulp}} '''Newgrounds''' Amerika onlayn əyləncə saytı və şirkətidir. O, dörd uyğun veb-sayt kateqoriyasında oyun, çəkiliş, audio və incəsənət yaradıcılığı kimi istifadəçi tərəfindən yaradılan məzmuna ev sahibliyi edir. Newgrounds ziyarətçilərə səs vermək və istifadəçi yaradılmasını qiymətləndirmək imkanı verir. Saytın sahibi Tom Fulp saytı və şirkəti 1995-ci ildə təsis edib. Şirkətin baş ofisi [[Pensilvaniya]] ştatının [[Glenside]] şəhərində yerləşir. [[Time (jurnal)|Time]] jurnalı saytı 2010-cu ildə "50 ən yaxşı sayt" siyahısında 39-cu yerə layiq görüb. == Xarici linklər == * [https://www.newgrounds.com Rəsmi internet saytı] {{Qaralama}} [[Kateqoriya:Əyləncə portalları]] [[Kateqoriya:1995-ci ildə yaranan şirkətlər]] [[Kateqoriya:ABŞ əyləncə şirkətləri]] [[Kateqoriya:1995-ci ildə yaranan saytlar]] [[Kateqoriya:ABŞ videooyun şirkətləri]] [[Kateqoriya:Videooyun saytları]] [[Kateqoriya:İnternet forumları]] 6vwv2jvkk9421eir55ruqge4iyqpxwq GameFAQs 0 756500 8981404 7051832 2026-06-27T18:21:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8981404 wikitext text/x-wiki {{Sayt}} "'''''GameFAQs'''''" — videooyunlar ilə bağlı [[TVS|tez-tez verilən suallara]] cavabları, həmçinin təlimatlar, məsləhətlər və digər məlumatları dərc edən internet portalı.<ref>Mary-Kate and Ashley: Winner’s Circle; ''[[The Times]]'' ([[London]]); July 1, 2001; Stuart Andrews; p. Doors.2 «Guides to completing thousands of video games, compiled by gamers worldwide»</ref> == Tarixi == "''GameFAQs''" 1995-ci ildə proqramçı Ceff Vizey<ref name="ars2">{{cite web|url=https://arstechnica.com/gaming/news/2007/07/the-founder-of-gamefaqs-to-step-down-its-time-to-show-some-respect.ars|title=The founder of GameFaqs to step down; it's time to show some respect|author=Kuchera, Ben|date=2007-07-20|publisher=Ars Technica|lang=en|accessdate=2012-07-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/69lWF8Jfp?url=http://arstechnica.com/gaming/2007/07/the-founder-of-gamefaqs-to-step-down-its-time-to-show-some-respect/|archivedate=2012-08-08|deadlink=yes}}</ref> tərəfindən yaradılmışdır, lakin 2003-cü ilin mayında "CBS Corporation" tərəfindən satın alınmış və hazırda onların törəmə şirkəti "CBS Interactive" tərəfindən idarə olunur. Sonradan portal böyük uğur qazanmış və istənilən ziyarətçi tərəfindən redaktə edilə bilmək funksiyasına görə məzmunu xeyli artmışdır. Saytda təqdim olunan məlumatlar ilkin 8 bitlik "Atari" konsollarından tutmuş indiki generasiya və kompüter videooyunlarını, konsollarını əhatə edir. Bütün dəyişikliklər baş redaktor Allen "SBAllen" Tiner tərəfindən izlənilir və idarə olunur. "''GameFAQs''" haqqında müsbət rəylər "[[The Guardian]]"<ref>{{cite news|first=Jack|last=Schofield|title=Games watch|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2000/may/11/onlinesupplement11|work=[[The Guardian]]|id={{ISSN|0261-3077}}|page=11|date=11 мая 2000|lang=en|accessdate=2007-08-06|quote=SPOnG, the Super Players Online Gamesbase, would like to become to games what the Internet Movie Database is to films. Since the IMDb is one of the world's best websites, that would be useful, though GameFAQs might be a better place to start.|archivedate=2008-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080606054801/http://www.guardian.co.uk/technology/2000/may/11/onlinesupplement11}}</ref><ref>{{cite news|first=Rhianna|last=Pratchett|title=Web watch|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2003/feb/06/internet.onlinesupplement1|work=[[The Guardian]]|id={{ISSN|0261-3077}}|page=8|date=6 февраля 2003|lang=en|accessdate=2007-08-06|archivedate=2008-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080606054813/http://www.guardian.co.uk/technology/2003/feb/06/internet.onlinesupplement1}}</ref><ref>{{cite news|first=Sarah|last=Boseley|coauthors=Michael Cross, Tom Happold ''et al''|title=Cream of the crop: 100 most useful websites|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2004/dec/16/onlinesupplement.shopping|work=[[The Guardian]]|id={{ISSN|0261-3077}}|page=22|date=16 декабря 2004|lang=en|accessdate=2007-08-06|quote=GameFAQs lists game player-created walkthroughs, plus links to cheats, reviews and previews|archivedate=2011-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002015750/http://www.guardian.co.uk/technology/2004/dec/16/onlinesupplement.shopping}}</ref> və "Entertainment Weekly"<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,275310,00.html|title=Internet Capsule Review|date=4 февраля 2000|work=[[Entertainment Weekly]]|lang=en|accessdate=2007-01-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/679F0VfbM?url=http://www.ew.com/ew/article/0,,275310,00.html|archivedate=2012-04-23|deadlink=yes}}</ref> kimi nəşrlərdə dəfələrlə dərc edilmişdir. "[[Alexa Internet]]" şirkətinin 2009-cu ildəki statistikasına uyğun olaraq, portal dünyada ən çox ziyarət edilən üç yüz ingilisdilli saytın siyahısına daxil edilmişdir.<ref>{{cite web|url=http://www.alexa.com/siteinfo/gamefaqs.com|title=GameFAQs.com — Traffic Details from Alexa|publisher=[[Alexa Internet]]|lang=en|accessdate=2009-10-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/679F17PUR?url=http://www.alexa.com/siteinfo/gamefaqs.com|archivedate=2012-04-23|deadlink=yes}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.gamefaqs.com/ Официальный сайт GameFAQs]{{ref-en}} * [http://www.gamefaqsarchive.com/ GameFAQs Archive]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150308201738/http://www.ksot.com/BoardsFAQ.html Secondary Boards FAQ]{{ref-en}} * [http://www.gamefaqscontests.com/drupal/ GameFAQsContests.com]{{ref-en}} * [http://www.wikifaqs.net/ WikiFAQs.net]{{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180330100032/http://www.wikifaqs.net/ |date=2018-03-30 }}{{ref-en}} * {{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1521550/20070131/index.jhtml|accessdate=7 iyul 2022|last=Totilo|first=Stephen|date=2006-01-24|title=Meet The Man Who'll Make You A Smooth Criminal In San Andreas|lang=en|publisher=MTV|archiveurl=https://www.webcitation.org/69lWFinpV?url=http://www.mtv.com/news/articles/1521550/lost-san-andreas-heres-man-call.jhtml|archivedate=2012-08-08|deadlink=yes}} {{DISPLAYTITLE:''GameFAQs''}} [[Kateqoriya:ABŞ veb-saytları]] [[Kateqoriya:Videooyun xəbər saytları]] [[Kateqoriya:İnternetdə oyunlar üçün verilənlər bazası]] [[Kateqoriya:1995-ci ildə yaranan saytlar]] [[Kateqoriya:İnternet forumları]] s01118f7xvwj8gei8s2hdcsatoxz30g Killer List of Videogames 0 756503 8981405 7024260 2026-06-27T18:21:16Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8981405 wikitext text/x-wiki {{Sayt}} "'''''Killer List of Video Games'''''" (qısaca "''KLOV''") — [[Arkada oyunu|arkada oyunlarının]] onlayn ensiklopediyası olan veb-sayt. Məlumat bazasında 1972-ci ildən indiyədək istehsal olunmuş 4,650-dən çox maşın haqqında məlumat var. Hər bir maşın üçün korpusun növü, displey, sistem, prosessor, səs və digər texniki xüsusiyyətlər haqqında ətraflı məlumatlar verilir. İstifadəçilər maşınların fotoşəkillərinə, oyunların ekran görüntülərinə və bəzi başlıqlar üçün hətta üçölçülü modellərə və istifadəçi təlimatlarına daxil ola bilərlər. ABŞ-nin həftəlik "[[Newsweek]]" jurnalının rəyçisi "''KLOV''"u bir dəfə "oyunçular üçün [[IMDb]]" adlandırmışdır.<ref>{{cite web|author=Ramin Setoodeh.|title=COLLECTING: JUST ADD QUARTERS|url=http://www.newsweek.com/2005/07/17/collecting-just-add-quarters.html|date=2005-07-18|publisher=[[Newsweek]]|accessdate=2010-10-31|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/68sKb318Y?url=http://www.thedailybeast.com/newsweek/2005/07/17/collecting-just-add-quarters.html|archivedate=2012-07-03|deadurl=yes}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Əlavə ədəbiyyat == * {{Kitab3|автор=McLemore G.|часть=Killer List of Videogames|заглавие=Encyclopedia of Video Games, Set: The Culture, Technology, and Art of Gaming|издательство=ABC-CLIO|год=2012|pages=347—348|isbn=9780313379369|ссылка=https://books.google.ru/books?id=deBFx7QAwsQC&lpg=PA347&dq=klov&pg=PA347#v=onepage&q&f=false}} == Xarici keçidlər == * [http://www.klov.com/ Сайт The Killer List of Videogames (KLOV)] * [http://www.arcade-museum.com/vaps/ Общество защиты аркадных автоматов, действующее на сайте] {{DISPLAYTITLE:''Killer List of Video Games''}} [[Kateqoriya:ABŞ veb-saytları]] [[Kateqoriya:İnternetdə oyunlar üçün verilənlər bazası]] [[Kateqoriya:1991-ci ildə yarananlar]] [[Kateqoriya:İnternet forumları]] 681m98xfwkz7ru02h6gnvzsp95ez4s8 Ars Technica 0 756597 8981402 6808375 2026-06-27T18:20:56Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8981402 wikitext text/x-wiki {{Sayt}} "'''''Ars Technica'''''" (tələffüzü – /Ars-teknika/; [[Latın dili|latın dilindən]] – "texnologiya incəsənəti") — ABŞ xəbər və analitik onlayn nəşri. Publikasiyanın məzmunu [[İnformasiya texnologiyaları|informasiya texnologiyalarına]] həsr olunmuşdur. IT mövzusundakı ən populyar şəbəkə nəşrlərindən biridir. Müxtəlif hesablamalara görə, internet portalı 1,5 milyondan 4,5 milyona qədər unikal ziyarətçi cəlb etmişdir.<ref>{{cite web|author=Юрий Ильин|url=http://business.compulenta.ru/357496/|title=Издание Ars Technica приобретено издателем журнала Wired|lang=ru|date=2008-05-19|accessdate=2020-07-08|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150410163309/http://business.compulenta.ru/357496/|archivedate=2015-04-10}}</ref> "''Ars Technica''" 1998-ci ildə Ken Fişer və Con Stoks tərəfindən yaradılmışdır. Burada elm, texniki icmallar, video oyunlar kimi mövzularda xəbərlər, resenziyalar, təlimatlar, kompüter avadanlıqları və [[proqram təminatı]] dərc olunur. Saytdakı məqalələr çox vaxt müəlliflərin subyektiv fikrini əks etdirir, qəzet və jurnallardan fərqli olaraq qeyri-rəsmi dildə yazılır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici istinadlar == * {{Rəsmi saytı|https://arstechnica.com|Ars Technica}} {{DISPLAYTITLE:''Ars Technica''}} [[Kateqoriya:ABŞ veb-saytları]] [[Kateqoriya:Texnoloji saytlar]] [[Kateqoriya:1998-ci ildə yaranan saytlar]] [[Kateqoriya:İnternet forumları]] sgy1270sqb36dxn5muobu1ee7owwe26 Ortofoto 0 756670 8981196 8947446 2026-06-27T16:23:01Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981196 wikitext text/x-wiki {{mənbə yoxluğu|tarix=iyun 2026}} '''Rəqəmsal ortofoto''' — bu, üst-üstə düşən orijinal fotoşəkillərdən yaradılan ərazinin (obyektin) rəqəmsala çevrilmiş şəklidir. == Metodologiya == Rəqəmsal ortomozaika iki yolla yaradıla bilər: rəqəmsal üst-üstə düşən təsvirlərin hər birindən yaradılmış ayrıca çevrilmiş təsvirlərdən; bütün üst-üstə düşən fotoşəkillərin çevrilməsi prosesində birbaşa ortomozaika meydana gətirərək. == Spesifiklik == Ortomozaika yaratmaq üçün ilkin məlumatlar: * İnsanlı və ya pilotsuz uçuş aparatlarından və ya metaməlumatları olan kosmik aparatlardan əldə edilən Yerin məsafədən zondlanması materialları; * rəqəmsal yüksəklik/relyef matrisləri Ortomozaika yaratmaq üçün fərqli avtomatlaşdırma dərəcəsi olan və müxtəlif əmək xərcləri tələb edən müxtəlif proqram təminatı istifadə olunur. Rəqəmsal ortofotomaplardan ərazinin hazır fotosənədləri (məsələn, yerdə oriyentasiya etmək və ya obyektləri verilmiş koordinat sisteminə bağlamaq üçün), həmçinin topoqrafik xəritələr üçün əsas kimi istifadə olunur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Aerofotoqrafiya]] [[Kateqoriya:Topoqrafiya]] [[Kateqoriya:Uzaqdan zondlama]] jwdsz72bdoy9r5o5fxuciszmtpnp3wx Amsterdam müqaviləsi 0 774724 8981313 8970632 2026-06-27T17:56:52Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 8981313 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə}} '''Amsterdam müqaviləsi''' — 1997-ci il 2 oktyabr tarixində [[Avropa Parlamenti]]nin sədri Xose Mariya Gil-Roblesin iştirakı ilə Niderland Krallığının Amsterdam şəhərində imzalanıb. Müqavilə 1999-cu ildə bütün üzv dövlətlər tərəfindən ratifikasiya olunaraq qüvvəyə minib. 1999-cu ilin may ayında qüvvəyə minməsi ilə Avropa İttifaqının qərar qəbulu proseduru sadələşdirilmiş və əhatə dairəsi genişləndirilmişdir. Amsterdam müqaviləsi Maastrix müqaviləsinin maddələrini şərh etməklə yanaşı, müqavilədəki əsaslı dəyişikliklər həm də Aİ-ni gələcək genişlənmə prosesinə hazırlamaq məqsədi daşıyırdı. Müqavilədən qazanclı çıxan əsas [[Avropa İttifaqı]] orqanı Parlament oldu. Belə ki, artıq Avropa Parlamenti Avropa Komissiyasının prezidentinin təyin etmək hüququ var idi. [[Maastrixt sazişi|Maastrix müqaviləsi]] ilə yaradılmış "3 sütün sistemi"nin (eng: three pillars system) 3-cü sütunundakı bir çox məsələlərə düzəlişlər edilmişdi. Həmçinin Avropa İttifaqı vətəndaşlığı da əsas müzakirə mövzularından biri idi. Amsterdam müqaviləsinin gətirdiyi əsas yenilik isə Ümumi Xarici və [[Təhlükəsizlik siyasəti|Təhlükəsizlik Siyasəti]] üzrə Ali Nümayəndə<ref>{{Cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/node/410576_ro|title=ÜXTS üzrə Ali Nümayəndə|website=https://www.eeas.europa.eu/|language=en|access-date=2022-11-13|archive-date=2022-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113191927/https://www.eeas.europa.eu/node/410576_ro|url-status=live}}</ref> (eng: High Representative for [https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/find-funding/eu-funding-programmes/common-foreign-and-security-policy_en CFSP]) vəzifəsinin yaradılması oldu. İlk Ali Nümayəndə Xovier Solama idi. Aİ hökumətləri 5 il ərzində aşağıdakı tədbirləri görməlidir:<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-amsterdam-treaty.html|title=Aİ üzv dövlətlərin öhdəlikləri|website=https://eur-lex.europa.eu/|language=en|access-date=2022-11-13|archive-date=2022-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113103921/https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-amsterdam-treaty.html|url-status=live}}</ref> * ''Avropa İttifaqına daxil olmayan vətəndaşların hüquqlarını qoruyarkən cinayətin qarşısını almaq və mübarizə aparmaq;'' * ''məhkəmə və inzibati əməkdaşlığı gücləndirmək;'' * ''Aİ-nin xarici sərhədlərində yoxlamalar üçün standartlar və prosedurlar;'' * ''vizaların verilməsi qaydalarını müəyyən etmək;'' * ''sığınacaq müraciətlərinə baxılması üçün meyarları və mexanizmləri müəyyən etmək.'' Müqavilə Avropa İttifaqı qarşısında aşağıdakı öhdəlikləri qoyurdu:<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-amsterdam-treaty.html|title=Aİ-nin öhdəlikləri|website=https://eur-lex.europa.eu/|language=en|access-date=2022-11-13|archive-date=2022-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113103921/https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/the-amsterdam-treaty.html|url-status=live}}</ref> * ''İqtisadi və sosial tərəqqiyə, yüksək məşğulluq səviyyəsinə və balanslaşdırılmış və davamlı inkişafa kömək etmək;'' * ''Beynəlxalq səhnədə Aİ-nin kimliyini təsdiq etmək;'' * ''Aİ vətəndaşlarının hüquq və maraqlarını gücləndirmək;'' * ''Aİ-ni azadlıq, təhlükəsizlik və ədalət sahəsi kimi saxlamaq və inkişaf etdirmək;'' * ''Aİ hüququ korpusunu qorumaq və inkişaf etdirmək''. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Amsterdam]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı]] [[Kateqoriya:Avropa Komissiyası]] [[Kateqoriya:Müqavilələr]] [[Kateqoriya:Avrointeqrasiya]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 478epac4qb7yvi47x9t9235dbycuse8 Nitsa sazişi 0 774859 8981316 8970652 2026-06-27T17:57:11Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 8981316 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ніццький договір.jpg|thumb|<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|title=Nitsa müqaviləsinin imzalanma seremoniyası|website=https://www.europarl.europa.eu/|access-date=2022-11-14|archive-date=2021-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015121425/https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|url-status=live}}</ref>]] Nitsa sazişi və ya Nitsa müqaviləsi — 2001-ci ildə [[Nitsa|Fransanın Nitsa]] şəhərində Avropa Parlamentinin sədri Nikol Fontenin iştirakı Avropa İttifaqı Şurasının görüşündə dövlət və hökumət başçıları tərəfindən imzalanıb. İrlandiyalı seçicilər ilk referendumdan sonra müqaviləni imzalamaqdan imtina etsələr, 2002-ci ildə II referendumdan sonra müqaviləyə razılıq verdilər.<ref>{{Cite web|url=http://en.euabc.com/word/920|title=EU ABC|website=|language=en|access-date=2022-11-14|archive-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516224900/http://en.euabc.com/word/920|url-status=live}}</ref> Nitsa müqaviləsi 2003-cü ildə üzv dövlətlər tərəfindən ratifikasiya olunaraq qüvvəyə mindi.<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|title=Nitsa müqaviləsinin ratifikasiya|website=|language=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|access-date=2022-11-14|archive-date=2021-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015121425/https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|url-status=live}}</ref> Müqaviləyə əsasən [[Avropa İttifaqı|Aİ]]-nin vahid valyutası olan avronu və eyni zamanda 3 sütunlu idarə sistemini yaradan [[Maastrixt sazişi|Maastrix]] müqaviləsinə, həmçinin Avropa İqtisadi Cəmiyyətinin və Avropa Atom Birliyinin əsasını qoyan Roma müqavilələrinə dəyişikliklər edildi.<ref>{{Cite web|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Nice_Antla%C5%9Fmas%C4%B1|title=Nitsa müqaviləsi|website=|language=tr|access-date=2022-11-14|archive-date=2022-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410102326/https://tr.wikipedia.org/wiki/Nice_Antla%C5%9Fmas%C4%B1|url-status=live}}</ref> Nitsa müqaviləsinin əsas məqsədi Avropa İttifaqı institutlarını genişləmə prosesinə hazırlamaq idi. Nitsa Müqaviləsi ilə Parlamentin qanunvericilik və nəzarət səlahiyyətləri artırılır və ixtisaslı səs çoxluğu Şura daxilində daha çox sahəyə şamil edilir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı]] [[Kateqoriya:Avrointeqrasiya]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 38t7hbukbtmhn49qdqmz6eo37ents1n 8981320 8981316 2026-06-27T17:58:36Z Nemoralis 128937 8981320 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə}} Nitsa sazişi və ya Nitsa müqaviləsi — 2001-ci ildə [[Nitsa|Fransanın Nitsa]] şəhərində Avropa Parlamentinin sədri Nikol Fontenin iştirakı Avropa İttifaqı Şurasının görüşündə dövlət və hökumət başçıları tərəfindən imzalanıb. İrlandiyalı seçicilər ilk referendumdan sonra müqaviləni imzalamaqdan imtina etsələr, 2002-ci ildə II referendumdan sonra müqaviləyə razılıq verdilər.<ref>{{Cite web|url=http://en.euabc.com/word/920|title=EU ABC|website=|language=en|access-date=2022-11-14|archive-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516224900/http://en.euabc.com/word/920|url-status=live}}</ref> Nitsa müqaviləsi 2003-cü ildə üzv dövlətlər tərəfindən ratifikasiya olunaraq qüvvəyə mindi.<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|title=Nitsa müqaviləsinin ratifikasiya|website=|language=https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|access-date=2022-11-14|archive-date=2021-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015121425/https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-nice|url-status=live}}</ref> Müqaviləyə əsasən [[Avropa İttifaqı|Aİ]]-nin vahid valyutası olan avronu və eyni zamanda 3 sütunlu idarə sistemini yaradan [[Maastrixt sazişi|Maastrix]] müqaviləsinə, həmçinin Avropa İqtisadi Cəmiyyətinin və Avropa Atom Birliyinin əsasını qoyan Roma müqavilələrinə dəyişikliklər edildi.<ref>{{Cite web|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Nice_Antla%C5%9Fmas%C4%B1|title=Nitsa müqaviləsi|website=|language=tr|access-date=2022-11-14|archive-date=2022-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410102326/https://tr.wikipedia.org/wiki/Nice_Antla%C5%9Fmas%C4%B1|url-status=live}}</ref> Nitsa müqaviləsinin əsas məqsədi Avropa İttifaqı institutlarını genişləmə prosesinə hazırlamaq idi. Nitsa Müqaviləsi ilə Parlamentin qanunvericilik və nəzarət səlahiyyətləri artırılır və ixtisaslı səs çoxluğu Şura daxilində daha çox sahəyə şamil edilir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı]] [[Kateqoriya:Avrointeqrasiya]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] q6kpd17ds712dn37f4fkdf3wyurj4lx İsao İcima 0 775462 8981381 6785456 2026-06-27T18:13:53Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Yaponiya arxeoloqları]] 8981381 wikitext text/x-wiki {{Alim}} {{nihonqo|'''İsao İcima'''|飯島魁|İicima İsao|{{DVTY}}}} – [[Yaponiya]] [[zooloq]]u. O, "Yaponiyada [[parazitologiya]]nın atası" hesab olunur.<ref name="yoshida">{{cite journal |last1=Yoshida |first1=Sadao |title=Isao Ijima: The Father of Parasitology in Japan (With Potrait Plate) |journal=The Journal of Parasitology |date=mart 1924 |volume=10 |issue=3 |pages=165-167 |url=https://www.jstor.org/stable/3270877 |accessdate=19 noyabr 2022 |publisher=Allen Press |language=ingilis |archive-date=2021-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009032318/https://www.jstor.org/stable/3270877 |url-status=live }}</ref> == Həyatı == İsao İcima 24 iyul 1861-ci ildə müasir [[Şizuoka prefekturası]]nın ərazisində yerləşən [[Hamamatsu]] şəhərində [[samuray]] ailəsində doğulmuşdur.<ref name="yoshida"/> Atasının təsiri ilə xarici dillərə və [[elm]]ə maraq göstərmişdir.<ref name="yoshida"/> 1878-ci ildə [[Tokio Universiteti]]nin Elm Kollecinə daxil olmuşdur.<ref name="yoshida"/> 1881-ci ildə məzun olmuş və dərhal kollecdə köməkçi vəzifəsinə təyin olunmuşdur.<ref name="yoshida"/> İcima 1882-ci ildə zoologiya təhsili almaq üçün [[Almaniya]]ya getmiş və [[Leypsiq Universiteti]]nə daxil olmuşdur.<ref name="yoshida"/> O, üç il boyunca [[Rudolf Leykart]]ın tələbəsi olmuş və onun təsiri altında [[parazitologiya]]ya böyük maraq göstərmişdir.<ref name="yoshida"/> 1884-cü ildə universiteti fəlsəfə doktoru dərəcəsi ilə bitirmişdir.<ref name="yoshida"/> 1885-ci ildə Yaponiyaya qayıdaraq Tokio Universitetinin zoologiya professoru olmuş və ölümünə qədər bu vəzifəni tutmuşdur.<ref name="yoshida"/> 1891-ci ildə elmlər doktoru dərəcəsi almış və [[Yaponiya Elmlər Akademiyası]]na qəbul edilmişdir.{{sfn|The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who}} İcima [[şərab]] içməyi, ovçuluqla məşğul olmağı və tütün çəkməyi sevirdi. O, 14 mart 1921-ci ildə ölmüşdür.<ref name="yoshida"/> == Elmi töhfələri == İcima altı istiqamətdə fəaliyyət göstərmişdir: [[zəlilər]], [[quşlar]], [[kirpikli qurdlar]], [[parazitlər]], [[süngərlər]] və dərsliklər.<ref name="yoshida"/> Onun zəlilərə marağı Tokio Universitetinin zoologiya professoru olmuş [[Çarlz Otis Vitman]]dan qaynaqlanmışdır.<ref name="yoshida"/> İcima Yaponiyaya qayıtdıqdan sonra zəlilərdən, xüsusilə də, quru zəlilərindən ibarət böyük kolleksiya toplamışdır.<ref name="yoshida"/> Təxminən həmin dövrdə [[ornitologiya]]ya maraq göstərməyə başlamış, Yaponiya Ornitologiya Cəmiyyətinin ilk prezidenti seçilmişdir.<ref name="yoshida"/> Almaniyada olarkən kirpikli qurdları, 1893-cü ildə isə süngərləri araşdırmağa başlamışdır.<ref name="yoshida"/> İcima ən çox parazitologiya sahəsindəki fəaliyyətinə görə tanınır.<ref name="yoshida"/> O, Yaponiyada parazitologiya elminin qurucusu hesab olunur.<ref name="yoshida"/> 1885-ci ildə Yaponiya parazitlərini araşdırmağa başlamış, Tokio Universitetində parazitologiya üzrə mühazirə verən ilk şəxs olmuşdur.<ref name="yoshida"/> O, həmçinin parazitologiya haqqında yapon dilindəki ilk əsərləri yazmışdır.<ref name="yoshida"/> O, [[enli lentşəkilli qurdlar]]ın əsl mənşəyini nümayiş etdirmək üçün bu növün sürfəsini udmuşdu.<ref name="yoshida"/> 1918-ci ildə ''"Zoologiyanın xülaləsi"'' əsəri nəşr olunmuşdur.{{sfn|The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |title=The Japan Biographical Encyclopedia & Who's Who |date=1961 |publisher=Rengo Press |location=Tokio |page=347 |edition=II |url=https://archive.org/details/japanbiographica0002unse/page/1056/mode/2up |accessdate=19 noyabr 2022 |language=ingiliscə|ref=harv}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Yaponiya parazitoloqları]] [[Kateqoriya:Yaponiya zooloqları]] [[Kateqoriya:Yaponiya arxeoloqları]] kwzzk200dgltgdb9iswp4aausncx06v Mixail Rostovtzef 0 775991 8981352 8821771 2026-06-27T18:11:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] 8981352 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |adı = Mixail Rostovtzef |orijinal adı = {{dil-ru|Михаил Иванович Ростовцев}} |şəkil = |şəklin ölçüsü = 250px |şəklin izahı = |digər adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |dəfn tarixi = |vətəndaşlığı = |milliyyəti = |dini = |ixtisası = |təhsili = |fəaliyyəti = |fəaliyyət illəri = |elmi dərəcəsi = |elmi adı = |partiyası = |tanınır = |mükafatları = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} ''' Mixail Rostovtzef ''' ({{dil-ru|Михаил Иванович Ростовцев}};{{DVTY}}) — [[rus]] və [[amerika]]lı [[tarix]]çi-antik alim, [[arxeoloq]]. [[Qədim Roma]] və Ellinizmin, eləcə də qədim [[Qara dəniz]] regionunun sosial-iqtisadi tarixi üzrə mütəxəssis. Elmi və populyar əsərlərin müəllifi, [[publisist]]. [[Rusiya]] və [[Berlin]] akademiyalarının akademiki, [[Sankt-Peterburq]] və Yel universitetlərinin professoru, fəxri doktoru. == Həyatı == Mixail İvanoviç Rostovtsev 29 oktyabr 1870-ci ildə Jitomirdə anadan olub. O, əvvəlcə Jitomirdə, sonra [[Kiyev]]də klassik gimnaziyada oxuyub. O, erkən klassik antik dövrə xüsusi marağı oyandırdı, bunun sübutu gimnaziya illərində yazılmış " Sitseronun dövründə [[Roma]] əyalətlərinin idarəsi " adlı esse idi. Orta məktəbi bitirdikdən sonra [[Kiyev]] Universitetinin Tarix-filologiya fakültəsinə daxil olur və burada klassik antik dövr üzrə ixtisaslaşmağa başlayır. Burada o, 1888-ci ildən 1890-cı ilə kimi iki il təhsil alıb, sonra [[Peterburq Universiteti]]nə keçib, daha iki il, 1890-1892-ci illərdə burada qalıb. Universiteti bitirdikdən sonra M.İ Rostovtsev [[aspirantura]]ya daxil oldu, eyni zamanda Tsarskoye Selo Nikolaev gimnaziyasında müəllim işlədi 1895-ci ildə [[magistratura]] imtahanlarını verdi, bundan sonra peşə hazırlığını başa çatdırmaq üçün universitetdən xaricə ezamiyyətə getdi. Xarici staj illəri (1895-1898) Rostovtsevin bir alim kimi formalaşmasında mühüm mərhələ təşkil etdi. Bu illərdə Mixail İvanoviç [[Anadolu]], [[Yunanıstan]], [[İspaniya]], [[Tunis]], [[Əlcəzair]] və digər Aralıq dənizi ölkələrinə səfər edib. [[Roma]], [[Vyana]], [[Paris]] və [[London]]da işləyib. 1896-cı ildən Qərbi Avropa nəşrlərində onun ilk məqalələri çıxmağa başladı. [[Rusiya]]ya tam inkişaf etmiş bir mütəxəssis kimi qayıtdı. 1895-1898-ci illərdə xaricdə elmi ezamiyyətdə olub, ondan əvvəl [[magistratura]] imtahanlarını verib. 1899-cu ildə [[Sankt-Peterburq Universiteti]]ndə [[dosent]], həmçinin Bestujev kurslarında müəllim oldu. Həmin il o, magistrlik [[dissertasiya]]sını ([[Roma]]da əkinçilik sistemi haqqında) müdafiə etmişdir. 1902-ci ildə universitetin qədim tarix və klassik [[filologiya]] kafedrasına [[professor]] seçilmiş, 1903-cü ildə doktorluq [[dissertasiya]]sını ([[Roma]] tesseraları üzrə) müdafiə etmişdir. Bundan əlavə, o, İsgəndər Liseyində dərs deyirdi. Kerçdəki Bospor kriptlərində qədim rəsm əsərlərinin tədqiqi ilə məşğul idi. “ Tanrının Dünyası ”, “ Rus düşüncəsi ” və “ Avropa bülleteni ” jurnallarında əməkdaşlıq etmiş, xarici (əsasən alman) elmi jurnallarında çoxlu çap olunmuş. 1905-ci ildən Kadet Partiyasının fəal xadimlərindən olmuş, liberal baxışlara sadiq qalmış, sonralar özünü “ antisosialist ” kimi xarakterizə etmiş, bolşevik əleyhinə çıxışları ilə tanınmışdır. Görkəmli alman klassik [[filoloq]]u Ulrix fon Vilamovitz-Möllendorfun fəal iştirakı ilə 1914-cü ilin iyununda [[Berlin]] [[Elmlər Akademiyası]]nın müxbir üzvü seçildi. 1915-ci ildə Petroqrad Universitetinin İFF-ni bitirmiş N.P Antsiferov xatırladıb ki, Rostovtsev öz mühazirələrində “mübarizə aparan tarixi qüvvələrin ifadəliliyi və dərin təhlili ilə parlaq məlumat verib”, eyni zamanda “fərdi tarixi şəxsiyyətin rolunu çox məhdud şəraitdə şərh edib”. Antsiferov onu da xatırladıb ki, [[Birinci Dünya müharibəsi]] illərində Rostovtsev döyüşkən anti-Alman mövqeyi tutdu və bu, sonradan “ona çox ziyan vurdu. Eduard Meyer, şayiələrə görə, kreslosunu Rostovtsevə vəsiyyət etdi, lakin [[alman]] alimləri pangermanizmin döyüşkən düşmənini təsdiqləməkdən imtina etdilər. [[Sankt-Peterburq]] [[Elmlər Akademiyası]]nın üzvü (1917, müxbir üzv 1908). [[Britaniya]] Akademiyasının müxbir üzvü (1917). 1918-ci ilin yayından - sürgündə, iki il [[İngiltərə]]də və 1920-ci ildən [[ABŞ]]-da. [[Rusiya]]nın Qurtuluş Komitəsində işləyib. O, 1920-1925-ci illərdə Viskonsin Madison Universitetində, 1925-ci ildən ömrünün sonuna kimi - Yelda (1939-cu ildən əməkdar) dərs demişdir. 1935-ci ildə [[Amerika]] Tarixi Assosiasiyasının prezidenti. 1928-1936-cı illərdə The Cambridge History of Ancient World[6] kitabına töhfə verdi. 1928-1937-ci illərdə [[Suriya]]nın Dura-Avropos qədim şəhərinin qazıntılarına rəhbərlik etmişdir. Sürgündə olduğu üçün dünya miqyasında tanındı. S.Kriçin fikrincə, “yəqin ki, 1920-1930-cu illərdə antik dövr tarixçilərindən heç biri Avropa dillərinə bu qədər çox tərcümə və nəşr olunmamışdır”. [[SSRİ]]-də 1928-ci ildə [[Elmlər Akademiyası]]ndan xaric edilib<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://xn--80aajhqhktebqcvc2c9e6cj.xn--p1ai/individuals/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |access-date=2022-11-23 |archive-date=2021-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918063755/https://xn--80aajhqhktebqcvc2c9e6cj.xn--p1ai/individuals/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=live }}</ref>. 1901-ci ildən Sofya Mixaylovna ilə evləndi. Kuprinin həyat yoldaşı Kuprina-İordanskayanın xatirələrinə görə, S. Krixin xəbər verdiyi kimi, müasir və eyni zamanda praktik bir qız olan Sofiya gələcək rifahın kifayət qədər rasional mülahizələrini rəhbər tutaraq, gənc [[Sankt-Peterburq]] professoru Rostovtsevlə evləndi; Rostovtsevin özü Kuprina-İordan xatirələrində darıxdırıcı, təmtəraqlı kimi görünür, onun işğalının vacibliyini yerində və yersiz vurğulayır. Ömrünün son illərində ağır xəstəlik onu yaradıcılığını davam etdirmək imkanından məhrum edib. == Elmi fəaliyyəti == Sürgündə ona dünya şöhrəti gətirən əsərlərini [[ingilis]] dilində nəşr etdirdi: “ [[Roma İmperiyası]]nın Sosial və İqtisadi Tarixi ” və “ Helenistik Dünyanın Sosial və İqtisadi Tarixi ”. O, tarixi prosesin modernləşdirilməsinin tərəfdarı idi ki, bu, xüsusilə Ellinizmin başlanğıcında və [[Roma İmperiyası]]nın başlanğıcında [[kapitalizm]]in mövcudluğu haqqında bəyanatında həmçinin “ burjuaziya ” və antik cəmiyyətdə sinifləri təsvir etmək üçün “ proletariat ”. O, Ptolemey dövrünün [[Misir]]ini inkişaf etmiş planlı iqtisadiyyata malik “ maarifçi sosialist monarxiyası ” kimi təsvir etmiş, onu [[Sovet İttifaqı]] ilə müqayisə etmişdir. O, “ [[Roma İmperiyası]]nın Sosial və İqtisadi Tarixi ” kitabında [[Roma]] ordusunun əsas qüvvəsini təşkil edən kəndlilərin şəhər burjuaziyasına qarşı mübarizəsi nəticəsində [[Roma imperiyası]]nın tənəzzülü haqqında öz konsepsiyasını açıqlamışdır. Yüksək mədəniyyətdən kənarda qalan kəndlilər imperatorların dəstəyi ilə dövlətin iqtisadi qüdrətinin əsasını təşkil edən şəhərlərə qarşı üsyan qaldırmış, bu əsası dağıtmışdılar. Rostovtsevin elmi fəaliyyətinin rus köklərinin müasir tədqiqatçısı, tarixçi Marinus Ves, [[Roma İmperiyası]]nın həyatının mənzərəsi vasitəsilə özünün mənsub olduğu mühiti necə aydın şəkildə göstərdiyini göstərdi<ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://ranar.spb.ru/rus/vystavki/id/887/ |access-date=2022-11-23 |archive-date=2022-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523135816/http://ranar.spb.ru/rus/vystavki/id/887/ |url-status=live }}</ref>. == Əsas elmi işləri == M. I. Rostovtsevin əsərlərinin ən tam siyahısı yalnız 20-ci əsrin sonunda V.Yu Zuev tərəfindən tərtib edilmiş və kitabda dərc edilmişdir: Skif romanı. [[Moskva]], 1997, s. 200-230 (siyahıya 680 nəşr daxildir). * [[Roma İmperiyası]]nda Dövlət Təsərrüfatının Tarixi: Avqustdan Diokletiana qədər. - [[Sankt-Peterburq]]: Növ. I. N. Skoroxodova, 1899. - xiv, 304 s. * [[Roma İmperiyası]]nın Sosial və İqtisadi Tarixi. [[London]]; Edinbug, Qlazqo; Kopenbagen; [[Nyu-York]]; Toronto; Melburn; Keyptaun; Bombay; Kalkutta; Madras; Sbangbai: Oxford Univ. Press 1926) * [[Rus]] nəşri: [[Roma İmperiyası]]nda cəmiyyət və iqtisadiyyat. 2 cilddə. M.: Nauka, 2000 (I cild); 2001 (II cild). * Ellinistik Dünyanın Sosial və İqtisadi Tarixi.Oksford; Nyu York: Clarendon Press 1941, xxiii, 1779 s. 1-ci cild; 2-ci cild; 3-cü cild). * [[Rusiya]]nın cənubunda ellinizm və irançılıq. - Səh., 1918. - 176 s. (yenidən nəşr: M .: "Kitab tap" Nəşriyyatı, 2002). * [[Rusiya]]nın cənubunda antik dekorativ rəsm. SPb.: Ed. İmp. akad. Elmlər, 1914. * İskit və Bosfor. - Səh., 1925 .: Dövlət. nəşriyyat - 624 s. * Ellinistik-Roma memarlıq mənzərəsi. - [[Sankt-Peterburq]]: Növ. M. A. Aleksandrova, 1908. - 224 s. * Siyasi məqalələr. - Nauka, 2002. - 208 s. * Tauride yarımadasında və Ai-Todor qalasında [[Roma]] qarnizonları. - [[Sankt-Peterburq]]: V. S. Balaşev və K0 1900 mətbəəsi, - 22 s. * Rostovtsev M. I. [[Rusiya]]nın cənubu və Çin - heyvan üslubunun inkişafının iki mərkəzi [1921] / Ön söz. G. M. Bongard-Levina // Qədim tarix bülleteni. - 2001. - No 2 (237). — S.180-200. — ISSN 0321-0391 == İstinadlar == <references />{{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Yel Universitetinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:XX əsrin arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Alimlər]] [[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] hyisv0iel5zaiz5fwn3fybvvraxjq19 Kateqoriya:İşləyən heyvanlar 14 777542 8981261 8648296 2026-06-27T17:41:11Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981261 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Working animals}} [[Kateqoriya:Heyvan hüquqları]] [[Kateqoriya:Heyvanlar və insanlar]] [[Kateqoriya:Əhliləşdirilmiş heyvanlar]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] izzsu10n6mi3jdvkg136g2cz7259izs Bağ vələmirquşu 0 780171 8981249 8950881 2026-06-27T17:40:44Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981249 wikitext text/x-wiki {{Takson | yuxarı takson = Emberiza | ranq = növ }} '''{{lath|Emberiza hortulana}}''' ({{dil-la|Emberiza hortulana}}) — {{lataz|Animalia|no}} aləminin {{lataz|Chordata|no}} tipinin {{lataz|Aves|no}} sinfinin {{lataz|Passeriformes|no}} dəstəsinin {{lataz|Emberizidae|no}} fəsiləsinin {{lataz|Emberiza}} cinsinə aid heyvan növü. == Haqqında == Erkəyi başqa vələmirquşlarından sarımtıl boğazı ilə seçilir. Başı və döşü açıq bozdur. Qanadları və quyruğu qonur, quyruğunun yanlarında ağ zolaqlar vardır. Qalan lələklənməsi oxra-qəhvəyimtildir. Dimdiyi qırmızımtıldır. Dişilər və cavanlar erkəkdən bellərindən və çinədanlarındakı uzununa qonur alalarla yaxşı seçilir. Yuvalama dövründə cüt-cüt, sonra isə sürü ilə gəzir. Yerdə yemlənir. Arealı [[Avropa]] və [[Asiya]]dır. Şərqi [[Afrika]]da qışlayır. [[Azərbaycan]]da adi yuvalayan, orta dağlıqda isə çoxaylı quşdur. Kolluqlarda, meşə kənarlarında və bağlarda məskunlaşır. Seyrək kollu və ya ağaclı talaları daha çox sevir. Qalan ərazidə uçub keçərkən rast gəlinir. Yuvasını yerdə kolun və ya otun altında qurur. İyunda 4-5 bulaşıq-ağ, qonur xallı yumurta qoyur. Bəzi cütlər mövsüm ərzində iki dəfə yumurta qoyur, aprelin ortalarında uçub gəlir, avqustun sonu və sentyabrda uçub gedir. [[Həşəratlar]] və müxtəlif otların toxumları ilə qidalanır.<ref>{{Cite web |url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/3790/%D0%9E%D0%92%D0%A1%D0%AF%D0%9D%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%AB%D0%95 |title=Овсянковые |access-date=2022-12-24 |archive-date=2023-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702094045/https://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/3790/%D0%9E%D0%92%D0%A1%D0%AF%D0%9D%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%AB%D0%95 |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == {{Taksonbar}} [[Kateqoriya:Türkiyə quşları]] [[Kateqoriya:İran quşları]] [[Kateqoriya:Təhlükədə olmayan növlər]] [[Kateqoriya:Qırmızı kitaba görə az qayğı tələb edən növlər]] [[Kateqoriya:Avrasiya quşları]] [[Kateqoriya:Afrika quşları]] [[Kateqoriya:Fransa mətbəxi]] [[Kateqoriya:25–29 ID olan Taksonbar]] [[Kateqoriya:Karl Linney tərəfindən adlandırılmış heyvan taksonları]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] 9y7p6g190neptaf7fzzakgclofpjygd Məcburi evlilik 0 780260 8981302 8744817 2026-06-27T17:45:26Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981302 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Oskar_Shmerling._Free_love_(Forced_marriage)._Molla_Nasreddin.jpg|right|thumb| XX əsrin əvvəllərində çap olunmuş “[[Molla Nəsrəddin (jurnal)|Molla Nəsrəddin]]” satirik jurnalında [[azərbaycanlılar]] arasında məcburi evliliyə dair tənqidi fikirlər. Məcburi evlilik – ''Azad sevgi'' başlığı ilə karikaturanın mövzusudur. Şəkil sağdan sola oxunmalıdır. Sağdakı ilk şəkil: ''Əgər könüllü getmək istəmirsənsə, səni zorla aparacağam''. Növbəti şəkildə: axund – din xadimi deyir: “''Xanım, əgər susursunuzsa, deyəsən, razısınız.'' ''Allahın əmri ilə səni bu bəylə evləndirirəm''”.]] [[Fayl:V.V.Pukirev_-_The_Arranged_Marriage.jpg|thumb| Qeyri-bərabər evlilik, rus rəssamı Pukirevin XIX əsr rəsm əsəri. Burada gənc qızın öz iradəsinə zidd olaraq ərə getməyə məcbur edildiyi təşkil edilmiş nikah təsvir edilir.]] '''Məcburi evlilik''' və ya '''məcburi nikah''' — [[Nikah|tərəflərdən]] birinin və ya bir neçəsinin razılığı olmadan, yaxud onların iradəsinə zidd olaraq [[Nikah|evlənməsi]]. Bir və ya hər ikisi sonradan öz iradəsinə zidd olaraq nikahda qalmağa məcbur edilərsə, hər iki tərəf tam razılıqla girsə belə, nikah məcburi nikaha çevrilə bilər.<ref>{{Cite web|title=Arranged/Forced Marriage|url=https://www.unchainedatlast.org/about-arranged-forced-marriage/|website=[[Fraidy Reiss#Activism|Unchained At Last]]|access-date=October 6, 2022|archive-date=October 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008003158/https://www.unchainedatlast.org/about-arranged-forced-marriage/|url-status=live}}</ref> Məcburi nikah, hər iki tərəfin həyat yoldaşı tapmaq və seçməkdə valideynlərinin və ya üçüncü tərəfin, məsələn, elçinin köməyinə razılıq verdiyi əvvəlcədən razılaşdırılmış nikahdan fərqlənir. Çox vaxt nikaha məcbur etmək üçün açıq fiziki zorakılıqdan tutmuş incə psixoloji təzyiqə qədər istifadə olunan məcburiyyət davamlılığı mövcuddur.<ref>{{cite journal|last1=Sharp|first1=Nicola|title=Forced Marriage in the UK: A scoping study on the experience of women from Middle Eastern and North East African Communities|journal=[[Refuge (United Kingdom charity)|Refuge]]|location=London|url=http://www.refuge.org.uk/files/1001-Forced-Marriage-Middle-East-North-East-Africa.pdf?|format=PDF|pages=6, 10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810210841/http://www.refuge.org.uk/files/1001-Forced-Marriage-Middle-East-North-East-Africa.pdf|archive-date=10 August 2017|url-status=live}}</ref> Hazırda beynəlxalq rəy tərəfindən geniş şəkildə qınansa da, məcburi nikahlar hələ də dünyanın müxtəlif mədəniyyətlərində, xüsusən də [[Cənubi Asiya]] və [[Afrika|Afrikanın]] bəzi yerlərində baş verir. Bəzi alimlər "məcburi evlilik" termininin istifadəsinə etiraz edirlər, çünki o, nikahın konsensual qanuniləşdirici dilini (məsələn, ər/arvad) tam əksi olan təcrübə üçün istifadə edir.<ref>{{cite journal|last1=Bunting|first1=Annie|title='Forced Marriage' in Conflict Situations: Researching and Prosecuting Old Harms and New Crimes|journal=Canadian Journal of Human Rights|url=https://cjhr.ca/?page_id=1153|page=179|quote=... the term marriage should be avoided because the crime in Sierra Leone was 'one of sexual slavery, poorly veiled by the euphemism ''marriage''.'|access-date=2022-12-25|archive-date=2023-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801174443/https://cjhr.ca/articles/vol-1-no-1-2012/forced-marriage-in-conflict-situations-researching-and-prosecuting-old-harms-and-new-crimes/|url-status=live}}</ref> “Məcburi evlilik” və “nikah köləliyi” də daxil olmaqla müxtəlif alternativ terminlər təklif edilmişdir.<ref>{{cite journal|author1=Jenni Millbank|title=Forced Marriage and the Exoticization of Gendered Harms in United States Asylum Law|date=7 February 2011|ssrn=1757283|journal=Columbia Journal of Gender and Law}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dauvergne|first1=Catherine|title=Forced Marriage as a Harm in Domestic and International Law|date=2 March 2010|ssrn=1563842|journal=Modern Law Review|volume=73|pages=57–88|doi=10.1111/j.1468-2230.2009.00784.x|hdl=10453/10487|s2cid=143663015}}</ref> [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]] məcburi nikahı [[İnsan hüquqları|insan hüquqlarının pozulmasının]] bir forması hesab edir, çünki bu, fərdlərin [[İradə azadlığı|azadlığı]] və [[Muxtariyyət|muxtariyyəti]] prinsipini pozur. [[İnsan Hüquqları Haqqında Ümumi Bəyannamə|Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində]] qeyd edilir ki, insanın həyat yoldaşı seçmək və sərbəst şəkildə nikaha daxil olmaq hüququ onun həyatı və [[Ləyaqət|ləyaqəti]], bir insan kimi bərabərliyi üçün əsas yer tutur.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|title=Ethics – Forced Marriages: Introduction|publisher=BBC|date=1 January 1970|access-date=29 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903060233/http://www.bbc.co.uk/ethics/forcedmarriage/introduction_1.shtml|archive-date=3 September 2015}}</ref> [[Roma-Katolik kilsəsi|Roma Katolik Kilsəsi]], nikahın ləğvi üçün məcburi nikahı əsas hesab edir - nikahın etibarlı olması üçün hər iki tərəf sərbəst şəkildə razılıq verməlidir. Köləliyin Ləğv Edilməsi üzrə Əlavə Konvensiya da hər iki tərəfin imtina hüququ olmadan nikahı qadağan edir<ref>''[[Supplementary Convention on the Abolition of Slavery]]'', Article 1, (c)</ref> və bunun qarşısını almaq [[Nikah yaşı|üçün minimum evlilik yaşını]] tələb edir.<ref>''Supplementary Convention on the Abolition of Slavery'', Article 2</ref> 2009-cu ildə [[Syerra-Leone üzrə Xüsusi Məhkəmə|Sierra Leone üzrə Xüsusi Məhkəməsi]] (SCSL) Apellyasiya Palatası qadınların müharibədə "məcburi nikah" üçün oğurlanmasını və həbsini [[İnsanlıq əleyhinə cinayətlər|insanlıq əleyhinə yeni cinayət]] hesab etdi (AFRC qərarı).<ref>{{cite journal|author1=Michael P. Scharf|title=Forced Marriage: Exploring the Viability of the Special Court for Sierra Leone's New Crime Against Humanity|language=en|ssrn=824291|journal=African Perspectives on International Criminal Justice|date=2005-10-19}}</ref><ref> {{Cite web|url=http://www.intlawgrrls.com/2009/02/forced-marriage-at-special-court-for.html|title=IntLawGrrls|author=Valerie Oosterveld|website=intlawgrrls.com|access-date=30 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130406011656/http://www.intlawgrrls.com/2009/02/forced-marriage-at-special-court-for.html|archive-date=6 April 2013}} </ref> [[Çarlz Teylor|Çarlz Taylorun]] qərarında SCSL Məhkəmə Palatası 'məcburi evlilik' terminindən qaçınılmalı olduğunu tapdı və daha çox müharibədəki təcrübəni 'evlilik köləliyi' (2012) kimi təsvir etdi.<ref>{{cite journal|author1=Micaela Frulli|title=Advancing International Criminal Law: The Special Court for Sierra Leone Recognizes Forced Marriage as a 'New' Crime Against Humanity|journal=Journal of International Criminal Justice|date=31 October 2008|ssrn=2014731}}</ref> 2013-cü ildə [[BMT İnsan Hüquqları Şurası|Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurasının]] [[Uşaq nikahı|uşaq]], erkən və məcburi nikahlara qarşı ilk qətnaməsi qəbul edildi; Qətnamə uşaq, erkən və məcburi nikahı insan hüquqlarının pozulması kimi tanıyır ki, bu da “fərdlərin həyatlarını bütün zorakılıq formalarından azad yaşamasına mane olur və təhsil hüququ kimi insan hüquqlarının həyata keçirilməsində mənfi nəticələrə səbəb olur [və] cinsi və reproduktiv sağlamlıq da daxil olmaqla, əldə edilə bilən ən yüksək sağlamlıq standartı hüququ” və həmçinin bildirir ki, “2015-ci ildən sonrakı inkişaf gündəliyinin müzakirəsi zamanı uşaq, erkən və məcburi nikahın aradan qaldırılması nəzərə alınmalıdır”.<ref>{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/10/16/india-child-marriage-un-resolution-sponsor_n_4108408.html|work=Huffington Post|first=Hunter|last=Stuart|title=Country With The Most Child Brides Won't Agree To End Forced Child Marriage|date=16 October 2013|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131026105411/http://www.huffingtonpost.com/2013/10/16/india-child-marriage-un-resolution-sponsor_n_4108408.html|archive-date=26 October 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://reproductiverights.org/en/feature/un-takes-major-action-to-end-child-marriage|title=UN Takes Major Action to End Child Marriage|website=[[Center for Reproductive Rights]]|date=2013-08-19|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223070744/http://reproductiverights.org/en/feature/un-takes-major-action-to-end-child-marriage|archive-date=23 December 2014}} </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.girlsnotbrides.org/states-adopt-first-ever-resolution-on-child-marriage-at-human-rights-council/|title=States adopt first-ever resolution on child, early and forced marriage at Human Rights Council|author=Girls Not Brides|website=Girls Not Brides|date=2013-09-27|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194854/http://www.girlsnotbrides.org/states-adopt-first-ever-resolution-on-child-marriage-at-human-rights-council/|archive-date=29 October 2013}}</ref> Bu zərərli təcrübənin aradan qaldırılması Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi 5 -in hədəflərindən biridir. <ref>{{Cite web|title=Sustainable Development Goal 5: Gender equality|url=https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/women-and-the-sdgs/sdg-5-gender-equality|access-date=2020-09-23|website=UN Women|language=en|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126102330/https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/women-and-the-sdgs/sdg-5-gender-equality|url-status=live}}</ref> == Tarixi kontekst == Razılıqlı nikahlar 18-ci əsrə qədər bütün dünyada çox yayılmışdı.<ref name="jo2008">Jodi O'Brien (2008), Encyclopedia of Gender and Society, Volume 1, SAGE Publications, page 40-42, {{ISBN|978-1412909167}}</ref> Tipik olaraq, nikahlar valideynlər, babalar və ya digər qohumlar tərəfindən təşkil edilirdi. Faktiki təcrübələr mədəniyyətdən asılı olaraq dəyişirdi, lakin adətən qadının atasından kürəyə olan asılılığının qanuni şəkildə ötürülməsini nəzərdə tuturdu. 19-cu və 20-ci əsrlərdə qadınların emansipasiyasına doğru hərəkat nikah qanunlarında, xüsusən də əmlak və iqtisadi vəziyyətlə bağlı əsaslı dəyişikliklərə səbəb oldu. 20-ci əsrin ortalarında bir çox Qərb ölkələri [[Ailə hüququ|ailə hüququnda]] ər-arvad arasında hüquqi bərabərliyi bərqərar edən qanunlar qəbul etmişdilər.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/201237/family/232344/Family-law#ref794409|title=family – kinship :: Family law|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213945/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/201237/family/232344/Family-law#ref794409|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> 1975-1979-cu illər İtaliya,<ref>{{Cite journal|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|journal=Citizens' Rights and Constitutional Affairs|title=The Policy on Gender Equality in Italy|access-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924004439/http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/note/join/2014/493052/IPOL-FEMM_NT%282014%29493052_EN.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Human Rights Council|title=United Nations, General Assembly|url=https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session20/A-HRC-20-16-Add2_en.pdf|website=www.ohchr.org|access-date=7 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001141421/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session20/A-HRC-20-16-Add2_en.pdf|archive-date=1 October 2017}}</ref> İspaniya,<ref>{{citation|chapter-url=http://countrystudies.us/spain/43.htm|chapter=Social Values and Attitudes|editor-first=Eric|editor-last=Solsten|editor2-first=Sandra W.|editor2-last=Meditz|title=Spain: A Country Study|location=Washington|publisher=Government Printing Office for the Library of Congress|year=1988|access-date=2022-12-25|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160528/http://countrystudies.us/spain/43.htm|url-status=live}}</ref> Avstriya, <ref name="Contemporary Western European Feminism pp. 133">''Contemporary Western European Feminism'', by [[Gisela Kaplan]], pp. 133</ref> Qərbi Almaniya, <ref>Reconciliation Policy in Germany 1998–2008, Construing the ’Problem’ of the Incompatibility of Paid Employment and Care Work, by Cornelius Grebe; pg 92: ''"However, the 1977 reform of marriage and family law by Social Democrats and Liberals formally gave women the right to take up employment without their spouses' permission. This marked the legal end of the 'housewife marriage' and a transition to the ideal of 'marriage in partnership'."'' {{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://link.springer.com/book/10.1007/978-3-531-91924-9 |access-date=25 December 2022 |archive-date=16 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170416053908/http://link.springer.com/book/10.1007/978-3-531-91924-9 |url-status=unfit }}</ref> <ref>Further reforms to parental rights law in 1979 gave equal legal rights to the mother and the father. ''Comparative Law: Historical Development of the Civil Law Tradition in Europe'', Latin America, and East Asia, by John Henry Merryman, David Scott Clark, John Owen Haley, pp. 542</ref> və Portuqaliya kimi ölkələrdə ailə qanunlarının əsaslı şəkildə yenidən qurulması ilə nəticələndi. <ref>''Women in Portugal'', by Commission of the European Communities, Directorate-General Information, pp 32</ref> 1978-ci ildə [[Avropa Şurası]] ''mülki hüquqda ər-arvadın bərabərliyi haqqında (78) 37 saylı Qətnamə'' qəbul etdi. <ref> {{Cite web|url=https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|title=Document not found – Council of Europe|access-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121025014/https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=596422&SecMode=1&DocId=662346&Usage=2|archive-date=21 January 2016}} </ref> Evlilikdə tam gender bərabərliyini bərqərar edən son Avropa ölkələri arasında İsveçrə, <ref>In 1985, a referendum guaranteed women legal equality with men within marriage. {{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |access-date=25 December 2022 |archive-date=17 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617053429/https://www.bbc.com/news/world-europe-17988450 |url-status=unfit }} The new reforms came into force in January 1988.''Women's movements of the world: an international directory and reference guide, edited by Sally Shreir'', p. 254</ref> <ref>see also [[1985 Swiss referendums#September: Changes to the Civil Code]]</ref> Yunanıstan,<ref>In 1983, legislation was passed guaranteeing equality between spouses, abolishing [[dowry]], and ending legal discrimination against illegitimate children {{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616093929/http://www.nytimes.com/1983/01/26/world/around-the-world-greece-approves-family-law-changes.html |archive-date=16 June 2012 |access-date=25 December 2022 }}''Demos, Vasilikie. (2007) “The Intersection of Gender, Class and Nationality and the Agency of Kytherian Greek Women.” Paper presented at the annual meeting of the [[American Sociological Association]]. 11 August''.</ref> İspaniya, <ref>In 1981, Spain abolished the requirement that married women must have their husbands’ permission to initiate judicial proceedings {{Cite web|url=http://wbl.worldbank.org/~/media/FPDKM/WBL/Documents/Reports/2014/Women-Business-and-the-Law-2014-Key-Findings.pdf|title=Women, Business and the Law 2014|access-date=25 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140824032832/http://wbl.worldbank.org/~/media/FPDKM/WBL/Documents/Reports/2014/Women-Business-and-the-Law-2014-Key-Findings.pdf|archive-date=24 August 2014}}</ref> Hollandiya, <ref>''The Economics of Imperfect Labor Markets: Second Edition'', by Tito Boeri, Jan van Ours, pp. 105, {{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/Gender/publication/Netherlands_2015_Review_BPFA_Report_of_the_Netherlands_Government.pdf |access-date=25 December 2022 |archive-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005144755/http://www.unece.org/fileadmin/DAM/Gender/publication/Netherlands_2015_Review_BPFA_Report_of_the_Netherlands_Government.pdf |url-status=unfit }}</ref> və Fransa <ref> Although married women in France obtained the right to work without their husbands' permission in 1965,{{Cite web|url=http://www.tandf.co.uk/journals/explore/cmcf-vsi-women-in-france.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092212/http://www.tandf.co.uk/journals/explore/cmcf-vsi-women-in-france.pdf|archive-date=4 March 2016|access-date=3 April 2016}}</ref> <ref>see also [[:fr:Loi du 13 juillet 1965 portant réforme des régimes matrimoniaux]]</ref> və atalıq hakimiyyəti var idi. bir kişinin ailəsi üzərində səlahiyyəti 1970-ci ildə dayandırıldı, <ref>(before that parental responsibilities belonged solely to the father who made all legal decisions concerning the children)</ref> yalnız 1985-ci ildə hüquqi islahat ərin uşaqların əmlakını idarə etmək üçün yeganə səlahiyyətə malik olması şərtini ləğv etdi.<ref>[http://ceflonline.net/wp-content/uploads/France-Parental-Responsibilities.pdf] {{Wayback|url=http://ceflonline.net/wp-content/uploads/France-Parental-Responsibilities.pdf|date=20140811145534}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811145534/http://ceflonline.net/wp-content/uploads/France-Parental-Responsibilities.pdf|date=11 August 2014}}</ref> Razılıqlı nikah məcburi nikahla eyni deyil: birincidə həyat yoldaşının təklifi rədd etmək imkanı var; ikincidə, etmirlər. Bununla belə, nikahı qəbul etmək və valideynlərinə hər cəhətdən itaət etmək üçün nəzərdə tutulan ailə və sosial təzyiqlər səbəbindən, razılaşdırılmış və məcburi nikah arasında sərhədi çəkmək çox vaxt çətindir. <ref>{{Cite web|url=http://www.karmanirvana.org.uk/faqs/|title=FAQ's|website=Karma Nirvana|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810110150/http://www.karmanirvana.org.uk/faqs/|archive-date=10 August 2014}}</ref> <ref> {{Cite web|author=Leyla Çinibulak|title=Partner choice, arranged and forced marriages|url=https://www.huiselijkgeweld.nl/doc/publicaties/Partner%20choice_arranged_and_forced_marriages_cinibulak_2011.pdf|website=www.huiselijkgeweld.nl|access-date=7 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161202171655/http://www.huiselijkgeweld.nl/doc/publicaties/Partner%20choice_arranged_and_forced_marriages_cinibulak_2011.pdf|archive-date=2 December 2016}} </ref> Evlənmək təklifinin rədd edilməsi bəzən kürəkən və onun ailəsinin alçaldılması kimi qiymətləndirilib. Avropada 18-ci əsrin sonu və 19-cu əsrin əvvəllərində [[romantizm]] ədəbi-intellektual hərəkatı məhəbbət evliliyi haqqında yeni və mütərəqqi fikirlər təqdim etdi və bu fikirlər cəmiyyətdə qəbul olunmağa başladı. 19-cu əsrdə bütün Avropada evlilik təcrübələri müxtəlif idi, lakin ümumiyyətlə, nikahlar yuxarı təbəqə arasında daha çox yayılmışdı. 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər Rusiyada razılıqlı nikahlar norma idi, əksəriyyəti [[Endoqamiya|endoqam]] idi.<ref>{{cite book|last=Hutton|first=M. J.|year=2001|title=Russian and West European Women, 1860–1939: Dreams, Struggles, and Nightmares|url=https://archive.org/details/russianwesteurop0000hutt|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-1043-2}}; see Chapter 1</ref> [[Uşaq nikahı|Uşaq nikahları]] tarixən geniş yayılmışdı, lakin 19-cu və 20-ci əsrdə şübhə altına alınmağa başladı. Uşaq nikahları çox vaxt məcburi nikahlar hesab olunur, çünki uşaqlar (xüsusilə gənclər) evlənmək və ya etməmək barədə tam məlumatlı seçim edə bilmirlər və çox vaxt ailələrinin təsiri altında olurlar. <ref> {{Cite web|url=http://www.forwarduk.org.uk/key-issues/child-marriage|title=Eradicating child marriage in Africa – FORWARD UK|website=FORWARD|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006191227/http://www.forwarduk.org.uk/key-issues/child-marriage|archive-date=6 October 2014}} </ref> Qərb ölkələrində, son onilliklər ərzində, nikahın təbiəti, xüsusən də nikahda nəsil artırmağın əhəmiyyəti və [[Boşanma|boşanmanın]] asanlığı ilə bağlı - kəskin şəkildə dəyişdi, bu da evlənmək üçün daha az sosial və ailə təzyiqinə səbəb oldu, daha çox azadlıq təmin etdi. həyat yoldaşı seçməklə bağlı seçim.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/366152/marriage|title=marriage|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712235739/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/366152/marriage|archive-date=12 July 2014|url-status=live}}</ref> Tarixən məcburi evlilik də əsirdən ([[Quldarlıq|qul]] və ya hərbi əsir) ev sahibi cəmiyyətlə inteqrasiyasını və onun taleyini qəbul etməsini tələb etmək üçün istifadə olunurdu. Bir misal, 1802-1805-ci illərdə Sakit okeanın Şimal-Qərb sahilində Nootka xalqının əsiri olaraq üç il keçirmiş ingilis dəmirçi Con R. Cyuitdir. Ona evlənmək əmri verildi, çünki başçılar məclisi arvadın və ailənin onu ömürlük həbs edənlərlə barışdıracağını düşünürdü. Cyuitə özü üçün məcburi evlilik və həm onun, həm də "atası" (əsir yoldaşı) üçün [[ölüm cəzası]] arasında seçim verildi. “Bir tərəfdə ölüm, digər tərəfdə evlilik olan bu kədərli həddə endirilərək, mənə iki pislikdən ən kiçiyini seçməyi düzgün hesab etdim” (səh154). <ref>''A Narrative of the Adventures and Sufferings of John R. Jewitt, only survivor of the crew of the ship Boston, during a captivity of nearly three years among the savages of Nootka Sound: with an account of the manners, mode of living, and religious opinions of the natives.''[http://www.canadiana.org/ECO/mtq?id=328920feff&doc=90038 digital full text here] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200501025151/http://www.canadiana.ca/view/oocihm.90038 |date=2020-05-01 }}</ref> Məcburi nikah da əhalinin hədəflərinə çatmaq üçün avtoritar hökumətlər tərəfindən tətbiq edilirdi. Kambocadakı qırmızı [[Qırmızı khmerlər|kxmer]] rejimi əhalini artırmaq və inqilabı davam etdirmək üçün sistematik olaraq insanları nikaha məcbur edirdi.<ref name="Anderson_HB2">{{cite book|last=Anderson|first=Natalae|chapter=Historical background|title=Memorandum: Charging forced marriage as a crime against humanity|chapter-url=http://www.d.dccam.org/Abouts/Intern/Natalae_Forced_marriage.pdf|pages=1–3|publisher=Documentation Center of Cambodia|date=22 September 2010|access-date=25 December 2022|archive-date=20 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020153617/http://www.d.dccam.org/Abouts/Intern/Natalae_Forced_marriage.pdf|url-status=live}}</ref><blockquote>Bu nikah mərasimləri ən azı üç cütlükdən ibarət idi və 160 cütlük ola bilərdi. Ümumiyyətlə, kənd başçısı və ya camaatın böyük rəhbəri hər iki tərəfə yaxınlaşıb evlənəcəklərini, nikahın vaxtı və yerini xəbərdar edərdi. Çox vaxt nikah mərasimi gələcək həyat yoldaşlarının ilk dəfə görüşdüyü bir mərasim olardı. Valideynlərin və digər ailə üzvlərinin həyat yoldaşının seçilməsində və ya nikah mərasimində iştirakına icazə verilmirdi. Qırmızı Kxmerlər valideyn səlahiyyətinin lazımsız olduğunu müdafiə edirdilər, çünki o, “hər kəsin “anası və atası” olmaq istəyirdi”<ref name="Anderson_HB3">{{cite book|last=Anderson|first=Natalae|chapter=Historical background|title=Memorandum: Charging forced marriage as a crime against humanity|chapter-url=http://www.d.dccam.org/Abouts/Intern/Natalae_Forced_marriage.pdf|pages=1–3|publisher=Documentation Center of Cambodia|date=22 September 2010|access-date=25 December 2022|archive-date=20 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020153617/http://www.d.dccam.org/Abouts/Intern/Natalae_Forced_marriage.pdf|url-status=live}}</ref>.</blockquote>Raptio, qadınların evlilik və ya [[Quldarlıq|köləlik]] (xüsusilə cinsi köləlik) üçün ''geniş miqyasda qaçırılmasına'' aid olan [[Latın dili|Latın]] terminidir. Təcrübənin antropoloji antik dövrdən bəri yayılmış olduğu güman edilir.<ref>Eisenhauer, U., ''Kulturwandel und Innovationsprozess: Die fünf grossen 'W' und die Verbreitung des Mittelneolithikums in Südwestdeutschland.'' Archäologische Informationen 22, 1999, 215–239; an alternative interpretation is the focus of [[abduction of children]] rather than women, a suggestion also made for the mass grave excavated at [[Thalheim, Saxony|Thalheim]]. See E Biermann, ''Überlegungen zur Bevölkerungsgrösse in Siedlungen der Bandkeramik'' (2001) {{cite web |title=Archived copy |url=http://www.rheinland-archaeologie.de/BiLBK03.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102122819/http://www.rheinland-archaeologie.de/BiLBK03.pdf |archive-date=2 November 2013 |access-date=10 July 2014}}</ref> 21-ci əsrdə məcburi evliliklər Avropa ölkələrində, onların ümumi olduğu mədəniyyətlərdən [[immiqrasiya]] kontekstində diqqət mərkəzinə düşüb. [[İstanbul Konvensiyası]] məcburi nikahları qadağan edir (bax: Maddə 37).<ref name="coe.int"> {{Cite web|url=http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Council of Europe – Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210)|website=coe.int|access-date=10 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150216041736/http://www.conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|archive-date=16 February 2015}} </ref> === Məcburi nikahlara qarşı qanunların xronologiyası === * 1724: [[I Pyotr|Böyük Pyotr]] Rusiyada məcburi nikahları qadağan edən fərman imzaladı. <ref>{{Cite web |title=16 января 1724 года (298 лет назад) законом запрещены браки по принуждению в России |url=http://ptiburdukov.ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008094233/http://ptiburdukov.ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |url-status=live }}</ref> * 1734: [[İsveç]] məcburi nikahları qadağan etdi. <ref>{{Cite web |title=Family Influences on Fertility in Europe, 1850-1920 |url=https://edepot.wur.nl/517335 |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927040353/https://edepot.wur.nl/517335 |url-status=live }}</ref> * 1889: Yaponiyada yeni qanun nikah üçün hər iki həyat yoldaşının razılığını tələb etdi, baxmayaraq ki, qadınların razılığı hələ 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər məcburi idi, çünki qadınlar tədricən təhsil və maliyyə müstəqilliyi əldə etdilər. <ref>Hendry, ''Marriage in Changing Japan'', pp. 21-2</ref> * 1926: Özbəkistanın Cinayət Məcəlləsi məcburi nikahları cinayət hesab etdi. <ref name="third">{{Cite web |url=https://books.google.pl/books?id=-u2PCgAAQBAJ&pg=PA190&lpg=PA190&dq=Kazakhstan+banned+forced+marriages+1920&source=bl&ots=BXMwDV36lv&sig=ACfU3U31kNGuFigBgo85KfHREn1IdY8FSg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjt0qOjrJD2AhVqtIsKHXbxA7YQ6AF6BAgqEAM#v=onepage&q=Kazakhstan%20banned%20forced%20marriages%201920&f=false |title=Soviet Nation-Building in Central Asia: The Making of the Kazakh and Uzbek |access-date=2022-12-25 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801174414/https://books.google.pl/books?id=-u2PCgAAQBAJ&pg=PA190&lpg=PA190&dq=Kazakhstan+banned+forced+marriages+1920&source=bl&ots=BXMwDV36lv&sig=ACfU3U31kNGuFigBgo85KfHREn1IdY8FSg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjt0qOjrJD2AhVqtIsKHXbxA7YQ6AF6BAgqEAM#v=onepage&q=Kazakhstan%20banned%20forced%20marriages%201920&f=false |url-status=live }}</ref> * 1928: Qazaxıstanın Cinayət Məcəlləsi məcburi nikahları cinayət hesab etdi. <ref name="third" /> * 1950: Çin Yeni Evlilik Qanunu ilə məcburi nikahları qadağan etdi <ref>{{Cite web |title=Human Rights Briefs: Women in China |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a81020.html |access-date=2022-12-25 |archive-date=2021-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030161311/https://www.refworld.org/docid/3ae6a81020.html |url-status=live }}</ref> * 1956: Tunis məcburi nikahları qadağan etdi. <ref>[https://theworld.org/stories/2017-11-06/grassroots-efforts-tunisia-advance-women-s-rights Grassroots efforts in Tunisia to advance women’s rights] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221225232600/https://theworld.org/stories/2017-11-06/grassroots-efforts-tunisia-advance-women-s-rights |date=2022-12-25 }}, 2017</ref> * 1959: İraq zorla evlilikləri qadağan etdi. <ref>{{Cite web |title=THEORIZING FEMINIST STRUGGLE IN POST-WAR IRAQ |url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/97061/1/Mohammed_Yanar_201903_MA_thesis.pdf |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618090149/https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/97061/1/Mohammed_Yanar_201903_MA_thesis.pdf |url-status=live }}</ref> * 1960: Vyetnamda məcburi evlilik qadağan edildi. <ref>Mai, T., and T. Le. Women in Vietnam. N.p.: Hanoi: Foreign Languages House, n.d. Print.</ref> * 1978: Yeni kommunist hökuməti Əfqanıstanda məcburi nikahları qadağan etdi. <ref>{{Cite web |title=Arxivlənmiş surət |url=https://idl-bnc-idrc.dspacedirect.org/bitstream/handle/10625/31021/119547.pdf?sequence=1 |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307205459/https://idl-bnc-idrc.dspacedirect.org/bitstream/handle/10625/31021/119547.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> * 1991: Laos məcburi nikahları qadağan etdi. <ref>{{Cite web |url=https://books.google.pl/books?id=TNEvEAAAQBAJ&pg=PA140&lpg=PA140&dq=Laos+1991+ |title="forced+marriages"&source=bl&ots=gSugzNtwUq&sig=ACfU3U2Bf2Fz1WGMj1aBgJjuy5MFP4wntQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjl57CKs472AhWIv4sKHW3SDY84ChDoAXoECAIQAw#v=onepage&q="forced%20marriages"&f=false Projectland: Life in a Lao Socialist Model Village |access-date=2022-12-25 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801174419/https://books.google.pl/books?id=TNEvEAAAQBAJ&pg=PA140&lpg=PA140&dq=Laos+1991+ |url-status=live }}</ref> * 1998: İsveç məcburi nikahları cinayət hesab etdi. <ref name="second">{{Cite web |title=STEP FORWARD, OR FOREVER HOLD YOUR PEACE: PENALISING FORCED MARRIAGES IN THE NETHERLANDS |url=https://www.corteidh.or.cr/tablas/r29915.pdf |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220201019/https://www.corteidh.or.cr/tablas/r29915.pdf |url-status=live }}</ref> * 1999: Qana məcburi nikahları qadağan etdi. <ref>{{Cite web |title=U.S. Department of State Country Report on Human Rights Practices 1999 - Ghana |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6aa6b14.html |access-date=2022-12-25 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011141644/http://www.refworld.org/docid/3ae6aa6b14.html |url-status=live }}</ref> * 2003: Norveç məcburi evliliyi cinayət hesab etdi. <ref name="second" /> * 2004: ** Benin məcburi nikahları qadağan etdi. ** Mərakeş məcburi nikahları qadağan edib. <ref>{{Cite web |title='Our Religion Is Friendly to Women' |url=https://www.spiegel.de/international/world/interview-with-moroccan-islamist-nadia-yassine-our-religion-is-friendly-to-women-a-492040.html |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225183143/https://www.spiegel.de/international/world/interview-with-moroccan-islamist-nadia-yassine-our-religion-is-friendly-to-women-a-492040.html |url-status=live }}</ref> * 2005: ** Səudiyyə Ərəbistanı zorla nikahları qadağan edib. <ref>[https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/grand-mufti-bans-forced-marriages-in-saudi-arabia-1.284338 Grand Mufti bans forced marriages in Saudi Arabia] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221226012933/https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/grand-mufti-bans-forced-marriages-in-saudi-arabia-1.284338 |date=2022-12-26 }}, 13 April 2005</ref> ** Almaniya kimisə evlənməyə məcbur etməyi cinayət hesab etdi. <ref>[https://www.worldpoliticsreview.com/articles/509/european-immigrants-continue-to-be-forced-into-marriage European Immigrants Continue to be Forced Into Marriage] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220220121648/https://www.worldpoliticsreview.com/articles/509/european-immigrants-continue-to-be-forced-into-marriage |date=2022-02-20 }}, 31 January 2007</ref> * 2007: ** Pakistan 3 ilə qədər həbslə məcburi nikahları qadağan edən qanun təqdim edib. <ref>[https://www.rferl.org/a/1074684.html Pakistan Seeks To Ban Forced Marriage] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221225190638/https://www.rferl.org/a/1074684.html |date=2022-12-25 }}, 13 February 2007</ref> ** Sierra Leone məcburi nikahları qadağan etdi. ** Belçika məcburi nikahı cinayət hesab edib. <ref name="second" /> * 2009: Əfqanıstan məcburi evliliyi cinayət hesab etdi. <ref>[https://www.hrw.org/news/2013/09/04/afghanistan-child-marriage-domestic-violence-harm-progress Afghanistan: Child Marriage, Domestic Violence Harm Progress] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221221114047/https://www.hrw.org/news/2013/09/04/afghanistan-child-marriage-domestic-violence-harm-progress |date=2022-12-21 }}, 4 September 2013</ref> * 2011: Şotlandiya məcburi evliliyi cinayət hesab etdi. <ref name="second" /> * 2013: ** Avstraliya hökuməti kimisə evlənməyə məcbur etməyi cinayət hesab edib. <ref>[https://lens.monash.edu/@politics-society/2020/10/26/1381571/rethinking-australias-response-to-forced-marriage Rethinking Australia’s response to forced marriage] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201101145453/https://lens.monash.edu/@politics-society/2020/10/26/1381571/rethinking-australias-response-to-forced-marriage |date=2020-11-01 }}, 26 October 2020</ref> ** İsveçrə məcburi nikahları kriminallaşdırıb, cəzanı beş ilə qədər həbs cəzasına qədər artırıb. <ref>{{Cite web |title=The ‘harmful custom’ of forced marriage |url=https://www.swissinfo.ch/eng/no-happily-ever-after_the-harmful-custom-of-forced-marriage/42362642 |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225191037/https://www.swissinfo.ch/eng/no-happily-ever-after_the-harmful-custom-of-forced-marriage/42362642 |url-status=live }}</ref> * 2014: Böyük Britaniya hökuməti İngiltərə, Uels və Şotlandiyada kimisə evlənməyə məcbur etməyi cinayət hesab etdi. <ref>{{Cite web |title=Forced marriage |url=https://www.gov.uk/guidance/forced-marriage |access-date=2022-12-25 |archive-date=2018-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804110319/https://www.gov.uk/guidance/forced-marriage |url-status=live }}</ref> * 2015: Kanada məcburi evliliyi beş ilə qədər həbs cəzası ilə cəzalandırılan cinayət hesab etdi. <ref>{{Cite web |title=BILL S-7 |url=https://www.parl.ca/DocumentViewer/en/41-2/bill/S-7/royal-assent |access-date=2022-12-25 |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820054750/https://www.parl.ca/DocumentViewer/en/41-2/bill/S-7/royal-assent |url-status=live }}</ref> * 2016: Qambiya məcburi nikahları qadağan etdi. <ref>[https://allafrica.com/stories/201607131213.html Gambia: UN Hails Gambia's Ban On Child, Forced Marriages] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160906073908/http://allafrica.com/stories/201607131213.html |date=2016-09-06 }}, 13 July 2016</ref> * 2018: [[Mərakeş]] məcburi nikahları cinayət hesab etdi. <ref>[https://www.mewc.org/index.php/gender-issues/human-rights-of-women/10970-morocco-new-morocco-law-banning-forced-marriage-now-in-effect MOROCCO: New Morocco law banning forced marriage now in effect] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221225183609/https://www.mewc.org/index.php/gender-issues/human-rights-of-women/10970-morocco-new-morocco-law-banning-forced-marriage-now-in-effect |date=2022-12-25 }}, 12 September 2018</ref> == Statistika == '''Uşaq evliliyi (2008–2014)''' : <ref> {{Cite web|url=https://data.unicef.org/topic/child-protection/child-marriage/|title=Child Marriage – UNICEF DATA|date=June 2016|website=UNICEF|publisher=UNICEF|access-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208041736/http://data.unicef.org/topic/child-protection/child-marriage/|archive-date=8 February 2017}} </ref> {| class="wikitable sortable" !Ölkələr !15 yaşında evlənənlər !18 yaşında evlənənlər !Mənbə |- |Afghanistan |– |33% |Living Conditions Survey 2013-2013 |- |Albania |0% |10% |DHS 2008–2009 |- |Algeria |0% |3% |MICS 2012–2013 |- |Armenia |0% |7% |DHS 2010 |- |Azerbaijan |2% |11% |DHS 2011 |- |Bangladesh |18% |52% |MICS 2012–2013 |- |Barbados |1% |11% |MICS 2012 |- |Belarus |0% |3% |MICS 2012 |- |Belize |3% |26% |MICS 2011 |- |Benin |11% |32% |DHS 2011–2012 |- |Bhutan |6% |26% |MICS 2010 |- |Bolivia |3% |22% |DHS 2008 |- |Bosnia and Herzegovina |0% |4% |MICS 2011–2012 |- |Brazil |11% |36% |PNDS 2006 |- |Burkina Faso |10% |52% |DHS 2010 |- |Burundi |3% |20% |DHS 2010 |- |Cabo Verde |3% |18% |DHS 2005 |- |Cambodia |2% |19% |DHS 2014 |- |Cameroon |13% |38% |DHS 2011 |- |Central African Republic |29% |68% |MICS 2010 |- |Chad |29% |68% |MICS 2010 |- |Colombia |6% |23% |DHS 2010 |- |Comoros |10% |32% |DHS 2012 |- |Congo |6% |33% |DHS 2011–2012 |- |Costa Rica |7% |21% |MICS 2011 |- |Côte d'Ivoire |10% |33% |DHS 2011–2012 |- |Cuba |5% |26% |MICS 2014 |- |Democratic Republic of the Congo |10% |37% |DHS 2013–2014 |- |Djibouti |2% |5% |MICS 2006 |- |Dominican Republic |10% |37% |DHS 2013 |- |Ecuador |4% |22% |ENDEMAIN 2004 |- |Egypt |2% |17% |DHS 2014 |- |El Salvador |5% |25% |FESAL 2008 |- |Equatorial Guinea |9% |30% |DHS 2011 |- |Eritrea |13% |41% |Population and Health Survey 2010 |- |Ethiopia |16% |41% |DHS 2011 |- |Gabon |6% |22% |DHS 2012 |- |Gambia |9% |30% |DHS 2013 |- |Georgia |1% |14% |RHS 2010 |- |Ghana |5% |21% |DHS 2014 |- |Guatemala |7% |30% |ENSMI 2008/2009 |- |Guinea |21% |52% |DHS 2012 |- |Guinea-Bissau |7% |22% |MICS 2010 |- |Guyana |6% |23% |DHS 2009 |- |Haiti |3% |18% |DHS 2012 |- |Honduras |8% |34% |DHS 2011–2012 |- |India |18% |47% |NFHS 2005–2006 |- |Indonesia |– |14% |National Socio-Economic Survey (SUSENAS) 2013 |- |Iran |3% |17% |MIDHS 2010 |- |Iraq |5% |24% |MICS 2011 |- |Jamaica |1% |8% |MICS 2011 |- |Jordan |0% |8% |DHS 2012 |- |Kazakhstan |0% |6% |MICS 2010–2011 |- |Kenya |4% |23% |DHS 2014 |- |Kiribati |3% |20% |DHS 2009 |- |Kyrgyzstan |1% |12% |MICS 2014 |- |Lao People's Democratic Republic |9% |35% |MICS 2011–2012 |- |Lebanon |1% |6% |MICS 2009 |- |Lesotho |2% |19% |DHS 2009 |- |Liberia |9% |36% |DHS 2013 |- |Macedonia |1% |7% |MICS 2011 |- |Madagascar |12% |41% |ENSOMD 2012–2013 |- |Malawi |9% |46% |MICS 2013–2014 |- |Maldives |0% |4% |DHS 2009 |- |Mali |15% |55% |MICS 2010 |- |Marshall Islands |6% |26% |DHS 2007 |- |Mauritania |14% |34% |MICS 2011 |- |Mexico |5% |23% |ENADID 2009 |- |Mongolia |0% |5% |MICS 2010 |- |Montenegro |1% |5% |MICS 2013 |- |Morocco |3% |16% |DHS 2003–2004 |- |Mozambique |14% |48% |DHS 2011 |- |Namibia |2% |7% |DHS 2013 |- |Nauru |2% |27% |DHS 2007 |- |Nepal |10% |37% |MICS 2014 |- |Nicaragua |10% |41% |ENDESA 2006 |- |Niger |28% |76% |DHS 2012 |- |Nigeria |17% |43% |DHS 2013 |- |Pakistan |3% |21% |DHS 2012–2013 |- |Panama |7% |26% |MICS 2013 KFR |- |Papua New Guinea |2% |21% |DHS 2006 |- |Paraguay |– |18% |RHS 2004 |- |Peru |3% |19% |Continuous DHS 2014 |- |Philippines |2% |15% |DHS 2013 |- |Qatar |0% |4% |MICS 2012 |- |Republic of Moldova |0% |12% |MICS 2012 |- |Rwanda |1% |8% |DHS 2010 |- |Saint Lucia |1% |8% |MICS 2012 |- |Samoa |1% |11% |DHS 2014 |- |São Tomé and Príncipe |5% |34% |DHS 2008–2009 |- |Senegal |9% |32% |Continuous DHS 2014 |- |Serbia |0% |3% |MICS 2014 |- |Sierra Leone |13% |39% |DHS 2013 |- |Solomon Islands |3% |22% |DHS 2007 |- |Somalia |8% |45% |MICS 2006 |- |South Africa |1% |6% |DHS 2003 |- |South Sudan |9% |52% |SHHS 2010 |- |Sri Lanka |2% |12% |DHS 2006–2007 |- |State of Palestine |1% |15% |MICS 2014 |- |Sudan |7% |33% |SHHS 2010 |- |Suriname |5% |19% |MICS 2010 |- |Swaziland |1% |7% |MICS 2010 |- |Syrian Arab Republic |3% |13% |MICS 2006 |- |Tajikistan |0% |12% |DHS 2012 |- |Thailand |4% |22% |MICS 2012 |- |Timor-Leste |3% |19% |DHS 2009 |- |Togo |6% |22% |DHS 2013–2014 |- |Tonga |0% |6% |DHS 2012 |- |Trinidad and Tobago |2% |8% |MICS 2006 |- |Tunisia |0% |2% |MICS 2011–2012 |- |Turkmenistan |1% |7% |MICS 2006 |- |Tuvalu |0% |10% |DHS 2007 |- |Uganda |10% |40% |DHS 2011 |- |Ukraine |0% |9% |MICS 2012 |- |United Republic of Tanzania |7% |37% |DHS 2010 |- |Uruguay |1% |25% |MICS 2013 |- |Uzbekistan |0% |7% |MICS 2006 |- |Vanuatu |3% |21% |DHS 2013 |- |Viet Nam |1% |11% |MICS 2014 |- |Yemen |9% |32% |DHS 2013 |- |Zambia |6% |31% |DHS 2013–2014 |- |Zimbabwe |4% |34% |MICS 2014 |} == İstinadlar == {{reflist|2}} [[Kateqoriya:İnsan hüquqları pozuntusu]] [[Kateqoriya:Nikah]] [[Kateqoriya:Qadın hüquqları]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] 119kmqo2gojwaffw2o79nbxmt1l1fia Kateqoriya:Stoaçılıq 14 782022 8981224 8922634 2026-06-27T17:36:14Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya, −3 kateqoriya 8981224 wikitext text/x-wiki {{Catmore}} [[Kateqoriya:Qədim Roma fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Siyasi nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Panteizm]] [[Kateqoriya:Meditasiya]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] tjpjjp1kruk720jtuzqyjs3rj6v1g0v Radikal (qəzet) 0 783389 8981393 7027530 2026-06-27T18:18:26Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/cf4c2b0e09ea2e05|detallar]]) 8981393 wikitext text/x-wiki {{Qəzet|tiraj=|ISSN=|oclc=}} "'''''Radikal'''''" — [[Türkiyə]]də gündəlik qəzet. "Doğan Yayın Holding"ə məxsusdur. 1996-cı ildə nəşr olunmağa başlayan qəzetin çap nəşri 2014-cü ilin iyununda, rəqəmsal nəşri isə 2016-cı ilin martında başa çatmışdır.<ref name="birgun">{{Cite web|title=Radikal kapanıyor|url=http://www.birgun.net/haber-detay/radikal-kapaniyor-107023.html|website=birgun.net|publisher=Birgün gazetesi, 22 Mart 2016|access-date=8 Nisan 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424202742/http://www.birgun.net/haber-detay/radikal-kapaniyor-107023.html|archive-date=24 Nisan 2016}}</ref> == Tarixi == "''Radikal''" qəzeti 1996-cı ildə çap olunmağa başlayıb. Bu, [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-nin "''[[The New York Times]]''" və [[Birləşmiş Krallıq|Britaniyanın]] "''[[The Guardian]]''" qəzetlərinin versiyasıdır. "''Radikal İki''", "''Radikal Kitap''" və "''Radikal Hayat''" adlı əlavə nəşrləri var idi. 17 oktyabr 2010-cu ildən tabloid ölçüsündə nəşr olunur.<ref>{{Cite web|url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1041091&title=susurluktaki-radikali-geri-getirecegiz|title=Susurluk'taki Radikal'i geri getireceğiz|access-date=3 Kasım 2010|publisher=Zaman|date=17 Ekim 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602190946/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=1041091&title=susurluktaki-radikali-geri-getirecegiz|archive-date=2 Haziran 2016}}</ref> "''Radikal''" 21 iyun 2014-cü il tarixində zərər etdiyinə əsaslanaraq nəşrini dayandırmış və rəqəmsal jurnalistikaya keçid etmişdir.<ref>4 . http://www.radikal.com.tr/turkiye/radikal_bildiginiz_radikal-1196990 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140613204813/http://www.radikal.com.tr/turkiye/radikal_bildiginiz_radikal-1196990|date=13 June 2014}}</ref> Qəzetin baş redaktoru olan Ezgi Başaran 2 dekabr 2015-ci ildə işini Cem Erciyesə təhvil vermişdir.<ref>{{Cite web|url=http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/440217/Radikal_da_deprem..._Ezgi_Basaran_gorevi_birakti.html|title=2 Aralık 2015 Cumhuriyet haberi: Radikal'da deprem... Ezgi Başaran görevi bıraktı|access-date=23 Mart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410223129/http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/440217/Radikal_da_deprem..._Ezgi_Basaran_gorevi_birakti.html|archive-date=10 Nisan 2016}}</ref> "''Radikal''"ın fəal köşə yazarları 4 aprel 2016-cı il tarixində qəzetin saytında öz "vəda" məqalələrini dərc etmişdilər.<ref>{{Cite web|url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/|title=Yazarlar|access-date=6 Nisan 2016|publisher=Radikal|date=6 Nisan 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609044847/http://www.radikal.com.tr/yazarlar/|archive-date=9 Haziran 2016}}</ref> == İstinadlar == <references group=""></references> [[Kateqoriya:İstanbul qəzetləri]] [[Kateqoriya:Türk dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:1996-cı ildə yarananlar]] [[Kateqoriya:Türkiyə qəzetləri]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] id2pgzj54y85d3mwfqc66rs8hiedf68 Tit Flavi Sabin (ekvit) 0 783724 8981415 6854998 2026-06-27T18:34:20Z Medineli92 148338 /* */ 8981415 wikitext text/x-wiki {{Hərbi xadim}}  '''Tit Flavi Sabin''' ({{Dil-la|Titus Flavius Sabinus}}; {{DVTY}}) — [[Roma Respublikası|Roma]] [[Ekvit|ekviti]] və imperator [[Vespasian|Vespasianın]] atası. Sabin [[İtaliya|İtaliyanın]] [[Sabina (region)|Sabina]] regionundakı [[Rieti|Rieti şəhərində]] anadan olmuşdur. O, [[Tit Flavi Petro]] və həyat yoldaşı Tertullanın oğludur. Sabin Asiya vilayətində [[gömrük]] məmuru, sonra isə bankir kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, burada "dürüst vergi yığan şəxsə" həsr olunmuş heykəlləri ilə təltif edilmiş, daha sonra isə [[Qalliya|Qalliyada]] [[helvetlər]] arasında [[Aventikum|Aventikumda]] [[Bank|bankir]] kimi fəaliyyət göstərmişdir. Sabin burada vəfat etmişdir.<ref name="Suetonius">[[Qay Svetoni Trankvill|Gaius Suetonius Tranquillus]], ''De Vita Caesarum'', ''Vespasian'' 1.</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Flavilər sülaləsi]] kf5d9ebhqdhe6tiktqacw6og2b89t2j 8981419 8981415 2026-06-27T18:36:13Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981419 wikitext text/x-wiki {{hərbi xadim}} '''Tit Flavi Sabin''' ({{Dil-la|Titus Flavius Sabinus}}; {{DVTY}}) — [[Roma Respublikası|Roma]] [[Ekvit|ekviti]] və imperator [[Vespasian|Vespasianın]] atası. Sabin [[İtaliya|İtaliyanın]] [[Sabina (region)|Sabina]] regionundakı [[Rieti|Rieti şəhərində]] anadan olmuşdur. O, [[Tit Flavi Petro]] və həyat yoldaşı Tertullanın oğludur. Sabin Asiya vilayətində [[gömrük]] məmuru, sonra isə bankir kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, burada "dürüst vergi yığan şəxsə" həsr olunmuş heykəlləri ilə təltif edilmiş, daha sonra isə [[Qalliya|Qalliyada]] [[helvetlər]] arasında [[Aventikum|Aventikumda]] [[Bank|bankir]] kimi fəaliyyət göstərmişdir. Sabin burada vəfat etmişdir.<ref name="Suetonius">[[Qay Svetoni Trankvill|Gaius Suetonius Tranquillus]], ''De Vita Caesarum'', ''Vespasian'' 1.</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Flavilər sülaləsi]] 1it46h4qacejepyogq9h1rn8vnnsj0s 8981421 8981419 2026-06-27T18:37:03Z Medineli92 148338 /* */ 8981421 wikitext text/x-wiki {{hərbi xadim}} '''Tit Flavi Sabin''' ({{Dil-la|Titus Flavius Sabinus}}; {{DVTY}}) — [[Roma Respublikası|Roma]] [[Ekvit|ekviti]] və imperator [[Vespasian|Vespasianın]] atası. == Həyatı == Sabin [[İtaliya|İtaliyanın]] [[Sabina (region)|Sabina]] regionundakı [[Rieti|Rieti şəhərində]] anadan olmuşdur. O, [[Tit Flavi Petro]] və həyat yoldaşı Tertullanın oğludur. Sabin Asiya vilayətində [[gömrük]] məmuru, sonra isə bankir kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, burada "dürüst vergi yığan şəxsə" həsr olunmuş heykəlləri ilə təltif edilmiş, daha sonra isə [[Qalliya|Qalliyada]] [[helvetlər]] arasında [[Aventikum|Aventikumda]] [[Bank|bankir]] kimi fəaliyyət göstərmişdir. Sabin burada vəfat etmişdir.<ref name="Suetonius">[[Qay Svetoni Trankvill|Gaius Suetonius Tranquillus]], ''De Vita Caesarum'', ''Vespasian'' 1.</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Flavilər sülaləsi]] iux7rh38v3h51ubvlji0fw20b1b0xty Yelena Apanoviç 0 789056 8981386 8817297 2026-06-27T18:14:00Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] 8981386 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Yelena Mixaylovna Apanoviç''' ({{lang-uk|Олена Михайлівна Апанович}}; {{DVTY}}) — [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] və [[Ukrayna]] tarixçisi, arxivçisi, yazıçısı. O, 1991-ci ildən Ukrayna Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. == Həyatı == Yelena Mixaylovna Apanoviç 9 sentyabr 1919-cu ildə Simbirsk quberniyasının Melekesi şəhərində (indiki [[Rusiya|Rusiyada]], [[Ulyanovsk vilayəti|Ulyanovsk vilayətinin]] [[Dimitrovqrad|Dimitrovqrad şəhəri]]) anadan olmuşdur. Onun atası Mixaylo Apanoviç [[Belaruslar|belarusəsilli]] dəmir yolu işçisi,<ref>Юрій Мицик. Козацька мати (до 90-річчя від дня народження О.&nbsp;М.&nbsp;Апанович).<blockquote>у польських архівах нам доводилося зустрічати документи Апановичів – білоруського шляхетського роду XVII–XVIII ст.</blockquote></ref> anası Kamilla isə [[Polşa]] zadəgan Bortnovski ailəsindən idi. Mixaylonun işinin spesifikliyinə görə ailə daim yaşayış yerini dəyişdirməli olmuşdur. Onlar [[Belqorod]], [[Sumı]], [[Xarkov]], [[Harbin]] (1929–1933-cü illərdə ata Çin–Şərqi Dəmiryolunun baş auditoru vəzifəsində işləmişdir), sonra yenidən Xarkovda yaşamışdılar.<ref>{{Cite web|url=http://archive.khpg.org/index.php?id=1121119522|title=Інтерв’ю Олени Апанович. Записав Василь Овсієнко 20 серпня 1999 року // Музей дисидентського руху.|access-date=2016-06-16|archive-date=2011-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110602235352/http://archive.khpg.org/index.php?id=1121119522|deadlink=no}}</ref> Apanoviç 1936-cı ildə Xarkovda orta məktəbi əla nəticələr ilə bitirmiş, Moskvada Ümumittifaq Kommunist Jurnalistika İnstitutuna daxil olmuşdur. O, ləğv edilməsi ilə əlaqədar olaraq Xarkov Milli Pedaqoji Universitetində (1941-ci ildə bitirdiyi rus dili və ədəbiyyatı fakültəsi) təhsilini davam etdirmişdir. Apanoviç [[İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi|İkinci Dünya müharibəsi]] illərində [[Cənubi Qazaxıstan|Cənubi Qazaxıstana]] təxliyə olunmuşdur. O, sonra [[Ufa|Ufaya]] köçmüş, 1942–1944-cü illərdə burada [[Başqırdıstan|Başqırd]] Radio Komitəsinin müxbiri və nodal radio yayımının təlimatçısı kimi işləmişdir. Apanoviç 1944-cü ilin mayında [[Kiyev|Kiyevə]] qayıtmışdır. O, 1944–1950-ci illərdə elmi işçi, böyük elmi işçi, 1946-cı ilin iyun ayından şöbə müdiri olmuşdur. Apanoviç Ukrayna Mərkəzi Dövlət İncəsənət İnstitutunun (Kiyev) qədim aktlar üzrə fəlsəfə doktoru olmuşdur. O, 1950-ci ildə "1768–1774 Rusiya–Türkiyə müharibəsi zamanı rus ordusunun tərkibində Zaporojya ordusu, onun təşkili və hərbi əməliyyatları" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Apanoviç 1950–1952-ci illərdə Ukrayna SSR Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda kiçik elmi işçi, 1956-cı ildən böyük elmi işçi olmuşdur. O, 1951-ci ildə [[Kaxovka SES]]-in tikintisi ərəfəsində keçmiş [[Zaporojya Seçi|Zaporojya Seçinin]] məntəqələrinə arxeoloji ekspedisiyalarda iştirak etmiş və sonradan süni [[Kaxovka su anbarı]] yaradılmışdır. Apanoviç [[Böyük Çəmənlik|Böyük Çəmənliyi]] ilkin formada tapan sonuncu tarixçilərdən biri olmuşdur. O, 12 sentyabr 1972-ci ildə siyasi baxışlarına görə işdən xaric edilmişdir. Formal olaraq "ştatları ixtisar etmək haqqında" qərara görə, əslində isə elmdə dissidentliyə görə bu icra edilmişdir. 1994-cü ildə "siyasi səbəblərə görə" işdən çıxarıldığı üçün işə bərpa edilmişdir. Apanoviç 1972–1986-cı illərdə Ukrayna Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasında Əlyazmalar şöbəsinin baş elmi işçisi vəzifəsində çalışmışdır. Bu illərdə o, XV–XVIII əsrlərə aid Ukrayna əlyazma tarixi kitablarını öyrənmişdir. Əsərləri Ukraynada çap olunmadığına görə onları [[Moskva]], [[Sankt-Peterburq|Leninqrad]], [[Vilnüs]] və [[Tallin|Tallində]] çap etdimişdir. O, kitabxana fondlarında [[Ukrayna Milli Elmlər Akademiyası|Ümumukrayna Elmlər Akademiyasının]] ilk prezidenti akademik [[Vladimir Vernadski|V. İ. Vernadskinin]] materiallarını aşkar etmiş, onların əsasında 20 məqalə və monoqrafiya yazıb nəşr etdirmişdir. O, 1987–1991-ci illərdə Ukrayna SSR Elmlər Akademiyasının Vernadskinin elmi irsinin inkişafı üzrə Komissiyasının elmi katibinin müavini olmuşdur. Apanoviç 1986-cı ildən təqaüdə çıxmış, lakin işləməyə davam etmişdir. O, Ukraynanın elmi, ictimai və mədəni həyatında fəal iştirak etmişdir. Apanoviç 1998-ci ildə monoqrafiya nəşr etmişdir və bu, Çertomlık Seçi haqqında ilk əsər olmuşdur Monoqrafiya indiki dövrdə Ukrayna tarixşünaslığında bu kazak quruluşu haqqında yeganə elmi əsər olaraq qalmışdır. O həmçinin, hərb tarixi və icəsənət tarixi ilə bağlı tədqiqatlarla məşğul olmuş ("XVIII əsrin birinci yarısında Ukrayna Silahlı Qüvvələri", "Kazakların mədəniyyəti", "Zaporojya kazakları haqqında hekayələr"). 1991-ci ildə Ukrayna Yazıçılar Birliyinə üzv qəbul edilən Apanoviçin elmi fəaliyyəti burada rəsmi qiymət almışdır. Yelena Mixaylovna Apanoviç 21 fevral 2000-ci ildə vəfat etmişdir. Kiyev Patriarxlığının Ukrayna Pravoslav Kilsəsinin keşişləri tərəfindən "Kiyev-Mogila Akademiyası" Milli Universitetinin Blaqoveşşeniye kilsəsində vida mərasimi keçirilmiş, Kiyevdəki Baykove qəbiristanlığında dəfn edilmişdir (sahə № 49a). == Təltif və mükafatlar == * [[Taras Şevçenko adına Ukrayna Dövlət Mükafatı]] (1994) – "''Ukrayna getmanları və Zaporojya Seçi atamanları''" kitabına görə * Omelyan və Tetyana Antonoviç Fondu Mükafatı (1995; [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]) * VDNX-nin gümüş medalı (1988) – Vladimir Vernadskinin Moskva və Kiyevdəki sərgilərinin yubiley ekspozisiyalarının hazırlanmasına görə. == Əsərləri == * Гуслистий К. Запорозька Січ та її прогресивна роль в історії українського народу / К. Гуслистий, О. Апанович.&nbsp;— Київ: Держполітвидав УРСР, 1954.&nbsp;— 86 с.&nbsp;— (300 років возз'єднання України з Росією)) * Апанович&nbsp;Е.&nbsp;М. Исторические места событий освободительной войны украинского народа 1648—1654 гг. / Е.&nbsp;М.&nbsp;Апанович; АН УССР. Институт истории.&nbsp;— Киев: АН УССР, 1954.&nbsp;— 104 с. * Переяслав-Хмельницкий и его исторические памятники / Апанович Е. М.&nbsp;— К., 1954.&nbsp;— 128 с. * [http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Zaporozka_Sich_u_borotbi_proty_turetsko-tatarskoi_ahresii_5070-ti_roky_XVII_st/ Запорозька Січ у боротьбі проти турецько-татарської агресії: 50–70-і роки XVIII&nbsp;ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425151547/http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Zaporozka_Sich_u_borotbi_proty_turetsko-tatarskoi_ahresii_5070-ti_roky_XVII_st/|date=25 квітня 2015}} (К., 1961). * Науковий реєстр пам'ятних місць запорозького козацтва, видрукуваний нею в [[:uk:Український_історичний_журнал|«Українському історичному журналі»]] (1967, №&nbsp;7) та часописі [[:uk:Україна_(журнал)|«Україна»]] (1967, №&nbsp;5, 16, 42; 1968, №&nbsp;9, 39, 51). * [http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Zbroini_syly_Ukrainy_pershoi_polovyny_XVIII_st/ Апанович О.&nbsp;М.&nbsp;Збройні сили України першої половини XVIII&nbsp;ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425163743/http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Zbroini_syly_Ukrainy_pershoi_polovyny_XVIII_st/|date=25 квітня 2015}} / О.&nbsp;М.&nbsp;Апанович.&nbsp;— Київ: Наукова думка, 1969.&nbsp;— 224 с. * Переяслав-Хмельницкий исторический музей / Апанович Е, М.&nbsp;— К., 1972.&nbsp;— 24 с. * Апанович&nbsp;Е.&nbsp;М. Рукописная светская книга XVIII века на Украине / Е.&nbsp;М.&nbsp;Апанович.&nbsp;— Київ, 1983.&nbsp;— 122 с. * [http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Rozpovidi_pro_zaporozkykh_kozakiv/ Апанович О.&nbsp;М.&nbsp;Розповіді про запорозьких козаків] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425095520/http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Rozpovidi_pro_zaporozkykh_kozakiv/|date=25 квітня 2015}} / О.&nbsp;М.&nbsp;Апанович.&nbsp;— Київ: [[:uk:Дніпро_(видавництво)|«Дніпро»]], 1991.&nbsp;— 335 с.&nbsp;— [[:uk:Спеціальна:Джерела_книг/5308013713|ISBN 5-308-01371-3]]. * [http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Hetmany_Ukrainy_i_koshovi_otamany_Zaporozkoi_Sichi/ Апанович О.&nbsp;М.&nbsp;Гетьмани України і кошові атамани Запорізької Січі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819141334/http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Hetmany_Ukrainy_i_koshovi_otamany_Zaporozkoi_Sichi/|date=19 серпня 2016}} / О.&nbsp;М.&nbsp;Апанович.&nbsp;— Київ: [[:uk:Либідь|«Либідь»]], 1993.&nbsp;— 284 с.&nbsp;— [[:uk:Спеціальна:Джерела_книг/5325000624|ISBN 5-325-00062-4]]. * [http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Ukrainsko_rosiiskyi_dohovir_1645_roku/ Апанович О.&nbsp;М.&nbsp;Українсько-російський договір 1654 року. Міфи і реальність] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425100144/http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Ukrainsko_rosiiskyi_dohovir_1645_roku/|date=25 квітня 2015}} / О.&nbsp;М.&nbsp;Апанович.&nbsp;— Київ: Варта, 1994.&nbsp;— 96 с. * Апанович О. Конституція Пилипа Орлика // Хроніка&nbsp;— 2000 : український культурологічний альманах.&nbsp;— Київ, 1998.&nbsp;— Вип. 23/24 : Український парламентаризм: історія і сучасність.&nbsp;— С. 90&nbsp;— 102. * Апанович О. Чортомлицька Запорозька Січ: до 345 річниці заснування / Олена Апанович.&nbsp;— Київ: Українське козацтво, 1998.&nbsp;— 80 с. * Апанович О. Федір Павлович Шевченко: Історик, архівіст, історіограф, джерелознавець, археограф, орган. науки, Людина. Спогади та історіограф. аналіз / О. Апанович; НАНУ; Ін-т історії України; Ін-т української археографії.&nbsp;— Київ, 2000.&nbsp;— 180 с. * Апанович О. Острозька академія // Спеціальні історичні дисципліни: питання теорії та методики: збірка наукових праць та спогадів / Ін-т історії України НАНУ.&nbsp;— Київ, 2001.&nbsp;— №&nbsp;6, ч. 2 : Пам'яті відомого вченого&nbsp;— історика, доктора історичних наук, професора В.&nbsp;О.&nbsp;Замлинського.&nbsp;— С. 378—382. * Апанович&nbsp;О.&nbsp;М. Збройні сили України першої половини 18 ст. / О.&nbsp;М.&nbsp;Апанович.&nbsp;— Дніпропетровськ: Січ, 2004.&nbsp;— 230 с. * Апанович О. Битва під Хотином: 40 діб козацької доблесті та звитяги // Військо України: центральний друкований орган М-ва оборони України / М-во оборони України.&nbsp;— Київ, 2011.&nbsp;— №&nbsp;9 (135).&nbsp;— С. 40&nbsp;— 43. * Апанович О. Гетьман України емігрант Пилип Орлик // Хроніка&nbsp;— 2000 : український культурологічний альманах / Колектив ред. «Хроніка&nbsp;— 2000».&nbsp;— Київ, 2012.&nbsp;— Вип. 1 (91): Україна&nbsp;— Білорусь Книга 2.&nbsp;— С. 83&nbsp;— 132. * [http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Hospod_za_pluhom_ide/ Олена Апанович. Господь за плугом іде…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404223746/http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Hospod_za_pluhom_ide/|date=4 квітня 2015}} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Kozatska_entsyklopediia_dlia_iunatstva/ Олена Апанович. Козацька енциклопедія для юнацтва.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425164248/http://chtyvo.org.ua/authors/Apanovych/Kozatska_entsyklopediia_dlia_iunatstva/|date=25 квітня 2015}} == Mənbə == === İstinadlar === {{İstinad siyahısı}} === Ədəbiyyat === * ''Білик І.'' Під знаком Діви, або Гороскоп для Олени Михайлівни // Літ. Україна, 13.10.1994 * Під знаком Кліо: На пошану Олени Апанович. — Дніпропетровськ, 1995 * ''Богачевська-Хом’як М.'' Людина повної посвяти науці // Неопалима купина, № 7/8, 1995 * ''Жуковський А. І.'' Апанович Олена Михайлівна // [[:ru:Энциклопедия_современной_Украины|Енциклопедія Сучасної України]]. — Т. 1. — К., 2001. — С. 607—608. * Шевченківські лауреати 1962—2001: Енциклопедичний довідник. — К., 2001. — С. 25—26. * ''Дмитрієнко М. Ф.'' Апанович Олена Михайлівна // [[:ru:Энциклопедия_истории_Украины|Енциклопедія історії України]]. — Т. 1. — К., 2005. — С. 110. * ''Савченко С. В.'' [http://essuir.sumdu.edu.ua/handle/123456789/37385 «Це — пісня моєї душі»: Олена Апанович у збереженні пам’яток Запорізької Січі в кінці 1980 — на початку 1990 років] // Сумська старовина. — 2014. — № XLI-XLII. — С. 107—116. == Xarici keçidlər == * [http://archive.khpg.org/index.php?id=1120722646 Апанович Елена Михайловна // Музей диссидентского движения.] [http://archive.khpg.org/index.php?id=1120722646 Персоналии] * [http://archive.khpg.org/index.php?id=1121119522 Интервью Елены Апанович. Записал Василий Овсиенко 20 августа 1999 года // Музей диссидентского движения.] [http://archive.khpg.org/index.php?id=1121119522 Интервью] * [http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%90%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/19905/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%80--%D0%BC%D1%96%D1%84%D0%B8-%D1%96-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8C Украинско-российский договор — мифы и реальность] * [http://chtyvo.org.ua/authors/Mytsyk_Yurii/Kozatska_maty_do_90-richchia_vid_dnia_narodzhennia_O_M_Apanovych/ Юрий Мицик. Казацкая мать (к 90-летию со дня рождения А.] [http://chtyvo.org.ua/authors/Mytsyk_Yurii/Kozatska_maty_do_90-richchia_vid_dnia_narodzhennia_O_M_Apanovych/ М. Апанович)] {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Ukrayna tarixçiləri]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:XX əsr tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] 6n39bifuniyi8w6okettz3vhw3j7hn5 Vladimir Barvinok 0 789428 8981384 7382160 2026-06-27T18:13:58Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] 8981384 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Vladimir Barvinok''' ({{dil-uk|Володимир Іванович Барвінок}}; {{DVTY}}) — [[Ukrayna]] tarixçisi, ilahiyyat magistri, xristian kilsəsi tarixçisi, biblioqraf, yazıçı, Ukrayna Xalq Respublikasının lideri, bizantoloq, ukraynaşünaslıq və tarix müəllimi, Çerniqov vilayətinin fəxri vətəndaşı, Ümumukrayna Elmlər Akademiyasının elmi işçisi, Ukrayna Elmi Bibliologiya İnstitutunun əməkdaşı. == Bioqrafik məlumat == 1879-cu il iyunun 22-də Çerniqov vilayətində, əcdadlarının yüz ildən çox yaşadığı Oxrameviçi kəndində yerləşən ailə mülkündə anadan olub. Çerniqov İlahiyyat Seminariyasını (1901), Kiyev İlahiyyat Akademiyasını ilahiyyat fakültəsini (1905), burada müəllimi liturq A. A. Dmitrievskinin, [[Sankt-Peterburq]] Arxeologiya İnstitutunun (1908) və Petroqrad Universiteti (1909) Tarix və Filologiya fakültəsini bitirmişdir<ref>Vladimir Lurye [http://pravlib.narod.ru/dogmatika9.html Byzantine Theology of the 13th century] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230302212914/http://pravlib.narod.ru/dogmatika9.html |date=2023-03-02 }} (В.Лурье. Византийское богословие XIII века)</ref><ref>[http://irp.cn.ua/site/topicpage.jsp?category_id=49485785&page=55 Prominent and honorary citizens of the Chernihiv region] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071029161707/http://irp.cn.ua/site/topicpage.jsp?category_id=49485785&page=55 |date=2007-10-29 }}. ''Chernihiv Regional Information Portal: Sivershyna.''.</ref><ref>Matyash, Irene. [http://www.nbuv.gov.ua/books/19/kiev_97/311.html Questions of the archival field of work on the pages of the "Biblical news" magazine] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20081120034457/http://www.nbuv.gov.ua/books/19/kiev_97/311.html |date=2008-11-20 }}. ''Materials of the International Science conference "Problems of the catalogs of scientific libraries"''.</ref>. 1905-ci ildə əslən Umandan olan Yevgeniya Voloviklə evlənir, bir ildən sonra oğlu Boris dünyaya gəlir. Katib köməkçisi (1905), kiçik katib, sonra Sinod Baş Prokurorluğu İdarəsinin katibi, ilahiyyat magistri, kollegial asessor (1911), Nazirliyinin Pravoslav Kilsəsi İşləri İdarəsinin kiçik katibi, Pravoslav Rus Kilsəsinin Yerli Şurasının II şöbəsinin katibi (1917). Eyni zamanda A. Geld adına (1912-1917) Petroqrad real məktəbində tarixdə dərs demişdir. 1918-ci ildən Kiyevdəki Ukrayna Dövlət Milli Kitabxanasının biblioqrafı, Din Nazirliyinin məsul işçisi, Kiyev texnikumunda ədəbiyyat və ukraynaşünaslıq müəllimi işləyir. 1919-1928-ci illərdə Ukrayna Elmlər Akademiyasının tarix-filologiya şöbəsinin əməkdaşı olmuşdur. 30 avqust 1924-cü ildə Arxeologiya Komitəsinin və Ukrayna Elmi-Tədqiqat Bibliologiya İnstitutunun katibi təyin olunur. Eyni zamanda (1924-1925) Mixaylovski bağında akademik kitabxananın ştatdankənar daimi işçisi idi. 1928-1930-cu illərdə [[Sofiya]] Komissiyasının və ÜmumUkrayna Arxeologiya Komitəsinin İncəsənət şöbəsinin katibi işləyir. 1930-cu ildə onun Yuri adlı nəvəsi anadan olmuşdur. 1930-1933-cü illərdə Ukraynada bütün arxeoloji işləri koordinasiya edən katib kimi fəaliyyət göstərir. 1937-ci ildə körpü mühəndisi olan oğlu Boris NKVD, Sovet gizli polisi tərəfindən həbs edilir. Barvinok onu bir daha görmür. Bu Vladimir Barvinokun ailəsinə qarşı ilk repressiya halı olmur. Ona yaxın olanlar həbslər və işgəncələr qarşısında daim qorxu içində yaşayırdılar. Barvinok həm Rusiya İmperiyasının, həm də müstəqil Ukraynanın ən yüksək eşelonlarının iştirakçısı olmaqla sovetlər üçün şirnikləndirici hədəf idi. Lakin çoxsaylı elmi dairələrdə nüfuzu onun şəxsi həbsini çətinləşdirirdi. Ömrünün sonlarına yaxın Barvinok slavyan və ukrayna mövzularında yazır. Əsərlərinin bir çoxu çap olunmamışdır. 1943-cü ildə [[Kiyev]]in almanlar tərəfindən işğalı zamanı həlak olur. == Mənbə == * [http://irp.cn.ua/site/topicitem.jsp?category_id=49485785&item_id=895626726 Chernihiv Regional Information Portal: Sivershchyna] * [http://www.nbuv.gov.ua/books/19/kiev_97/314.html National Library of V.I. Vernadskyy] * [http://slovar.plib.ru/dictionary/d4/1040.html Explanatory dictionaries] * [http://journlib.univ.kiev.ua/index.php?act=article&article=1311 Electronic library of journalism institute] * [http://www.history.org.ua/uahist/index.htm UKRAINIAN HISTORIANS of XX CENTURY] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] fzvw3dbbi99ds2hd6ghyvvx31uujdhd Fyodor Steyngel 0 789846 8981380 8753955 2026-06-27T18:13:51Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] 8981380 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Fyodor Steyngel''' ({{dil-uk|Федір Рудольфович Штайнгайль}}; {{DVTY}})<ref>ЦНБ АН України (Відділ рукописів.) — Ф. 109. — № 181. — Арк. І, І зв.</ref> — Rusiya İmperiyasının Birinci Dövlət Dumasının [[Kiyev]] şəhərindən olan deputatı, [[Ukrayna Dövləti]]nin Berlindəki səfiri. Bioqrafiya Ruslaşmış Alman zadəgan ailəsindən olmuşdur. Atası Rudolf Vasilieviç Steyngel (1841-1892) <ref>Steinheil, Hermann Rudolf Alexander Frh. v. . // Baltisches Biographisches Lexikon Digital.</ref> mühəndis, Vladiqafqaz dəmir yolunun inşaatçısı idi. Uşaq ikən valideynləri ilə birlikdə Rusiyanın cənubuna köçür. O, gimnaziyanı bitirərək, Kiyev və Varşava universitetlərinin fizika-riyaziyyat fakültəsində təhsil alıb, lakin xəstəlik səbəbindən kursu başa vura bilməyib. O, (1918-ci ilə qədər) Kiyevdə və Rovno yaxınlığındakı Qorodok malikanəsində yaşamışdır. Təbiət elmləri ilə məşğul olmuş, zoologiyaya dair bir neçə elmi əsəri olmuşdur. İmperator Rus Entomoloji Cəmiyyətinin, Kiyev Təbiətşünaslar Cəmiyyətinin, Kiyev [[Təbiət elmləri|Təbiət Elmləri]] Dərnəyinin və digər elmi cəmiyyətlərin üzvü olmuşdur. Ukraynanın milli-ərazi muxtariyyətinin tərəfdarı olaraq çıxış edir. O, Volıniyada arxeoloji və etnoqrafik tapıntılar muzeyi olan Qorodok malikanəsində (1915-ci ildə Qafqaza köçürülmüş, 1917-ci ildən sonra Armavirdəki muzeyə daxil edilmişdir) arxeoloji və etnoqrafik tapıntılar muzeyi qurmuşdur. Rivne rayonunun fəxri magistratı, Dövlət Bankının Rivne filialının mühasibat uçotu, kredit komitəsinin üzvü, Rivne 2-ci dərəcəli şəhər məktəbinin fəxri nəzarətçisi olur. O, öz təşəbbüsü ilə kəndlilərə onlar üçün əlverişli şərtlərlə torpaq satmağı öhdəsinə götürür. Öz mülkündə kitabxana, dövlət nümunəvi məktəb və xəstəxana qurur. 1906-cı ilin yanvarında Konstitusiya Demokratik Partiyasının Kiyev vilayət təşkilatına daxil olur, “pamflet” komissiyasının üzvü; onun Kiyev vilayət komitəsinin üzvü, Rovno rayon komitəsinin sədri; 2-ci və 3-cü partiya qurultaylarının nümayəndəsi kimi çıxış edir. 1900-cü ildə Lyublin vilayətinin Xolm şəhərindəki kafel fabrikinin sahibi olur. Fyodor Steyngelin oğlu Vladimir (1898-1935), Polşadakı Rus Xalq Cəmiyyəti Ali Şurasının sədri idi. 1906-cı il aprelin 17-də şəhər seçicilərinin qurultayından 1-ci Dövlət Dumasına deputat seçilir. O, Konstitusiya Demokratik Fraksiyasının üzvü idi. Ukrayna icmasına daxil olmuşdur. İnzibati komissiyanın və aqrar qanunun hazırlanması üzrə “33” komissiyasının üzvü, Vətəndaş Bərabərliyi Qanununun təşəbbüskarlarından biri kimi çıxış edir. O, aqrar məsələyə dair “42”, “Vətəndaş bərabərliyi haqqında”, “İclaslar haqqında”, “Dövlət Duması təsisatının 55-57-ci maddələrinin dəyişdirilməsi haqqında” qanun layihələrini imzalayıb. Dövlət Duması üzvlərinin hüquqlarının yoxlanılması üzrə 4-cü şöbənin spikeri olur. O, debatda Bialystok talanından danışır. İnzibati özbaşınalığa qarşı çoxsaylı etiraz aksiyalarını dəstəkləyir. O, Vıborq Müraciətini imzalayır, ona görə Cinayət Məcəlləsinin 129-cu maddəsinin 1-ci hissəsinin 51 və 3-cü bəndləri ilə 3 ay müddətinə azadlıqdan məhrum etmə və səsvermə hüququndan məhrum etmə ilə əzalandırılır. 1909-cu ildə (təməl qoyularkən) o, hələ də Fransanın Böyük Şərqində işləyən Kiyev Şəfəq mason lojasının rəhbəri olur. 1910-cu ildə, artıq rus masonluğunda parçalanma və Rusiya xalqlarının Böyük Şərqinin yaradılması zamanı o, Kiyevdəki "Pravda" lojasının rəhbəri oldu. 1912-ci ildə Rusiya Xalqları Böyük Şərq Ali Sovetinin sədri seçilir. Fyodor Steyngel [[Sankt-Peterburq]]da olmadığı müddətdə onu S. Urusov əvəz edir. O, Ukrayna Proqressivləri Assosiasiyasının üzvü olub. O, UPA-nın digər üzvləri və konstitusiya-demokrat-ukraynalılarla birlikdə IV Dövlət Dumasının fəhlə və konstitusion-demokratik fraksiyalarına ünvanlanmış bəyanatı imzalayıb, milli Ukrayna hərəkatının yatırılmasına etiraz edib, maraqları naminə təhsilin milliləşdirilməsini tələb edib. Ukrayna xalqının mədəni inkişafı və digər xalqlar kimi Ukraynaya muxtariyyət verilməsini istəyir. 1914-cü ilin fevralında P. Milyukov Kiyevdəki mənzilində Ukrayna Proqressivləri Assosiasiyasının və Kiyev konstitusiya demokratlarının rəhbərləri ilə görüş keçirir. Kiyevdə Ukrayna Elmi Cəmiyyətinə üzv qəbul edilmiş (02.07.1914), bir müddət bu cəmiyyətin sədrinin müavini olmuşdur. [[Birinci Dünya müharibəsi]] zamanı o, Rada Ukrayna Proqressivləri Assosiasiyasın qoşulur, lakin 1916-cı ilin dekabrında Radanın neytrallıqdan müharibəyə etiraza keçidlə bağlı qəbul etdiyi “Mövqeyimiz” bəyannaməsinə etiraz edərək təşkilatdan çıxdığını elan edir. 1915-1917-ci illərdə Ümumrusiya Şəhərlər İttifaqının Cənub-Qərb Komitəsinə rəhbərlik etmişdir. Komitənin işinə daha çox ukraynalı ictimai xadimləri cəlb etməyə çalışır. Cənub-Qərb Komitəsinin “Ukrayna kursu” Moskvadakı Ümumrusiya Şəhərlər İttifaqının Mərkəzi Komitəsinə təsir edir. O, Konstitusiya Demokrat Partiyasının sol qanadına qoşulur. Partiyanın 6-cı qurultayında (fevral 1916) onun Mərkəzi Komitəsinə üzv seçilir. 1917-ci il fevral inqilabından sonra Kiyev Birləşmiş İctimai Təşkilatları Şurasının İcraiyyə Komitəsinin üzvü, Ümumkrayna Milli Konqresinin Rəyasət Heyətinin üzvü olur. Kiyevdə keçirilən bələdiyyə seçkilərində Ukrayna Sosialist-Federalistlər Partiyasının namizədi olur. 1917-ci ilin avqustunda D. İ. Doroşenkonun Mərkəzi Radanın Baş Katibliyinə daxil olmaq təklifini rədd edir. 1918-ci ildə getman Pavel Skoropadskinin rəhbərliyi altında Ukrayna Dövlətinin Berlindəki səfiri olur (1918-ci ilin dekabrına qədər). 1919-cu ildə onun kitabxanası [[Ukrayna Sovet Sosialist Respublikası|Ukrayna SSR]] Elmlər Akademiyasının Dövlət Kütləvi Kitabxanasına daxil edilir, onun qurduğu muzey vətəndaş müharibəsi zamanı dağıdılır. Ukrayna bolşeviklər tərəfindən işğal edildikdən sonra Almaniyada qalır, 1922-ci ilə qədər [[Berlin]]də yaşayır. 1924-1940-cı illərdə o dövrdə Polşa ərazisində yerləşən Qorodok mülkündə yaşayışını davam etdirir. 1940-cı ilin əvvəlində ailəsi ilə birlikdə Almaniyaya aparılır. Ömrünün son illərində xatirələr yazır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Ukrayna pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Muzey direktorları]] [[Kateqoriya:Ukrayna arxeoloqları]] 6dfpf4i0e8kcz93gcgquu4j01cg87o7 Kateqoriya:Eqoizm 14 793853 8981230 8922675 2026-06-27T17:36:53Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981230 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Kateqoriya:İndividualizm]] [[Kateqoriya:Nəticəçilik]] [[Kateqoriya:Həyat fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi anlayışlar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] rcrvutlufjvvwjfdxv7kfxanjbho61z Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət 14 806748 8981285 7900734 2026-06-27T17:43:12Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] 8981285 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Violence against men}} {{Kateqoriyanın əsas məqaləsi|Kişilərə qarşı şiddət}} {{Kateqoriya həmçinin bax|Qadınlara qarşı şiddət}} [[Kateqoriya:Kişilər]] [[Kateqoriya:Kişi düşmənliyi]] [[Kateqoriya:Genderlə əlaqəli zorakılıq]] [[Kateqoriya:Kişi sağlamlığı]] [[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] s7ckwl5dec8lj0snbqjxz7la75x6cv0 Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət 14 806753 8981289 8040918 2026-06-27T17:43:24Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] 8981289 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Violence against women}} {{Kateqoriyanın əsas məqaləsi|Qadınlara qarşı zorakılıq}} {{Kateqoriya həmçinin bax|Kişilərə qarşı şiddət}} [[Kateqoriya:Qadınlar]] [[Kateqoriya:Qadın düşmənliyi]] [[Kateqoriya:Genderlə əlaqəli zorakılıq]] [[Kateqoriya:Qadın sağlamlığı]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı cinayətlər]] [[Kateqoriya:Hədəfə görə zorakılıq]] o6v3igcmuomhydayycnkexv0wd8grsj Bartolomyu Roberts 0 817654 8981325 8474038 2026-06-27T18:00:46Z InternetArchiveBot 179784 7 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981325 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|adı=Bartolomyu Roberts|orijinal adı={{dil-en|Bartholomew Roberts}}|şəkil=BartholomewRoberts.jpg|doğum tarixi=17.05.1682|doğum yeri=[[Kasnyudid-Baç]] / [[Litl Nyukasl]], [[Pembrokşir]], [[Uels]]|vəfat tarixi=10.02.1722|vəfat yeri=[[Lopes burnu]]|vəfat səbəbi=Dəniz döyüşündə boğazına aldığı karteç yarası|fəaliyyəti=dənizçi, [[Dəniz quldurluğu|dəniz qulduru]], qul alverçisi|digər adı=''Qara Bart''|şəklin izahı=Con Roberts}} '''Bartolomyu Roberts''' ({{Dil-en|Bartholomew / Bart Roberts}};{{ref+|«Bartolomyu» (Bathll. Roberts) — Roberts Buster‑ə göndərdiyi məktubda Uilyam Metyuya<ref name="calendar">{{kitab|avtor=|ad=Calendar of State Papers, Colonial Series: America and West Indies, March, 1720 to December, 1721, ed. by Cecil Headlam, M.A|yer=London|naşir=His Majesty's Stationery Office|il=1933|səhifə=169|isbn=}}</ref> “Bart” (Batt. Roberts) kimi imza atıb və Vidaya (Benin) verilmiş qəbzlərdə belə tanınıb{{sfn|Johnson|1724|səh=260}}.}} [[17 may]], [[1682]], Kasnyudid-Baç, [[Uels]] — [[10 fevral]], [[1722]], [[Lopes burnu]]) — [[Uels|uelsli]] [[Dəniz quldurluğu|dəniz qulduru]]. Əsl adı Con Roberts olmuş, həmçinin ''"Qara Bart"'' kimi tanınmışdır. [[Karib dənizi|Karib dənizində]] və [[Atlantik okeanı|Atlantik okeanında]] fəaliyyət göstərmiş, tutulmuş gəmilərin sayı baxımından [[dəniz quldurluğunun qızıl dövrü]]<nowiki/>nün ən uğurlu piratı hesab olunur, 400-dən çox gəmi ələ keçirmişdir. ((141 gəmi aid edilib, qalan say isə görünür balıqçı qayıqlarının payına düşür<ref>{{Cite book |last=Conlin |first=Dan |title=Pirates of the Atlantic : robbery, murder and mayhem off the Canadian east coast |url=https://archive.org/details/piratesofatlanti0000conl |publisher=Formac Pub |year=2009, (Retrieved 9 November 2016.) |isbn=9780887807411. |location=Halifax, N.S |page=[https://archive.org/details/piratesofatlanti0000conl/page/32 32] |language=en}}</ref><ref>"The Pirate That Hated Literally Everyone..." ''[https://www.youtube.com/watch?v=WGDPKwuMOz youtube.com] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=WGDPKwuMOz |date=20240610001004 }}''. Gold and Gunpowder. Retrieved 9 June 2024.</ref>) O, ekstravaqant davranışı ilə seçilirdi. Piratlıq tarixinin ən məşhur piratlarından biri hesab olunur. Həmçinin o, öz pirat kodeksini (məcəlləsini) yaratması və erkən dövrlərdə kəllə və çarpaz sümüklərlə bayraqlardan birini istifadə etməsi ilə tanınırdı. Təsdiqlənməmiş məlumatlara görə, o, "[[Dəniz qulduru məcəlləsi]]"nin yaradıcısı olmuşdur.<ref>Seitz, Don Karlos. Qara bayraq altında. Məşhur quldurların hekayələri… — M., 2017. — S. 237-239.</ref> Roberts-in şöhrəti və uğurları ona ''“Böyük Pirat”'' ləqəbini qazandırdı, daha sonra isə “''Qara Bart''” ({{lang-cy|Barti Ddu}}, lakin bu ad ona ölümündən sonra verilib və həyatı boyunca istifadə olunmayıb) adını aldı. O, həm bədii, həm də elmi-populyar ədəbiyyatın yazıçılarında məşhur bir fiqur olmuşdur.<ref>Sanders, p. 18. "Black Bart" was coined as the title of a 20th-century poem by Welsh poet [[:en:Isaac_Daniel_Hooson|Isaac Daniel Hooson]], who apparently picked that name because Johnson described Roberts as having a "black" complexion.</ref><ref name=":5">"[https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/barti-ddu-welsh-pirate-king-2427291 Barti Ddu: the Welsh pirate king who ruled the waves]". Wales Online. 25 August 2004. Retrieved 12 March 2021.</ref> Bu gün də Roberts populyar mədəniyyətdə diqqət çəkən bir şəxsiyyət olaraq qalır və uydurma personajların (məsələn, Dəhşətli Pirat Roberts)[https://en.wikipedia.org/wiki/Dread_Pirate_Roberts] yaradılmasına ilham verib. == Erkən həyat == [[Fayl:Bart Roberts.jpg|thumb|Kasnyudid-Baçda (Litl Nyukasl) Bart Robertsin xatirə daşı]] O, 1682-ci ildə Velsin Pembrokşir bölgəsində, Fishqard ilə Haverfordvest arasında yerləşən Kasnyudid-Baç-da Con Roberts adı ilə anadan olub. Onun atası çox güman ki, Corc Roberts idi. Roberts-in adını Con-dan Bartolomey-ə dəyişdirməsinin səbəbləri məlum deyil, lakin piratlar tez-tez təxəllüslərdən istifadə edirdilər. Ola bilsin ki, o, bu adı məşhur bukaner Bartolomey Şarp-ın şərəfinə götürüb.<ref>Sanders, p. 18.</ref> Təxmin edilir ki, o, 13 yaşında, 1695-ci ildə dənizə çıxıb, amma 1718-ci ilə qədər onun taleyi barədə məlumat yoxdur; həmin ildə o, [[Barbados]] [[Şlyup (döyüş gəmisi)|şlyupunda]] baş köməkçi vəzifəsində çalışırdı. 1719-cu ildə Roberts, kapitan Abraham Plambın komandası altında olan qul ticarəti gəmisi ''“Princess”-''də ikinci köməkçi idi. Həmin ilin iyun ayının əvvəlində ''“Princess”'', [[Qərbi Afrika|Qərbi Afrikanın]] [[Qızıl Sahili]]<nowiki/>ndə (indiki [[Qana]]) Anomabu (o dövrdə Annamaboa kimi yazılırdı) limanında dayandığı zaman quldurlar tərəfindən ələ keçirildi. Quldurlar ''“Royal Rover”'' və ''“Royal James”'' gəmilərində kapitan Houell Deyvisin komandası altında fəaliyyət göstərirdilər. Deyvis də Roberts kimi uelsli idi və Pembrokşirin Milford-Haven [https://en.wikipedia.org/wiki/Milford_Haven] şəhərindən gəlmişdi. Roberts və ''“Princess”'' gəmisinin bir neçə heyət üzvü quldurlara qoşulmağa məcbur oldu. Deyvis Roberts-in naviqator kimi bacarıqlarını tez qiymətləndirdi və onunla məsləhətləşməyə başladı.<ref>Burl p. 59</ref> Deyilənə görə, Roberts əvvəlcə quldur olmağa istəksiz idi, amma tezliklə yeni həyatın üstünlüklərini anladı və bunu öz üçün böyük imkan olaraq gördü.<ref>"[http://www.thewayofthepirates.com/famous-pirates/bartholomew-roberts/ Bartholomew Roberts - Famous Pirate - The Way of the Pirates]". ''www.thewayofthepirates.com''. Retrieved 25 June 2022.</ref> Kapitan Çarlz Conson onun sözlərini belə gətirir: <ref> [https://www.gutenberg.org/files/40580/40580-h/40580-h.htm ''A General History of the Robberies and Murders of the most notorious Pyrates'' (1724)] {{Wayback|url=https://www.gutenberg.org/files/40580/40580-h/40580-h.htm |date=20200218023917 }}, Johnson p. 213–214</ref> {{Sitat|”Dürüst xidmət — az çörək, aşağı əmək haqqı və ağır zəhmətdir. Burada isə — bolluq və toxluq, həzz və yüngüllük, azadlıq və hakimiyyət var; və kim belə tərəfi seçməz ki, bütün risk, bu uğur üçün çəkilməli olan, ən pis halda — yalnız turş bir baxış və ya boğmaq üçün iki baxışdır? Xeyr, şən və qısa həyat — mənim şüarimdır.”|müəllif=— Ən məşhur dəhşətli piratların qarətlərinin və qətllərinin ümumi təsviri (1724), s. 213–214}} == Quldur həyatı == === Komandir yoxsa sıravi === Ticarət donanmasında Roberts-in maaşı ayda 4 funt sterlinqdən az idi (bu məbləğ 2023-cü ilin dəyəri ilə təxminən 809 funt sterlinqə bərabərdir)<ref>{{Cite web |url=https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/inflation/inflation-calculator |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-01-26 |archive-date=2018-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005211045/https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/inflation/inflation-calculator |url-status=live }}</ref> və onun kapitan vəzifəsinə yüksəlmək üçün heç bir real imkanı yox idi. Robertsin ələ keçirilməsindən bir neçə həftə sonra gəmiqurdlarının vurduğu zədələr səbəbindən ''“Royal James”'' gəmisini tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. ''“Royal Rover”'' [[Prinsipi adası]]<nowiki/>na [https://en.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADncipe] istiqamət aldı. Deyvis Britaniya hərbi gəmisinin bayraqlarını qaldırdı və ona limana daxil olmağa icazə verildi. Bir neçə gün sonra Deyvis qubernatoru öz gəmisində nahara dəvət etdi; məqsədi onu fidyə müqabilində girov götürmək idi. Deyvis qubernatoru gətirmək üçün qayıqlar göndərməli oldu və qubernator əvvəlcə qalaya gedib bir qədəh şərab içməyə dəvət edildi. Lakin portuqaliyalılar qonaqlarının [[Dəniz quldurluğu|quldur]] olduğunu aşkar etdilər. Onlar qalaya gedən yolda Deyvisin dəstəsinə təllə qurdular və Deyvisi güllələyərək öldürdülər.<ref>Burl p. 62</ref> Yeni kapitan seçilməli idi. Deyvisin komandası “lordlar” və “sadə adamlar”a bölünürdü və yalnız “lordlar” namizədləri komandanın qalan hissəsinə təqdim etmək hüququna malik idilər. Əsir götürülməsindən altı həftə keçməmiş Roberts kapitan seçildi. Bu, xüsusilə ona görə qeyri-adi idi ki, o, əvvəllər quldur gəmisində xidmət etməyə qarşı çıxmışdı. Tarixçilər hesab edirlər ki, o, naviqasiya bacarığına və xarakterinə görə seçilmişdi — şahidlərin sözlərinə görə, o, düz danışan və möhkəm mövqeyi olan bir insan idi. <ref>Johnson p. 162</ref> {{Sitat|O, bu şərəfi qəbul edərək bildirmişdi ki, artıq “əllərini bulanıq suda çirkləndirdiyinə” və hər halda pirat olmalı olduğuna görə, adi adam olmaqdansa komandir olmaq daha yaxşıdır.|müəllif=—“''Quldurların ümumi tarixi'' … (1724), s. 162”}} Robertsin kapitan kimi ilk addımı, kapitan Deyvisin ölümünün qisasını almaq üçün komanda ilə birlikdə Prinsipi adasına qayıtmaq oldu. Roberts və adamları gecə vaxtı adaya çıxdılar, kişi əhalinin böyük bir hissəsini qətlə yetirdilər və daşıya bildikləri bütün qiymətli əşyaları taladılar. Bundan az sonra o, bir holland ''“Qvineya”'' gəmisini, iki gün sonra isə britaniyalı ''“Experiment”'' gəmisini ələ keçirdi. Quldur gəmisi Anamaboa-da su və ərzaq ehtiyatlarını yenilədi; burada növbəti səfərin istiqaməti — Şərqi Hindistana yoxsa Braziliyaya üz tutmaq məsələsi səsverməyə çıxarıldı. Əksəriyyət Braziliyanı seçdi.<ref>Johnson p. 163</ref> Bu yürüş zamanı nümayiş etdirdiyi cəsarət və qazandığı uğurlar Robertsə qarşı heyətin böyük hissəsinin sədaqətini tam möhkəmləndirdi. Onlar belə qənaətə gəlmişdilər ki, o, “güllələrə qarşı toxunulmazdır” və onunla qalmaqla qazanacaqları çox şey var.<ref>Yount p. 78</ref> === Braziliya və [[Karib dənizi]] (iyul 1719 — may 1720) === Roberts və onun komandası [[Atlantik okean|Atlantik okeanı]]<nowiki/>nı keçərək, su ehtiyatlarını artırdı, həmçinin tənha Fernando adasında gəminin sualtı hissəsini təmizləyib qətranladılar[Qeyd 1]. Onlar təxminən doqquz həftə Braziliya sahillərində qaldılar, lakin heç bir gəmi ilə rastlaşmadılar. Artıq [[Vest-Hind|Vest-Hində]] yollanmağa hazırlaşarkən, [[Taduz-us-Santus körfəzi|Taduz-us-Santus]] körfəzində [[Lissabon|Lissabona]] yola düşmək üçün iki 70 toplu hərbi gəmini gözləyən 42 Portuqaliya gəmisindən ibarət bir flotiliya ilə qarşılaşdılar. Roberts gəmilərdən birini ələ keçirərək kapitanına flotiliyada ən varlı gəmini göstərməyi əmr etdi. Kapitan ''“Sagrada Familia”-''nı göstərdi — 40 topa və 170 nəfərlik heyətə malik bir gəmini. Roberts və adamları gəmini abordaj edərək ələ keçirdilər. ''“Sagrada Familia”-''nın göyərtəsində [[Portuqaliya imperiyası|Portuqaliya]] kralı üçün nəzərdə tutulmuş 40 000 [[qızıl]] moydor [https://en.wikipedia.org/wiki/Moidore] və [[qiymətli daşlar]], o cümlədən [[Almaz|almazlar]]<nowiki/>la bəzədilmiş bir [[xaç]] var idi.<ref>Johnson p. 172–173</ref> Daha sonra ''“Rover”'' qəniməti bölüşdürmək üçün [[Qviana]] sahillərindəki Şeytan adasına ({{Dil-fr|Île du Diable}}) doğru istiqamət aldı. Bir neçə həftə sonra onlar Surinam çayına yollandılar və burada bir şlyup ələ keçirdilər. Bir briqantina gördükdə Roberts 40 nəfəri özü ilə götürərək həmin şlyupla təqibə başladı, ''“Rover”'''-'''''in idarəsini isə Uolter Kennediyə həvalə etdi. Lakin şlyup səkkiz gün ərzində küləksizlik səbəbindən hərəkətsiz qaldı və Roberts adamları ilə geri qayıtdıqda məlum oldu ki, Kennedi ''“Rover”-''lə birlikdə qənimətin qalan hissəsini də apararaq qaçıb.<ref>Richards p. 31–32</ref> Roberts və komandası şlyupu ''“Fortune”'' adlandırdı və sonradan ''pirat kodeksi'' kimi tanınan yeni qaydaları qəbul edərək, onlara [[Bibliya]] üzərində and içdilər.<ref>Yount p. 79</ref> 1720-ci ilin fevral ayının sonunda fransız piratı Montinyi la Paliss başqa bir şlyup — ''“Sea King”'' ilə onlara qoşuldu. Barbados sakinləri quldur təhlükəsinə son qoymaq üçün ''“Summerset”'' və ''“Philipa”'' adlı iki yaxşı silahlanmış gəmi hazırladılar. 26 fevralda onlar iki quldur [[Şlyup (döyüş gəmisi)|şlyupu]] ilə qarşılaşdılar. ''“Sea King”'' tezliklə qaçdı, ''“Fortune”'' isə ağır zədələr aldıqdan sonra döyüşdən çıxa bildi və xilas oldu.[23] Roberts şlyupu təmir etdirmək üçün [[Dominika|Dominikaya]] üz tutdu; yol boyu onun komandasından iyirmi nəfər aldıqları yaralardan öldü. Bundan əlavə, Martinikadan olan iki şlyup da piratları axtarırdı və Roberts [[Barbados]] və [[Martinika]] sakinlərindən qisas alacağına and içdi. Rəvayətə görə, o, əlində alovlanan qılınc tutmuş, özü iki kəllənin üzərində dayanmış halda təsvir olunan yeni bir bayraq düzəltdirmişdi — kəllələrdən birində ABH (A Barbadian's Head), yəni “barbadoslunun başı”, digərində isə AMH (A Martiniquian's Head) “martiniklinin başı” yazılmışdı; lakin bu, həmin dövrün mənbələri tərəfindən təsdiqlənmir.<ref name=":3">"[https://www.youtube.com/watch?v=auGOEwHOxu4 Hoist the Colors: History of the Pirate Flag]". ''youtube.com''. Gold and Gunpowder. 21 October 2022. Retrieved 3 May 2024.</ref><ref name=":4">"[https://www.youtube.com/watch?v=8XO8tvGFS1A The Pirate That Had WAY Too Many Flags]..." ''youtube.com''. Gold and Gunpowder. 12 March 2022. Retrieved 3 May 2024.</ref> === [[Nyufaundlend (ada)|Nyufaundlend]] və Karib dənizi (iyun 1720 — aprel 1721) === Bundan sonra ''“Fortune”'' şimala, Nyufaundlend istiqamətinə yollandı; [[Yeni Şotlandiya]]<nowiki/>da yerləşən Kansoya basqın etdi,<ref>{{Cite book |last=Conlin |first=Dan |title=[https://books.google.az/books?id=oYNYxvZvigsC&q=bartholomew+roberts&pg=PA31&redir_esc=y#v=onepage&q=bartholomew%20roberts&f=false&#124; Pirates of the Atlantic : robbery, murder and mayhem off the Canadian east coast] |publisher=Formac Pub |year=2009 (Retrieved 9 November 2016.) |isbn=9780887807411. |location=Halifax, N.S |page=[https://archive.org/details/piratesofatlanti0000conl/page/28 28] |language=en}}</ref> həmçinin Keyp-Breton sahilləri yaxınlığında və Nyufaundlend sahillərində bir neçə gəmini ələ keçirdi. Robertsin Mira çayı üzərində gizli bir gəmiqayırma yeri də var idi; burada o, öz donanmasını krenqləyir (təmizləyir və təmir edirdi).<ref>https://novascotia.com/listing/mira-river-provincial-park/</ref><ref>"[https://capebreton.lokol.me/mira-river-once-the-site-of-pirate-shipyard Mira River Once the Site of Pirate Shipyard]". 27 September 2018</ref> Roberts Ferrilend limanını talan edərək təxminən on iki gəmini ələ keçirdi. 21 iyun tarixində o, daha böyük Trepassi limanına hücum etdi və ora [[Şən Rocer|qara bayraq]] altında daxil oldu. Limanda 22 ticarət gəmisi və 150 balıqçı gəmisi aşkar etdi.<ref>Botting, Douglas (1978). [[iarchive:pirates00bott|''The Pirates''. Alexandria, Virginia: Time-Life Books]]. pp. 164–165. [[ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0809426508|<bdi>978-0809426508</bdi>.]]</ref> Kapitanlar və ekipajlar panikaya düşərək bütün bu gəmiləri tərk etmişdilər və quldurlar heç bir müqavimət olmadan Trepassiyə tam nəzarəti ələ keçirdilər. Roberts bütün 22 ticarət gəmisini ələ keçirdi, lakin gəmilərini tərk edən kapitanların qorxaqlığı onu qəzəbləndirdi. Hər səhər bir top atəşi açılır və kapitanlar Robertsin gəmisinə gəlməyə məcbur edilirdi; onlara bildirilmişdi ki, hər hansı birinin gəlməməsi onun gəmisinin yandırılması ilə cəzalandırılacaq. [[Bristol]] mənşəli bir [[briq]] ''“Fortune”'' şlyupunu əvəz etmək üçün quldurlar tərəfindən ələ keçirildi və 16 topla silahlandırıldı. Piratlar iyunun sonunda limanı tərk edərkən, limandakı digər bütün gəmilər yandırıldı. İyul ayında Roberts doqquz və ya on fransız gəmisini ələ keçirdi və onlardan birini özünə götürərək 26 topla təchiz etdi və ''“Good Fortune”'' adlandırdı. Bu daha güclü gəmi ilə quldurlar çoxlu sayda başqa gəmiləri də ələ keçirdilər, bundan sonra isə cənuba — [[Vest-Hind|Vest-Hində]] doğru yollandılar; onlara yenidən qoşulmuş Montini la Palissin şlyupu da müşayiət edirdi.<ref>Burl p. 133–143</ref> 1720-ci ilin sentyabrında ''“Good Fortune”'' Karriaku adasında krenqləndi və təmir edildi, bundan sonra ''“Royal Fortune”'' adlandırıldı — bu, Robertsin bu adı verdiyi bir neçə gəmidən birincisi idi. Sentyabrın sonunda ''“Royal Fortune”'' və ''“Fortune”'' [[Sent-Kristofer adası]]<nowiki/>na doğru hərəkət etdi və [[Baster|Bas-Terr]] reydinə qara bayraqlar altında, baraban və boru səsləri ilə daxil oldular. Onlar reyddə dayanmış gəmilərin arasından keçdilər və bütün bu gəmilər dərhal bayraqlarını endirdilər.<ref>Richards p. 47–48</ref> Növbəti dayanacaq [[Sen-Bartelemi]] adası oldu; burada fransız qubernator quldurlara bir neçə həftə qalmağa və əylənməyə icazə verdi. Oktyabrın 25-nə qədər onlar yenidən [[Sent Lusiya|Sent-Lusiya]] sahillərində dənizə çıxdılar və növbəti üç gün ərzində 15-ə qədər fransız və ingilis gəmisini ələ keçirdilər.<ref>Richards p. 50</ref> Ələ keçirilən gəmilər arasında ''“Greyhound”-''da var idi; bu gəminin baş köməkçisi [[Ceyms Skayrm]] quldurlara qoşuldu. Sonralar o, Robertsin müşayiətçi gəmisi ''“Ranger”-''in kapitanı oldu. Bu dövrdə, bəzi məlumatlara görə, Roberts [[Martinika]] qubernatoru Florimon Yuro de Montinini 52 toplu fransız hərbi gəmisində olarkən ələ keçirmişdi. Guya qubernator dərhal tutulmuş və öz gəmisinin reyasında asılmış, gəmi isə daha sonra yeni ''“Royal Fortune”-''a çevrilmişdi.<ref>Konstam, Angus; Kean, Roger Michael (2007). ''[[iarchive:piratespredators0000kons|Pirates : predators of the seas]]''. New York, NY: [[:en:Skyhorse_Publishing|Skyhorse Pub]]. [[iarchive:piratespredators0000kons/page/174|p. 174]]. [[ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/9781602390355|9781602390355]]</bdi>. Retrieved 9 November 2016. <q>governor of martinique bartholomew roberts.</q></ref> Lakin Sandersin, eləcə də Konstam və Rikmanın fikrincə, bu hadisə kapitan Çarlz Consonun ({{Dil-en|A General History of the Pyrates}}) əsərində yer alan bir bəzəkli təsviridir.<ref>{{Cite book |last=Konstam, |first=Angus |title=Pirate: the Golden Age |last2=Rickman |first2=David |publisher=Osprey Pub |year=2011 (Retrieved 9 November 2016.) |isbn=9781849084987. |location=Oxford |page=54 |language=en}}</ref><ref>Sanders, p. 161.</ref> Fransız mənbələri təsdiqləyir ki, Roberts həqiqətən də bəzi fransız məmurlarını ələ keçirib [[işgəncə]]<nowiki/>lər vermiş və onların asılmasını səhnələşdirmişdi, lakin əslində onları azad buraxmışdı və Yuro onların arasında olmamışdır.<ref>Porcher, Kevin (2019). "[https://www.erudit.org/en/journals/bshg/2019-n183-bshg04898/1064935ar.pdf La piraterie en Guadeloupe dans les années 1720]" (PDF). ''Bulletin de la Société d'Histoire de la Guadeloupe'' (183): 15–38. [[Rəqəmli obyektin identifikatoru|doi]]:[https://www.erudit.org/en/journals/bshg/2019-n183-bshg04898/1064935ar/ 10.7202/1064935ar]. [[:en:Semantic_Scholar#S2CID|S2CID]] [https://www.semanticscholar.org/paper/La-piraterie-en-Guadeloupe-dans-les-ann%C3%A9es-1720-Porcher/cab100ac2579e2e21cbdf5305dbf51d9c0c1d3b1 213602797] {{Wayback|url=https://www.semanticscholar.org/paper/La-piraterie-en-Guadeloupe-dans-les-ann%C3%A9es-1720-Porcher/cab100ac2579e2e21cbdf5305dbf51d9c0c1d3b1 |date=20250817012453 }}. Retrieved 11 May 2023.</ref> [[Fayl:General History of the Pyrates - Captain Bartholomew Roberts with two Ships.jpg|thumb|Roberts Vidada ''(indiki [[Benin]], [[Qərbi Afrika]])'' öz gəmisi və ələ keçirdiyi ticarət gəmilərinin fonunda.]] 1721-ci ilin yazına doğru Robertsin dağıdıcı fəaliyyəti [[Vest-Hind|Vest-Hində]] dəniz ticarətini demək olar ki, tamamilə iflic vəziyyətinə saldı.<ref>Richards p. 59</ref> Buna görə də ''“Royal Fortune”'' və ''“Good Fortune”'' [[Qərbi Afrika|Qərbi Afrikaya]] doğru kurs götürdü. 18 aprel tarixində ''“Good Fortune”-''un komandiri Tomas Enstis gecə vaxtı Roberts-dən ayrılaraq [[Karib dənizi|Karib dənizində]] gəmiçiliyi talamağa davam etdi; onun gəmisində gələcək kapitanlar Con Fenn və Briqstok Uiver də var idi.<ref name=":1">Gosse, Philip (1924). ''[https://www.gutenberg.org/files/19564/19564-h/19564-h.htm The Pirates' Who's Who by Philip Gosse] {{Wayback|url=https://www.gutenberg.org/files/19564/19564-h/19564-h.htm |date=20260206182858 }}''. New York: Burt Franklin. p. 265. Retrieved 23 June 2017.</ref> ''“Royal Fortune”'' isə Afrikaya doğru yolunu davam etdirdi. === [[Qərbi Afrika]] (aprel 1721 — yanvar 1722) === Aprelin sonuna doğru Roberts [[Kabo-Verde]] adalarında idi. ''“Royal Fortune”'' gəmisində sızma olduğu üçün yararsız hala gəlmişdi və tərk edildi. Quldurlar ''“''Sea King''”'' gəmisinə keçdilər və onu ''“Royal Fortune”'' adlandırdılar. Yeni ''“Royal Fortune”'' iyunun əvvəlində Qvineya sahillərinə, Seneqal çayının ağızlığı yaxınlarına çatdı. İki fransız gəmisi, biri 10, digəri 16 topa malik — təqibə çıxdı, lakin Roberts tərəfindən ələ keçirildi. Hər iki gəmi müsadirə edildi: biri ''“Comte de Toulouse”'' adından ''Ranger'' adlandırıldı, digəri isə ''“Little Ranger”'' adını aldı və ərzaq daşımaq üçün istifadə olundu. ''“Ranger”''-in kapitanı Tomas Sutton, ''“Little Ranger”-''in kapitanı isə Ceyms Skayrm oldu.<ref>Burl p. 207–208</ref> Daha sonra Roberts [[Syerra-Leone]] sahillərinə yönəldi və iyunun 12-də ora çatdı. Burada təqaüdə çıxmış pirat Con ''“Köhnə Krekers”'' Lidstoun ona bildirdi ki, iki [[Krallıq donanması|Kral donanması]] gəmisi — ''“HMS Swallow”'' və ''“HMS Weymouth”'' — aprelin sonunda çıxıb və Miladadək geri dönməyi planlaşdırırlar.<ref>Sanders, p. 178-179.</ref> Avqustun 8-də o, Sestos burnu (indiki River-Sess, [[Liberiya]]) yaxınlığında iki böyük gəmini ələ keçirdi. 8 avqustda o, Sestos burnu yaxınlığında (indiki River-Sess, Liberiya) iki böyük gəmi ələ keçirdi. Onlardan biri, [[Keyp-Kost]] (Kabo-Korso) istiqamətində əsgərlər daşıyan ''“Onslow”'' [[Freqat|freqatı]] idi. Əsgərlərin bir qismi quldurlara qoşulmaq istədi və qəbul edildi, lakin onlar yalnız quldur payının dörddə birini alırdılar, çünki ömürlərinin çox hissəsini dənizçi kimi keçirməmişdilər. ''“Onslow”'' gəmisindən dördüncü ''“Royal Fortune”'' düzəldildi.<ref>Burl p. 211–213</ref> Noyabr və dekabr aylarında piratlar gəmilərini krənq edib təmir etdilər və [[Lopes burnu]] və [[Annobon adası]]<nowiki/>nda istirahət etdilər.<ref>Burl p. 215</ref> Sutton ''“Ranger”-''in kapitanlığı postunda Skayrm ilə əvəz olundu. 1722-ci ilin yanvarında onlar bir neçə gəmi ələ keçirdi və sonra qara bayraqlar altında Uida limanına daxil oldular. On bir möhkəm dayanan gəmi dərhal bayraqlarını endirdi, lakin hər gəmi üçün səkkiz [[qızıl]] funt [[fidyə]] ödənildikdən sonra sahiblərinə qaytarıldı.<ref>Burl p. 218–219</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Edwards |first=Bernard |title=Bernard Edwards (Captain.) Royal Navy Versus the Slave Traders: Enforcing Abolition at Sea 1808-1898. |publisher=Pen & Sword Books. |year=2007 |isbn=978-1-84415-633-7. |page=37 |language=en}}</ref> Bir gəminin kapitanı bu şərtləri yerinə yetirməkdən imtina etdikdə, Roberts adamlarına gəminin göyərtəsinə çıxıb onu yandırmağı əmr etdi. Ələ keçirilən gəmilər kölə ticarəti ilə məşğul olurdu və yandırılan gəmidə təxminən səksən afrikalı qul var idi. Onlar ya yanaraq, ya suya düşərək boğularaq, ya da sudakı [[Köpəkbalığı|köpəkbalığlların]] qurbanı olaraq öldülər.<ref name=":0" /> === Döyüşdə həlak olması === {{Əsas|Lopes burnu yaxınlığındakı döyüş}} 1722-ci il fevralın 5-də HMS ''“Swallow”'' gəmisinin kapitanı Çaloner Oql [[Lopes burnu|Lopеs burnu]] yaxınlığında quldur gəmiləri ''“Royal Fortune”'', ''“Ranger”'' və ''“Little Ranger”'' ilə qarşılaşdı. ''“Swallow”'' dayazlığa düşməmək üçün istiqamətini dəyişdi və piratlar bunu qaçmağa çalışan ticarət gəmisi zənn etdilər; bəzi mənbələrə görə isə Oql Robertsin gəmilərini görüb ''“Swallow”-''u qəsdən hiylə məqsədilə döndərmişdi.<ref name=":1" /> Ceyms Skayrmın komandanlığı altındakı ''“Ranger”'' ayrılaraq təqibə başladı. Gəmilər digər quldurların eşitmə məsafəsindən çıxanda ''“Swallow”'' [[Döyüş topu|top]] dəliklərini açdı və yaylım atəşi açdı. On quldur öldürüldü, Skayrmın isə top gülləsi ayağını qopardı, lakin o, göyərtəni tərk etməkdən imtina etdi. Nəhayət, ''“Ranger”'' bayrağını endirməyə məcbur oldu və sağ qalan heyət əsir alındı. Fevralın 10-da ''“Swallow”'' Lopеs burnuna qayıtdı və ''“Royal Fortune”-''ın hələ də orada olduğunu gördü. Bir gün əvvəl Roberts ''“Neptune”'' gəmisini ələ keçirmişdi və onun adamlarının çoxu sərxoş idi və döyüşə hazır deyildi — məhz ən çox lazım olduğu anda.<ref>Yount p. 81-82</ref> Əvvəlcə quldurlar yaxınlaşan gəmini qayıdan ''“Ranger”'' hesab etdilər, lakin ''“Swallow”-''dan qaçmış bir dezertir onu tanıdı və Robertsə xəbər verdi; Roberts həmin vaxt ''“Neptune”-''un kapitanı Hill ilə səhər yeməyi yeyirdi. O, adətən döyüşdən əvvəl etdiyi kimi, ən yaxşı geyimlərini geyindi: {{blockquote|Roberts döyüş zamanı həqiqətən də olduqca cəngavər bir fiqur kimi görünürdü: əynində al qırmızı damastdan hazırlanmış dəbdəbəli jilet və briclər vardı, şlyapasında qırmızı lələk, boynunda isə brilyant xaçlı qızıl zəncir asılmışdı; əlində şpaqa tuturdu, çiyinlərindən isə iki cüt tapança asılmışdı…||müəllif=—''“Quldurların ümumi tarixi … (1724), s. 212''<ref>Johnson s. 212</ref>}}Quldurların planı ''“Swallow”'' gəmisinin yanından keçərək bir tərəf atəşinə məruz qalmaqdan ibarət idi. Bundan sonra onların qaçmaq üçün yaxşı şansları vardı. Lakin sükançı ''“Royal Fortune”-''nı lazımi kursda saxlaya bilmədi və ''“Swallow”'' yaxınlaşıb ikinci tərəf atəşini açdı. Kapitan Roberts göyərtədə dayanarkən boğazına dəyən karteçlə öldürüldü. Onun cəsədi Oql tərəfindən ələ keçirilə bilməzdən əvvəl, heyət Robertsin arzusunu yerinə yetirdi — silahları və zinət əşyaları ilə birlikdə dənizdə dəfn olunmaq (o, bunu sağlığında dəfələrlə demişdi): cəsədi ağırlaşdırdılar, gəmi yelkəninə bükdülər və dənizə atdılar. Onu (yəni cəsədi) heç tapılmadı.<ref>"[https://www.gutenberg.org/files/12216/12216-h/12216-h.htm The Project Gutenberg eBook of The Pirates Own Book, by Charles Ellms] {{Wayback|url=https://www.gutenberg.org/files/12216/12216-h/12216-h.htm |date=20260203014923 }}". ''Gutenberg.org''. Retrieved 29 October 2021.</ref> === Nəticələr === ''“Royal Fortune”-''nın əsas maçtası dağılana və quldurlar gəmini təslim edənə qədər döyüş təxminən iki saat daha davam etdi. Heyət üzvlərindən biri, Con Filips, gəminii partlatmaq üçün alışan fitil ilə [[barıt]] anbarına daxil olmağa çalışdı, amma onu iki nəfər saxladı. Döyüşdə ümumilikdə üç quldur öldü, onların arasında Roberts də var idi. Roberts komandasına xidmət edən 272 quldur əsir götürüldü; onlardan 65-i əvvəl Afrikadan gətirilmiş qullar idi, Roberts onları azad etmişdi, lakin yenidən [[Quldarlıq|qul]] olaraq satıldılar. Qalanları, yolda ölənlər istisna olmaqla, Keyp Kost qalasına ({{Dil-en|[https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_Coast_Castle&#124;Cape Coast Castle]}}) aparıldı. 54 nəfər ölüm cəzasına məhkum edildi, onlardan 52-si edam olundu, ikisinə isə icra təxirə salındı. Daha 20 nəfərə ''Royal African Company'' şirkəti ilə müqavilə bağlamağa icazə verildi; Berll qeyd edir ki, onlar «təxirəsalınan ölüm üçün dərhal ölümü dəyişdirdilər». 17 nəfər məhkəmə üçün [[London]]<nowiki/>dakı ''Marshalsea'' həbsxanasına göndərildi, bəzi şəxslər isə bəraət alıb azad edildi. Əsir götürülən quldurlar arasında doğum yerini qeyd edənlərin 42%-i Kornuoll, [[Devon]] və [[Somerset]]<nowiki/>dən, 19%-i isə Londondan idi. Daha az sayda quldur Şimali İngiltərə və [[Uels|Uelsdən]] gəlmişdi, qalan dörddə biri isə müxtəlif ölkələrdən idi, o cümlədən İrlandiya, Şotlandiya, [[Vest-Hind]], Hollandiya və Yunanıstan. <ref>Burl p. 263–264</ref> Kapitan Çaloner Oql cəngavər rütbəsi ilə təltif edildi — o, quldurlara qarşı əməliyyatlara görə bu hörmətlə təltif olunan yeganə İngiltərə dəniz zabiti idi.<ref name=":2">Cawthorne p. 135</ref> O, həmçinin Robertsın kabinəsindən götürdüyü qızıl tozu əldə edərək maddi qazanc əldə etdi və nəticədə admiral rütbəsinə yüksəldi.<ref name=":2" /> Bu döyüş quldurlara qarşı mübarizədə dönüş nöqtəsi oldu və çoxları Robertsın ölümünü [[Quldurluğun Qızıl dövrü]]<nowiki/>nün simvolik sonu hesab edir. {{blockquote|Robertsın məğlubiyyəti və Afrikanın sahilində piratlığın ardınca məhv edilməsi kölə ticarəti tarixində və hətta daha geniş kapitalizm tarixində dönüş nöqtəsi oldu.||müəllif=—''Bütün millətlərin caniləri: Qızıl Dövrün Atlantik quldurları''', Rediker (2004)<ref>Rediker s. 143</ref>}} === Robertsin quldur məcəlləsi === {{Əsas|Dəniz qulduru məcəlləsi}} '''I.''' Hər kəs vacib məsələlərdə səs vermək hüququna malikdir; hər kəs istənilən vaxt ələ keçirilmiş təzə ərzaq və güclü içkilərdən bərabər hüquqa malikdir və onları öz istəyi ilə istifadə edə bilər, yalnız əgər qıtlıq varsa, ümumi xeyir üçün azaldılmasına səs vermək zəruridir; '''II.''' Hər kəs ticarət gəmilərindən tutulan ləvazimatlar üzərində növbə ilə çağırılmalıdır, çünki (paylarından əlavə) bu tədbirlərdə onlara geyim dəyişdirmək icazəsi verilirdi; amma kimdənsə bir dollar gümüş, zinət əşyası və ya pul oğurlasa, cəza səhralıq sahildə tək buraxılmaq idi. Əgər oğurluq yalnız heyət arasında baş verərsə, günahkarın qulaqları və burnu kəsilərək sahilə çıxarılırdı, amma boş yerdə deyil, çətinliklərlə üzləşəcəyi bir yerdə; '''III.''' Heç kim pulla kart və ya zər oyunları oynaya bilməz; '''IV.''' İşıqlar və şamlar axşam saat səkkizdə söndürülməlidir; əgər bu saatdan sonra heyətin hər hansı bir üzvü içmək istəsə, bunu açıq göyərtədə etməlidir; '''V.''' Müxtəlif silahların – tüfənglərin, tapançaların və qılıncların təmiz və döyüşə hazır olmasına nəzarət edilməlidir; '''VI.''' Gəmidə oğlanlar və qadınlar olmamalıdır. Əgər kiminsə qadını aldadaraq maskalanmış şəkildə gəmi ilə apardığı aşkar olunarsa, ölüm cəzasına məhkum edilir; '''VII.''' Döyüş zamanı gəmidən və ya postdan qaçmaq ölüm və ya səhralıq adasına buraxılmaqla cəzalandırılır; '''VIII.''' Gəmidə bir-biri ilə döyüşmək qadağandır; bütün mübahisələr sahildə qılınc və tapança ilə həll olunur. '''IX.''' Hər kəs min funt qazana qədər heç kim həyat tərzini dəyişmək barədə danışmamalıdır. Əgər bu prosesdə kiminsə üzvü itirilərsə və ya heyətdə əlil olarsa, ümumi fonddan 800 dollar alır; daha az ciddi yaralar üçün isə nisbətən ödənilir. '''X.''' [[Gəmi kapitanı|Kapitan]] və kvartirmeyster trofeydən iki pay alır; naviqator, bosman və artillerist bir buçuk pay; digər zabitlər bir və dörddə bir pay alır. '''XI.''' Musiqiçilər bazar günü istirahət edir, amma digər altı gün və gecələr yalnız xüsusi icazə ilə işləyə bilərlər.<ref name="Johnson1726">{{cite book|last=Johnson|first=Charles|author-link=Captain Charles Johnson|title=A General History of the Pyrates|url=https://books.google.com/books?id=oipEAQAAMAAJ&pg=PA230|access-date=20 March 2017|year=1726|publisher=T. Woodward|pages=230–232}}</ref><ref>{{cite thesis|last1=Fox|first1=Edward Theophilus|title='Piratical Schemes and Contracts': Pirate Articles and their Society, 1660-1730|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/handle/10871/14872|publisher=University of Exeter|access-date=20 March 2017|pages=317–318|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808073554/https://ore.exeter.ac.uk/repository/handle/10871/14872|url-status=live}}</ref> === Robertsin Qara Bayraqları === Müasir tarixdə Robertsə bir neçə fərqli qara bayraq aid edilir; lakin bunlardan yalnız ikisi həmin dövrün şahidlərinin hesabatları ilə təsdiqlənib, birinin iki fərqli dizaynı ola bilər. Digər bayraqlar yalnız ''Ümumi Tarix'' kitabında, Consonun əsərində təsvir olunub və ya yalnız bu kitabda adı çəkilib (aşağıda “''Populyar Mədəniyyət: '''Təsdiqlənməmiş Bayraqlar'''”'' bölməsinə baxın).<ref name=":4" /><ref name=":3" /> Həmin dövrün şahidlərindən birinin hesabatı ''Boston Gazette'' qəzetində 22 avqust 1720-ci ildə dərc olunmuşdur. Orada Robertsin [[Şən Rocer]] bayrağı “sümüklü və şpagalı qara bayraq” kimi təsvir edilir.<ref name=":4" /> Bu dizaynı digər şahidin verdiyi hesabat da təsdiqləyir; Uilyam Metyu 1720-ci ildə Trepassi limanında baş verən döyüş zamanı bu bayraqdan istifadə olunduğunu təsvir etmişdir. O qeyd edir ki, bayraqda “sümük və şpaqa tutan əl” təsvir edilmişdi.<ref name=":4" /> Bu iki hesabat eyni bayrağı və ya bir-birinə bənzəyən, lakin ayrı dizaynları təsvir edə bilər. Şpaqa tutan əl həmin dövrdə dəniz bayraqlarında geniş yayılmış motiv idi və bəzi holland ''"qanlı bayraq"''larda [https://en.wikipedia.org/wiki/Bloody_flag] da təsvir olunmuşdu. Robertsın ikinci qara bayraq dizaynı da həmin dövrün şahidlərinin hesabatları ilə tanınır. Bu bayraq, 1722-ci ildə Lopəs burnunda baş vermiş döyüşdə Roberts və Skayrmın komandasına aid olan bir gəminin bayrağı olaraq istifadə olunmuşdu. Bu bayraq, Roberts və Skayrmı həmin döyüşdə məğlub edən Britaniya donanmasının zabiti Çaloner Oql tərəfindən təsvir edilib və «üzerində ağ skeletin təsviri olan qara bayraq» olaraq qeyd edilib.<ref name=":4" /> <gallery widths="180" heights="120"> Fayl:Jolly Roger flag of pirate Bartholomew Roberts (early).svg|''Boston Gazette''-dəki təsvirə əsasən, Robertsin "[[Şən Rocer]]" bayrağının şərhi Fayl:Jolly Roger flag of pirate Bartholomew Roberts (Trepassey).svg|Uilyam Metyunun təsvirinə əsasən Robertsin "[[Şən Rocer]]"-inin şərhi (1720-ci il, Trepassi limanında döyüş)" Fayl:Jolly Roger flag of pirate James Skyrme.svg|Skayrm müşayiət gəmisinin bayrağının şərhi, Çaloner Oql-nin təsvirinə əsasən </gallery> === ''Təsdiqlənməmiş Bayraqlar'' === Müasir tarixdə Robertsin müxtəlif bayraqları təsvirlərə əsaslanaraq ona aid edilir; lakin yalnız ikisi (birinin bəlkə də iki variantı var) dövrün şahidləri tərəfindən təsdiqlənmişdir. Digər bayraqlar isə dövrün şahidlərinin mənbələrində təsdiqini tapmayıb. <gallery widths="150" heights="100"> Fayl:Bartholomew Roberts Flag.svg|Deyilənlərə görə, bu Robertsin ilk bayrağı idi və onun üzərində Robertsin özü və [[Ölüm]] təsvir olunub, ikisi də [[Qum saatı|qumu saatı]] tutur. Fayl:Bartholomew Roberts Flag1.svg|Deyilənlərə görə, bu Robertsin yeni bayrağı idi və onun üzərində [[şpaqa]] ilə təsvir edilmiş Robert iki kəllənin üzərində dayanır, bunlar [[Barbados]] (ABH) və [[Martinika|Martinik]] (AMH) adalarının başlarını simvolizə edirdi. Fayl:Bartholomew Roberts Flag1A.svg|Deyilənlərə görə, bu Robertsin ikinci bayrağının erkən versiyası idi və onun kantonunda Müqəddəs Georgi Xaçı təsvir olunmuşdu. Fayl:Jolly Roger flag of pirate Bartholomew Roberts.svg|Deyilənlərə görə, bu, Robertsın ikinci bayrağının daha sonrakı versiyası idi, üzərində o, alovlanmış qılıncla təsvir olunub. Fayl:Jolly Roger flag of pirate Bartholomew Roberts (Johnson).svg|Robertsın ''Ümumi Tarix'' əsərində təsvir olunan bayraqlardan biri belədir: «Bayraqda Ölümün təsviri var, bir əlində qum saatı, digərində qovuşmuş sümüklər, yanında bir nizə, altında isə üç damla qan damlayan bir ürək təsvir olunub.» Fayl:Jolly Roger flag of pirate Bartholomew Roberts (Defiance).svg|Robertsın ''Ümumi Tarix'' əsərində təsvir olunan bayraqlardan biri belədir: «Bayraqda skelet və əlində alovlanmış qılınc tutan bir adam təsvir olunub, bu isə özlüyündə [[Ölüm|Ölümə]] meydan oxumağa işarə edirdi.» </gallery> === Robertsin şəxsi xüsusiyyətləri === Roberts haqqında məlumatların əksəriyyəti onun ölümündən bir neçə il sonra dərc olunan ''Ümumi Tarix'' kitabından gəlir. 1724-cü il nəşrinin baş səhifəsində müəllif kimi kapitan Çarlz Conson adı göstərilir. (Bu kitab tez-tez [[Daniel Defo]] adı altında çap olunur, çünki «Çarlz Conson»un təxəllüs olduğu güman edilir, amma Defo-nun müəllif olduğu ilə bağlı sübutlar yoxdur və bu məsələ mübahisəlidir.) Conson öz kitabında Robertsə digər piratlardan daha çox diqqət ayırır və onu belə təsvir edir:<ref>Johnson p.213</ref> {{Sitat|"...hündür boylu, qaradərili (yəni tünd dərili) kişi, təxminən qırx yaşlarında, yaxşı təbii istedadlara və şəxsi cəsarətə sahibdir, baxmayaraq ki, o, bunları o qədər pis məqsədlər üçün istifadə edirdi ki, bunlar təqdirəlayiq deyildi, tez-tez deyirdi: «Lənət olsun o kəsə ki, bir gün ipi boynunda daşımağa qalacaq.»"|müəllif=—“''Quldurların ümumi tarixi'' … (1724), s. 213”}} Roberts adətən qırmızı jilet və qırmızı damastan hazırlanmış şalvar geyinən, başında qırmızı lələk olan bir obrazda təsvir olunur. Bu qırmızı geyim, döyüş zamanı qanı gizlətmək və ya anonimlikdən imtina etmək üçün istifadə edilə bilərdi. Roberts həmçinin böyük [[brilyant]] xaç taxırdı ki, bu xaçın [[Portuqaliya imperiyası|Portuqaliya]] kralına aid olduğu deyilir.<ref name=":5" /><ref>Johnson p. 172–173</ref> Nüfuzlu bir Yeni İngiltərə qubernatoru, onun [[Nyufaundlend (ada)|Nyufaundlend]]<nowiki/>dakı uğurlarından sonra belə demişdi: "Onun cəsarəti və qorxmazlığına heyran qalmamaq mümkünsüzdür." O, xəyanəti nifrət edirdi və 22 gəminin heyətləri Trepassi limanında bir atış belə açmadan qaçanda, onların gəmilərini müdafiə etməməsindən qəzəblənmişdi. Roberts, bahalı geyim və bəzək əşyalarını sevən tipik bir pirat kapitanı idi, amma ondan fərqli olaraq, o, bəzi quldurlardan fərqli olaraq [[Çay (içki)|çayı]] [[Rom (içki)|rom]] əvəzinə içməyi üstün tuturdu. O, tez-tez təmizkənlikçi və sabbatariyançı kimi təsvir edilirdi, amma bu barədə heç bir sübut yoxdur. Həqiqətən, o, dənizdə içkini sevmirdi, amma görünür, [[pivə]] içirdi.<ref>Johnson p. 211</ref> İronik olaraq, onun sonuncu məğlubiyyəti, komandasının içkiliyinin nəticəsi ilə bağlı idi. Sabbatariyanlıq iddiası, musiqiçilərin bazar günü dinlənilməməsi lazım olmasını qeyd etməkdən irəli gəlir — bu, bəlkə də sadəcə musiqiçilərə bir gün istirahət vermək məqsədilə edilmişdi, çünki onlar başqa vaxtlarda, heyət istədikdə, çalmaq məcburiyyətində idilər. Roberts, əsir götürdüyü adamlarla bəzən [[Edvard Lou]] və [[Frensis Spriqqs]] kimi bəzi piratlardan daha amansız davranırdı, amma [[Samuel Bellami]], Houell Deyvis və ya [[Edvard İnqlend]] kimi quldurlardan daha yaxşı münasibət göstərmirdi. Bəzən o, tutduğu gəmilərin kapitanlarına və heyətinə hədiyyələr — qiymətli daşlar və ya ələ keçirilmiş yüklərdən əşyalar təqdim edirdi. Bəzən isə əsirlərlə pis rəftar edirdi, əgər hiss edirdisə ki, heyət bunun tələb edir. Lakin: <ref>Johnson p. 183</ref> {{Sitat|"O, görəndə ki, onun adamlarından sərtlik gözlənilmir (çünki o, tez-tez buna əl ataraq onları razı salmağa çalışırdı), kənar adamlara göstərirdi ki, onlara yaxşı davranmaq onun öz istəyidir, şəxsi münasibətlərə və ya simpathiyaya əsaslanmır; 'Çünki', — deyirdi o, — 'heç biriniz mənim əlimə keçəndə məni xilas etməyə çalışmayacaqsınız'."|müəllif=—“''Quldurların ümumi tarixi'' … (1724), s. 183”}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.privateers.ru/notorious-persons/roberts-bart.html Биография Бартоломью Робертса на сайте Веселый Роджер] * [http://generalhistory.ru/biographies/bartholomew-roberts/ Биография Бартоломью Робертса на сайте Всеобщая история пиратов] * [http://www.privateers.ru/historical-docs/roberts-rules.html Правила на корабле Бартоломью Робертса] [[Kateqoriya:Dəniz quldurları]] [[Kateqoriya:Britaniya dənizçiləri]] [[Kateqoriya:İngiltərə quldurları]] r7hm7wti3nqq84f307jjqhtjq5i2azd Badisəba Köçərli 0 823426 8981178 8980381 2026-06-27T15:39:22Z Yousiphh 175220 8981178 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |atası = Mustafa ağa Mirzalı ağa oğlu Vəkilov(1833–1883) |anası = Fatma xanım Vəkilova |mükafatları=+}} '''Badisəba xanım Köçərli''' (doğum adı: '''Badisəba xanım Mustafa ağa qızı Vəkilova'''; {{DVTY}}) — Azərbaycanlı xeyriyyəçi, [[pedaqoq]], maarifçi. Məşhur Azərbaycan ədəbiyyatşünası və Azərbaycan ədəbiyyat tarixçiliyi elminin banisi [[Firidun bəy Köçərli|Firidun bəy Köçərlinin]] həyat yoldaşıdır. İnsanlara göstərdiyi köməkliklərinə görə Badisəba xanımı "El Anası" deyə çağırırmışlar.<ref>{{cite web |url=http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/dekabr/411258.htm |title=Badisəba Vəkilova yüzlərlə kimsəsiz uşağın böyüməsində və təhsil almasında əvəzsiz xidmətlər göstərib |author=Ülviyyə Tahirqızı |date=26 dekabr 2014 |website= |publisher=http://anl.az |language=az |access-date=19 fev 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913090844/http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/dekabr/411258.htm |archive-date=2019-09-13 |url-status=unfit }}</ref> == Həyatı == Badisəba xanım Vəkilova 14 mart ([[Yuli təqvimi|köhnə təqvim]] ilə 2 mart) 1881-ci ildə Qazax qəzasının Salahlı kəndində doğulmuşdur.<ref name=":0">{{Cite web |title=Böyük maarifçi ailəsinin fədakar xanımı. Badisəba xanım Vəkilova |url=https://www.anl.az/down/meqale/azadliq/2012/oktyabr/273324.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802140947/http://www.anl.az/down/meqale/azadliq/2012/oktyabr/273324.htm |archive-date=2020-08-02 |language=az}}</ref> Atası Mustafa ağa Mirzalı ağa oğlu Vəkilov, anası Fatma xanım Vəkilova, qardaşları [[Məmməd ağa Vəkilov]] və İsmayıl ağa Vəlikov idi.<ref name=":0" /> O, 1897-ci ildə, 17 yaşında [[Firidun bəy Köçərli]] ilə ailə qurmuş və onun soyadını qəbul etmişdir. [[Şəki]]də 2 saylı uşaq evinin direktoru işləyərkən həmin uşaq evində yaşayan Roza Hədibullah qızı Həşimova adlı uşağı övladlığa götürmüşdür. == Təhsili == Firidun bəy Köçərli [[Qori]]də yerləşən [[Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyası]]nda müəllim işləyərkən onun təhsili ilə fərdi şəkildə məşğul olmuşdur. Bakı Qadın Müəllimləri Seminariyasında (bu təhsil müəssisəsinin adı 1919–1920-ci illərdə Bakı Kişi Müəllimləri Seminariyası olmuşdur, sonrakı illərdə müxtəlif adlar altında fəaliyyət göstərmiş və hazırda Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kolleci kimi fəaliyyət göstərir.) işləyərkən [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti|Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda]] ali təhsil almışdır.<ref name=":0" /> == Fəaliyyəti == Badisəba xanım 1918-ci ildə Qazaxda öz vəsaiti hesabına Firidun bəy Köçərli ilə birlikdə "Yetim və qaçqın uşaqlar evi" açmışdır. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xalq maarifi sahəsində Badisəba xanımın atdığı ilk ciddi və xeyirxah addım onun yenicə təşkil edilməkdə olan xalq məktəblərinə köməyi ilə əlaqədardır. O, Qazax məktəblərinə maddi cəhətdən xeyli kömək etmiş, [[M. F. Axundov|M. F. Axundovun]], [[Cəlil Məmmədquluzadə|C. Məmmədquluzadə]]nin, [[Rəşid bəy Əfəndiyev|R. Əfəndiyevin]], [[Firidun bəy Köçərli|F. Köçərli]]nin və başqa yazıçıların əsərlərini, habelə bir çox jurnalların komplektlərini onlara bağışlamışdır. 1921–1924-cü illərdə Bakı Qadın Müəllimləri Seminariyasının müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. F. Köçərlinin sağlığında nəşrini görə bilmədiyi "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları"nı onun ölümündən sonra Badisəba xanımın təşəbbüsü ilə 1925–1926-cı illərdə 2 cilddə (hər cildi iki hissədən ibarət olmaqla) Bakıda nəşr edilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Firudin bəy Köçərli arxivinin təsviri |url=https://clb.az/elektron/F.Kocerli/kitab/F.Kocerli_arxivinin_tesviri.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224134608/https://clb.az/elektron/F.Kocerli/kitab/F.Kocerli_arxivinin_tesviri.pdf |archive-date=2023-12-24 |access-date=2023-12-24}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Pərixanım MİKAYILQIZI |date=2017, 05 fevral |title=XEYİRXAH, NƏCİB ƏMƏLLƏR SAHİBİ |url=http://www.respublica-news.az/index.php/dig-r-x-b-rl-r/dig-r-x-b-rl-r/item/15319-kheyirkhah-naedzib-aemaellaer-sahibi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230055127/http://www.respublica-news.az/index.php/dig-r-x-b-rl-r/dig-r-x-b-rl-r/item/15319-kheyirkhah-naedzib-aemaellaer-sahibi |archive-date=30 dekabar 2020-ci il |publisher=Respublika qəzeti |language=az}}</ref> O, 1925-ci il mayın 21-də Maarif Kommisarlığının əmri ilə Zaqatalada, 1929-cu ildə isə Qubada ilk dəfə Pedaqoji Texnikum təşkil etmişdir.<ref>{{Cite book |url=https://www.preslib.az/az/book/epcuVOqp8S5Ih8x |title=Quba və qubalılar |publisher="Təhsil" |year=2012 |location=Bakı |pages=361-362 |language=az |access-date=2026-04-28 |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517162249/https://www.preslib.az/az/book/epcuVOqp8S5Ih8x |url-status=live }}</ref> Zaqatala Pedaqoji Texnikumuna 1925–1929-cu illər arasında rəhbərlik etmişdir.<ref>{{Cite web |title=Tarixdə Azərbaycan qadınları |url=https://www.adalet.az/w226351 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224141612/https://www.adalet.az/w226351 |archive-date=2023-12-24 |publisher=Adalet.az |language=az}}</ref> 1930-cu ildə Şəkidə 2 saylı uşaq evinin yaradıcısı və direktoru olmuşdur. Bu müəssisəyə 1954-cü ilə qədər direktorluq etmişdir.<ref name=":1" /> Bu uşaq evi [[Hacı Zülqədər Zülfüqarovun evi|Zülfüqarovların malikanəsi]]<nowiki/>ndə yerləşirdi.<ref>{{Cite web |title=İrs, memarlıq və təhsil bir arada |url=https://medeniyyet.az/page/news/70882/Irs-memarliq-ve-tehsil-bir-arada.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224134607/https://medeniyyet.az/page/news/70882/Irs-memarliq-ve-tehsil-bir-arada.html |archive-date=2023-12-24 |language=az}}</ref><ref>{{Cite web |title=ADA Universiteti Şəkidə Dizayn və memarlıq fakültəsinin açılışını edib |url=https://azertag.az/xeber/ada_universiteti_sekide_dizayn_ve_memarliq_fakultesinin_achilisini_edib_video-2834745 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128160501/http://azertag.az/xeber/ada_universiteti_sekide_dizayn_ve_memarliq_fakultesinin_achilisini_edib_video-2834745 |archive-date=2023-11-28 |language=az}}</ref> Badisəba xanım yaşadığı Şəki şəhərinin ictimai həyatında fəal iştirak etmiş və Şəki şəhər Sovetinin 1946-cı ildən 1952-ci ilə kimi 3 çağırış deputatı olmuşdur.<ref name=":06"/> Badisəba xanım 1920-ci ildə mayın 10-da (Gəncə üsyanından 15 gün əvvəl) həbs olunaraq üsyandan sonra qətlə yetirilmiş həyat yoldaşının şəxsi arxivini əldə etmək üçün Mircəfər Bağırova məktub yazmışdır. Məktubda deyilirdi: <blockquote>''"1921-ci ildən indiyə qədər Xalq Maarif Komissarlığı xətti ilə işləyirəm və 1925-ci ildən Azərbaycan rayonlarında çalışıram. O qədər də çox olmayan ev əmlakımı özümlə daşımaq imkanım olmadığından onları Bakıda yaşayan qardaşım Məmməd Vəkilovun mənzilində saxlamışdım. Qardaşımın oğlu, Karl Marks adına Xalq Təsərrüfatı İnstitutu hüquq fakültəsinin keçmiş dekanı Mustafa Vəkilov onunla eyni mənzildə yaşayırdı. Mərhum ərimin arxivi də mənim əşyalarımın arasında idi. Firidun Köçərlinski Qori Müəllimlər Seminariyasının keçmiş müəllimi, sonralar [[Qazax Müəllimlər Seminariyası]]nın direktoru olmuşdu və onun arxivində çoxlu qiymətli ədəbi materiallar vardı. O cümlədən: Mirzə Fətəli Axundovun əlyazmaları, Sabirlə ədəbi səciyyəli yazışmalar, "Molla Nəsrəddin"lə yazışmalar, Köçərlinin öz yazıları, müxtəlif ədəbi xadimlərdən alınmış bolluca materiallar. 10 noyabr 1937-ci ildə Mustafa Vəkilov NKVD tərəfindən həbs edilərkən ona aid materiallarla birgə mənim ərimin arxivini də götürmüşlər. Bu barədə mən yenicə xəbər tutmuşam. Xahiş edirəm mənə cavab verin ki, göstərilən arxivi nə vaxt geri ala bilərəm" ''<ref>{{Cite web |title=QIZIL İNSANIN GÜMÜŞ MANATI |url=https://www.anl.az/down/meqale/525/525_yanvar2009/68248.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224134610/https://www.anl.az/down/meqale/525/525_yanvar2009/68248.htm |archive-date=2023-12-24 |language=az}}</ref></blockquote> Onun müraciəti cavabsız qaldı və itmiş arxiv geri qaytarılmadı. AMEA-nın M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılan F. Köçərlinin arxivinin dövrümüzə gəlib çatmış hissəsində Badisəba xanıma aid sənədlər onun 20 aprel 1948-ci ildə yazdığı özünün tərcümeyi-halı, Qazax xəstəxanasına, Qazax uşaqlar evinə, Dağkəsəmən əmək məktəbinə, digər müəssisələrə bağışladığı əşyaların, kitabların siyahısından ibarətdir. Müvafiq arxivin 94-cü saxlanma vahidi adı altında saxlanılan, Badisəba xanıma Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin işçisi D. Ələsgərovdan göndərilmiş məktubda Firidun bəyin rəhbərliyi ilə Qazax şəhərində fəaliyyət göstərmiş seminariyanının tarixinə dair məlumatların göndərilməsi xahiş olunur.<ref>{{Cite web |title=Firudin bəy Köçərli şəxsi arxivi barədə |url=https://clb.az/elektron/F.Kocerli/meqale/98.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224134607/https://clb.az/elektron/F.Kocerli/meqale/98.pdf |archive-date=2023-12-24 |access-date=2023-12-24}}</ref> Bu məktub Qazax Müəllimlər Seminariyasının tarixinə aid dəqiq məlumatların Badisəba xanımın qoruduğu arxiv vasitəsilə bizə çatdığını göstərir. == Mükafatları == Badisəba xanım Köçərli [["Şərəf nişanı" ordeni]] və [["Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı]] ilə təltif olunmuşdur. O, 1945-ci ildə [[Azərbaycan SSR əməkdar müəllimlərinin siyahısı|"Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi"]] fəxri adına layiq görülmüşdür.<ref name=":1" /> == Ədəbiyyatda == Badisəba xanım Köçərlinin fəaliyyəti Hacıağa Cümşüdlünün "Badisəba" povestində və [[Bəkir Nəbiyev]]in "Firidun bəy Köçərli" adlı monoqrafiyasında öz əksini tapmışdır.<ref name=":06">{{cite web |url=http://www.anl.az/down/meqale/525/2011/mart/161553.htm |title=Badisəba ananın Şəki ünvanı |author=Şəmistan NƏZİRLİ |date=5 mart 2011 |website= |publisher=http://www.anl.az |language=az |access-date=19 fev 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190911025143/http://www.anl.az/down/meqale/525/2011/mart/161553.htm |archive-date=2019-09-11 |url-status=unfit }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Firidun bəy Köçərli]] * [[Məmməd ağa Vəkilov]] * [[Qazax Müəllimlər Seminariyası]] == Xarici keçidlər == * {{cite web |url=http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/dekabr/411258.htm |title=Badisəba Vəkilova yüzlərlə kimsəsiz uşağın böyüməsində və təhsil almasında əvəzsiz xidmətlər göstərib |author=Ülviyyə Tahirqızı |date= 26 dekabr 2014 |website= |publisher=http://anl.az |language=az |access-date= 19 fev 2024|archive-url=http://anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/dekabr/411258.htm |archive-date=19 fev 2024 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=vQ9W8NNqD7c Yüzlərlə kimsəsiz uşağa analıq edən Badisəba Köçərli] * [https://www.youtube.com/watch?v=LK%20lIE%20XYmk Yüzlərlə kimsəsiz uşağa analıq edən “el anası” Badisəba Köçərli] * [https://www.youtube.com/watch?v=Iq5rff-09tY Mircəfər Bağırovdan ərinin arxivini tələb edən QADIN] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Azərbaycan maarifçi qadınları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı pedaqoqlar]] pkfuwwgo71yie0tlrtfiznlq8bzr6d2 Mandolina 0 824324 8981105 8878005 2026-06-27T12:14:54Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981105 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti}} '''Mandolina''' ({{Dil-it|mandolino}}) — dörd qoşa metal simli italyan [[musiqi aləti]]. Bir notun uzun səsi simdə sürətlə bir-birini əvəz edən zərbələrdən ibarət mandolinə xas [[tremolo]] texnikasının tətbiqi ilə təmin edilir. == Qalereya == <gallery mode="packed" heights="220px"> Fayl:Mandolin_MET_DT679.jpg|link=Файл:Mandolin_MET_DT679.jpg|alt=Неаполитанская мандолина 1900 г.|Neapolitan mandolinası {{Nobr|1900-cü il}} Fayl:Mandolin_MET_DP235275.jpg|link=Файл:Mandolin_MET_DP235275.jpg|alt=Ранняя неаполитанская мандолина Антонио Виначчиа 1781 г.|Antonio Vinaccia əvvəl Neapolitan mandolinasə 1781 Fayl:Mandola_MET_DP169027.jpg|link=Файл:Mandola_MET_DP169027.jpg|alt=Миланская 6-хоровая мандолина и 7-хоровая мандола 1797 г.|Milan 6 xorlu mandolina və 7 xorlu mandolina 1797 Fayl:Lute_MET_DP168833.jpg|link=Файл:Lute_MET_DP168833.jpg|alt=Лютня 1596 г.| [[Lyutnya|Lyutnya,]] 1596 </gallery> [[Kateqoriya:İtaliya musiqisi]] [[Kateqoriya:Simli musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Belarus musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Yaponiya musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Ukrayna musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] fq3rykj222yomxif9kcdvr9qjg52joh Firuzə Vəkilova 0 824935 8981184 7396590 2026-06-27T15:40:58Z Yousiphh 175220 8981184 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Firuzə Abbasqulu qızı Vəkilova''' ({{DVTY}}) — [[Azərbaycan]] [[pedaqoq]]u və [[Maarifçilik|maarifçi]]si.<ref>[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=4C5EAQAAIAAJ&dq=%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B0+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0+1889-1933&focus=searchwithinvolume&q=%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B0 Страницы жизни / Сабир Гянджали (Мамедов). — Бакы : Ишыг, 1973]</ref> == Həyatı == Əslən [[Qazax rayonu]]nun [[Salahlı (Ağstafa)|Salahlı]] kəndindəndir. Məşhur Vəkilovlar nəslindən olan rus ordusunun polkovniki [[Abbasqulu bəy Vəkilov]]un (1844-1927) qızıdır. O, gələcək həyat yoldaşı [[Məcid Behbudov]] tərəfindən qaçırılıb. Belə ki, gənc xanəndə olan Məcid sosial mənşəyi aşağı olduğuna görə evlənmək üçün razılıq almağa ümid etmirdi. Cütlük [[Tiflis]] də məskunlaşıb və Firuzə ömrünün sonuna kimi orada yaşayıb.<ref name="mugam">{{статья |заглавие = Бейбутов Меджид Бехбудалы оглы |ссылка = http://mugam.musigi-dunya.az/ru/b/beybutov_medjid.html |место = Баку |ответственный = [[:Ru:Мамедов, Тариель Айдын оглы|Т. А. Мамедов]] (координатор проекта) |издание = [http://mugam.musigi-dunya.az/ru/a.html Энциклопедия Мугама] |год = 2008 |archivedate = 2013-10-15 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131015122234/http://mugam.musigi-dunya.az/ru/b/beybutov_medjid.html }}</ref> Firuzə Vəkilova zadəgan ailəyə məxsus olduğundan, dövrünə görə yaxşı təhsil almışdır. O, Tiflis şəhərində yerləşən Müqəddəs Nina qadın gimnaziyasını bitirib. Firuzə Vəkilova [[Rus dili|rus]] və [[Fransız dili|fransız]] dillərini mükəmməl bilirdi. Müəllim işləyirdi. O, şəhərdə qadın müsəlman cəmiyyəti təşkil etmiş, orada gənc qızlara ədəb-ərkan, rus və fransız dillərini öyrədirdi. Firuzə Vəkilova dram dərnəyində tamaşalar səhnələşdirib.<ref name="şekil"/> [[Üzeyir Hacıbəyov]]un “[[Arşın mal alan (operetta)|Arşın mal alan]]” operettasının əsasını Firuzə ilə Məcidin məhəbbət hekayəsi təşkil etmişdir.<ref>{{Cite web |url=https://www.vestnik.az/news/story/163890.html |title=Истории любви известных азербайджанцев // Вестник |access-date=2020-05-21 |archive-date=2020-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126073609/https://www.vestnik.az/news/story/163890.html |deadlink=no }}</ref> == Ailəsi == Firuzə Vəkilova xanəndə Məcid Behbudovun həyat yoldaşı olub. Onların üç övladı var idi. Ailənin hər üç övladı incəsənət aləmində şöhrət qazanıblar.<ref>{{Cite web |url=http://www.inieberega.ru/node/248 |title=Рашид Бейбутов. Вечная песня любви // В. Резникова, Иные берега, № 2(18) 2010 |access-date=2020-05-21 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222112010/http://inieberega.ru/node/248 |deadlink=no }}</ref> * Böyük oğlu — [[Ənvər Behbudov]] (1912, [[Şuşa]] - 1993, [[Moskva]]) - Azərbaycan, sovet teatrı [[rejissor]]u, [[RSFSR xalq artisti]] 1965).<ref name="АСЭ">{{статья |заглавие = '''Бејбутов''' Әнвәр Мәҹид оғлу |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева |место = [[:Ru:Азербайджанская советская энциклопедия]] |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии |год = 1978 |том = II |страницы = 129 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.trend.az/life/culture/1599933.html |title=У папы было много поклонниц. А машина, вся в губной помаде от женских поцелуев…- Рашида Бейбутова |access-date=2015-06-02 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928111128/https://www.trend.az/life/culture/1599933.html |deadlink=no }}</ref> * Qızı — [[Nəcibə Behbudova]] (6 yanvar 1914, Tiflis – 7 dekabr 1999, [[Bakı]]) — [[Azərbaycanlılar|azərbaycanlı]] tanınmış [[teatr]] və [[kino]] [[aktrisa]]sı, [[Azərbaycan SSR əməkdar artisti]] (1974).<ref name="şekil">{{Cite web |url=https://modern.az/reportaj/449706/bir-sheklin-tarixchesi-meshhur-behbudovlar-ailesi-reshidin-qardashi-ve-bacisi/ |title=Bir şəklin tarixçəsi: Məşhur Behbudovlar ailəsi - Rəşidin qardaşı və bacısı... |access-date=2024-01-07 |archive-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107074545/https://modern.az/reportaj/449706/bir-sheklin-tarixchesi-meshhur-behbudovlar-ailesi-reshidin-qardashi-ve-bacisi/ |url-status=live }}</ref> * Kiçik oğlu — [[Rəşid Behbudov]] (1 (14) dekabr 1915, Tiflis – 9 iyun 1989, [[Moskva]]) — [[Azərbaycan]] [[müğənni]]si, [[SSRİ xalq artisti]] (1959), SSRİ və [[Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatlarının siyahısı|Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatları laureatı]], [[Sosialist Əməyi Qəhrəmanı]], [[Azərbaycan SSR xalq artisti]] və [[Dağıstan MSSR]]-ın xalq artisti, [[Gürcüstan SSR]]-ın əməkdar incəsənət xadimi.{{sfn|Абасова|1965|с=5-6}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan maarifçi qadınları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı pedaqoqlar]] gf8mipxv9wz96ycbrdc3cnioikitx6h Uşaqlara qarşı zorakılıq 0 827376 8981311 8723307 2026-06-27T17:56:25Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Məişət zorakılığı]] 8981311 wikitext text/x-wiki {{Şəxslərarası münasibətlər}} '''Uşaqlara qarşı zorakılıq''' — uşaqlara qarşı qəddarlıq və ya pis rəftar. Fiziki və/və ya emosional zorakılıq, cinsi zorakılıq, laqeydlik, laqeydlik və insan alveri və ya məsul şəxs kontekstində uşağın sağlamlığına, sağ qalmasına, inkişafına və ya ləyaqətinə faktiki ziyan vura bilən və ya nəticələnə bilən digər istismar formalarını ala bilər. əlaqə, etibar və ya güc<ref name="who1">Всемирная Организация Здравоохранения. [http://who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_ru.pdf Насилие и его влияние на здоровье. Доклад о ситуации в мире] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140311133914/http://who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_ru.pdf |date=2014-03-11 }}. 2002.</ref>. [[Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı|ÜST]]-ə görə, uşaq istismarı ömür boyu ciddi nəticələrə səbəb olan qlobal problemdir<ref name="who">{{Cite web |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs150/ru/index.html |title=Всемирная Организация Здравоохранения. Жестокое обращение с детьми. Информационный бюллетень N°150. Август 2010 г. |access-date=2013-01-07 |archive-date=2013-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407184744/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs150/ru/index.html |deadlink=no }}</ref>. == Uşaq istismarının növləri == === Fiziki zorakılıq === [[Fayl:Map of domestic corporal punishment abolition.svg|thumb|250px|{{legend|#c83737|2021-ci ildən etibarən valideynin fiziki cəzasının qadağan olunduğu ölkələr<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://endcorporalpunishment.org/countdown/ |title=Global Initiative to End All Corporal Punishment of Children |access-date=2021-10-01 |archive-date=2018-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180604191040/https://endcorporalpunishment.org/countdown/ |deadlink=no }}</ref>.}}]] Uşağa qarşı fiziki zorakılıq böyüklər tərəfindən uşağa qəsdən döyülməsi, xəsarət yetirilməsi, zədələnməsi və ya şikəst edilməsidir. Fiziki zorakılığın əlamətlərinə xəsarət<ref name="Theoklitou, D 2011">Theoklitou, D,. Kabitisis, N., Kabitsi, A. (2011). Physical and emotional abuse of primary school children by teachers. Child Abuse & Neglect, V. 36, 64–70.</ref>, psixoloji zərər və inkişaf qüsurlarına səbəb ola biləcək qançırlar, sıyrıntılar, qaynaqlar, yanıqlar, aşınmalar, yaralar, sınıqlar və kobud müalicə daxildir. Çox vaxt cismani cəza ilə fiziki zorakılıq arasındakı xətt bulanıq olur. Fiziki zorakılığı müəyyən edən mədəni normalar çox müxtəlifdir və həm peşəkarlar, həm də ictimaiyyət arasında hansı hərəkətlərin fiziki zorakılıq təşkil etdiyi barədə konsensus yoxdur.<ref>Noh Anh, Helen (1994). "Cultural Diversity and the Definition of Child Abuse", in Barth, R. P. et al., Child welfare research review, [[Columbia University Press]], 1994, p. 28. ISBN 0-231-08074-3</ref> Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, cismani cəzaya icazə verən mədəni normalar uşaqlara qarşı zorakılığa səbəb olur və bu normaları dəyişdirmək üçün kampaniya aparıblar.<ref name="haeuser">{{kitab3 |автор=Haeuser, A. A. |заглавие=International Congress on Child Abuse and Neglect |год=1990 |часть=Banning parental use of physical punishment: Success in Sweden |язык=en |место=Hamburg{{уточнить страницу|18|07|2014}}}}</ref><ref>{{kitab3 |ссылка=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=OzTq7SHLlIMC&oi=fnd&pg=PA28&dq=child+abuse+cultural+norms+movement+change&ots=1R7uyr4BLg&sig=NA_diabapBmL9pT13432noel628#v=onepage&q=movement&f=true |автор=Barth, Richard |заглавие=Child Welfare Research Review, Volume 1 |год=1994 |издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]] |страницы=49—50 |isbn=0231080751}}</ref><ref>{{kitab3 |ссылка=https://books.google.de/books?id=aMebqOjGz28C&lpg=PP1&dq=Family%20Violence%20Against%20Children%3A%20A%20Challenge%20for%20Society&pg=PA19#v=onepage&q=Family%20Violence%20Against%20Children:%20A%20Challenge%20for%20Society&f=false |автор=Durrant, Joan E. |заглавие=From Family Violence Against Children: A Challenge for Society |ответственный=Detlev Frehsee, Wiebke Horn, and Kai-D. Bussmann |год=1996 |часть=The Swedish Ban on Corporal Punishment: Its History and Effects |язык=en |место=N. Y. |издательство=[[Walter de Gruyter|Walter de Gruyter & Co.]] |страницы=19—25}}</ref> 1979-cu ildən 2023-cü ilə qədər 65 (65) ölkədə valideynlər tərəfindən fiziki cəza qadağan edilib. 35 Avropa və 12 Afrika ölkəsi daxil olmaqla<ref>{{Cite web |url=https://endcorporalpunishment.org/countdown/ |title=Global Initiative to End All Corporal Punishment of Children |access-date=2021-10-01 |archive-date=2018-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180604191040/https://endcorporalpunishment.org/countdown/ |deadlink=no }}</ref>. Belə bir qadağanın olmadığı bir çox ölkələrdə bu təcrübə çoxlu mübahisələrə səbəb olur. === Cinsi zorakılıq === Uşaq cinsi zorakılığı, yetkin və ya daha yaşlı yeniyetmənin cinsi stimullaşdırmaq məqsədilə uşağa qarşı zorakılığıdır<ref name="medline2008">{{Cite web |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childsexualabuse.html |title=Child Sexual Abuse |website=Medline Plus |date=2008-04-02 |publisher=U.S. National Library of Medicine |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Dp7akw7H?url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/childsexualabuse.html |archivedate=2013-01-20 |accessdate=2013-01-07 |deadlink=no}}</ref>. Cinsi zorakılıq dedikdə, zorakılığı törədən şəxsin fiziki həzz alması və ya onun mənfəəti üçün uşağın cinsi fəaliyyətə cəlb edilməsi başa düşülür<ref name="Theoklitou, D 2011" /><ref name="APA Guidelines">{{kitab3 |заглавие=Guidelines for psychological evaluations in child protection matters. Committee on Professional Practice and Standards, APA Board of Professional Affairs |год=1999 |язык=en |издание=[[American Psychologist|The American Psychologist]] |тип=journal |месяц=8 |том=54 |номер=8 |страницы=586—593 |doi=10.1037/0003-066X.54.8.586 |pmid=10453704}}. — "Abuse, sexual (child): generally defined as contacts between a child and an adult or other person significantly older or in a position of power or control over the child, where the child is being used for sexual stimulation of the adult or other person.".</ref>. Uşağa qarşı cinsi zorakılığın formalarına uşağı cinsi fəaliyyətə dəvət etmək və ya məcbur etmək (nəticəsindən asılı olmayaraq), uşağın cinsiyyət orqanına məruz qoymaq, pornoqrafiyaya məruz qoymaq, uşaqla cinsi əlaqə, uşaqla fiziki təmas daxildir. cinsiyyət orqanları, fiziki təmas etmədən uşağın cinsiyyət orqanına baxmaq, uşaq pornoqrafiyası hazırlamaq üçün uşağı istifadə etmək<ref name=medline2008/><ref>{{kitab3 |автор=Martin J., Anderson J., Romans S., Mullen P., O'Shea M. |заглавие=Asking about child sexual abuse: methodological implications of a two stage survey |год=1993 |язык=en |издание=Child Abuse & Neglect |тип=journal |том=17 |номер=3 |страницы=383—392 |doi=10.1016/0145-2134(93)90061-9 |pmid=8330225}}</ref><ref name="nspcc">{{Cite web |url=http://www.nspcc.org.uk/helpandadvice/whatchildabuse/sexualabuse/sexualabuse_wda36370.html |title=NSPCC Sexual abuse |access-date=2024-01-14 |archive-date=2010-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213140423/http://www.nspcc.org.uk/helpandadvice/whatchildabuse/sexualabuse/sexualabuse_wda36370.html |url-status=unfit }}</ref>. === Emosional sui-istifadə === Emosional zorakılıq uşağa birdəfəlik və ya xroniki təsir göstərməsi, ona qarşı düşmən və ya laqeyd münasibətdir, özünə hörmətin azalmasına, özünə inamın itirilməsinə, patoloji xarakter əlamətlərinin formalaşmasına səbəb olan, davranışının pozulmasına səbəb olan davranış kimi müəyyən edilir. sosiallaşma<ref>{{Cite web |url=http://www.biblios.ru/8646 |title=Жестокое обращение с детьми. Памятка для родителей. Психологическое (эмоциональное) насилие |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031223740/http://www.biblios.ru/8646 |archivedate=2013-10-31 |accessdate=2013-01-07 |deadlink=yes}}</ref>. Emosional zorakılığa uşağa yüksək səslə qışqırmaq, kobud və ya təhqiredici rəftar, diqqətsizlik, sərt tənqid, ad çəkmə, lağ etmə, aşağılama, hədələmə, uşağın şəxsi əşyalarının məhv edilməsi, işgəncə və ya ev heyvanının öldürülməsi daxildir, lakin bununla məhdudlaşmır.<ref name="Theoklitou, D 2011" /><ref name="ncvc-ca">{{Cite web |url=http://ncvc.org/ncvc/main.aspx?dbName=DocumentViewer&DocumentAction=ViewProperties&DocumentID=32313&UrlToReturn=http%3a%2f%2fncvc.org%2fncvc%2fmain.aspx%3fdbName%3dAdvancedSearch |title=Child Abuse |publisher=The National Center for Victims of Crime |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727114517/https:/// |archivedate=2011-07-27 |accessdate=2013-01-07 |deadlink=yes}}</ref> Uşaqların emosional zorakılığa reaksiyası sui-istifadə edəndən uzaqlaşmaqda, təhqiredici qiymətləndirmələri daxili qəbul etməkdə və ya təcavüzkarı təhqir etməklə müqavimət göstərməklə ifadə edilə bilər. Emosional sui-istifadə ağrılı bağlılıqların yaranmasına, qurbanların onlara qarşı törədilmiş zorakılığa görə özlərini günahlandırmaq meylinə, öyrənilmiş çarəsizliyə və həddindən artıq passiv davranışa səbəb ola bilər. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{kitab3 |ссылка=http://www.britannica.com/topic/child-abuse |ref=Jenkins |автор=[[Con Filip Cenkins|Jenkins J. P.]] |заглавие=Child abuse |издание=[[Britannica]]}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Uşaqlara qarşı zorakılıq]] [[Kateqoriya:Uşaq zorakılığı]] [[Kateqoriya:Uşaq hüquqları]] [[Kateqoriya:Məişət zorakılığı]] 46d59n9702gisa7979j6go8ce873g0y Zoosadizm 0 827902 8981277 7430521 2026-06-27T17:42:03Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981277 wikitext text/x-wiki '''Zoosadizm''' — həzz almaq vasitəsi [[Heyvanlar|heyvanlara]] qarşı amansız rəftar olan [[sadizm]] növü.<ref name="macdonald">{{Məqalə|заглавие=The Threat to Kill|ссылка=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1963-08_120_2/page/125|издание=[[American Journal of Psychiatry|American Journal of Psychiatry]]|том=120|номер=2|страницы=125—130|язык=en|автор=J. M. MacDonald|год=1963|тип=journal}}</ref> Termini [[Almaniya]] yazıçısı, rejissoru və mədəniyyətşünası Ernest Borneman təqdim etmişdir. == Tədqiqat == 1971-ci ildə [[Amerikalılar|amerikalı]] sosial psixoloqlar "tipik" heyvan istismarçısını [[Uşaqlara qarşı zorakılıq|zorakılığa]] məruz qalmış, [[İntellekt əmsalı|IQ]]-su 91 olan 9,5 yaşlı oğlan kimi təyin etmişdilər. Uşaq psixiatrı E. Vizard bunu belə şərh etmişdir: "Balaca [[Dağsiçanı|dağsiçanları]] və ya adi [[Siçanlar|siçanları]] ayaqlarının altında tapdalamışdılar, heyvanları diri-diri yandırmışdılar. Bu, heç bir bəraət qazana bilməyən mənasız qəddarlıqdır".<ref name="bbc20000509">{{Cite web |last= |first= |author-link= |date=2000-05-09 |title=The chain of cruelty |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/741856.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071005200828/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/741856.stm |archive-date=2007-10-05 |access-date= |website= |publisher=BBC News |format= |doi=}}</ref> E. Vizardın dediyinə görə, "... heyvanlara qarşı amansızlıq, onlara qarşı cinsi maraqla müşayiət olunması gələcək cinsi cinayətkarın şəxsiyyətinin formalaşma ehtimalının yüksək olmasının göstəricisidir".<ref name="bbc20000509"/> == Hüquqi vəziyyət == [[Amerika Birləşmiş Ştatları|Birləşmiş Ştatlarda]] 2010-cu ildən bəri “ciddi bədən xəsarəti alan [[məməlilər]], [[quşlar]], [[sürünənlər]], [[suda-quruda yaşayanlar]]" haqqında “ədəbsiz” şəkillərin yaradılması və ya yayılması federal cinayət hesab olunur.<ref>[[Ruthann Robson|Robson, Ruthann]] (2010-12-14) [http://lawprofessors.typepad.com/conlaw/2010/12/animal-porn-criminalized-by-federal-law-again.html Animal Porn — Criminalized by Federal Law Again] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110415045939/http://lawprofessors.typepad.com/conlaw/2010/12/animal-porn-criminalized-by-federal-law-again.html |date=2011-04-15 }}, ''Constitutional Law Prof Blog''</ref> == Gəmçinin bax == * [[Sadizm]] * [[Zoofiliya]] * [[Heyvan zorakılığı]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://web.archive.org/web/20140809140708/http://www.forensicnursemag.com/articles/411clinical.html Four-legged Forensics: What Forensic Nurses Need to Know and Do About Animal Cruelty] [[Kateqoriya:Parafiliyalar]] [[Kateqoriya:Zoofiliya]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] eoeqtz017l6sbxgy1jbqp9wu04vg34a Belarus traktoru 0 833875 8981501 7483175 2026-06-28T03:32:36Z InternetArchiveBot 179784 0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981501 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Tractor Belarus-1522-2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tractor_Belarus-1522-2.jpg|thumb|Belarus-1522]] '''Belarus''' ({{Lang-ru|Белару́с}}) — 1950-ci ildən [[Belarus]]un paytaxtı [[Minsk]]də yerləşən [[Minsk Traktor Zavodu]]nda istehsal olunan traktor seriyası. Bu traktorlar [[Müstəqil Dövlətlər Birliyi]]ndə yaxşı tanınır və dünyanın 100-dən çox ölkəsinə, o cümlədən [[ABŞ]] və [[Kanada]]ya ixrac edilir. == Tarixi == [[İkinci Dünya müharibəsi]]nin sonunda [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ-də]] kənd təsərrüfatı infrastrukturu pis vəziyyətdə idi: müharibənin sonrakı illərində kənd təsərrüfatı maşınlarının istehsalı mövcud deyildi. Böyük [[kolxoz]]larda hələ də işləyən traktorlar və maşınların əksəriyyəti 1930-cu illərin əvvəllərində və ya daha əvvəl istehsal edilmişdi və ağır istifadədən köhnəlmişdilər. Kommunist dövləti SSRİ daxilində bir neçə yerdə yeni traktorların istehsalına göstəriş vermişdi. MTZ-nin əsas quraşdırma zavodu Minskdə olsa da, digər yerlərdəki zavodlarında da müxtəlif tipli traktorların istehsalı mövcud idi. Bütün bu traktorlar dizayn olaraq bir-birlərindən fərqlənsələr də, hamısı "Belarus" adı altında ixrac edilirdi. 1948-ci ildən bəri Minsk Traktor Zavodunda 3 milyona yaxın traktor hazırlanmışdır. Belarus prezidenti [[Aleksandr Lukaşenko]] [[Vladimir Putin]]ə 70 illik yubileyində 1523.3 model Belarus traktoru hədiyyə etmişdir.<ref>{{Cite news |last=Jackson |first=Patrick |date=2022-10-07 |title=Ukraine war: Vladimir Putin gets a tractor for his 70th birthday |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63176124 |access-date=2022-10-16 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016022122/https://www.bbc.com/news/world-europe-63176124 |url-status=live }}</ref> == Lisenziya == === Azərbaycan === 2006-cı ilin oktyabrında [[Gəncə Avtomobil Zavodu]] ilə Minsk Traktor Zavodu arasında əməkdaşlıq yaradılmışdır. 2007-ci iln mart ayının 27-də Gəncə avtomobil zavodunda yığımdan keçən ilk "Belarus" markalı traktor konveyerdən düşüb.<ref>{{Cite news |date=2020-08-14 |title=Belarusdakı vəziyyət "Gəncə Avtomobil Zavodu"nun istehsalına təsir edibmi? |language= |work=[[Report İnformasiya Agentliyi]] |url=https://report.az/senaye/belarusdaki-veziyyet-gence-avtomobil-zavodunun-istehsalina-tesir-etmeyib/ |access-date=2024-02-11 |archive-date=2021-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210401145950/https://report.az/senaye/belarusdaki-veziyyet-gence-avtomobil-zavodunun-istehsalina-tesir-etmeyib/ |url-status=live }}</ref> === Pakistan === ''Fecto Group'' ilk dəfə 1962-ci ildə [[Qərbi Pakistan]]da Sovet Brend Traktorlarını təqdim etmişdi. Traktorlar əvvəllər [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ-]]dən gətirilmiş, daha sonra 1980-ci illərdə [[Lahor]]da Fecto Belarus Traktor Yığma Zavodu tikilmişdir. O vaxtdan bəri zavod tərəfindən 25 at gücündən 80 at gücünə qədər müxtəlif traktor modelləri təqdim edilib.<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://www.fectotractors.com/products// |website=faectotractors.com |access-date=2024-02-11 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524185745/http://www.fectotractors.com/products/ |url-status=live }}</ref> === Rumıniya === 2010-cu ilin oktyabr ayında Rumıniyada yerləşən ''IRUM'' şirkəti, taxta-şalban traktorlarında ixtisaslaşaraq yerli bazar üçün xaricdən gətirilən Belarus TAG traktorlarından yığmağa başlyıb.<ref>{{Cite web |title=IRUM Reghin iese pe piata, din aceasta luna, cu tractoare produse sub licenta Belarus |url=http://www.recolta.eu/irum-reghin-iese-pe-piata-din-aceasta-luna-cu-tractoare-produse-sub-licenta-belarus/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110013204/http://www.recolta.eu/irum-reghin-iese-pe-piata-din-aceasta-luna-cu-tractoare-produse-sub-licenta-belarus/ |archive-date=2011-01-10 |access-date=2013-06-26}}</ref> === Serbiya === 2011-ci ildə Serbiyanın ''Agropanonka'' şirkəti yerli bazar üçün ildə 3 000 traktor yığmağa başlayıb.<ref>{{Cite web |title=Home |url=http://www.agropanonka.com/ |website=agropanonka.com |access-date=2024-02-11 |archive-date=2024-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217074211/https://agropanonka.com/ |url-status=live }}</ref> === Tacikistan === 2012-ci ilin sentyabrında [[Tacikistan]] və Belarus Tacikistanın cənubunda Belarus traktorları istehsal edən şirkət yaratmaq barədə razılığa gəliblər. Tacikistanda istehsal olunan traktorların bir hissəsinin regionun digər ölkələrinə ixracı planlaşdırılır.<ref>{{Cite news |date=7 September 2012 |title=Belarusian Tractors to Be Constructed in Tajikistan |work=The Gazette of Central Asia |publisher=Satrapia |url=http://www.satrapia.com/news/article/belarusian-tractors-to-be-constructed-in-tajikistan/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Kamboca === 2013-cü ilin mart ayında [[Kamboca]]da [[Pnompen]] yaxınlığında Belarus Traktor Yığma Zavodu açılmışdır. Birgə layihə Kamboca və ətraf ölkələrin bazarlarına hər il 400-dən çox müxtəlif model traktorun tədarükünü nəzərdə tutur.<ref>{{Cite news |date=27 March 2013 |title=Belarus Tractor Assembly Plant opens near Phnom Penh, Cambodia |work=Belteleradiocompany |url=http://www.tvr.by/eng/news.asp?id=18910&cid=15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230004835/http://www.tvr.by/eng/news.asp?id=18910&cid=15 |archive-date=30 December 2014}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Traktorlar]] aaobozptwk8cjg59jg18yzxd5t5iqsa Bambi effekti 0 835989 8981250 8756761 2026-06-27T17:40:51Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/823fa36311844f51|detallar]]) 8981250 wikitext text/x-wiki '''Bambi effekti''' – maral kimi sevimli heyvanların öldürülməsinə etiraz edən, ancaq donuz kimi daha az sevimli qəbul olunan heyvanların öldürülməsini və ya əzab çəkmələrinə daha neytral yanaşan psixoloji fenomen.<ref>[https://books.google.az/books?id=tMz%207-gHzX0C&pg=PT222&redir%20esc=y Nash, Susan Smith (2006). Leadership and the E-Learning Organization. Texture. p. 222. İstifadə tarixi:05.03.2024]</ref> 1942-ci ildə çəkilmiş Bambi cizgi filminə əsaslanır.<ref>[https://web.archive.org/web/20060423204000/http://www.zwire.com/site/tab2.cfm?newsid=14062217&BRD=2553&PAG=461&dept%20id=506066&rfi=6 "Anti-hunting sentiment on the wane". Times Community Newspapers. İstifadə tariixi: 25. fevral 2024]</ref> == Həmçinin bax == * [[Heyvan haqları]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Psixoanaliz]] [[Kateqoriya:Eponimlər]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] 32emvij90nesa4esof3t975wju9vhnc 8981265 8981250 2026-06-27T17:41:18Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +3 kateqoriya 8981265 wikitext text/x-wiki '''Bambi effekti''' – maral kimi sevimli heyvanların öldürülməsinə etiraz edən, ancaq donuz kimi daha az sevimli qəbul olunan heyvanların öldürülməsini və ya əzab çəkmələrinə daha neytral yanaşan psixoloji fenomen.<ref>[https://books.google.az/books?id=tMz%207-gHzX0C&pg=PT222&redir%20esc=y Nash, Susan Smith (2006). Leadership and the E-Learning Organization. Texture. p. 222. İstifadə tarixi:05.03.2024]</ref> 1942-ci ildə çəkilmiş Bambi cizgi filminə əsaslanır.<ref>[https://web.archive.org/web/20060423204000/http://www.zwire.com/site/tab2.cfm?newsid=14062217&BRD=2553&PAG=461&dept%20id=506066&rfi=6 "Anti-hunting sentiment on the wane". Times Community Newspapers. İstifadə tariixi: 25. fevral 2024]</ref> == Həmçinin bax == * [[Heyvan haqları]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Psixoanaliz]] [[Kateqoriya:Eponimlər]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] [[Kateqoriya:Antropomorfizm]] [[Kateqoriya:Heyvanlara qarşı qəddarlıq]] [[Kateqoriya:Ovçuluq]] epgkzr9j8we8b7205q2lcdtbkkniv9m Heyvan haqları 0 836808 8981231 8788195 2026-06-27T17:36:54Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981231 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Shanghai man with monkey (cropped).jpg|thumb]] '''Heyvan haqları''' (''heyvan hüquqları'') — insan və heyvanlar arasında münasibətləri tənzimləyir.<ref>[https://az.strategiya.az/news.php?id=3777 https://az.strategiya.az - Heyvan haqları. İstifadə tarixi: 29.02.2024] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240228204552/https://az.strategiya.az/news.php?id=3777 |date=2024-02-28 }}9</ref> Heyvanları tibbi və kosmütik təcrübələrdə istifadə olunmaları, dərisi, buynuzları, dişləri və ya idman xatirinə ovlanması, şiddətə məruz qoyulması heyvan haklarının pozulması kimi qəbul edilir.<ref>"Animal Rights Law and Legal Definition | USLegal, Inc". definitions.uslegal.com. İstifadə tarixi: 29.02.2024</ref> == Heyvan haqları və fəlsəfə == Jainizm, [[Daosizm|daoizm]], [[hinduizm]], [[buddizm]], [[şintoizm]], [[animizm]] kimi bi rçox inanclarda heyvan hakları öz əksini tapır. == Heyvan haqları və veqanlıq == Veqanlar heyvan haqlarını qorumaq üçün heyvan mənşəli bütün qidalardan imtina edirlər.<ref>Leneman, L. (1999). No animal food: the road to veganism in Britain, 1909–1944. Society & Animals, 7(3), 219–228.</ref> == Dünya ölkələri qanunları == Türkiyədə 2004-cü ilə Heyvan hakları haqqında qanun ilə heyvanlar qoruma altında alınmışdır.<ref>{{Cite web |url=https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5199.pdf |title="Başbakanlık Mevzuat Bilgi Sistemi, 5199 sayılı HAYVANLARI KORUMA KANUNU" (PDF). İstifadə tarixi: 19.03.2024 |access-date=2024-03-18 |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318202552/https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5199.pdf |url-status=live }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130208014047/http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/27009.html "Başbakanlık Mevzuat Bilgi Sistemi,HAYVANLARIN KORUNMASINA DAİR UYGULAMA YÖNETMELİĞİ". İstifadə tarixi: 19.03.2024]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.haytap.org/index.php/200908072091/mevzuat/hayvan-haklari-ile-ilgili-tum-yasal-mevzuat |title="Hayvan Hakları İle İlgili Tüm Yasal Mevzuat, HAYTAP". İstifadə tarixi:19.03.2024 |access-date=2024-03-18 |archive-date=2023-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211150745/https://www.haytap.org/index.php/200908072091/mevzuat/hayvan-haklari-ile-ilgili-tum-yasal-mevzuat |url-status=live }}</ref> == Həmçinin bax == * [[Veqanlıq]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Heyvan hüquqları]] [[Kateqoriya:Siyasi hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] 6f9xapvno0djfnoywiqg60e09ajtaki 8981246 8981231 2026-06-27T17:39:08Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981246 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Shanghai man with monkey (cropped).jpg|thumb]] '''Heyvan haqları''' (''heyvan hüquqları'') — insan və heyvanlar arasında münasibətləri tənzimləyir.<ref>[https://az.strategiya.az/news.php?id=3777 https://az.strategiya.az - Heyvan haqları. İstifadə tarixi: 29.02.2024] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240228204552/https://az.strategiya.az/news.php?id=3777 |date=2024-02-28 }}9</ref> Heyvanları tibbi və kosmütik təcrübələrdə istifadə olunmaları, dərisi, buynuzları, dişləri və ya idman xatirinə ovlanması, şiddətə məruz qoyulması heyvan haklarının pozulması kimi qəbul edilir.<ref>"Animal Rights Law and Legal Definition | USLegal, Inc". definitions.uslegal.com. İstifadə tarixi: 29.02.2024</ref> == Heyvan haqları və fəlsəfə == Jainizm, [[Daosizm|daoizm]], [[hinduizm]], [[buddizm]], [[şintoizm]], [[animizm]] kimi bi rçox inanclarda heyvan hakları öz əksini tapır. == Heyvan haqları və veqanlıq == Veqanlar heyvan haqlarını qorumaq üçün heyvan mənşəli bütün qidalardan imtina edirlər.<ref>Leneman, L. (1999). No animal food: the road to veganism in Britain, 1909–1944. Society & Animals, 7(3), 219–228.</ref> == Dünya ölkələri qanunları == Türkiyədə 2004-cü ilə Heyvan hakları haqqında qanun ilə heyvanlar qoruma altında alınmışdır.<ref>{{Cite web |url=https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5199.pdf |title="Başbakanlık Mevzuat Bilgi Sistemi, 5199 sayılı HAYVANLARI KORUMA KANUNU" (PDF). İstifadə tarixi: 19.03.2024 |access-date=2024-03-18 |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318202552/https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5199.pdf |url-status=live }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130208014047/http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/27009.html "Başbakanlık Mevzuat Bilgi Sistemi,HAYVANLARIN KORUNMASINA DAİR UYGULAMA YÖNETMELİĞİ". İstifadə tarixi: 19.03.2024]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.haytap.org/index.php/200908072091/mevzuat/hayvan-haklari-ile-ilgili-tum-yasal-mevzuat |title="Hayvan Hakları İle İlgili Tüm Yasal Mevzuat, HAYTAP". İstifadə tarixi:19.03.2024 |access-date=2024-03-18 |archive-date=2023-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211150745/https://www.haytap.org/index.php/200908072091/mevzuat/hayvan-haklari-ile-ilgili-tum-yasal-mevzuat |url-status=live }}</ref> == Həmçinin bax == * [[Veqanlıq]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Heyvan hüquqları]] [[Kateqoriya:Siyasi hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] [[Kateqoriya:Bioetika]] 6imr62vdbvl4b7x70z8n86qu5rhbquu Anna Apostolaki 0 842646 8981382 7587181 2026-06-27T18:13:56Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Yunanıstan arxeoloqları]] 8981382 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Anna Apostolaki''' ({{dil-el|Άννα Αποστολάκη}}; {{DVTY}}) — Yunanıstan arxeoloqu və muzey kuratoru. Əvvəlcə kurator, daha sonra Milli Dekorativ Sənət Muzeyinin direktoru vəzifələrində çalışan Anna Yunanıstanda ilk peşəkar arxeoloq qadın hesab olunur. Doktorluq dərəcəsi ilə məzun olan ilk qadınlardan biri olan Anna həm də Afina Arxeologiya Cəmiyyətinin ilk qadın üzvü və Xristian Arxeologiya Cəmiyyətinin ilk üzvlərindən idi. O, qədim tekstil sahəsində mütəxəssis idi və qədim naxışların və Yunanıstanın toxuculuq ənənələrinin qorunmasını təkcə qadınların ənənəvi işini dəstəkləmək deyil, həm də Yunanıstanın tarixinin müharibələrarası dövründə yunan millətçiliyini gücləndirmək üçün bir vasitə kimi görürdü. == Həyatı == Anna Apostolaki 1880-ci ildə o vaxtlar [[Osmanlı imperiyası]]nın, indi isə Yunanıstanın bir hissəsi olan [[Krit]] adasında, Retimno vilayətində Marqarit şəhərində anadan olub.{{sfn|Hatzidakis|1959|p=159}}{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Ladia|2015}} Atası əslən Elefterna şəhərindəndir.{{sfn|Ladia|2015}} Osmanlı hakimiyyətinə qarşı yerli üsyanlar ailəsinin [[Pirey]]ə, oradan da [[Afina]]ya qaçmasına səbəb olmuşdu.{{sfn|Florou|2016}} O, "Təhsilin Dostları Cəmiyyəti" tərəfindən idarə olunan "[[Arsakion]]" adlı qız məktəbində oxumuş və 1899-cu ildə müəllim kimi məzun olmuşdu. Müəllimlik həmin illərdə qadınların yiyələnə biləcəyi bir neçə peşədən biri idi.{{sfn|Hatzidakis|1959|p=159}}{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Ladia|2015}}{{sfn|Allman|2021}} == Fəaliyyəti == Apostolaki karyerasına müəllim kimi başlamış və öz təhsil hədəflərini reallaşdırmağa çalışarkən digər tələbələrə repetitorluq etmişdir.{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Ladia|2015}} 1903-cü ildə [[Afina Universiteti]]nin Fəlsəfə fakültəsinə daxil olan Anna eyni zamanda Afina Numizmatika Muzeyində İoannis Svoronosun köməkçisi kimi işləməyə başladı.{{sfn|Hatzidakis|1959|p=159}}{{sfn|Florou|2016}} Svoronos ona mentorluq edir, Annanın elmi araşdırmalara bağlılığını gücləndirməyə çalışırdı.{{sfn|Florou|2016}} Anna Svoronosun rəhbərliyi altında 1906-cı ildə Afina Arxeologiya Cəmiyyətinə qəbul edilən, beləliklə də peşəkar arxeoloq işləyən ilk yunan qadın oldu.{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Nikolaidou|Kokkinidou|2005|p=239}}{{sfn|Nikolaidou|Kokkinidou|2005|p=233}} 1909-cu ildə o, Afina Universitetini bitirən ilk on qadından biri, Kritdən isə dərəcə qazanan ilk qadın idi.{{sfn|Florou|2016}} Apostolakinin də daimi müəllifi olduğu ''"Ladies' Gazette"'' kimi qadın qəzetlərindəki başlıqlar Annanın doktorluq dərəcəsini bitirməsi haqqında aşağıdakı şəkildə xəbər yaymışdılar: "Qadınlar qalib gəlir. Yunan dünyasında dünəndən etibarən yeni bir qadın həkim var…"{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Nikolaidou|Kokkinidou|2005|p=|pp=235, 251}} Elə həmin il o, Nikolaos Politis tərəfindən qurulan Yunanıstan Folklor Cəmiyyətinə qoşulan ilk qadın oldu və folklor mədəniyyəti haqqında mühazirələr oxumağa başladı.{{sfn|Florou|2016}} XX əsrin birinci yarısında baş verən qarışıqlıq və [[Birinci Dünya müharibəsi]] bir çox tarixi məkanları təhlükə altında qoymuşdu. Bu ərazilərin dağılmasından və qorunub saxlanmasından narahat olan Apostolaki Xristian Arxeologiya Cəmiyyətinə qoşuldu və onun ilk üzvlərindən biri oldu. O, həmçinin 1911-ci ildə yunan feministi [[Kalliroi Parren]] tərəfindən əsası qoyulan Yunanıstan Qadınlarının Lisey Klubunun İdarə Heyətinin təsisçi üzvü kimi elə həmin il [[Knos|Knos sarayı]] haqqında klub üzvlərinə mühazirə oxudu.{{sfn|Allman|2021}} Hələ repetitorluq etdiyi müddətdə o, Milli Geyimlər Departamentində məsləhətçi kimi də vəzifələrini yerinə yetirirdi. Bu vəzifədə o, milli adət-ənənələrin qorunmasına dair məlumatların yayılması ilə məşğul idi, ki bu da ona şair Georgios Drosinis və arxeoloq Georgios Kuruniotis kimi mədəni irsin qorunması ilə yaxından maraqlanan şəxslərlə əlaqə qurmağa imkan vermişdi.{{sfn|Ladia|2015}} Bu kimi ziyalılar müasir mədəni təcrübələri qədim yunan mədəniyyəti ilə əlaqələndirərək, həmçinin qədim, orta əsrlər və müasir dövrə aid artefaktların arxeoloji qeydlərini qiymətləndirərək və müqayisə edərək milli qürur hissini yüksəltməyə çalışırdılar.{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Nikolaidou|Kokkinidou|2005|p=243}} Apostolaki məxsusi olaraq Angeliki Hacimixali, Eleni Evklid və Lusiya Ziqomala kimi digər qadınlarla birlikdə qadın sənətkarlıq məhsullarını toplamaq və nümayiş etdirməklə qadınların cəmiyyətdə iştirakını daha görünən etməkdə maraqlı idi.{{sfn|Bounia|2017|pp=152–153}}{{sfn|Allman|2021}} O dövrdə Yunanıstanda qadın klubları yoxsullar və qaçqınlar üçün regional məktəblər quran varlı şəhərlilər tərəfindən təşkil edilirdi. Bu məktəblərin bir hissəsi qızlara sənətkarlığın öyrədilməsinə yönəlmişdi. Apostolaki bu klublarla məşğul olurdu və [[Bizans imperiyası|Bizans]] dövründən həmin günədək bədii motivlərin davamlı istifadəsini göstərən müxtəlif naxışlara maraq göstərirdi.{{sfn|Bounia|2017|pp=153–154}} O, diqqəti yunanların sənətkarlıq və tekstil sənətinə verdiyi töhfələrə yönəltmək və yunan dizaynını xarici elementlərlə əvəz edən moda meyllərindən uzaqlaşmaq məqsədilə Lisey Klubu ilə layihələr üzərində işləyirdi.{{sfn|Bounia|2017|p=155}} Anna toxuculuq məmulatları və krujeva toplayaraq klub üçün 1921, 1922 və 1924-cü illərdə üç sərginin təşkil edilməsinə kömək etmişdi.{{sfn|Bounia|2017|p=156}} [[Türkiyə–Yunanıstan müharibəsi (1919–1922)|Türkiyə–Yunanıstan müharibəsi]] başa çatdıqdan sonra Yunan Sənətkarlıq Muzeyinin İdarə Heyətinin üzvü olan Drossinis muzeyin Milli Dekorativ Sənət Muzeyi kimi yenidən təşkilinə kömək etdi. O, 1923-cü ildə Apostolakini köməkçisi kimi işə götürdü, beləliklə də Anna Yunanıstan Arxeologiya Xidmətinə qoşulan dördüncü qadın oldu.{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Allman|2021}}{{sfn|Bounia|2017|p=151}}{{sfn|Ladia|2015}}{{sfn|Hatzidakis|1959}}{{sfn|Nikolaidou|Kokkinidou|2005|p=233}}{{sfn|Nikolaidou|Kokkinidou|2005|p=234}} Anna öz işinə əvvəlcə bütün parçaları əl ilə yuyub güvələri çıxararaq IV əsrdən VII əsrə qədər toxunmuş parçalardan ibarət olan tekstil kolleksiyasını kataloqlaşdırmaqla başladı.{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Ladia|2015}} Daha sonra o, naxış nümunələri, habelə geyimlər toplamaq üçün qatırla Kritin ucqar kəndlərinə və başqa yerlərə gedərək həm müasir, həm də qədim arxeoloji sənətkarlıq əsərlərini əldə etməyə çalışdı.{{sfn|Florou|2016}} Apostolaki 1925-ci ildə Qadınların Kiçik Antantasının iclasının bir hissəsi olaraq Lisey Klubuna yunan tekstillərindən ibarət bir sərgi hazırlamaqda kömək etdi.{{sfn|Bounia|2017|p=157}} 1926-cı ildə o, muzeyin kuratoru təyin olundu və həmin il Lisey Klubunun [[Panatinaikos (stadion)|Panatinaikos stadionunda]] təşkil etdiyi üç günlük mədəniyyət festivalı üçün liseyin gənc üzvləri tərəfindən geyilən Minoan geyimlərinin nümayişini təşkil etdi.{{sfn|Florou|2016}}{{sfn|Allman|2021}} 1927-ci ildə Apostolaki Lisey Klubu üçün sərgi təşkil etdi; onun potensial sərgi iştirakçılarına dəvəti yunan mövzulu sərginin əhəmiyyətini vurğulamış və təqdimatların muncuq işi, musiqi alətləri, dulusçuluq, taxta artefakt və toxuculuqdan ibarət ola biləcəyini qeyd etmişdi.{{sfn|Bounia|2017|p=160}} == Ölümü və xatirəsi == Apostolaki 1958-ci ilin yayında vəfat etdi və yunan tekstilinin tarixini qiymətləndirən və təsnif edən ilk alimlərdən biri, eləcə də qadınları maarifləndirmək və qadın sənətkarlığını təbliğ etmək üçün çalışan feminist kimi yadda qaldı.{{sfn|Hatzidakis|1959|p=159}}{{sfn|Allman|2021}}{{sfn|Nikolaidou|Kokkinidou|2005|p=235}} 2015-ci ildə Retimno Milli Kitabxanası Yunanıstan Qadınlarının Lisey Klubu və Benaki Muzeyi ilə birlikdə Apostolaki və onun əsərləri ilə bağlı seminar keçirdi və eyni zamanda onlardan bəzilərini sərgilədi. Seminarın məqsədi Apostolakinin tanınmasını artırmaq və onun Krit tikmələri üzrə əlyazmasını nəşr etmək üçün vəsait toplamaq idi.{{sfn|Ladia|2015}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} === Mənbələr === {{refbegin|30em}} * {{cite web |last1=Allman |first1=Naomi |title=Anna Apostolaki |url=https://trowelblazers.com/anna-apostolaki/ |website=TrowelBlazers |access-date=26 August 2021 |date=2021}} * {{cite conference |last=Bounia|first=Alexandra |title=Η Άννα Αποστολάκη και η ίδρυση λαογραφικών μουσείων στην ελληνική περιφέρεια |url=https://www.researchgate.net/publication/324313058 |editor1-last=Oikonomou |editor1-first=Andromachi |editor2-last=Florou |editor2-first=Vasiliki |year=2017 |conference=Πρακτικά Επιστημονικής Ημερίδας Αθήνα, 24 Νοεμβρίου 2015 «Επιμέλεια» (Proceedings of a Scientific Conference, Athens, 24 November 2015 "Diligence") |conference-url=https://www.benaki.gr/index.php?option=com_events&view=event&id=4442&lang=el |book-title=Αντίδωρο στην Άννα Αποστολακη. Η ζωή, το έργο και η συνεισφορά της (Festschrift on the Life of Anna Apostolaki. Her Life, Work and Contributions)|publisher=Lyceum of Greek Women |location=Athens |trans-title=Anna Apostolaki and the establishment of folklore museums in the Greek regions |access-date=5 July 2018 |language=Greek |pages=151–174}} * {{cite book |last1=Nikolaidou |first1=Marianna |last2=Kokkinidou |first2=Dimitra |chapter=Greek women in archaeology: an untold story |editor1-last=Díaz-Andreu |editor1-first=Margarita |editor2-last=Sørensen |editor2-first=Marie Louise Stig |title=Excavating Women: A History of Women in European Archaeology |chapter-url=https://books.google.com/books?id=brj2o4EF_EMC&pg=PA4 |year=2005 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |pages=229–258 |isbn=1-134-72776-3}} * {{cite web |last1=Florou |first1=Vivian |title=Anna Apostolaki: A Forgotten Pioneer of Women's Emancipation in Greece |url=https://nataliavogeikoff.com/2016/01/01/anna-apostolaki-a-forgotten-pioneer-of-womens-emancipation-in-greece/ |website=Natalia Vogeikoff-Brogan |publisher=From the Archivist’s Notebook |access-date=4 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180610002047/https://nataliavogeikoff.com/2016/01/01/anna-apostolaki-a-forgotten-pioneer-of-womens-emancipation-in-greece/ |archive-date=10 June 2018 |location=Athens, Greece |date=1 January 2016 |postscript=. Author is an instructor at the American School of Classical Studies of Athens and sources are cited.}} * {{cite journal |last1=Hatzidakis |first1=Manolis |title=Άννα Αποστολάκη (1880–1958: Νεκρολογία) |journal=Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (Bulletin of the Christian Archaeological Society) |date=1959 |volume=A |pages=159–160 |url=https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/deltion/article/viewFile/5460/5205 |access-date=4 July 2018 |trans-title=Anna Apostolaki (1880–1958: Obituary) |publisher=Christian Archaeological Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704152056/https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/deltion/article/viewFile/5460/5205 |archive-date=4 July 2018 |location=Athens |language=Greek |issn=1105-5758}} * {{cite news |last1=Ladia |first1=Eva |title=Άννα Αποστολάκη: "Μια ιεροφάντις του πολιτισμού μας" |url=http://www.rethnea.gr/article.aspx?id=23082 |access-date=4 July 2018 |publisher=Ρεθεμνιώτικα Νέα |date=5 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325041406/http://www.rethnea.gr/article.aspx?id=23082 |archive-date=25 March 2015 |location=Rethymno-Chania, Crete |language=Greek |trans-title=Anna Apostolaki: "A Hierophant of our culture"}} {{refend}} [[Kateqoriya:XX əsrin arxeoloqları]] [[Kateqoriya:Yunanıstan feministləri]] [[Kateqoriya:Yunanıstan arxeoloqları]] 5trzcnokbkfd6e928fmnzxk7341zvyk Çvi 0 843326 8981624 7577264 2026-06-28T07:43:01Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981624 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu |ISO1=tw |ISO2=twi |ISO3=twi }} '''Çvi''' və ya '''tvi''' — [[Akan dili|Akan dilinin]] [[Ləhcə|ləhcələrindən]] biri. Bu, bəzən ya ayrıca dil kimi, ya da iki ləhcə kimi qəbul edilir: Aşanti-çv və Akvapim-çwi. [[Qana|Qanada]] [[Akvapim]], [[Aşanti (xalq)|Aşanti]], [[Açem]], [[Денчира|Dençira]], [[Akvamu]] və [[Akanlar|Akan]] mənsubiyyətinə daxil olan digər xalqlar arasında yayılmışdır. [[Kva]] ailəsinin [[Akan dilləri]] qrupuna aiddir. Danışanların sayı təxminən 1 milyon nəfərdir. == Yazısı == Cvi dili [[Latın qrafikası|latın əlifbası]] ilə yazılmışdır. {| class="wikitable" !Böyük | A | B | D | E | Ɛ | F | G | H | I | K | L | M | N | O | Ɔ | P | R | S | T | U | W | Y |- ! Kiçik | a | b | d | e | ɛ | f | g | h | i | k | l | m | n | o | ɔ | p | r | s | t | u | w | y |} Standart latın əlifbası ilə müqayisədə iki əlavə hərf istifadə olunur: Ɛ və Ɔ. Bundan başqa, C, J, Q, V, X və Z hərfləri yalnız alınma sözlərdə istifadə olunur.<ref>{{Cite news |date=2013-05-14 |title=Language Guide |language=en-US |work=The African Linguists Network Blog |url=https://alnresources.wordpress.com/african-culture-and-language/ |url-status=live |access-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011826/https://alnresources.wordpress.com/african-culture-and-language/ |archive-date=2018-07-15}}</ref> == Fonologiyası == Bütün digər Akan dilləri kimi, çvi də əhəmiyyətli [[palatalizasiya]], [[Ahəng qanunu|sait harmoniyası]] və [[ton kaskadı]] ilə xarakterizə olunur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Əlavə ədəbiyyat == * {{BSE2|cild=42|məqalə=Тви|səhifə=53}} * J.E. Redden and N. Owusu (1963, 1995). ''Twi Basic Course''. Foreign Service Institute (Hippocrene reprint). [[:ru:Special:BookSources/0781803942|ISBN 0-7818-0394-2]] * Obeng, Samuel Gyasi. (2001). ''African anthroponymy: An ethnopragmatic and norphophonological study of personal names in Akan and some African societies''. LINCOM studies in anthropology 08. Muenchen: LINCOM Europa. [[:ru:Special:BookSources/3895864315|ISBN 3-89586-431-5]]. * F.A. Dolphyne (1996) ''A Comprehensive Course in Twi (Asante) for the Non-Twi Learner''. Ghana University Press, Accra. [[:ru:Special:BookSources/9964302452|ISBN 9964-3-0245-2]]. * William Nketia (2004) ''Twi für Ghana: Wort für Wort.'' Reise Know-How Verlag, Bielefeld. [[:ru:Special:BookSources/3894163461|ISBN 3-89416-346-1]]. (In German) == Xarici keçidlər == * [https://web.archive.org/web/20080602221106/http://www.abibitumikasa.com/forums/akan-language-resources/ Twi Language Resources] * [http://www.fsi-language-courses.com/Twi.aspx USA Foreign Service Institute Twi basic course] {{Wayback|url=http://www.fsi-language-courses.com/Twi.aspx|date=20170805084952}} * [http://pouemes.free.fr/traduction-afrique/poeme-twi.htm Twi Poem] * [http://www.vibeghana.com/ Watch Twi Music Videos] * [https://web.archive.org/web/20090923020454/http://www.bahai-site.org/writings/african/akanasante.html Prayer in Twi used by Ghanaians of the Baha’i Faith] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] mr02l1s3v60g90sxntdsqru9baqhdxg Paris müqaviləsi (1951) 0 844042 8981317 8970654 2026-06-27T17:57:17Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 8981317 wikitext text/x-wiki {{Müqavilə | adı = Paris Müqaviləsi | tam_adı = | köhnə_adı = | şəkil = 1951 CECA ECSC.jpg | miqyas = | izah = | sərhəd = <!--Bu parametr şəkilə aiddir--> | təmsilçi = | başlıq = | tip = | kontekst = | hazırlanma_tarixi = | imzalanma_tarixi = | imzalanma_yeri = | möhürlənməsi = | qüvvəyə_minməsi = 23 iyul 1952 | şərtləri = Avropa İqtisadiyyatını gücləndirmək üçün [[Avropa Kömür və Polad Birliyi]]ni qurmaq | düzəliş = | qüvvədən_düşməsi = 23 iyul 2002 | müddətinin_bitməsi = | müvəqqəti_tətbiqetmə= | imzalayanlar = | original_imzalayanlar = | vasitəçilər = | müzakirəçilər = | tərəflər = | təsdiq_edənlər = | əmanətdar = | əmanətdarlar = | sitatlar = | statusu = | dili = | dillər = | vikimənbə = }} '''Paris Müqaviləsi''' ({{dil-en|Treaty of Paris}}) — 18 aprel 1951-ci ildə [[Belçika]], [[Fransa]], [[İtaliya]], [[Lüksemburq]], [[Niderland]] və [[Almaniya Federativ Respublikası]] arasında imzalanmışdır. Müqavilənin 50 il qüvvədə qalacağı qərarlaşdırılıb, 1952-ci ilin iyulun 23-də qüvvəyə girən müqavilə 23 iyul 2002-ci ildə qüvvədən düşmüşdür.<ref>[https://web.archive.org/web/20020616084748/http://www.canaktan.org/ekonomi/avrupa-birligi/ab-dogusu.htm AVRUPA BİRLİĞİ’NİN DOĞUŞU VE GENİŞLEME SÜRECİ] ''C. Can. Aktan''</ref> Paris Müqaviləsi ilə [[Avropa İttifaqı]]nın yaradılmasına səbəb olan, inteqrasiya prosesinin ilk addımı olan [[Avropa Kömür və Polad Birliyi]] qurulmuşdur.<ref>[https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-paris Treaty establishing the European Coal and Steel Community (ECSC)] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240213222913/https://www.europarl.europa.eu/about-parliament/en/in-the-past/the-parliament-and-the-treaties/treaty-of-paris |date=2024-02-13 }} "''European Parliament''"</ref> [[Kateqoriya:Beynəlxalq müqavilələr]] [[Kateqoriya:1952-ci ilin beynəlxalq müqavilələri]] == İstinadlar == [[Kateqoriya:Hüquq tarixi]] [[Kateqoriya:Avrointeqrasiya]] [[Kateqoriya:Avropa İttifaqı müqavilələri]] 26zp2zk78irptbyw50s1i8qmnp8umnq Baltik almanları 0 852999 8981112 8733972 2026-06-27T12:23:00Z InternetArchiveBot 179784 3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981112 wikitext text/x-wiki {{Etnik qrup|region1=}}'''Baltik almanları''' ({{Dil-de|Deutsch-Balten}} və ya ''{{Dil|de|Deutschbalten}}'', daha sonra ''{{Dil|de|Baltendeutsche}}'') — [[Baltik dənizi]]nin şərq sahillərinin, bu gün [[Estoniya]] və [[Latviya]]nın olduğu [[Almanlar|etnik alman]] sakinləri. [[İkinci Dünya müharibəsi]] başa çatdıqdan sonra 1945-ci ildə oradan köçürülmüşlər. Bundan sonra Baltik almanları regionda coğrafi cəhətdən müəyyən edilmiş etnik qrup kimi nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmışdır.<ref>{{Cite book |last=Miljan |first=Toivo |title=Historical Dictionary of Estonia |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000milj |publisher=Scarecrow Press |year=2004 |isbn=9780810865716 |page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000milj/page/121 121]}}</ref> [[Orta əsrlər]]in sonlarından etibarən yerli [[Alman dili|almandillilər]] [[tacir]]lərin və [[ruhanilər]]in əksəriyyətini, yerli [[Latviya]] və [[Estoniya]] qeyri-zadəganlar üzərində faktiki olaraq [[Hakim sinif|hakim sinfi]] təşkil edən lokal torpaq mülkiyyətçilərinin böyük əksəriyyətini təşkil edirdilər. XIX əsrdə fərqli bir Baltik alman etnik kimliyi meydana çıxmağa başlayanda, özünü müəyyən edən Baltik almanlarının əksəriyyəti əsasən şəhər və peşəkar orta sinfə aid olan qeyri-zadəganlar idi. XII–XIII əsrlərdə katolik alman tacirləri və səlibçilər Şərqi Baltik ərazilərində məskunlaşmağa başlamışdılar.<ref>{{Cite book |last=Christiansen |first=Eric |title=The Northern Crusades: The Baltic and the Catholic Frontier 1100–1525 |url=https://archive.org/details/northerncrusades0000chri_d7u6 |date=1980 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=9780816609949 |location=Minneapolis |oclc=6092550}}</ref> [[Latın dili]]nin tənəzzülü ilə alman dili rəsmi sənədlərin, ticarətin, təhsilin və hökumətin dominant dili olmuşdur. XX əsrin birinci yarısına qədər Baltik almanları İkinci Dünya müharibəsindən sonraya qədər Avropadakı [[alman diasporu]]nda [[Transilvaniya saksları]] və [[Sipzer almanları]] ilə (müvafiq olaraq [[Rumıniya]] və [[Slovakiya]]da) üç ən qədim davamlı almandilli və etnik alman qruplarından biri idi. Orta əsr katolik köçkünlərinin əksəriyyəti və onların almandilli törəmələri orta əsr [[Livoniya]]sının şəhərlərində yaşayırdılar. Bununla belə, kiçik bir varlı elita böyük kənd mülkləri əldə edərək Baltik zadəganlarını meydana gətirmişdir. [[Şimal müharibəsi|Böyük Şimal müharibəsindən]] (1700–1721) sonra [[İsveç]] Livoniya ərazilərini [[Rusiya imperiyası]]na vermiş, nəticədə bu almandilli aristokratların çoxu [[Rusiya imperiyası]]nın hərbi, siyasi və mülki həyatında, xüsusən də paytaxt [[Sankt-Peterburq]] şəhərində yüksək vəzifələr tutmağa başlamışdılar. Baltik almanlarının əksəriyyəti 1918-ci ildə Estoniya və Latviya müstəqillik əldə edənə qədər Rusiya imperiyasının vətəndaşları idi. Bundan sonra Baltik almanlarının əksəriyyəti 1940-cı ildə Estoniya və Latviyanın sovetlər tərəfindən işğal edilməsindən əvvəl 1939-cu ildə [[Üçüncü Reyx|nasist Almaniyasına]] [[Almaniya–SSRİ əhali mübadilələri|məcburi köçürülənə]] qədər Estoniya və ya Latviya vətəndaşlığını saxlamışdılar. Baltikyanı regionun alman əhalisi heç vaxt ümumi əhalinin 10%-dən çoxunu ötməmişdir.<ref>{{Cite web |title=Baltic states &#124; History, Map, People, Independence, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Baltic-states |access-date=February 23, 2022 |website=Britannica.com |archive-date=June 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611102707/http://www.britannica.com/eb/article-37264/Baltic-states |url-status=live }}</ref> 1881-ci ildə Rusiyanın Baltikyanı quberniyalarında 180,000 Baltik almanı var idi, lakin 1914-cü ilə qədər bu rəqəm 162,000-ə qədər azalmışdır.<ref name="auto">{{Cite book |last=Rauch |first=Georg von |url=https://books.google.com/books?id=DwLVOSCXhXcC&q=baltic+german+community&pg=PA144 |title=Die Geschichte der baltischen Staaten |date=September 7, 1974 |publisher=University of California Press |isbn=9780520026001 |via=Google Books |access-date=May 30, 2024 |archive-date=December 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203084457/https://books.google.com/books?id=DwLVOSCXhXcC&q=baltic+german+community&pg=PA144 |url-status=live }}</ref> 1881-ci ildə [[Estoniya]]da təxminən 46,700 alman (əhalinin 5,3%-i) var idi.<ref>[http://www.einst.ee/factsheets/factsheets_uus_kuju/baltic_germans.htm Baltic Germans in Estonia] {{Wayback|url=http://www.einst.ee/factsheets/factsheets_uus_kuju/baltic_germans.htm |date=20071223082557 }}, Estonian Institute einst.ee</ref> 1897-ci il Rusiya İmperiyasının siyahıyaalınmasına görə, Latviyada 120,191 alman yaşayırdı ki, bu da əhalinin 6,2%-ni təşkil edirdi.<ref>{{Cite web |title=Latvia - Population |url=http://countrystudies.us/latvia/9.htm |website=countrystudies.us |access-date=2024-05-30 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623125039/http://countrystudies.us/latvia/9.htm |url-status=live }}</ref> Baltik almanları Baltikyanı ölkələrdə 1939-cu ilin sonlarında, [[Molotov-Ribbentrop paktı]] imzalandıqdan və sonrakı nasist–sovet əhali mübadilələrindən sonra mövcudiyyətini itirmişdir.<ref name="LSM-Oct2018">{{Cite news |last=Ķibilds |first=Mārtiņš |date=26 October 2018 |title=After 700 years in Latvia, Baltic Germans vanished in a matter of weeks |publisher=[[Public Broadcasting of Latvia]] |url=https://eng.lsm.lv/article/culture/history/after-700-years-in-latvia-baltic-germans-vanished-in-a-matter-of-weeks.a297470/ |access-date=26 October 2018 |archive-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026175109/https://eng.lsm.lv/article/culture/history/after-700-years-in-latvia-baltic-germans-vanished-in-a-matter-of-weeks.a297470/ |url-status=live }}</ref> Nasist Almaniyası demək olar ki, bütün Baltiky almanlarını "''{{Dil|de|[[Heim ins Reich]]}}''" proqramı altında [[Prussiya]]da məskunlaşdırmışdır. 1945-ci ildə, İkinci Dünya müharibəsindən sonra [[İkinci Dünya müharibəsindən sonra almanların deportasiyası|almanların Mərkəzi və Şərqi Avropadan daha geniş şəkildə qovulmasının]] bir hissəsi olaraq əksər etnik almanlar bu torpaqlardan qovulmuşdular. [[Anti-Hitler koalisiyası|Müttəfiqlər]] tərəfindən [[Potsdam konfransı]]nda elan edilmiş sərhəd dəyişikliklərinə əsasən Almaniyanın tərkibində qalan ərazilər üçün köçürülmə planlaşdırılırdı. [[Şərqi Prussiya]] və Litvadan olan etnik almanlar mədəni, dil və tarixi yaxınlıqlara görə bəzən yanlış olaraq Baltik almanları hesab olunurlar. Şərqi Prussiya almanları Prussiya, 1871-ci ildən sonra isə Almaniya vətəndaşlığına sahib idilər, çünki yaşadıqları ərazi [[Prussiya krallığı]]nın bir hissəsi idi. == Etnik tərkibi == Baltik almanları sırf alman etnik qrupu deyildilər. Erkən səlibçilər, tacirlər və sənətkarlar tez-tez yerli qadınlarla evlənirdilər, çünki orada alman qadınları yox idi. Bəzi nəcib ailələr belə qadınlar vasitəsilə yerli başçılardan törəmə olduqları iddiasında idilər. 1558–1583-cü illərdə [[Livoniya müharibəsi]] zamanı bir çox alman əsgəri həlak olmuşdur, əvəzində əraziyə yeni almanlar gəlmişdir. Bu müddət ərzində orijinal köçkünlərin [[aşağı alman dili]] (''Plattdeutsch'') tədricən yeni köçkünlərin [[Yuxarı alman dilləri|yuxarı alman dili]] (''Hochdeutsch'') ilə əvəz olunmuşdur. 700 illik tarixi ərzində Baltik almanı ailələr etnik alman köklərinə malik olmaqla yanaşı, həm də [[estonlar]], [[Livlər|livoniyalılar]] və [[latışlar]]la, eləcə də [[danimarkalılar]], [[isveçlilər]], [[irlandlar]], [[ingilislər]], [[şotlandlar]], [[polyaklar]], [[macarlar]] və [[hollandlar]] kimi digər Şimali və ya Mərkəzi Avropa xalqları ilə geniş nikahda olmuşdular. Qarşılıqlı nikahların baş verdiyi hallarda, digər etnik qrupların nümayəndələri adətən alman dilini, adət-ənənələrini və soyadlarını qəbul edərək [[Almanlaşdırma|alman mədəniyyətinə assimilyasiya]] olunurdular. Bu zaman onlar alman hesab olunmuş və bu, Baltik almanlarının [[etnogenez]]inə gətirib çıxarmışdır.<ref>{{Cite web |title=Deutschbalten, im 19.Jh. entstandene Bez. fÜr die dt. Bewohner der Ostseeprovinzen des Russ. Reiches, der spÄteren Staaten Estland und Lettland |url=http://www.estinst.ee/publications/estonianculture/I_MMVII/toimetus.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161012014431/http://www.estinst.ee/publications/estonianculture/I_MMVII/toimetus.html |archive-date=October 12, 2016 |access-date=February 23, 2022}}</ref> == Həmçinin bax == * [[Kurzeme]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|30em}} == Əlavə ədəbiyyat == {{Refbegin}} * [https://web.archive.org/web/20061015180850/http://www.z-g-v.de/english/aktuelles/?id=56#deutschbalt Short history of Baltic Germans from Berlin centre against expulsions] * [http://www.einst.ee/factsheets/factsheets_uus_kuju/baltic_germans.htm Detailed history of the Baltic Germans in Estonia] {{Wayback|url=http://www.einst.ee/factsheets/factsheets_uus_kuju/baltic_germans.htm |date=20071223082557 }} * [http://conflicts.rem33.com/images/The%20Baltic%20States/lat_deut.htm Detailed history of the Baltic Germans in Latvia] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230929135448/http://conflicts.rem33.com/images/The%20Baltic%20States/lat_deut.htm |date=2023-09-29 }} * Richards Olafs Plavnieks, [https://cdr.lib.unc.edu/indexablecontent/uuid:a0ec98b4-a624-4d40-be07-edfbb62a567e 1939-1945 “Wall of blood”: The Baltic German case study in national socialist wartime population policy] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20161012014539/https://cdr.lib.unc.edu/indexablecontent/uuid:a0ec98b4-a624-4d40-be07-edfbb62a567e |date=2016-10-12 }} * European Population Transfers, 1939–1945 by Joseph B. Schechtman * ''Eestist saksamaale ümberasunute nimestik'' : ''Verzeichnis der aus Estland nach Deutschland Umgesiedelten'', Oskar Angelus, Tallinn 1939 * "Izceļojušo vācu tautības pilsoņu saraksts" : "The list of resettled citizens of German ethnicity". 1940 * [https://web.archive.org/web/20071102182215/http://vip.latnet.lv/lpra/kangeris.htm The "repatriation" of the Baltic Germans after the signing of the pacts] * International Affairs: The Return of the Baltic Germans, E. C. Helmreich, The American Political Science Review, Vol. 36, No. 4 (Aug., 1942), pp.&nbsp;711–716 * Helmreich E.C. (1942). [https://www.jstor.org/stable/1949981 The return of the Baltic Germans] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230722034327/https://www.jstor.org/stable/1949981 |date=2023-07-22 }}. ''[[The American Political Science Review]]'' 36.4, 711–716. * Whelan, Heide W. (1999). ''Adapting to Modernity: Family, Caste and Capitalism among the Baltic German Nobility''. Ostmitteleuropa in Vergangenheit und Gegenwart, vol. 22. Cologne: Böhlau Verlag, 1999. {{ISBN|3-412-10198-2}} * Hiden, John W. (1970). [https://www.jstor.org/stable/2637940 The Baltic Germans and German policy towards Latvia after 1918] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230517054205/https://www.jstor.org/stable/2637940 |date=2023-05-17 }}. ''[[The Historical Journal]]'' 13.2, 295–317. * Hiden, John (1987). ''The Baltic States and Weimar Ostpolitik''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-89325-9}} * Anders Henriksson (1983). ''The Tsar's Loyal Germans. The Riga Community: Social Change and the Nationality Question, 1855–1905''. Boulder, Colorado: East European Monographs. {{ISBN|0-88033-020-1}} * Mikko Ketola (2000). ''The Nationality Question in the Estonian Evangelical Lutheran Church, 1918–1939''. Helsinki: Publications of the Finnish Society of Church History. {{ISBN|952-5031-17-9}} {{Refend}} == xarici linklər == * [http://www.deutsch-balten.de/ Baltik alman icmasının veb saytı] (alman dilində) * [http://www.deutschbaltischekulturstiftung.de/index.php Baltik Alman Muzeyi] (Almanca) * [http://www.baltische-ritterschaften.de/index.htm Alman Baltik Zadəganları Birliyi] * [http://www.mois.ee/english Estonian Manors Portal] İngilis versiyası tarixən Baltik almanlarına (Baltik zadəganlarına) məxsus olan 438 yaxşı qorunan malikanələri təqdim edir. * [https://eng.lsm.lv/article/features/video/documentary-examines-the-disappearance-of-the-baltic-germans.a380224/ Sənədli film Baltikyanı almanların yoxa çıxmasını araşdırır] . 4 noyabr 2020-ci il. Latviyanın ictimai yayımı . [[Kateqoriya:Alman diasporu]] [[Kateqoriya:Almaniyada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Estoniyada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:Latviyada yaşayan etnik qruplar]] [[Kateqoriya:German xalqları]] [[Kateqoriya:Rusiyada yaşayan etnik qruplar]] t6ufj81yovia9shzb2i0de7gditbqfh Kateqoriya:Kantçılıq 14 858442 8981235 8740824 2026-06-27T17:36:57Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981235 wikitext text/x-wiki {{catmore}} [[Kateqoriya:Almaniya fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:İdealizm]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] oip5olhh5uabyqz8z07duwrgc6omzg8 Səngan döyüşü 0 858608 8981682 7947476 2026-06-28T08:47:51Z Acategory II 348505 8981682 wikitext text/x-wiki {{Hərbi münaqişə |münaqişə = Nəbərdi-Səngan |aiddir = [[Nadirin yürüşləri]] |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |tarixi = İyul-oktyabr 1727 |yeri = [[Səngan (Rəzəvi Xorasan)|Səngan]], Şərqi Xorasan |səbəbi = |vəziyyəti = |nəticəsi = [[Səfəvi imperiyası]]nın qələbəsi |ərazi = [[Səfəvi imperiyasının ordusu|Səfəvi ordusu]] Khaf və Qainin təhlükəsizliyini təmin edir. |tərəf1 = {{flagicon image|Safavid Flag.svg}} Nadir Şahın ordusu |tərəf2 = {{flagicon image|Black flag.svg}} Abdali əfqanları<br> Sənqanlı üsyançılar |tərəf3 ={{flagicon image|Safavid Flag.svg}} II Təhmasibin ordusu |tərəf4 = |komandan1 = {{flagicon image|Safavid Flag.svg}}[[Nadir xan Əfşar]] |komandan2 = {{flagicon image|Black flag.svg}} Hüseyn Sultan Sistani <br>{{flagicon image|Black flag.svg}} Malik Kəlbəli<br>{{flagicon image|Black flag.svg}} Malik Lütfəli |komandan3 ={{flagicon image|Safavid Flag.svg}}[[II Təhmasib]] |komandan4 = |qüvvə1 = 800 |qüvvə2 = 7-8 min |qüvvə3 = |qüvvə4 = |itkilər1 = Az |itkilər2 = 500 |itkilər3 = |itkilər4 = |ümumi itkilər = |vikianbar = }} '''Nəbərdi-Səngan''' — 1727-ci ilin payızında [[II Təhmasib]]ə sadiq olan və [[Nadir şah Əfşar]]ın komandanlıq etdiyi Səfəvi qüvvələri ilə üsyançı Abdali əfqanları arasında cənubi [[Xorasan]]da baş vermiş döyüşdür. Bu döyüş yenidən canlanma ərəfəsində olan Səfəvi qüvvələri ilə əfqan tayfaları arasında baş tutmuş ilk döyüşlərdən biridir. Döyüş texniki olaraq [[Səfəvi imperiyasının ordusu|Səfəvi qüvvələri]]nin qələbəsi ilə sonlanmışdır.<ref name=":0">{{Cite book|last=L. Lockhart|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.176182|title=Nadir Shah|date=1938|pages=28,29}}</ref> == Arxa plan == [[İsfahan]] şəhəri [[I Şah Abbas]]ın dövründən etibarən [[Səfəvilər|Səfəvi dövləti]]nin paytaxtı idi. 1722-ci ildə [[Mir Mahmud Hotaki]]nin başçılıq etdiyi üsyançı [[əfqanlar]] [[Gülnabad döyüşü|Gülnabad]] döyüşündə [[Səfəvilər]]i məğlub edərək paytaxt [[İsfahan]] şəhərini mühasirəyə aldılar. 8 aylıq mühasirədən sonra Səfəvi hökmdarı [[Sultan Hüseyn|Şah Sultan Hüseyn]] meydana çıxan aclığa görə Mir Mahmud Hotakiyə təslim oldu.<ref>{{kitab3 | müəllif = Michael Axworthy | başlıq = Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant | link = https://books.google.az/books?id=O4FFQjh-gr8C&source=gbs_navlinks_s&redir_esc=y | cavabdeh = | yer = | nəşriyyat = | il = 2006 | cild = | səhifə = 129 | səhifələr = 348 | isbn = | doi = | ref = }}</ref> Hələ [[İsfahan]] mühasirədə olarkən şahzadələrdən biri şəhərdən qaçmağı bacarmış və kənardan əfqanlarla döyüşə bilmək üçün ordu toplanmasına başlamışdır. Gərgin vəziyyətdə toplanan orduya qatılanlardan biri də Xorasanda məskunlaşdırılmış Əfşarlardan biri olan Nadir və ya o zamankı adı ilə Təhmasibqulu xan idi. Yenidən canlanan Səfəvi ordusunun birləşdirməyə başladığı ilk coğrafiya isə [[Xorasan]] seçildi. Nadir əldə etdiyi uğurları davamlı etmək, [[Səngan (Rəzəvi Xorasan)|Səngan]], [[Xaf]] və Behdadini təmin edə bilmək üçün daha cənuba yönəlmək fikrində idi. [[Səngan (Rəzəvi Xorasan)|Səngan]] və Behdadin üsyan etmiş Herat abdalilərinin bir qolu tərəfindən idarə edilirdi. Bu tayfa Səfəvilərə qarşı 11 il əvvəl üsyan qaldırmışdı.<ref name=":1">{{Cite thesis|title=The Pearl of Pearls: The Abdālī-Durrānī Confederacy and Its Transformation under Aḥmad Shāh, Durr-i Durrān|url=https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/80750|date=November 2017|degree=Thesis|language=en|first=Sajjad|last=Nejatie|access-date=2022-06-29|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204000043/https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/80750|url-status=live}}</ref> Buna əlavə olaraq, [[Cənubi Xorasan ostanı|Qain]]də də təcili yatırılmalı olan yeni bir üsyan meydana çıxdı.<ref name=":0"/><ref name=":2">{{Cite book|last=Lockhart|first=Lawrence|title=The Fall of the Safavi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1958|location=[[United Kingdom]]|pages=322–323}}</ref> Bu üsyana Malik Mahmud Sistani və onun qohumları (Mahmudun qardaşı Kəlbəli və onun oğlu Lütfəli) tərəfindən üsyana təşviq edilən Sistani tayfa başçılarından biri olan Hüseyn Sultan tərəfindən idarə edilirdi.<ref name=":2" /> == Döyüş == Ya 27 iyul,<ref name=":3">{{Cite book|last=Mahdī Khān Astarābādī|first=active 1733-1759|url=https://archive.org/details/b30529967|title=The history of the life of Nader Shah, King of Persia. Extracted from an Eastern manuscript, which was translated into French by order of His Majesty the King of Denmark ...|date=1773|publisher=London : Printed by J. Richardson, for T. Cadell|others=Wellcome Library}}</ref> ya da 5 avqustda<ref name=":0"/> Nadir xan Məşhəddən 800 nəfərlik dəstə ilə Qainə doğru yola çıxdı. Nadir qısa bir müddət ərzində Hüseyn Sultanı tabe olmağa məcbur etməyi bacardı, lakin Kəlbəli və Lütfəli qaçaraq İsfahanda hakimiyyətdə olan Əşrəfə sığınmağa nail oldular.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Nadir buradan Behdadin vasitəsiylə Esfedana doğru yola çıxdı. Behdadinə gedən yol çox çətin idi. Atrabadi bunu belə təsvir edir: {{cquote|''O quldurlar, şairin dediyi kimi, qarşısındakı hər şeyi yandırıb-yaxan alov kimi irəliləyən [Nadirin] ordusundan sürətlə qaçdılar. O, bir neçə gündən sonra Asiyada tez-tez rast gəlinən geniş səhralardan birinə gəldi; burada dəvəyə minmiş, əlində nizə tutmuş halda fasiləsiz olaraq əsgərlərinə rəhbərlik edir və bu yorucu yürüşlərin zəhmətini və təhlükəsini onlarla eyni şəkildə paylaşırdı.<ref name=":3" />''}} Bu zaman yayın ortası olduğuna görə su qıt şəkildə idi və toplar quma bataraq qalırdı. O zaman bu coğrafiyada yetəri qədər su infrastrukturu mövcud deyildi və yollar da toplaın daşınması üçün yaramırdı və ya sadəcə mövcud deyildi. Nadir bunlarla başa çıxmalı idi.<ref name=":4">{{Cite book|last=Axworthy|first=Michael|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|url=https://archive.org/details/swordofpersianad0000axwo|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2006|isbn=1-85043-706-8|pages=[https://archive.org/details/swordofpersianad0000axwo/page/n100 77]–78}}</ref> Lakin o, adamlarının koordinasiyalı səyi nəticəsində topları qumdan çıxara bildi. Nadir sentyabrın 9-da Behdəddinə çatdı və ora hücum etdi.<ref name=":3" /> Tezliklə Sanqani əfqanları Nadirə təslim oldular. Lakin onların Nadirə təslim olması üçün o, şəhəri mühasirəyə almış və təslim olma yalnız bundan sonra mümkün olmuşdur. Mühasirə zamanı Nader qalaya artilleriya atəşinə baxırdı. Lakin bir topçu təsadüfən yaxınlıqdakı topu vaxtından əvvəl işə saldı. Nəticədə qəlpə topçu və bir neçə digər müşahidəçini öldürdü. Möcüzəvi şəkildə top partlamadan geri çəkilən Nader heç bir zərər görmədi.<ref name=":4" /> 22 sentyabr,<ref name=":3" /> 30 sentyabr<ref name=":1" /> və ya 1 oktyabr<ref name=":0" /><ref name=":4" /> tarixlərindən birində Sənqan Səfəvi hakimiyyətinə tabe oldu və əhalisi təslim olma məsələsində saxtakarlıq etdiyi üçün yağmaya məruz qaldı. Bu zaman məlum oldu ki, 7-8 minlik Abdali ordusu Sənganı geri almaq üçün yola çıxmışdır. Bunu eşitdikdən sonra Nadir abdalilərlə üzləşmələri üçün Niyazabad kəndinə qüvvə göndərdi.<ref name=":1" /> 4 günlük döyüşlərdən sonra abdalilər Herata doğru geri çəkildilər. Nadir vəziyyətinin hələ də təhlükəli olduğuna görə geri çəkilən abdaliləri təqib etmədi və Məşhədə yola düşdü.<ref name=":0" /> == Nəticə == Yürüş özü-özlüyündə strateji olaraq heç bir qazanc saxlamadı. Nəticədə [[Nadir şah Əfşar]] yenidən şimali [[Xorasan]]<nowiki/>a geri çəkildi. Məqsədi burada ordu topladıqdan sonra yenidən [[Herat]]<nowiki/>a doğru yürüşə çıxmaq idi. == Həmçinin bax == * [[Nadirin yürüşləri]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Səfəvi tarixi]] [[Kateqoriya:Səfəvilərin döyüşləri]] [[Kateqoriya:Səngan (Rəzəvi Xorasan)]] [[Kateqoriya:1727-ci ildəki hadisələr]] id30i1i2k6madlyc4skg8lnu0xma2ea Karl Şefold 0 869445 8981345 7775668 2026-06-27T18:09:42Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İsveçrə arxeoloqları]] 8981345 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Karl Şefold''' ({{Dil-de|Karl Schefold}}; {{DVTY}}) — [[İsveçrə]] klassik arxeoloqu. == Həyatı == Ştutqartda orta məktəbi bitirdikdən sonra Tübingen və Heydelberq Universitetlərində, sonra Yena Universitetlərində antik dövr üzrə təhsil almış və 1930-cu ildə Marburq Universitetində (elmi direktor [[Paul Yakobstal]]) doktorluq dərəcəsi alıb. Roma və Afinadakı alman arxeologiya institutlarında işləmiş, qazıntılarda iştirak etmişdir. 1935-ci ildə İsveçrənin Bazel şəhərinə mühacirət etdi və burada klassik arxeologiya üzrə təhsil aldı. 1953-cü ildə kafedranı qəbul etmişdir. O, Almaniya, Avstriya və ABŞ arxeologiya institutlarının, habelə Bavariya və Britaniya Elmlər Akademiyasının üzvü (sonuncunun 1976-cı ildə müxbir üzvü) olmuşdur. 1935-ci ildən [[Karl fon den Ştaynen]]in qızı Marianna ilə evləndi. Oğullarının üçü də professor oldu. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:İsveçrə tarixçiləri]] [[Kateqoriya:İsveçrə arxeoloqları]] igtmikuo3qo7ps7xw1eiva9b6ipob1e Meytey dili 0 870357 8981627 7780003 2026-06-28T07:43:05Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981627 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu|ISO2=mni}} '''Meytey dili''' – [[Tibet-Birma dilləri|Tibet-Birma dil ailəsindən]] olan bir dildir. '''Manipuri''' kimi də tanınır. [[Manipur]]un rəsmi dilidir. Hindistanın rəsmi dillərindən biridir. Doğma Meitei xalqı olan bu dildə əsasən [[Manipur]]da 1,8 milyon insan danışır, [[Myanma]] və [[Banqladeş]]də isə kiçik icmalar bu dildə danışır. == İstinadlar == [[Kateqoriya:Tibet-Birma dilləri]] {{İstinad siyahısı}}{{Dil-qaralama}} [[Kateqoriya:Ton dilləri]] 2cqj6qhsdg3v2bkxt0edazlkvn7nhvp "Kür" Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi 0 872230 8981400 8374284 2026-06-27T18:19:11Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981400 wikitext text/x-wiki {{Tikili}} '''"Kür" Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzi''' — Azərbaycanın [[Mingəçevir]] şəhərində, [[Kür çayı]] üzərində yerləşən [[avarçəkmə]] bazası. == Tarixi == Ümumittifaq əhəmiyyətli Kür Olimpiya Avarçəkmə Təlim Mərkəzi 1964-cü ildə yaradılmışdır.<ref name="azcongress">{{Cite web |url=http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9 |title=«Кюру» – быть! |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9 |archivedate=2016-03-04 |accessdate=2015-06-06 |url-status=dead }}</ref> Avarçəkmə bazası idman kompleksinin memarı [[Tələt Xanlarov]] idi.<ref>{{BSE |məqalə=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика |автор= |том=XXIV |страницы=101 |ref= }}</ref> 2004-cü ildə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Mingəçevirə səfəri zamanı keçmiş "Kür" avarçəkmə bazasında olub və onun yenidən qurulması ilə bağlı tapşırıqlar verib. Baza üçün layihə-smeta sənədləri hazırlandıqdan sonra 2007-ci ildə tikinti işlərinə başlanılıb. 2010-cu ilin oktyabrında prezident İlham Əliyevin və xanımı Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə yenidən qurulan mərkəzin açılışı olub.<ref name="açılış">{{cite news |title=Azərbaycan Prezidenti Mingəçevirdə "Kür" Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzinin açılış mərasimində iştirak edib (FOTO) |url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1766287.html |access-date=28 sentyabr 2024 |work=trend.az |date=15 oktyabr 2010 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412050132/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1766287.html |url-status=live }}</ref> == Şəraiti == Kompleksdə inzibati bina, üzgüçülük hovuzu, 250 çarpayılıq altı mərtəbəli gəmi formalı otel, idman zalı, avarçəkmə klubu, kotteclər, tennis kortu, qayıqların saxlanması üçün anqar və hakim qülləsi var.<ref name="açılış" /> == Yarışlar == {{həmçinin bax|2015 Avropa Oyunlarında avarçəkmə və kanoe yarışları}} Mərkəzə təlim-məşq toplanışı, təsnifat və digər yarışlar üçün hər il SSRİ və müttəfiq respublikalardan avarçəkənlər gəlirdilər.<ref name="azcongress" /> 2007-ci ildən etibarən bazanın yardımçı hissəsində avarçəkmə üzrə beynəlxalq "Prezident Kuboku" reqatası keçirilir.<ref name="açılış" /> 2023 və 2024-cü illərdə kubok [[Avropa Kanoe Assosiasiyası]]nın rəsmi təqviminə daxil edilib.<ref>{{cite news |title=“Prezident Kuboku-2024” Avropa Kanoe Assosiasiyasının təqviminə daxil edilib |url=https://az.trend.az/azerbaijan/sports/3869290.html |access-date=28 sentyabr 2024 |work=trend.az |date=2 mart 2024 |archive-date=2024-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304081407/https://az.trend.az/azerbaijan/sports/3869290.html |url-status=live }}</ref> Mərkəzdə [[2015 Avropa Oyunları]] çərçivəsində kayak və kanoe yarışları da keçirilib.<ref>{{cite news |title=Mingəçevir Avropa Oyunlarına hazırlaşır - FOTOREPORTAJ |url=https://report.az/multimedia/mingecevir-avropa-oyunlari/ |access-date=28 sentyabr 2024 |work=Report İnformasiya Agentliyi |date=6 aprel 2015 |language=az |archive-date=2024-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211033301/https://report.az/multimedia/mingecevir-avropa-oyunlari/ |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{2015 Avropa Oyunları idman qurğuları}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Mingəçevirdə idman]] [[Kateqoriya:1964-cü ildə SSRİ-də yarananlar]] [[Kateqoriya:1964-cü ildə SSRİ-də idman]] [[Kateqoriya:1964-cü ildə Azərbaycanda yarananlar]] [[Kateqoriya:2015 Avropa Oyunları idman qurğuları]] eyvzichjf9285fj6ip8irrgrzr8iy8x Bleeping Computer 0 873680 8981399 7807268 2026-06-27T18:19:06Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981399 wikitext text/x-wiki {{Sayt}} '''Bleeping Computer''' — 2004-cü ildə Laurens Abrams tərəfindən yaradılmış, forumlar vasitəsilə texnologiya xəbərlərini əhatə edən və pulsuz kompüter yardımı təklif edən veb-sayt.<ref name=":1">{{Cite web|date=17 February 2016|title=Behind the scenes of a free PC troubleshooting helpsite: Interview with BleepingComputer|url=https://blog.emsisoft.com/en/21482/behind-the-scenes-of-a-free-pc-troubleshooting-helpsite-interview-with-bleepingcomputer/|accessdate=7 October 2020|website=Emsisoft {{!}} Security Blog|archive-date=13 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201013133649/https://blog.emsisoft.com/en/21482/behind-the-scenes-of-a-free-pc-troubleshooting-helpsite-interview-with-bleepingcomputer/|url-status=live}}</ref> O, əsasən kibertəhlükəsizliklə bağlı xəbərlər dərc edir, eyni zamanda kompüter proqram təminatı, kompüter avadanlığı, əməliyyat sistemi və ümumi texnologiya daxil olmaqla digər mövzuları da əhatə edir. 2018-ci ildə Bleeping Computer, təqdim etdiyi [[ransomware]] məlumatı və şifrənin açılması alətləri üçün Europol NoMoreRansom layihəsinə ortaq tərəfdaş kimi əlavə edildi.<ref>{{Cite web |title=Join the global 'No More Ransom' initiative to help more victims fight back |url=https://www.europol.europa.eu/newsroom/news/join-global-%E2%80%98no-more-ransom%E2%80%99-initiative-to-help-more-victims-fight-back |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611034949/https://www.europol.europa.eu/newsroom/news/join-global-%E2%80%98no-more-ransom%E2%80%99-initiative-to-help-more-victims-fight-back |archive-date=11 June 2020 |accessdate=11 June 2020 |publisher=Europol}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:İnternet forumları]] 6fbqtcwnym1wj9rge8ihv60u4qsj6gp Yukatek Maya dili 0 874359 8981638 8888381 2026-06-28T07:43:19Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981638 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu}} [[Şəkil:WIKITONGUES- Manuel speaking Yucatecan.webm|thumb|Gitara ilə oxuyan Yukatek Maya spikeri.]] '''Yukatek Maya dili''' — [[Maya dilləri]] ailəsinin bir üzvüdür və əsasən [[Meksika]]nın [[Yukatan yarımadası]]nda ([[Yukatan Respublikası|Yukatan]], Quintana Roo və Kampeçe ştatları) yaşayan [[Mayya xalqları|Maya xalqı]] tərəfindən danışılır. Bu dil klassik Maya dilinin varisidir və əsrlər boyu bölgədə mühüm rol oynamışdır. Bu gün də təxminən 800 000 nəfər Yukatek Maya dilini ana dili kimi istifadə edir.<ref>{{Cite web |url=http://www.latimes.com/local/california/la-me-mayan-indigenous-languages-20160725-snap-story.html |title=Qədim Mayya dilləri bugünkü immiqrasiya məhkəmələri üçün problemlər yaradır |access-date=2024-10-15 |archive-date=2024-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518011510/https://www.latimes.com/local/california/la-me-mayan-indigenous-languages-20160725-snap-story.html |url-status=live }}</ref> ==Əsas xüsusiyyətləri== Yukatek dili, Maya dil ailəsinə aiddir və bu ailə [[Mezoamerika]] boyunca geniş yayılan bir dil qrupu təşkil edir. Yukatek Maya dili ilə Kiçe, Qeqçi, Mam kimi digər Maya dilləri arasında müəyyən qohumluq olsa da, hər biri özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir.<ref name="Restall, Matthew 2004">Restall, Metyu, 2004. "Maya Etnogenezi" Latın Amerikası və Karib Antropologiyası Jurnalı, cild. 9</ref> Yukatek Maya dili qlottal dayanma səsləri və aspirasiya (məsələn, "k’", "p’", "t’") kimi bəzi səciyyəvi səslərə malikdir. Dilin [[fonem]] sistemində həm qısa, həm də uzun [[sait]]lər mövcuddur, bu da sözlərin mənasında fərq yaradır.<ref name="profile">{{cite web |title=Düzgün Terminologiya və Orfoqrafiya haqqında şərh verin |url=http://www.osea-cite.org/program/maya_or_mayans.php |access-date=12 March 2017 |website=OSEA-cite.org |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412221413/http://www.osea-cite.org/program/maya_or_mayans.php |url-status=live }}</ref> ==Morfologiya== Dil aqlütinativ morfologiyaya malikdir, yəni kök sözə müxtəlif şəkilçilər əlavə olunaraq yeni mənalar yaranır. Əsasən fellərə müxtəlif şəkilçilər qoşularaq, [[şəxs]], [[zaman]], cəm və digər qrammatik kateqoriyalar ifadə olunur. Məsələn, [[feil]]lər keçmiş, indiki və gələcək zamanda fərqli formalara malik ola bilər. Yukatek Maya dilində ənənəvi olaraq VSO (fel-obyekt-subyekt) söz sırası istifadə olunur. Bu, Maya dilləri üçün səciyyəvi olan bir quruluşdur. Tarixən Yukatek [[Maya dilləri|Maya dili]] [[Maya qlifləri]] ilə yazılırdı, lakin bu gün [[Latın əlifbası]]na əsaslanan bir yazı sistemi ilə yazılır. Yazı sistemi ispan qrammatikası ilə uyğunlaşsa da, dilin özünəməxsus səslərini əks etdirən xüsusi [[simvol]]lar və işarələr də mövcuddur.<ref>{{Cite report | author=Beliz Statistika İnstitutu | year=2013 | title=Beliz Əhali və mənzil siyahıyaalınması ölkə hesabatı | url=http://sib.org.bz/wp-content/uploads/2017/05/Census_Report_2010.pdf | publisher=Beliz Statistika İnstitutu | page=82 | accessdate=Avqust 16, 2021 | archive-date=2017-10-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171010005545/http://sib.org.bz/wp-content/uploads/2017/05/Census_Report_2010.pdf | url-status= }}</ref> Dilin leksikası genişdir və əsasən təbiət, [[kənd təsərrüfatı]], [[astronomiya]], dini ayinlər və gündəlik həyatla bağlı ifadələrdən ibarətdir. Maya mədəniyyətinin tarixi baxımdan dərin kökləri olduğu üçün, dil həm də müasir dövrdə maya mədəniyyətinin müxtəlif elementlərini əks etdirir. Yukatek Maya dilində təqvim [[terminologiya]]sı mühüm yer tutur. [[Mayya sivilizasiyası|Maya sivilizasiyası]]nın çox mürəkkəb bir təqvim sisteminə malik olduğu üçün, dil vasitəsilə günlərin adları, il dövrləri və dini ayinlər haqqında məlumatlar verilirdi. Yukatek Maya dili hələ də öz daşıyıcıları tərəfindən istifadə olunur, lakin [[İspan dili]]nin üstünlüyü səbəbindən bəzi bölgələrdə dilin istifadəsi azalır. Bununla belə, dilin bərpası və qorunması üçün müxtəlif səylər göstərilir. Mədəni irsin bir hissəsi kimi, dilin məktəblərdə öyrədilməsi və müxtəlif yerlərdə gündəlik istifadə olunması təbliğ edilir.<ref>[https://belize.com/maya-or-mayan/Ən çox qəbul edilən termin nədir?" (Belize.com)]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://Maya%20vs.%20Mayan,%20By%20Laura%20Martin,%20Ph.D.“Maya Mayaya qarşı, Laura Martin, Ph.D." (Mayatraditions.org)]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.naatikmexico.org/maya-or-mayan/ |title=Natik tərəfindən "Maya və ya Mayanlar" (naatikmexico.org) |access-date=2024-10-15 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804021613/https://www.naatikmexico.org/maya-or-mayan/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://yucatantoday.com/maya-mayas-or-mayan-clearing-confusion/?lang=en |title=Maya, yoxsa Mayalılar? Qarışıqlığı aradan qaldırmaq" (Yucatantoday.com) |access-date=2024-10-15 |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627103240/https://yucatantoday.com/maya-mayas-or-mayan-clearing-confusion/?lang=en |url-status=live }}</ref> ==Mədəni və tarixi əhəmiyyəti== [[Şəkil:Conflicto Limitrofe Yucatan Campeche Quintana Roo.PNG|thumb|Yukatan yarımadası]] Yukatek Maya dili qədim Maya sivilizasiyasının mühüm bir hissəsi olaraq, mədəni və tarixi irsi qoruyub saxlamağa davam edir. Bu dil qədim Maya yazılarına və mətnlərinə giriş imkanı verir, beləliklə Maya sivilizasiyasının riyaziyyat, astronomiya, memarlıq və incəsənət sahəsindəki irsini daha yaxşı başa düşmək mümkündür.<ref>{{Cite web|url=http://aboutworldlanguages.com/mayan-language-family|title=Maya dil ailəsi|website=aboutworldlanguages.com|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802163007/http://aboutworldlanguages.com/Mayan-Language-Family|url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Dil]] [[Kateqoriya:Aqqlütinativ dillər]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] 452abkhmt55t2zmgjt5lq9slggfbrrx Ficar müharibələri 0 874509 8981751 8762902 2026-06-28T11:22:07Z Medineli92 148338 /* Zəmin */ 8981751 wikitext text/x-wiki {{Hərbi münaqişə}} '''Ficar müharibələri''' ({{Lang-ar|حرب الفِجَار|Ḥarb al-Fijār|lit=the Sacrilegious Wars}}, ''{{Transl|ar|Hərb əl-Ficar}}'') — VI əsrin sonlarında əsasən [[Ərəbistan yarımadası|Ərəbistanın]] iki böyük qəbilə konfederasiyası, [[Qureyş]] və [[Həvazin]] arasında baş vermiş döyüşlər. Mənbələrin məlumatına görə, döyüşlər dörd il ərzində səkkiz gün davam etmişdir. Münaqişə adını döyüşlərin müharibənin qadağan edildiyi müqəddəs aylarda baş verməsindən alır. Bu, adətən ticarətin qəbilə çəkişmələrinin müdaxiləsi olmadan baş tutmasına imkan verən qadağadır. == Zəmin == Müharibə "[[Məkkə]] və [[Taif]] şəhərləri də daxil olmaqla iki böyük konfederasiya" arasında gedirdi: bir tərəfdən [[Qeys]] ([[Qətafan]] istisna olmaqla) və digər tərəfdən [[Qureyş]] və [[Kinanə]].{{sfn|Fück|1965|pp=883–884}} Müxtəlif Qeysi qəbilələri, o cümlədən [[Həvazin]], [[Bəni-Səqif]], [[Bəni-Əmir]] və [[Bəni-Süleym]] iştirak edirdi.{{sfn|Fück|1965|pp=883–884}}{{sfn|Watt|1986|p=434}} [[Hiyrə]]nin [[Ləxmilər|Ləxmi]] padşahı [[III ən-Numan ibn əl-Munzir|III Numan]] Bəni-Əmirinin başçısı Ürvə Rəhhəli padşahın karvanını [[Hicaz]]da yerləşən [[Suk Ukaz|Ukazda]] illik bazara aparmağı tapşırmışdı. Qəbiləsindən qovulmuş Kinanə üzvü Bərrad ibn Qeys bu tapşırığı tələb etmişdi, lakin padşahın sarayına tez-tez gələn Ürvə{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=39}}{{sfn|Caskel|1960|p=441}} Bərradı qanundankənar olduğu üçün ələ salmış, III Numanı bu vəzifəyə onun yerinə özünü təyin etməyə razı salmışdı.{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=39}} O, karvanı Ukaza apararkən Ürvə Bərrad tərəfindən pusquya salınaraq öldürülmüş və o, karvanın məhsullarını ələ keçirmişdir.'''{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=39}}''' Bərradın hücumu [[ərəblər]] arasında döyüşün qadağan edildiyi müqəddəs aylarda baş vermişdir.{{sfn|Fück|1965|pp=883–884}} Buna cavab olaraq, Bəni-Əmirin və onun himayədar qəbiləsi olan [[Həvazin]]in başçısı [[Əbu Bəra]] öz qəbilələrini silahlanmağa çağırmışdı. Qureyşin lideri [[Hərb ibn Üməyyə]] Bərradın müttəfiqi idi,{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=40}} lakin Qureyş də Ürvə və Əbu Bəranın mənsub olduğu Bəni-Əmirin qolu olan Kilab ilə yaxın əlaqələrə malik idi. Bəni-Əmirin digər qolu olan Kilab və Kəb, "Haram"da (ərəblər tərəfindən [[Məkkə]] ətrafındakı toxunulmaz hesab edilən ərazilər) Qureyş və digər qəbilələri də əhatə edən sosial-iqtisadi və dini pakt olan "Hüms"ə aid idi.{{sfn|Landau-Tasseron|1986|pp=49–50}}{{sfn|Lyall|1913|pp=79–80}} Kilab və Kəb "Haram"da yaşamırdı. Üzvlüklərini ana tərəfdən Qureyş nəslinə borclu idilər.{{sfn|Lyall|1913|pp=79–80}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Həvazin]] [[Kateqoriya:Qureyş]] [[Kateqoriya:VI əsrdəki münaqişələr]] [[Kateqoriya:Ərəb dilində sözlər və ifadələr]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:İslam terminləri]] hdrw5w1u01zjrrgrd9l34cndraz4umz 8981755 8981751 2026-06-28T11:23:00Z Medineli92 148338 /* */ 8981755 wikitext text/x-wiki {{Hərbi münaqişə|tərəf1=[[Qureyş]]|tərəf2=[[Həvazin]]}} '''Ficar müharibələri''' ({{Lang-ar|حرب الفِجَار|Ḥarb al-Fijār|lit=the Sacrilegious Wars}}, ''{{Transl|ar|Hərb əl-Ficar}}'') — VI əsrin sonlarında əsasən [[Ərəbistan yarımadası|Ərəbistanın]] iki böyük qəbilə konfederasiyası, [[Qureyş]] və [[Həvazin]] arasında baş vermiş döyüşlər. Mənbələrin məlumatına görə, döyüşlər dörd il ərzində səkkiz gün davam etmişdir. Münaqişə adını döyüşlərin müharibənin qadağan edildiyi müqəddəs aylarda baş verməsindən alır. Bu, adətən ticarətin qəbilə çəkişmələrinin müdaxiləsi olmadan baş tutmasına imkan verən qadağadır. == Zəmin == Müharibə "[[Məkkə]] və [[Taif]] şəhərləri də daxil olmaqla iki böyük konfederasiya" arasında gedirdi: bir tərəfdən [[Qeys]] ([[Qətafan]] istisna olmaqla) və digər tərəfdən [[Qureyş]] və [[Kinanə]].{{sfn|Fück|1965|pp=883–884}} Müxtəlif Qeysi qəbilələri, o cümlədən [[Həvazin]], [[Bəni-Səqif]], [[Bəni-Əmir]] və [[Bəni-Süleym]] iştirak edirdi.{{sfn|Fück|1965|pp=883–884}}{{sfn|Watt|1986|p=434}} [[Hiyrə]]nin [[Ləxmilər|Ləxmi]] padşahı [[III ən-Numan ibn əl-Munzir|III Numan]] Bəni-Əmirinin başçısı Ürvə Rəhhəli padşahın karvanını [[Hicaz]]da yerləşən [[Suk Ukaz|Ukazda]] illik bazara aparmağı tapşırmışdı. Qəbiləsindən qovulmuş Kinanə üzvü Bərrad ibn Qeys bu tapşırığı tələb etmişdi, lakin padşahın sarayına tez-tez gələn Ürvə{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=39}}{{sfn|Caskel|1960|p=441}} Bərradı qanundankənar olduğu üçün ələ salmış, III Numanı bu vəzifəyə onun yerinə özünü təyin etməyə razı salmışdı.{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=39}} O, karvanı Ukaza apararkən Ürvə Bərrad tərəfindən pusquya salınaraq öldürülmüş və o, karvanın məhsullarını ələ keçirmişdir.'''{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=39}}''' Bərradın hücumu [[ərəblər]] arasında döyüşün qadağan edildiyi müqəddəs aylarda baş vermişdir.{{sfn|Fück|1965|pp=883–884}} Buna cavab olaraq, Bəni-Əmirin və onun himayədar qəbiləsi olan [[Həvazin]]in başçısı [[Əbu Bəra]] öz qəbilələrini silahlanmağa çağırmışdı. Qureyşin lideri [[Hərb ibn Üməyyə]] Bərradın müttəfiqi idi,{{sfn|Landau-Tasseron|1986|p=40}} lakin Qureyş də Ürvə və Əbu Bəranın mənsub olduğu Bəni-Əmirin qolu olan Kilab ilə yaxın əlaqələrə malik idi. Bəni-Əmirin digər qolu olan Kilab və Kəb, "Haram"da (ərəblər tərəfindən [[Məkkə]] ətrafındakı toxunulmaz hesab edilən ərazilər) Qureyş və digər qəbilələri də əhatə edən sosial-iqtisadi və dini pakt olan "Hüms"ə aid idi.{{sfn|Landau-Tasseron|1986|pp=49–50}}{{sfn|Lyall|1913|pp=79–80}} Kilab və Kəb "Haram"da yaşamırdı. Üzvlüklərini ana tərəfdən Qureyş nəslinə borclu idilər.{{sfn|Lyall|1913|pp=79–80}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Həvazin]] [[Kateqoriya:Qureyş]] [[Kateqoriya:VI əsrdəki münaqişələr]] [[Kateqoriya:Ərəb dilində sözlər və ifadələr]] [[Kateqoriya:İslam tarixi]] [[Kateqoriya:İslam terminləri]] kzlt38tn8dizumzubu64z9ac4221h0i Common Vulnerabilities and Exposures 0 874583 8981396 8883458 2026-06-27T18:18:41Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981396 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Common Vulnerabilities and Exposures logo.svg|thumb|Loqo]] '''Common Vulnerabilities and Exposures''' – ictimaiyyətə məlum olan informasiya təhlükəsizliyi boşluqları və istismarları üçün istinad təmin edən sistem.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Xiaoxue |last2=Zheng |first2=Wei |last3=Chen |first3=Xiang |last4=Wang |first4=Fang |last5=Mu |first5=Dejun |date=2020 |title=CVE-assisted large-scale security bug report dataset construction method |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0164121219302304 |journal=Journal of Systems and Software |language=en |volume=160 |pages=110456 |doi=10.1016/j.jss.2019.110456 |s2cid=209056007 |access-date=2024-10-16 |archive-date=2024-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615032743/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0164121219302304 |url-status=live }}</ref> [[The MITRE Corporation]] tərəfindən idarə olunan ABŞ Milli Kibertəhlükəsizlik Tədqiqat Mərkəzi, [[Amerika Birləşmiş Ştatlarının Daxili Təhlükəsizlik Departamenti|ABŞ Daxili Təhlükəsizlik Departamentinin]] Milli Kibertəhlükəsizlik Bölməsinin maliyyə dəstəyi ilə sistemi idarə edir.<ref>{{cite web |title= CVE – Common Vulnerabilities and Exposures |publisher= [[Mitre Corporation]] |date= 2007-07-03 |url= https://cve.mitre.org/ |access-date= 2009-06-18 |quote= CVE is sponsored by the National Cyber Security Division of the U.S. Department of Homeland Security. |archive-date= 2020-12-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201219060633/https://cve.mitre.org/ |url-status= live }}</ref> Sistem rəsmi olaraq 1999-cu ilin sentyabrında ictimaiyyət üçün istifadəyə verilmişdir.<ref>{{cite news |title=CVE – History |url=https://cve.mitre.org/about/history.html |access-date=25 March 2020 |work=cve.mitre.org |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602093258/https://cve.mitre.org/about/history.html |url-status=live }}</ref> [[Security Content Automation Protocol]] CVE-dən istifadə edir. CVE ID-ləri Mitrenin sistemində, eləcə də [[ABŞ Milli Boşluqlar Bazası]]nda verilir.<ref>{{cite web |title=CVE – Common Vulnerabilities and Exposures (CVE) |url=https://cve.mitre.org/ |website=cve.mitre.org |access-date=8 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407115613/https://cve.mitre.org/ |archive-date=7 April 2013 |url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * {{rəsmi saytı}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Hücumlar və eksploytlər]] 5f57kho1ozm1o0ygehgp56wxwmn0wm8 Die Rote Fahne 0 875756 8981388 8463154 2026-06-27T18:17:47Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981388 wikitext text/x-wiki {{Qəzet}} '''''Die Rote Fahne''''' ({{dil-de|Die Rote Fahne}}; ''Qırmızı Bayraq'') — ilk olaraq 1876-cı ildə [[Almaniya Sosial Demokrat Partiyası|Sosialist Fəhlə Partiyası]]nın lideri [[Vilhelm Hasselmann]] tərəfindən təsis edilmiş<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RsSlLCxOUkUC&q=wilhelm+hasselmann+die+rote+fahne&pg=PA60|title=The Haymarket Conspiracy: Transatlantic Anarchist Networks|last=Messer-Kruse|first=Timothy|date=2012-07-26|publisher=University of Illinois Press|isbn=9780252037054|language=en}}</ref> və o vaxtdan bəri alman sosialistləri və kommunistləri tərəfindən bəzən yeraltı və ya gizli nəşr olunan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dFqbKATiYz8C&q=die+rote+fahne+published+underground&pg=PA134|title=The Nazi Holocaust. Part 5: Public Opinion and Relations to the Jews in Nazi Europe|last=Marrus|first=Michael Robert|date=2011-08-02|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110970449|language=en}}</ref> alman qəzeti. [[Karl Libknext]] və [[Roza Lüksemburq]] onu 1918-ci ildə [[Spartak Birliyi]]nin orqanı kimi nəşr edirdilər.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PFLoBgAAQBAJ&q=die+rote+fahne+German+newspaper+originally+founded+in+1876&pg=PA1238|title=To the Masses: Proceedings of the Third Congress of the Communist International, 1921|date=2015-02-13|publisher=BRILL|isbn=9789004288034|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Weitz|first=Eric D.|title=Creating German Communism, 1890-1990: From Popular Protests to Socialist State|url=https://books.google.com/books?id=5kkQyWIFCbIC&pg=PA91|year=1997|publisher=Princeton University Press|pages=91–92|isbn=0691026823}}</ref> Libnext və Lüksemburqun Almaniya Sosial Demokrat Partiyasının kansleri [[Fridrix Ebert]] dövründə vəfat etməsindən sonra qəzet [[Almaniya Kommunist Partiyası]] tərəfindən fasilələrlə nəşr olunurdu.<ref>{{Cite news|url=https://www.spiegel.de/einestages/luxemburg-und-liebknecht-a-948107.html|title=Luxemburg und Liebknecht: Dauerfehde um einen Doppelmord|last=Habbe|first=Christian|date=2009-01-09|work=Spiegel Online|access-date=2019-06-27|archive-date=2019-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190308035703/http://www.spiegel.de/einestages/luxemburg-und-liebknecht-a-948107.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.welt.de/geschichte/article187009906/Maertyrer-der-KPD-So-starben-Karl-Liebknecht-und-Rosa-Luxemburg.html|title=Märtyrer der KPD: So starben Karl Liebknecht und Rosa Luxemburg|last=Kellerhoff|first=Sven Felix|date=2019-01-14|access-date=2019-06-27|archive-date=2019-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190310214514/https://www.welt.de/geschichte/article187009906/Maertyrer-der-KPD-So-starben-Karl-Liebknecht-und-Rosa-Luxemburg.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8XF9DwAAQBAJ&q=die+rote+fahne+founded+in+1876&pg=PT473|title=Germany 1918-1933: Socialism or Barbarism|last=Sewell|first=Rob|date=2018-11-12|publisher=Wellred Books|isbn=9781900007986|language=en}}</ref><ref name="Staatsbibliothek zu Berlin">{{Cite web|url=http://zefys.staatsbibliothek-berlin.de/list/title/zdb/24352111/|title=Zeitungsinformationssystem ZEFYS - Staatsbibliothek zu Berlin|last=Staatsbibliothek zu Berlin|first=Zeitungsabteilung|website=zefys.staatsbibliothek-berlin.de|language=de|access-date=2019-06-27|archive-date=2015-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027092409/http://zefys.staatsbibliothek-berlin.de/list/title/zdb/24352111/|url-status=live}}</ref> 1933-cü ildən sonra [[Adolf Hitler]]in [[Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyası]] hökuməti tərəfindən fəaliyyəti qadağan ediləndən sonra nəşrə gizli şəkildə davam edilmişdi.<ref>{{Cite web|url=https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/M%C3%BCnchner_Rote_Fahne,_1919|title=Münchner Rote Fahne, 1919 – Historisches Lexikon Bayerns|website=www.historisches-lexikon-bayerns.de|access-date=2019-06-27|archive-date=2022-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910171953/https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/M%C3%BCnchner_Rote_Fahne,_1919|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ns-ministerien-bw.de/wp-content/uploads/2018/03/Kommunistische-T%C3%A4tigkeiten-anhand-Karlsruher-Beispielen.pdf|title=Ein Tanz auf Messersschneide- Kommunistische Tätigkeiten vom Ende der Weimarer Republik bin in die frühe Bundesrepublik anhand ausgewählter Karlsruher Beispiele|last=Marotta|first=Alina|website=ns-ministerien-bw.de|access-date=27 June 2019|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921171111/https://ns-ministerien-bw.de/wp-content/uploads/2018/03/Kommunistische-T%C3%A4tigkeiten-anhand-Karlsruher-Beispielen.pdf|url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:Alman dilində qəzetlər]] [[Kateqoriya:Almaniyada kommunizm]] [[Kateqoriya:Nəşri dayanan gündəlik qəzetlər]] 524mh1ekxxxaswjpxa28ke3smkd2e9s Salamanka məktəbi 0 878771 8981237 8895276 2026-06-27T17:36:58Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981237 wikitext text/x-wiki [[Fayl:University of Salamanca.jpg|thumb|upright|[[Salamanka Universiteti]]]] [[Fayl:Class at Salamanca.jpg|thumb|upright|Salamanka Universitetində XVII əsr sinif otağı]] '''Salamanka məktəbi''' ({{dil-es|Escuela de Salamanca}}) — [[XVI əsr]]<nowiki/>də [[İspaniya]]<nowiki/>da formalaşan və əsasən [[Salamanka Universiteti]]nə bağlı olan bir fəlsəfi və teoloji məktəb. Bu məktəb dövrün əxlaq fəlsəfəsi,<ref>{{Cite web |title=Asya |url=https://www.deezer.com/en/artist/103234 |access-date=2024-02-05 |website=Deezer |language=en-GB |archive-date=2024-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204164604/https://www.deezer.com/en/artist/103234 |url-status=live }}</ref>[[İqtisadi nəzəriyyə|iqtisadi nəzəriyyələr]] və insan hüquqları kimi mövzularını əhatə edən müzakirələrə öncülük etmişdir. Məktəbin təmsilçiləri o dövrdə [[İspaniya imperiyası]]<nowiki/>nın müxtəlif sosial və siyasi problemlərini fəlsəfi və hüquqi baxımdan araşdırır, əsasən təbii hüquq və hüquqi ədalət üzərində dayanırdılar.<ref>{{Citation |last1=Izbicki |first1=Thomas |title=School of Salamanca |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/entries/school-salamanca/#:~:text=The%20School%20of%20Salamanca%20is,authors%20from%20the%20Spanish%20Netherlands. |access-date=2024-10-08 |edition=Fall 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |last2=Kaufmann |first2=Matthias |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> == Haqqında == Salamanka Məktəbinin əsas nümayəndələrindən biri Dominik ordeninə mənsub olan məşhur İspan teoloqu və filosofu [[Fransisko de Vitoria]] idi. O, [[insan hüquqları]], beynəlxalq hüquq və ədalətli müharibə konsepsiyası kimi mövzuları araşdıraraq, müasir beynəlxalq hüququn təməlini qoymuşdur.<ref>{{Cite book |last=Grice Hutchinson |first=Marjorie |url=https://cdn.mises.org/The%20School%20of%20Salamanca_3.pdf |title=The School of Salamanca |date=1952 |publisher=Clarendon Press |access-date=2024-11-11 |archive-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111170253/https://cdn.mises.org/The%20School%20of%20Salamanca_3.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Rothbard |first=Murray |date=2006-11-10 |title=New Light on the Prehistory of the Austrian School {{!}} Mises Institute |url=https://mises.org/mises-daily/new-light-prehistory-austrian-school |access-date=2024-08-27 |website=mises.org |language=en |archive-date=2024-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827180631/https://mises.org/mises-daily/new-light-prehistory-austrian-school |url-status=live }}</ref> Eyni zamanda, [[Dominqo de Soto]], [[Martin de Azpilkueta]] və [[Lui de Molina]] kimi filosoflar da bu məktəbin məşhur simalarından idi.<ref>{{Cite web |last=Kenny |first=Carolina |date=2015-07-03 |title=Francisco de Vitoria, Relectiones (1538-1539) |website=Classics of Strategy and Diplomacy |url=https://classicsofstrategy.com/2015/07/03/relectiones-by-francisco-de-vitoria-1538-1539/ |access-date=2024-10-08 |language=en-US |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008132659/https://classicsofstrategy.com/2015/07/03/relectiones-by-francisco-de-vitoria-1538-1539/ |url-status=live }}</ref> [[Təbii hüquq]] prinsiplərinə böyük əhəmiyyət verirdi.<ref>{{cite journal |last1=Novotný |first1=Daniel D. |title=In Defense of Baroque Scholasticism |journal=Studia Neoaristotelica |date=2009 |volume=6 |issue=2 |pages=209–233 |doi=10.5840/studneoar2009623 |url=https://www.academia.edu/3648364 |archive-date=2024-11-11 |access-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111202343/https://www.academia.edu/3648364 |url-status=live }}</ref> Bütün insanların təbii hüquqlarının olduğunu və bu hüquqların pozulmaz olduğunu irəli sürürdü. [[Beynəlxalq hüquq]]un və ədalətli müharibənin təməl prinsiplərini inkişaf etdirirdi. [[Kapitalizm]]in ilkin formaları ilə bağlı iqtisadi müzakirələrə və bazar iqtisadiyyatı anlayışına töhfələr verirdi. Bu məktəb Avropada maarifçiliyə və insan hüquqlarının inkişafına böyük təsir göstərmiş, müasir hüquqi və əxlaqi anlayışların formalaşmasında önəmli rol oynamışdır.<ref>{{Citation |last=Hill |first=Benjamin |title=Domingo de Soto |date=2011 |encyclopedia=Encyclopedia of Medieval Philosophy |pages=271–274 |editor-last=Lagerlund |editor-first=Henrik |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4020-9729-4_146 |access-date=2024-10-08 |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-1-4020-9729-4_146 |isbn=978-1-4020-9729-4 |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008132659/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4020-9729-4_146 |url-status=live }}</ref> == İqtisadiyyat == Salamanka məktəbi XVI əsrdə iqtisadi nəzəriyyələrin inkişafına əhəmiyyətli töhfələr verən bir düşüncə mərkəzi idi. Məktəbin iqtisadi rolu daha çox əxlaq fəlsəfəsi, təbii hüquq və sosial ədalət prinsipləri üzərində qurulmuşdu. Onlar iqtisadi məsələlərə əxlaqi və hüquqi baxımdan yanaşaraq, iqtisadi fəaliyyətin ədalət prinsiplərinə əsaslanmalı olduğunu irəli sürürdülər. Salamanka məktəbi, iqtisadi nəzəriyyələrə gətirdiyi bu yeniliklərlə kapitalizmin formalaşmasına şərait yaratmış, gələcək iqtisadi düşüncələrin, xüsusilə də klassik iqtisadi nəzəriyyələrin təməl prinsiplərini formalaşdırmışdır. === Sahələri === Salamanka Məktəbinin iqtisadi rolu aşağıdakı sahələrdə özünü göstərirdi:<ref name="Hayek">{{cite book|last=Hayek |first=Friedrich|author-link=Friedrich von Hayek| title=The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom| chapter=The Austrian School of Economics| publisher=University of Chicago Press| location=Chicago| year=1992| page=43| isbn=0-226-32064-2|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AACwJ68vBukC&pg=PA43}}</ref> * ''Qiymət və bazar mexanizmi'' — Salamanka məktəbi ilk dəfə olaraq təbii qiymət anlayışını irəli sürmüşdü. Onlar [[tələb və təklif]]in qiymətlərin formalaşmasında əsas rol oynadığını iddia edirdilər. Fransisko de Vitoria və Lui de Molina kimi filosoflar bazar qiymətlərinin təbii şəkildə tələb-təklifə uyğun formalaşmasını və bunun ədalətli hesab edilə biləcəyini vurğulamışdılar. * ''[[Pul nəzəriyyəsi|Pul]] və [[İnflyasiya nəzəriyyəsi|inflyasiya nəzəriyyəsi]]'' — Salamanka məktəbi, xüsusən də Martin de Azpilkueta, [[İnflyasiya|inflyasiya]] ilə bağlı nəzəriyyələri irəli sürdü. İspaniya imperiyasının qızıl və gümüş axını nəticəsində qiymətlərin artmasını izah edən Azpilkueta, pul təklifi artdıqca onun dəyərinin azaldığını və nəticədə inflyasiyanın baş verdiyini göstərmişdir. Bu yanaşma daha sonra müasir pul nəzəriyyələrinin əsasını təşkil etmişdir. * ''Faiz və kredit məsələləri'' — Salamanka məktəbi, borca verilən faiz məsələsinə yeni və humanist yanaşma təqdim etmişdir. O dövrdə [[katolik kilsəsi]] faiz götürməyi qadağan edirdi.<ref>{{cite journal|language=en|last1=Decock|first1=Wim|title='Mercatores isti regulandi': Monopolies and Moral Regulation of the Market in Pedro de Oñate's 'De contractibus'|journal=Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis|volume=90|issue=3–4|date=2022|pages=462–488|doi=10.1163/15718190-20220017|hdl=2268/297954|url=https://brill.com/view/journals/lega/90/3-4/article-p462_7.xml|url-access=subscription|hdl-access=free|archive-date=2024-11-11|access-date=2024-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111172021/https://brill.com/view/journals/lega/90/3-4/article-p462_7.xml|url-status=live}}</ref> Ancaq Salamanka filosofları kreditin riskini və zamanın dəyərini nəzərə alaraq, bəzi hallarda faizin iqtisadi baxımdan əsaslandırıla biləcəyini irəli sürürdülər. Bu fikir sonrakı dövrlərdə kapitalizmin inkişafına şərait yaratdı. * ''Ədalətli əmək haqqı'' — Salamanka məktəbi [[Maaş|əmək haqqı]]nın ədalətli və uyğun şəkildə müəyyən edilməsini müdafiə edirdi. Onlar işçinin əməyinə görə layiqli əmək haqqı almasını, yəni işçinin iş şəraiti və yaşayış səviyyəsi nəzərə alınaraq əmək haqqının müəyyən edilməsinin zəruriliyini vurğulayırdılar.<ref name=D1>{{cite journal|language=en|last1=Decock|first1=Wim|title=Collaborative Legal Pluralism. Confessors as Law Enforcers in Mercado's Advices on Economic Governance (1571)|journal=Zeitschrift des Max-Planck-Instituts für europaïsche Rechtsgeschichte|volume=25|date=2018|pages=103–114}}</ref> * ''[[Ticarət]] və [[mübadilə]]'' — Salamanka filosofları sərbəst [[ticarət]]in əhəmiyyətini vurğulayır və dövlətin iqtisadiyyata qarışmasının məhdudlaşdırılmasını müdafiə edirdilər. Onlar sərbəst ticarətin təbii bir bazar yaratdığını və bunun ədalətli qiymətlər üçün vacib olduğunu hesab edirdilər.<ref>{{cite book|first1=Daniela Fernanda|first2=Stefano|last1=Parisi|last2=Solari|page=96-98|publisher=Franco/Angeli|title=Humanism and Religion in the History of Economic Thought. Selected Papers from the 10th Aispe Conference: Selected Papers from the 10th Aispe Conference}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last=Alves |first=André Azevedo |date=2010 |title=The Salamanca School (Major Conservative and Libertarian Thinkers) |editor=John Meadowcroft |publisher=Continuum International Publishing}} * {{cite encyclopedia |last=Chaufen |first=Alejandro A. |author-link= Alejandro Chafuen#Alejandro Chafuen |editor-first=Ronald |editor-last=Hamowy |editor-link=Ronald Hamowy |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |chapter= Scholastics/School of Salamanca |url= https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC |year=2008 |publisher= SAGE Publishing; Cato Institute |location= Thousand Oaks, CA |doi=10.4135/9781412965811.n275 |isbn= 978-1-4129-6580-4 |oclc=750831024| lccn = 2008009151 |pages=450–52 }} * {{cite journal |last=Chojnowski |first=Peter |date=January 2005 |url=http://www.angelusonline.org/index.php?section=articles&subsection=show_article&article_id=2375 |title='Corporation Christendom': The True School of Salamanca |journal=The Angelus |volume=XXVIII |issue=1 |place=Kansas City, MO |publisher=Angelus Press |issn=1073-5003}}. Contends that the alleged economic liberalism is based on a misreading of [[Sxolastika|scholastic]] texts. * {{cite book | last = Velasco Sánchez | first = José Tomás | title = La Escuela de Salamanca. Concepto, miembros, problemas, influencias, pervivencias. | publisher = Bubok Publishing, S.L. Madrid | year = 2015 | isbn = 978-84-686-6627-3 }} * {{cite book |last1=Vitoria |first1=Francisco de |title=Vitoria: Political Writings |date=31 October 1991 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge [England] |isbn=978-0-521-36714-1 |url=https://books.google.com/books?id=lQQZoviOw7cC |language=en}} == Xarici keçidlər == * [https://www.salamanca.school/en/index.html The School of Salamanca] A Digital Collection of Sources and a Dictionary of its Juridical-Political Language. * {{Cite book|last1=Decock|first1=Wim|title=Theologians and Contract Law: The Moral Transformation of the Ius commune (ca. 1500-1650) |location=Leiden/Boston|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|date=2013|isbn=978-90-04-23285-3 |url=https://brill.com/display/title/21931}} * {{cite book|last=Decock|first=Wim|date=2016|chapter=Spanish Scholastics on Money and Creditpages=267–283|title=Money in the Western Legal Tradition: Middle Ages to Bretton Woods|editor1=D. Fox|editor2=W. Ernst|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-870474-4 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198704744.003.0014}} * [https://web.archive.org/web/20110629230810/http://www.newschool.edu/nssr/het/ The School of Salamanca] on the History of Economic Thought website. {{Xarici keçidlər}} {{İqtisadi təlim məktəbləri}} [[Kateqoriya:Sxolastika]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:İqtisadi fikir cərəyanları]] [[Kateqoriya:İqtisadi düşüncənin tarixi]] [[Kateqoriya:Hüquq tarixi]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] 3a4kv5td414nfrsenzhnpi2x7jn0a9b 8981244 8981237 2026-06-27T17:38:29Z Nemoralis 128937 8981244 wikitext text/x-wiki [[Fayl:University of Salamanca.jpg|thumb|upright|[[Salamanka Universiteti]]]] [[Fayl:Class at Salamanca.jpg|thumb|upright|Salamanka Universitetində XVII əsr sinif otağı]] '''Salamanka məktəbi''' ({{dil-es|Escuela de Salamanca}}) — [[XVI əsr]]də [[İspaniya]]da formalaşan və əsasən [[Salamanka Universiteti]]nə bağlı olan bir fəlsəfi və teoloji məktəb. Bu məktəb dövrün əxlaq fəlsəfəsi,<ref>{{Cite web |title=Asya |url=https://www.deezer.com/en/artist/103234 |access-date=2024-02-05 |website=Deezer |language=en-GB |archive-date=2024-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204164604/https://www.deezer.com/en/artist/103234 |url-status=live }}</ref>[[İqtisadi nəzəriyyə|iqtisadi nəzəriyyələr]] və insan hüquqları kimi mövzularını əhatə edən müzakirələrə öncülük etmişdir. Məktəbin təmsilçiləri o dövrdə [[İspaniya imperiyası]]nın müxtəlif sosial və siyasi problemlərini fəlsəfi və hüquqi baxımdan araşdırır, əsasən təbii hüquq və hüquqi ədalət üzərində dayanırdılar.<ref>{{Citation |last1=Izbicki |first1=Thomas |title=School of Salamanca |date=2023 |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/entries/school-salamanca/#:~:text=The%20School%20of%20Salamanca%20is,authors%20from%20the%20Spanish%20Netherlands. |access-date=2024-10-08 |edition=Fall 2023 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |last2=Kaufmann |first2=Matthias |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> == Haqqında == Salamanka Məktəbinin əsas nümayəndələrindən biri Dominik ordeninə mənsub olan məşhur İspan teoloqu və filosofu [[Fransisko de Vitoria]] idi. O, [[insan hüquqları]], beynəlxalq hüquq və ədalətli müharibə konsepsiyası kimi mövzuları araşdıraraq, müasir beynəlxalq hüququn təməlini qoymuşdur.<ref>{{Cite book |last=Grice Hutchinson |first=Marjorie |url=https://cdn.mises.org/The%20School%20of%20Salamanca_3.pdf |title=The School of Salamanca |date=1952 |publisher=Clarendon Press |access-date=2024-11-11 |archive-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111170253/https://cdn.mises.org/The%20School%20of%20Salamanca_3.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Rothbard |first=Murray |date=2006-11-10 |title=New Light on the Prehistory of the Austrian School {{!}} Mises Institute |url=https://mises.org/mises-daily/new-light-prehistory-austrian-school |access-date=2024-08-27 |website=mises.org |language=en |archive-date=2024-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240827180631/https://mises.org/mises-daily/new-light-prehistory-austrian-school |url-status=live }}</ref> Eyni zamanda, [[Dominqo de Soto]], [[Martin de Azpilkueta]] və [[Lui de Molina]] kimi filosoflar da bu məktəbin məşhur simalarından idi.<ref>{{Cite web |last=Kenny |first=Carolina |date=2015-07-03 |title=Francisco de Vitoria, Relectiones (1538-1539) |website=Classics of Strategy and Diplomacy |url=https://classicsofstrategy.com/2015/07/03/relectiones-by-francisco-de-vitoria-1538-1539/ |access-date=2024-10-08 |language=en-US |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008132659/https://classicsofstrategy.com/2015/07/03/relectiones-by-francisco-de-vitoria-1538-1539/ |url-status=live }}</ref> [[Təbii hüquq]] prinsiplərinə böyük əhəmiyyət verirdi.<ref>{{cite journal |last1=Novotný |first1=Daniel D. |title=In Defense of Baroque Scholasticism |journal=Studia Neoaristotelica |date=2009 |volume=6 |issue=2 |pages=209–233 |doi=10.5840/studneoar2009623 |url=https://www.academia.edu/3648364 |archive-date=2024-11-11 |access-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111202343/https://www.academia.edu/3648364 |url-status=live }}</ref> Bütün insanların təbii hüquqlarının olduğunu və bu hüquqların pozulmaz olduğunu irəli sürürdü. [[Beynəlxalq hüquq]]un və ədalətli müharibənin təməl prinsiplərini inkişaf etdirirdi. [[Kapitalizm]]in ilkin formaları ilə bağlı iqtisadi müzakirələrə və bazar iqtisadiyyatı anlayışına töhfələr verirdi. Bu məktəb Avropada maarifçiliyə və insan hüquqlarının inkişafına böyük təsir göstərmiş, müasir hüquqi və əxlaqi anlayışların formalaşmasında önəmli rol oynamışdır.<ref>{{Citation |last=Hill |first=Benjamin |title=Domingo de Soto |date=2011 |encyclopedia=Encyclopedia of Medieval Philosophy |pages=271–274 |editor-last=Lagerlund |editor-first=Henrik |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4020-9729-4_146 |access-date=2024-10-08 |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-1-4020-9729-4_146 |isbn=978-1-4020-9729-4 |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008132659/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-1-4020-9729-4_146 |url-status=live }}</ref> == İqtisadiyyat == Salamanka məktəbi XVI əsrdə iqtisadi nəzəriyyələrin inkişafına əhəmiyyətli töhfələr verən bir düşüncə mərkəzi idi. Məktəbin iqtisadi rolu daha çox əxlaq fəlsəfəsi, təbii hüquq və sosial ədalət prinsipləri üzərində qurulmuşdu. Onlar iqtisadi məsələlərə əxlaqi və hüquqi baxımdan yanaşaraq, iqtisadi fəaliyyətin ədalət prinsiplərinə əsaslanmalı olduğunu irəli sürürdülər. Salamanka məktəbi, iqtisadi nəzəriyyələrə gətirdiyi bu yeniliklərlə kapitalizmin formalaşmasına şərait yaratmış, gələcək iqtisadi düşüncələrin, xüsusilə də klassik iqtisadi nəzəriyyələrin təməl prinsiplərini formalaşdırmışdır. === Sahələri === Salamanka Məktəbinin iqtisadi rolu aşağıdakı sahələrdə özünü göstərirdi:<ref name="Hayek">{{cite book|last=Hayek |first=Friedrich|author-link=Friedrich von Hayek| title=The Fortunes of Liberalism: Essays on Austrian Economics and the Ideal of Freedom| chapter=The Austrian School of Economics| publisher=University of Chicago Press| location=Chicago| year=1992| page=43| isbn=0-226-32064-2|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AACwJ68vBukC&pg=PA43}}</ref> * ''Qiymət və bazar mexanizmi'' — Salamanka məktəbi ilk dəfə olaraq təbii qiymət anlayışını irəli sürmüşdü. Onlar [[tələb və təklif]]in qiymətlərin formalaşmasında əsas rol oynadığını iddia edirdilər. Fransisko de Vitoria və Lui de Molina kimi filosoflar bazar qiymətlərinin təbii şəkildə tələb-təklifə uyğun formalaşmasını və bunun ədalətli hesab edilə biləcəyini vurğulamışdılar. * ''[[Pul nəzəriyyəsi|Pul]] və [[İnflyasiya nəzəriyyəsi|inflyasiya nəzəriyyəsi]]'' — Salamanka məktəbi, xüsusən də Martin de Azpilkueta, [[İnflyasiya|inflyasiya]] ilə bağlı nəzəriyyələri irəli sürdü. İspaniya imperiyasının qızıl və gümüş axını nəticəsində qiymətlərin artmasını izah edən Azpilkueta, pul təklifi artdıqca onun dəyərinin azaldığını və nəticədə inflyasiyanın baş verdiyini göstərmişdir. Bu yanaşma daha sonra müasir pul nəzəriyyələrinin əsasını təşkil etmişdir. * ''Faiz və kredit məsələləri'' — Salamanka məktəbi, borca verilən faiz məsələsinə yeni və humanist yanaşma təqdim etmişdir. O dövrdə [[katolik kilsəsi]] faiz götürməyi qadağan edirdi.<ref>{{cite journal|language=en|last1=Decock|first1=Wim|title='Mercatores isti regulandi': Monopolies and Moral Regulation of the Market in Pedro de Oñate's 'De contractibus'|journal=Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis|volume=90|issue=3–4|date=2022|pages=462–488|doi=10.1163/15718190-20220017|hdl=2268/297954|url=https://brill.com/view/journals/lega/90/3-4/article-p462_7.xml|url-access=subscription|hdl-access=free|archive-date=2024-11-11|access-date=2024-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111172021/https://brill.com/view/journals/lega/90/3-4/article-p462_7.xml|url-status=live}}</ref> Ancaq Salamanka filosofları kreditin riskini və zamanın dəyərini nəzərə alaraq, bəzi hallarda faizin iqtisadi baxımdan əsaslandırıla biləcəyini irəli sürürdülər. Bu fikir sonrakı dövrlərdə kapitalizmin inkişafına şərait yaratdı. * ''Ədalətli əmək haqqı'' — Salamanka məktəbi [[Maaş|əmək haqqı]]nın ədalətli və uyğun şəkildə müəyyən edilməsini müdafiə edirdi. Onlar işçinin əməyinə görə layiqli əmək haqqı almasını, yəni işçinin iş şəraiti və yaşayış səviyyəsi nəzərə alınaraq əmək haqqının müəyyən edilməsinin zəruriliyini vurğulayırdılar.<ref name=D1>{{cite journal|language=en|last1=Decock|first1=Wim|title=Collaborative Legal Pluralism. Confessors as Law Enforcers in Mercado's Advices on Economic Governance (1571)|journal=Zeitschrift des Max-Planck-Instituts für europaïsche Rechtsgeschichte|volume=25|date=2018|pages=103–114}}</ref> * ''[[Ticarət]] və [[mübadilə]]'' — Salamanka filosofları sərbəst [[ticarət]]in əhəmiyyətini vurğulayır və dövlətin iqtisadiyyata qarışmasının məhdudlaşdırılmasını müdafiə edirdilər. Onlar sərbəst ticarətin təbii bir bazar yaratdığını və bunun ədalətli qiymətlər üçün vacib olduğunu hesab edirdilər.<ref>{{cite book|first1=Daniela Fernanda|first2=Stefano|last1=Parisi|last2=Solari|page=96-98|publisher=Franco/Angeli|title=Humanism and Religion in the History of Economic Thought. Selected Papers from the 10th Aispe Conference: Selected Papers from the 10th Aispe Conference}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last=Alves |first=André Azevedo |date=2010 |title=The Salamanca School (Major Conservative and Libertarian Thinkers) |editor=John Meadowcroft |publisher=Continuum International Publishing}} * {{cite encyclopedia |last=Chaufen |first=Alejandro A. |author-link= Alejandro Chafuen#Alejandro Chafuen |editor-first=Ronald |editor-last=Hamowy |editor-link=Ronald Hamowy |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |chapter= Scholastics/School of Salamanca |url= https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC |year=2008 |publisher= SAGE Publishing; Cato Institute |location= Thousand Oaks, CA |doi=10.4135/9781412965811.n275 |isbn= 978-1-4129-6580-4 |oclc=750831024| lccn = 2008009151 |pages=450–52 }} * {{cite journal |last=Chojnowski |first=Peter |date=January 2005 |url=http://www.angelusonline.org/index.php?section=articles&subsection=show_article&article_id=2375 |title='Corporation Christendom': The True School of Salamanca |journal=The Angelus |volume=XXVIII |issue=1 |place=Kansas City, MO |publisher=Angelus Press |issn=1073-5003}}. Contends that the alleged economic liberalism is based on a misreading of [[Sxolastika|scholastic]] texts. * {{cite book | last = Velasco Sánchez | first = José Tomás | title = La Escuela de Salamanca. Concepto, miembros, problemas, influencias, pervivencias. | publisher = Bubok Publishing, S.L. Madrid | year = 2015 | isbn = 978-84-686-6627-3 }} * {{cite book |last1=Vitoria |first1=Francisco de |title=Vitoria: Political Writings |date=31 October 1991 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge [England] |isbn=978-0-521-36714-1 |url=https://books.google.com/books?id=lQQZoviOw7cC |language=en}} == Xarici keçidlər == * [https://www.salamanca.school/en/index.html The School of Salamanca] A Digital Collection of Sources and a Dictionary of its Juridical-Political Language. * {{Cite book|last1=Decock|first1=Wim|title=Theologians and Contract Law: The Moral Transformation of the Ius commune (ca. 1500-1650) |location=Leiden/Boston|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|date=2013|isbn=978-90-04-23285-3 |url=https://brill.com/display/title/21931}} * {{cite book|last=Decock|first=Wim|date=2016|chapter=Spanish Scholastics on Money and Creditpages=267–283|title=Money in the Western Legal Tradition: Middle Ages to Bretton Woods|editor1=D. Fox|editor2=W. Ernst|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-870474-4 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198704744.003.0014}} * [https://web.archive.org/web/20110629230810/http://www.newschool.edu/nssr/het/ The School of Salamanca] on the History of Economic Thought website. {{Xarici keçidlər}} {{İqtisadi təlim məktəbləri}} [[Kateqoriya:Sxolastika]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:İqtisadi fikir cərəyanları]] [[Kateqoriya:İqtisadi düşüncənin tarixi]] [[Kateqoriya:Hüquq tarixi]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] r9vs0xw1nz1dvsuzgt1mxoe21q07763 Bazar riski 0 879824 8981482 8978555 2026-06-27T22:59:32Z InternetArchiveBot 179784 0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981482 wikitext text/x-wiki '''Bazar riski''' ({{dil-en|Market risk}}) — maliyyə bazarlarında fəaliyyət göstərən şirkətlərin, investorların və maliyyə qurumlarının qiymətlərin dəyişkənliyindən irəli gələn potensial zərərə məruz qalma ehtimalını ifadə edir.<ref>Bank for International Settlements: A glossary of terms used in payments and settlement systems [http://www.bis.org/publ/cpss00b.pdf] {{Wayback|url=http://www.bis.org/publ/cpss00b.pdf |date=20130903085459 }}</ref> Bu risk, əsasən, maliyyə alətlərinin (aksiyalar, istiqrazlar, valyutalar və s.) bazar dəyərinin dəyişməsi ilə əlaqədardır.<ref>{{cite journal|last1=Artzner|first1=P.|last2=Delbaen|first2=F.|last3=Eber|first3=J.|last4=Heath|first4=D.|title=Coherent measure of risk|journal=Mathematical Finance|date=July 1999|volume=9|issue=3|pages=203–228|doi=10.1111/1467-9965.00068|s2cid=6770585 }}</ref> == Əsas növləri == Faiz dərəcələrinin dəyişməsi səbəbindən maliyyə alətlərinin dəyərinin azalması riski. Məsələn, faiz dərəcələri artarsa, istiqrazların bazar qiyməti azalır. Valyuta məzənnələrindəki dəyişikliklərdən irəli gələn risk. Xüsusilə beynəlxalq ticarətlə məşğul olan şirkətlər və ya valyutada borc götürənlər bu riski yaşayır.<ref>{{cite journal|last1=Rockafellar|first1=R.|last2=Uryasev|first2=S.|title=Conditional value-at-risk for general loss distributions|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-banking-finance_2002-07_26_7/page/n204|journal=Journal of Banking & Finance|date=July 2002|volume=26|issue=7|pages=1443–1471|doi=10.1016/S0378-4266(02)00271-6|hdl=10338.dmlcz/140763|hdl-access=free}}</ref> Səhmlərin bazar qiymətlərinin dəyişməsi nəticəsində yaranan riskdir. Bu risk, aksiyaların alınıb-satılması zamanı kapital itkisinə səbəb ola bilər.<ref>Tuominen, P., Seppänen, T. (2017): [http://www.mdpi.com/1996-1073/10/10/1545 Estimating the Value of Price Risk Reduction in Energy Efficiency Investments in Buildings] {{Wayback|url=http://www.mdpi.com/1996-1073/10/10/1545 |date=20180603022934 }}. Energies. Vol. 10, p. 1545.</ref> Əsas malların (neft, qızıl, qaz və s.) qiymətindəki dəyişikliklərdən irəli gələn riskdir. Bu, xammal idxal-ixrac edən şirkətlərə və ya investorlara təsir edə bilər.<ref>{{cite journal|last1=Low|first1=R.K.Y.|last2=Faff|first2=R.|last3=Aas|first3=K.|title=Enhancing mean-variance portfolio selection by modeling distributional asymmetries|journal=Journal of Economics and Business|volume=85|pages=49–72|date=2016|doi=10.1016/j.jeconbus.2016.01.003|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:377912/UQ377912_OA.pdf}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Səbəbləri == İqtisadi böhran, [[Resessiya (iqtisadiyyat)|resessiya]] və ya inflyasiya kimi hadisələr bazar qiymətlərinə təsir göstərir.<ref>{{cite journal|last1=Fantazzinni|first1=D.|title=The effects of misspecified marginals and copulas on computing the value at risk: A Monte Carlo study.|journal=Computational Statistics & Data Analysis|date=2009|volume=53|issue=6|pages=2168–2188|doi=10.1016/j.csda.2008.02.002}}</ref> Müharibələr, dövlət çevrilişləri, beynəlxalq sanksiyalar və ya ticarət müharibələri bazarlarda qeyri-sabitliyə səbəb ola bilər. Xüsusilə mallar və valyutalar üçün təklif və tələbatın dəyişməsi qiymətlərin dalğalanmasına gətirib çıxarır.<ref>B Baatz, J Barrett, B Stickles: [https://aceee.org/research-report/u1803 Estimating the Value of Energy Efficiency to Reduce Wholesale Energy Price Volatility] {{Wayback|url=https://aceee.org/research-report/u1803 |date=20200302145517 }}. [[ACEEE]], Washington D.C., 2018.</ref> Zəlzələ, daşqın və digər təbii hadisələr müəyyən aktivlərin dəyərində ani dəyişikliklər yarada bilər.<ref>{{cite journal|last1=Low|first1=R.K.Y.|last2=Alcock|first2=J.|last3=Faff|first3=R.|last4=Brailsford|first4=T.|title=Canonical vine copulas in the context of modern portfolio management: Are they worth it?|journal=Journal of Banking & Finance|date=2013|volume=37|issue=8|pages=3085|doi=10.1016/j.jbankfin.2013.02.036|s2cid=154138333 }}</ref> == Əhəmiyyəti == Bazar riski, xüsusilə maliyyə qurumları və böyük investisiya portfelləri üçün çox əhəmiyyətlidir.<ref>{{Cite journal| url=http://www.bis.org/bcbs/publ/d352.htm| title=Minimum capital requirements for market risk| date=2016-01-14| access-date=2024-11-19| archive-date=2024-06-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20240621085527/https://www.bis.org/bcbs/publ/d352.htm| url-status=live}}</ref> Bu riskin effektiv idarə edilməsi, maliyyə sabitliyini qorumaq və potensial itkiləri minimuma endirmək üçün vacibdir. Bu səbəbdən, müasir maliyyə institutları bazar riskini azaltmaq üçün qabaqcıl analitik alətlər və texnologiyalardan istifadə edirlər.<ref>FAQ on the United States [https://www.sec.gov/divisions/corpfin/guidance/derivfaq.htm SEC Market Disclosure Rules] {{Wayback|url=https://www.sec.gov/divisions/corpfin/guidance/derivfaq.htm |date=20231126041829 }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.springer.com/gp/book/9783030428655 Bank Management and Control], Springer Nature – Management for Professionals, 2020 * [https://web.archive.org/web/20160304085319/http://www.coopext.colostate.edu/abm/abmmanagingmarketrisk.pdf Managing market risks by forwarding pricing] * [https://web.archive.org/web/20061116070235/http://www.uiowa.edu/ifdebook/faq/Hedge.shtml How hedge funds limit exposure to market risk] {{Xarici keçidlər}} {{Maliyyə riski}} [[Kateqoriya:Maliyyə riski]] [[Kateqoriya:Bazar riski]] [[Kateqoriya:Bazar uğursuzluğu]] 37lzp2ix4g2c6skpw9g5c78417wq12s Fucked Company 0 880725 8981403 8750025 2026-06-27T18:21:02Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:İnternet forumları]] 8981403 wikitext text/x-wiki {{Sayt}} '''Fucked Company''' — Filip "Pud" Kaplan tərəfindən 2000-ci ildə [[dotkom köpüyü]]ndən sonra problemli və uğursuz şirkətləri xronikləşdirən "dotkom ölü hovuzu" kimi yaradılmış vebsayt idi.<ref name="cnet2002">{{cite news |last=Festa |first=Paul |date=2002-08-26 |title=Dot-com dead pool brakes for Ford |work=CNet News |url=http://news.cnet.com/2100-1023-955447.html?hhTest=1 |access-date=8 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925065836/http://news.cnet.com/2100-1023-955447.html |archive-date=25 September 2012}}</ref><ref name="rowan">{{cite news |last=Rowan |first=David |date=17 September 2000 |title=The dead list |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/Archive/Article/0,4273,4064822,00.html |url-status=live |access-date=8 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531100444/https://www.theguardian.com/technology/2000/sep/18/mondaymediasection.newmedia |archive-date=31 May 2023}}</ref> Saytın adı İnternet dotkom köpüyü zamanı texnologiya şirkətlərini işıqlandırmağa başlayan {{tərcüməsiz|Fast Company|Fast Company|en|Fast Company}} jurnalının parodiyasıdır. 2007-ci ilin avqust ayından başlayaraq sayt yeni məzmun yerləşdirməyi dayandırdı və daha sonra əsas səhifəsini sadə mesaja çevirdi.<ref name="archive.org">{{cite web |date=2007-08-19 |title=Fucked Company Start Page |url=http://www.fuckedcompany.com |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20060603194832/http://www.fuckedcompany.com/ |archive-date=2006-06-03 |access-date=8 August 2012 |publisher=Fucked Company}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{internet-qaralama}} [[Kateqoriya:2000-ci ildə yaranan saytlar]] [[Kateqoriya:İnternet forumları]] 87sygzbxxlylunv1bumbx97wpd37f6u Kateqoriya:SSRİ aqronomları 14 882101 8981333 7867152 2026-06-27T18:04:53Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] 8981333 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə aqronomlar]] [[Kateqoriya:Peşələrinə görə SSRİ şəxsləri|Aqronomlar]] [[Kateqoriya:SSRİ-də kənd təsərrüfatı|Aqronomlar]] [[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] 7dkqi0honw3jllcibrrtbwenjlbgxhv Liviya Druzilla 0 889397 8981442 8812248 2026-06-27T19:45:25Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "Birth and first marriage to Tiberius Claudius Nero" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981442 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberius Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi ==   Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 3o60yquxsf4wcpt2w5amm7xdl21tgho 8981448 8981442 2026-06-27T20:01:14Z Alyoskha 348904 /* Tiberius Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi */ 8981448 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi ==   Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 3ujs612kypjbm7evu6uigzbykiujsqd 8981450 8981448 2026-06-27T20:17:15Z Alyoskha 348904 /* Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi */ Söz düzəldildi 8981450 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 0clmgtf5yfma2rd1l8tkjpn27ymsaeq 8981611 8981450 2026-06-28T07:31:54Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "Wife to Augustus" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981611 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] lu8uiwbulzrlf1vmus9w7hncpvxiht6 8981657 8981611 2026-06-28T08:22:37Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "Reign of Tiberius" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981657 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Reign of Tiberius == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 43642dn8hkfh2mvztybcyp7s89yfyed 8981658 8981657 2026-06-28T08:23:39Z Alyoskha 348904 /* Reign of Tiberius */ xəta düzəlişi 8981658 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] 3zumdohy23j5hhbgr5tfoeyd5m735ec 8981661 8981658 2026-06-28T08:30:49Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "Personality" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981661 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == Şəxsi Həyatı == [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] ato7sm4rvt88hzm0i8g99wm21c5ktlt 8981666 8981661 2026-06-28T08:34:23Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "Legacy" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981666 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == Şəxsi Həyatı == [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. == Xatirəsi == "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] p3ro2k83edcohe5a3x5u6pmt6sr2sly 8981671 8981666 2026-06-28T08:41:37Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "In literature and popular culture" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981671 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == Şəxsi Həyatı == [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. == Xatirəsi == "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> == Ədəbiyyatda və populyar mədəniyyətdə == === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] o4mv3ehr0lfmkf6psb7a31emzsgphbx 8981676 8981671 2026-06-28T08:44:58Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "Descendants" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981676 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == Şəxsi Həyatı == [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. == Xatirəsi == "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> == Ədəbiyyatda və populyar mədəniyyətdə == === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> == Nəsillər == Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] p1s3adfoiv6eu2xw7mhwkeok46yxr1i 8981693 8981676 2026-06-28T08:54:50Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "Further reading" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981693 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == Şəxsi Həyatı == [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. == Xatirəsi == "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> == Ədəbiyyatda və populyar mədəniyyətdə == === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> == Nəsillər == Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü == Əlavə oxumaq üçün ==  <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>  '''Livia Drusilla''' (30 Yanvar 59)&nbsp;Eramızdan əvvəl{{Spaced ndash}} AD&nbsp;29) 27-ci ildən Roma imperatriçası idi&nbsp;Eramızdan əvvəldən eramıza qədər&nbsp;14 yaşında ilk [[Roma imperatoru]] [[Oktavian Avqust|Avqustun]] həyat yoldaşı kimi tanınırdı. O, eramızın əvvəlində Yuliya <nowiki><i id="mwHQ">qəbiləsinə</i></nowiki> rəsmi olaraq övladlığa götürüldükdən sonra '''Yuliya Avqusta''' kimi tanınırdı.&nbsp;14. Livia senator Mark Livius Drusus Klaudianusun və həyat yoldaşı Alfidiyanın qızı idi. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Tiberius Klaudius Nero ilə evləndi və onların iki oğlu var idi: Tiberius və Drusus. Eramızdan əvvəl 38-ci ildə Livia Tiberius Klaudius Neronudan ayrıldı (boşandı) və siyasi lider Oktavianla evləndi. Senat Oktaviana 27-ci ildə eramızdan əvvəl “Avqust” (Augustus) titulu verdi və bununla da onu faktiki imperator etdi. Roma imperatriçəsi kimi Livia ərinə çox təsirli bir yaxın məsləhətçi kimi xidmət etdi və hətta onun həyat yoldaşının bəzi qohumlarının—o cümlədən onun nəvəsi Agrippa Postumusun—ölümündə məsul olması barədə şayiələr yayılmışdı. Augustus eramızın 14-cü ilində vəfat etdikdən sonra Tiberius yüksəldildi (hakimiyyətə gətirildi) və Livia imperatorun anası kimi ölümünə qədər (eramızın 29-cu ili) siyasi təsirini davam etdirdi. O, imperator Klaudiusun nənəsi, imperator Kaliqulanın ulu-nənəsi və imperator Neronun isə ulu-ulu nənəsi idi. Livia 42-ci ildə imperator Klaudius tərəfindən ilahiləşdirildi və ona “Diva Augusta” titulu verildi.  Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avqustun həyat yoldaşı == Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref>{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":0" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü * Julio-Claudian ailə ağacı * Roma və Bizans imperatriçalarının siyahısı * {{Cite journal |last=Adler |first=Eric |date=2011 |title=Cassius Dio's Livia and the Conspiracy of Cinna Magnus |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |journal=[[Greek, Roman, and Byzantine Studies]] |volume=51 |issue=1 |pages=133–154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610203546/https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |archive-date=10 June 2021}} * {{Cite book |last=Bartman |first=Elizabeth |title=Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521583947}} * {{Cite journal |last=Barrett |first=Anthony A. |date=2001 |title=Tacitus, Livia and the evil stepmother |journal=Rheinisches Museum für Philologie |volume=144 |issue=2 |pages=171–175 |jstor=41234489}} * {{Cite book |last=Barrett |first=Anthony A. |title=Livia: First Lady of Imperial Rome |publisher=Yale University Press |year=2002 |isbn=9780300102987 |location=Cambridge |jstor=j.ctt1nq0jw |author-mask=9}} * {{Cite book |last=Beard |first=Mary |title=Confronting the Classics: Traditions, Adventures and Innovations |publisher=W.W. Norton |year=2013 |isbn=9780871407160 |location=New York |author-link=Mary Beard (classicist)}} * {{Cite journal |last=Bertolazzi |first=Riccardo |date=2015 |title=Depiction of Livia and Julia Domna by Cassius Dio |url=http://real.mtak.hu/44353/1/068.2015.55.1-4.28.pdf |journal=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=55 |issue=1–4 |pages=413–432 |doi=10.1556/068.2015.55.1-4.28}} * Bolder-Boos, Marion (2024). "Livias Bauten in Rom. Zur Rolle der Kaiserin im augusteischen Bauprogramm" [Livia's Buildings in the City of Rome and the Role of the Empress in Augustus' Building Programme]. In: [[Römische Mitteilungen]] '''130''', pp. 162-192. * {{Cite book |last=Dennison |first=Matthew |title=Livia, Empress of Rome: A Biography |publisher=St. Martin's Press |year=2011 |isbn=978-0312658649 |location=New York}} * {{Cite book |last=Minaud |first=Gérard |title=Les vies de 12 femmes d'empereur romain – Devoirs, Intrigues & Voluptés |publisher=L’Harmattan |year=2012 |isbn=978-2-336-00291-0 |location=Paris |pages=13–38 |language=fr |trans-title=The Lives of 12 Roman Emperor's Wives - Duty, Intrigue & Pleasure |chapter=La vie de Livie, femme d’Auguste |trans-chapter=The life of Livia, wife of Augustus}} * {{Cite book |last=Kunst |first=Christiane |title=Alte Geschichte zwischen Wissenschaft und Politik: Gedenkschrift Karl Christ |publisher=Harrassowitz |year=2009 |isbn=978-3-447-05905-3 |editor-last=Losemann |editor-first=Volker |series=Philippika: Marburger altertumskundliche Abhandlungen |volume=29 |location=Wiesbaden |pages=313–336 |language=de |trans-title=Ancient history between science and politics: Gedenkschrift Karl Christ |chapter=Das Liviabild im Wandel |trans-chapter=The image of Livia in flux}} * {{Cite book |last=Winkes |first=Rolf |title=Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellungen |publisher=Brown University |year=1995 |series=Archaeologia transatlantica |volume=13 |location=Providence & Louvain-la-Neuve |language=de |trans-title=Livia, Octavia, Iulia: portraits and representations |oclc=37599354}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] g9fsgltm7kksnru2alh99zoqzeaaine 8981695 8981693 2026-06-28T08:56:06Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "See also" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981695 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == Şəxsi Həyatı == [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. == Xatirəsi == "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> == Ədəbiyyatda və populyar mədəniyyətdə == === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> == Nəsillər == Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü == Əlavə oxumaq üçün ==  <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>  '''Livia Drusilla''' (30 Yanvar 59)&nbsp;Eramızdan əvvəl{{Spaced ndash}} AD&nbsp;29) 27-ci ildən Roma imperatriçası idi&nbsp;Eramızdan əvvəldən eramıza qədər&nbsp;14 yaşında ilk [[Roma imperatoru]] [[Oktavian Avqust|Avqustun]] həyat yoldaşı kimi tanınırdı. O, eramızın əvvəlində Yuliya <nowiki><i id="mwHQ">qəbiləsinə</i></nowiki> rəsmi olaraq övladlığa götürüldükdən sonra '''Yuliya Avqusta''' kimi tanınırdı.&nbsp;14. Livia senator Mark Livius Drusus Klaudianusun və həyat yoldaşı Alfidiyanın qızı idi. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Tiberius Klaudius Nero ilə evləndi və onların iki oğlu var idi: Tiberius və Drusus. Eramızdan əvvəl 38-ci ildə Livia Tiberius Klaudius Neronudan ayrıldı (boşandı) və siyasi lider Oktavianla evləndi. Senat Oktaviana 27-ci ildə eramızdan əvvəl “Avqust” (Augustus) titulu verdi və bununla da onu faktiki imperator etdi. Roma imperatriçəsi kimi Livia ərinə çox təsirli bir yaxın məsləhətçi kimi xidmət etdi və hətta onun həyat yoldaşının bəzi qohumlarının—o cümlədən onun nəvəsi Agrippa Postumusun—ölümündə məsul olması barədə şayiələr yayılmışdı. Augustus eramızın 14-cü ilində vəfat etdikdən sonra Tiberius yüksəldildi (hakimiyyətə gətirildi) və Livia imperatorun anası kimi ölümünə qədər (eramızın 29-cu ili) siyasi təsirini davam etdirdi. O, imperator Klaudiusun nənəsi, imperator Kaliqulanın ulu-nənəsi və imperator Neronun isə ulu-ulu nənəsi idi. Livia 42-ci ildə imperator Klaudius tərəfindən ilahiləşdirildi və ona “Diva Augusta” titulu verildi.  Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avqustun həyat yoldaşı == Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref>{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":0" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü * Julio-Claudian ailə ağacı * Roma və Bizans imperatriçalarının siyahısı * {{Cite journal |last=Adler |first=Eric |date=2011 |title=Cassius Dio's Livia and the Conspiracy of Cinna Magnus |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |journal=[[Greek, Roman, and Byzantine Studies]] |volume=51 |issue=1 |pages=133–154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610203546/https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |archive-date=10 June 2021}} * {{Cite book |last=Bartman |first=Elizabeth |title=Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521583947}} * {{Cite journal |last=Barrett |first=Anthony A. |date=2001 |title=Tacitus, Livia and the evil stepmother |journal=Rheinisches Museum für Philologie |volume=144 |issue=2 |pages=171–175 |jstor=41234489}} * {{Cite book |last=Barrett |first=Anthony A. |title=Livia: First Lady of Imperial Rome |publisher=Yale University Press |year=2002 |isbn=9780300102987 |location=Cambridge |jstor=j.ctt1nq0jw |author-mask=9}} * {{Cite book |last=Beard |first=Mary |title=Confronting the Classics: Traditions, Adventures and Innovations |publisher=W.W. Norton |year=2013 |isbn=9780871407160 |location=New York |author-link=Mary Beard (classicist)}} * {{Cite journal |last=Bertolazzi |first=Riccardo |date=2015 |title=Depiction of Livia and Julia Domna by Cassius Dio |url=http://real.mtak.hu/44353/1/068.2015.55.1-4.28.pdf |journal=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=55 |issue=1–4 |pages=413–432 |doi=10.1556/068.2015.55.1-4.28}} * Bolder-Boos, Marion (2024). "Livias Bauten in Rom. Zur Rolle der Kaiserin im augusteischen Bauprogramm" [Livia's Buildings in the City of Rome and the Role of the Empress in Augustus' Building Programme]. In: [[Römische Mitteilungen]] '''130''', pp. 162-192. * {{Cite book |last=Dennison |first=Matthew |title=Livia, Empress of Rome: A Biography |publisher=St. Martin's Press |year=2011 |isbn=978-0312658649 |location=New York}} * {{Cite book |last=Minaud |first=Gérard |title=Les vies de 12 femmes d'empereur romain – Devoirs, Intrigues & Voluptés |publisher=L’Harmattan |year=2012 |isbn=978-2-336-00291-0 |location=Paris |pages=13–38 |language=fr |trans-title=The Lives of 12 Roman Emperor's Wives - Duty, Intrigue & Pleasure |chapter=La vie de Livie, femme d’Auguste |trans-chapter=The life of Livia, wife of Augustus}} * {{Cite book |last=Kunst |first=Christiane |title=Alte Geschichte zwischen Wissenschaft und Politik: Gedenkschrift Karl Christ |publisher=Harrassowitz |year=2009 |isbn=978-3-447-05905-3 |editor-last=Losemann |editor-first=Volker |series=Philippika: Marburger altertumskundliche Abhandlungen |volume=29 |location=Wiesbaden |pages=313–336 |language=de |trans-title=Ancient history between science and politics: Gedenkschrift Karl Christ |chapter=Das Liviabild im Wandel |trans-chapter=The image of Livia in flux}} * {{Cite book |last=Winkes |first=Rolf |title=Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellungen |publisher=Brown University |year=1995 |series=Archaeologia transatlantica |volume=13 |location=Providence & Louvain-la-Neuve |language=de |trans-title=Livia, Octavia, Iulia: portraits and representations |oclc=37599354}} == Həmçinin bax ==  <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>  '''Livia Drusilla''' (30 Yanvar 59)&nbsp;Eramızdan əvvəl{{Spaced ndash}} AD&nbsp;29) 27-ci ildən Roma imperatriçası idi&nbsp;Eramızdan əvvəldən eramıza qədər&nbsp;14 yaşında ilk [[Roma imperatoru]] [[Oktavian Avqust|Avqustun]] həyat yoldaşı kimi tanınırdı. O, eramızın əvvəlində Yuliya <nowiki><i id="mwHQ">qəbiləsinə</i></nowiki> rəsmi olaraq övladlığa götürüldükdən sonra '''Yuliya Avqusta''' kimi tanınırdı.&nbsp;14. Livia senator Mark Livius Drusus Klaudianusun və həyat yoldaşı Alfidiyanın qızı idi. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Tiberius Klaudius Nero ilə evləndi və onların iki oğlu var idi: Tiberius və Drusus. Eramızdan əvvəl 38-ci ildə Livia Tiberius Klaudius Neronudan ayrıldı (boşandı) və siyasi lider Oktavianla evləndi. Senat Oktaviana 27-ci ildə eramızdan əvvəl “Avqust” (Augustus) titulu verdi və bununla da onu faktiki imperator etdi. Roma imperatriçəsi kimi Livia ərinə çox təsirli bir yaxın məsləhətçi kimi xidmət etdi və hətta onun həyat yoldaşının bəzi qohumlarının—o cümlədən onun nəvəsi Agrippa Postumusun—ölümündə məsul olması barədə şayiələr yayılmışdı. Augustus eramızın 14-cü ilində vəfat etdikdən sonra Tiberius yüksəldildi (hakimiyyətə gətirildi) və Livia imperatorun anası kimi ölümünə qədər (eramızın 29-cu ili) siyasi təsirini davam etdirdi. O, imperator Klaudiusun nənəsi, imperator Kaliqulanın ulu-nənəsi və imperator Neronun isə ulu-ulu nənəsi idi. Livia 42-ci ildə imperator Klaudius tərəfindən ilahiləşdirildi və ona “Diva Augusta” titulu verildi.  Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avqustun həyat yoldaşı == Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref>{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":0" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü * [[:en:Julio-Claudian_family_tree|Julio-Claudian ailə ağacı]] * [[:en:List_of_Roman_and_Byzantine_empresses|Roma və Bizans imperatriçalarının siyahısı]] * {{Cite journal |last=Adler |first=Eric |date=2011 |title=Cassius Dio's Livia and the Conspiracy of Cinna Magnus |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |journal=[[Greek, Roman, and Byzantine Studies]] |volume=51 |issue=1 |pages=133–154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610203546/https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |archive-date=10 June 2021}} * {{Cite book |last=Bartman |first=Elizabeth |title=Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521583947}} * {{Cite journal |last=Barrett |first=Anthony A. |date=2001 |title=Tacitus, Livia and the evil stepmother |journal=Rheinisches Museum für Philologie |volume=144 |issue=2 |pages=171–175 |jstor=41234489}} * {{Cite book |last=Barrett |first=Anthony A. |title=Livia: First Lady of Imperial Rome |publisher=Yale University Press |year=2002 |isbn=9780300102987 |location=Cambridge |jstor=j.ctt1nq0jw |author-mask=9}} * {{Cite book |last=Beard |first=Mary |title=Confronting the Classics: Traditions, Adventures and Innovations |publisher=W.W. Norton |year=2013 |isbn=9780871407160 |location=New York |author-link=Mary Beard (classicist)}} * {{Cite journal |last=Bertolazzi |first=Riccardo |date=2015 |title=Depiction of Livia and Julia Domna by Cassius Dio |url=http://real.mtak.hu/44353/1/068.2015.55.1-4.28.pdf |journal=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=55 |issue=1–4 |pages=413–432 |doi=10.1556/068.2015.55.1-4.28}} * Bolder-Boos, Marion (2024). "Livias Bauten in Rom. Zur Rolle der Kaiserin im augusteischen Bauprogramm" [Livia's Buildings in the City of Rome and the Role of the Empress in Augustus' Building Programme]. In: [[Römische Mitteilungen]] '''130''', pp. 162-192. * {{Cite book |last=Dennison |first=Matthew |title=Livia, Empress of Rome: A Biography |publisher=St. Martin's Press |year=2011 |isbn=978-0312658649 |location=New York}} * {{Cite book |last=Minaud |first=Gérard |title=Les vies de 12 femmes d'empereur romain – Devoirs, Intrigues & Voluptés |publisher=L’Harmattan |year=2012 |isbn=978-2-336-00291-0 |location=Paris |pages=13–38 |language=fr |trans-title=The Lives of 12 Roman Emperor's Wives - Duty, Intrigue & Pleasure |chapter=La vie de Livie, femme d’Auguste |trans-chapter=The life of Livia, wife of Augustus}} * {{Cite book |last=Kunst |first=Christiane |title=Alte Geschichte zwischen Wissenschaft und Politik: Gedenkschrift Karl Christ |publisher=Harrassowitz |year=2009 |isbn=978-3-447-05905-3 |editor-last=Losemann |editor-first=Volker |series=Philippika: Marburger altertumskundliche Abhandlungen |volume=29 |location=Wiesbaden |pages=313–336 |language=de |trans-title=Ancient history between science and politics: Gedenkschrift Karl Christ |chapter=Das Liviabild im Wandel |trans-chapter=The image of Livia in flux}} * {{Cite book |last=Winkes |first=Rolf |title=Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellungen |publisher=Brown University |year=1995 |series=Archaeologia transatlantica |volume=13 |location=Providence & Louvain-la-Neuve |language=de |trans-title=Livia, Octavia, Iulia: portraits and representations |oclc=37599354}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] cck0sq0qlqi3avk0093zglskkerqpdy 8981698 8981695 2026-06-28T08:57:09Z Alyoskha 348904 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359795294|Livia]]" səhifəsinin "External links" bölməsi tərcümə edilərək yaradıldı 8981698 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Liviya Druzilla''', həmçinin '''Yuliya Avqusta''' və ya '''Liviya Avqusta''' ({{lang-lat|Livia Drusilla, Julia Augusta, Livia Augusta}}; {{DVTY}}) — imperator [[Tiberi]]nin anası, [[Oktavian Avqust]]un həyat yoldaşı. == Bioqrafiyası == O, Klavdiya ailəsindən idi. İmperatorun ölümündən sonra Tiberin xeyrinə varislik məsələsində mühüm rol oynamışdır. Onun portreti bir neçə relyefdə ([[Ravenna]], [[Florensiya]]), kamolarda, həmçinin tunc ([[Luvr muzeyi|Luvr]]) və ya mərmər büstlərdə qorunub saxlanılmışdır,<ref>{{Cite web|url=https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/livia|title=Lívia &#124; enciclopedia.cat|website=www.enciclopedia.cat}}</ref> nəvəsi [[Klavdi]] tərəfindən ilahiləşdirilmişdir. == Tiberi Klavdi Neronun doğumu və ilk evliliyi == Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avgust`un həyat yoldaşı ==  Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref name=":2" /> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref name=":3">{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref name=":3" /> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref name=":3" /> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":1" /> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":1" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0" /> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. == Tiberi`nin hakimiyyəti == [[Fayl:KunsthistorischesMuseumCameeLivia.jpg|thumb|Liviyanın [[Oniks|Sardoniks]] kameosu, Divus Augustusun büstü ilə (Vyana)]] Avqust eramızın 14-cü ili, avqustun 19-da vəfat etdi və qısa müddət sonra [[Senat|Roma Senatı]] tərəfindən [[Roma imperator kultu|ilahiləşdirildi]]. O, vəsiyyətnaməsində mülkünün üçdə birini Liviyaya, qalan üçdə ikisini isə [[Tiberi|Tiberiyə]] vəsiyyət etdi. Avqust həmçinin vəsiyyətnaməsi ilə Liviyanı [[Yulilər-Klavdilər|Yulilər]] (Yulian) ailəsinə övladlığa götürdü və ona fəxri "'''Avqusta'''" titulu verdi. Bu qərarlar Liviyaya yoldaşının ölümündən sonra da yeni Yuliya Avqusta adı altında öz statusunu və hakimiyyətini qoruyub saxlamağa imkan verdi. Tatis və Kassius Dionun yazdıqlarına görə, Avqustun Liviya tərəfindən zəhərlənməsi ilə bağlı şayiələr gəzsə də, bunlar əsasən sülalənin siyasi düşmənləri tərəfindən yayılan qərəzli uydurmalar kimi rədd edilir. Bu şayiələrdən ən məşhuru odur ki, Avqust yalnız öz bağından təzə dərilmiş [[Əncir|əncirləri]] yeməkdə israr etdiyi üçün Liviya onun yeməyinə mətbəxdə zəhər qata bilməmiş, bu səbəbdən o, qabaqdanhaddatlıq edərək hər bir meyvəni hələ ağacda ikən zəhərləmişdir.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> İmperiya dövründə Roma bağlarında yetişdirilən bir əncir növü ''Liviana'' adlanırdı; bu, yəqin ki, ya onun bağçılıq bacarığına görə, ya da bu şayiəyə sarkastik bir eyham olaraq belə adlandırılmışdı. [[Fayl:Livia_y_Tiberio_M.A.N._01.JPG|thumb|320x320px|Liviya və oğlu Tiberius, eramızın 14-19-cu illəri, İspaniya Milli Arxeologiya Muzeyinin Paestum şəhərindən, Madrid]] Müəyyən müddət Liviya və onun yeni imperator olan oğlu [[Tiberi]] bir-biri ilə yaxşı yola gedirlər. Eramızın 20-ci ilində onun əleyhinə danışmaq dövlətə xəyanət hesab olunmağa başladı, 24-cü ildə isə Tiberi anasına [[:en:Vestal_Virgin|Vestal bakirələri]] arasında teatrda xüsusi yer ayırdı. Liviya Romada qeyri-rəsmi, lakin çox böyük bir real hakimiyyətə sahib idi. Zamanla Tiberi anasının siyasi statusundan, xüsusən də taxt-tacı məhz onun sayəsində qazanması fikrindən narahat olmağa başladı. Hakimiyyətinin əvvəlində Tiberi, Senatın Avqusta verilmiş "''Pater Patriae''" (Vətənin atası) tituluna bənzər şəkildə Liviyaya vermək istədiyi görünməmiş "''Materiae''" (Vətənin anası) titulunun qarşısını veto hüququ ilə aldı (Tiberi özü üçün də "[[:en:Pater_Patriae|Pater Patriae]]" titulunu ardıcıl olaraq rədd edirdi).<ref>Hurley, D. (1999).</ref> [[Fayl:Livia_Drusila_-_Paestum_(M.A.N._Madrid)_01.jpg|thumb|260x260px|Livia Drusilla heykəli, Paestumdan]] Tarixçilər Tasit və Kassius Dio Liviyanı Tiberinin qərarlarına müdaxilə etməyə hər an hazır olan iddialı, hətta hökmlü bir dul imperatriça kimi təsvir edirlər. Bunun ən bariz nümunələri [[:en:Urgulania|Urqulaniya]] və Munasiya Plansina hadisələridir. Klavdiusun ilk həyat yoldaşı Plautiya Urqulanillanın nənəsi olan Urqulaniya, imperatriça ilə dostluğunun onu qanundan üstün tutduğunu düşünməkdə haqlı çıxmışdı<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book II Chapters 27‑46 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/2B*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 57 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#12 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>. [[Germanik|Germanikin]] qətlində şübhəli bilinən Munasiya Plansina isə Liviyanı xahişi ilə cəzadan xilas olmuşdu (Plansina, Liviyanın ölümündən sonra yenidən qətldə ittiham olunduqda, eramızın 33-cü ilində intihar etdi).<ref>{{Cite web |title=LacusCurtius • Tacitus, Annals — Book III Chapters 1‑19 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/Annals/3A*.html |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Eramızın 22-ci ilinə aid bir qeyddə isə Yuliya Avqustanın (Liviyanın) Romanın mərkəzində Avqusta heykəl həsr etdiyi və bu zaman öz adını hətta Tiberinin adından da əvvəl yazdırdığı bildirilir. Qədim tarixçilər Tiberinin təqaüdə çıxmasının səbəbini [[Kapri (ada)|Kapriyə]] anasına artıq dözə bilməməsi ilə izah edirlər. Tasitusa görə, eramızın 22-ci ilinə qədər "ana ilə oğul arasında əsl harmoniya və ya yaxşı gizlədilmiş nifrət" mövcud idi; <ref name="Tacitus3.64">Tacitus, 3.6eirca4 </ref> Dio bizə deyir ki, taxta çıxdığı dövrdə Tiberi artıq ona ürəkdən nifrət edirdi. <ref>Cassius Dio, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/57*.html#3 Book 57, Ch. ] </ref> == Şəxsi Həyatı == [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. == Xatirəsi == "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> == Ədəbiyyatda və populyar mədəniyyətdə == === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> == Nəsillər == Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü == Xarici keçidlər == * [https://web.archive.org/web/20080420143233/http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/Byzantium/livia.asp Demetranın ilahəsi və keşişi kimi] (arxivləşdirilmişdir) * [http://ancientrome.ru/art/artworken/result.htm?alt=Livia&pnumber=20 Liviyanın portretləri] * Livia: Love and Politics {{In lang|es}} (arxivləşdirilmişdir) == Əlavə oxumaq üçün ==  <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>  '''Livia Drusilla''' (30 Yanvar 59)&nbsp;Eramızdan əvvəl{{Spaced ndash}} AD&nbsp;29) 27-ci ildən Roma imperatriçası idi&nbsp;Eramızdan əvvəldən eramıza qədər&nbsp;14 yaşında ilk [[Roma imperatoru]] [[Oktavian Avqust|Avqustun]] həyat yoldaşı kimi tanınırdı. O, eramızın əvvəlində Yuliya <nowiki><i id="mwHQ">qəbiləsinə</i></nowiki> rəsmi olaraq övladlığa götürüldükdən sonra '''Yuliya Avqusta''' kimi tanınırdı.&nbsp;14. Livia senator Mark Livius Drusus Klaudianusun və həyat yoldaşı Alfidiyanın qızı idi. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Tiberius Klaudius Nero ilə evləndi və onların iki oğlu var idi: Tiberius və Drusus. Eramızdan əvvəl 38-ci ildə Livia Tiberius Klaudius Neronudan ayrıldı (boşandı) və siyasi lider Oktavianla evləndi. Senat Oktaviana 27-ci ildə eramızdan əvvəl “Avqust” (Augustus) titulu verdi və bununla da onu faktiki imperator etdi. Roma imperatriçəsi kimi Livia ərinə çox təsirli bir yaxın məsləhətçi kimi xidmət etdi və hətta onun həyat yoldaşının bəzi qohumlarının—o cümlədən onun nəvəsi Agrippa Postumusun—ölümündə məsul olması barədə şayiələr yayılmışdı. Augustus eramızın 14-cü ilində vəfat etdikdən sonra Tiberius yüksəldildi (hakimiyyətə gətirildi) və Livia imperatorun anası kimi ölümünə qədər (eramızın 29-cu ili) siyasi təsirini davam etdirdi. O, imperator Klaudiusun nənəsi, imperator Kaliqulanın ulu-nənəsi və imperator Neronun isə ulu-ulu nənəsi idi. Livia 42-ci ildə imperator Klaudius tərəfindən ilahiləşdirildi və ona “Diva Augusta” titulu verildi.  Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avqustun həyat yoldaşı == Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref>{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":0" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü * Julio-Claudian ailə ağacı * Roma və Bizans imperatriçalarının siyahısı * {{Cite journal |last=Adler |first=Eric |date=2011 |title=Cassius Dio's Livia and the Conspiracy of Cinna Magnus |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |journal=[[Greek, Roman, and Byzantine Studies]] |volume=51 |issue=1 |pages=133–154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610203546/https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |archive-date=10 June 2021}} * {{Cite book |last=Bartman |first=Elizabeth |title=Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521583947}} * {{Cite journal |last=Barrett |first=Anthony A. |date=2001 |title=Tacitus, Livia and the evil stepmother |journal=Rheinisches Museum für Philologie |volume=144 |issue=2 |pages=171–175 |jstor=41234489}} * {{Cite book |last=Barrett |first=Anthony A. |title=Livia: First Lady of Imperial Rome |publisher=Yale University Press |year=2002 |isbn=9780300102987 |location=Cambridge |jstor=j.ctt1nq0jw |author-mask=9}} * {{Cite book |last=Beard |first=Mary |title=Confronting the Classics: Traditions, Adventures and Innovations |publisher=W.W. Norton |year=2013 |isbn=9780871407160 |location=New York |author-link=Mary Beard (classicist)}} * {{Cite journal |last=Bertolazzi |first=Riccardo |date=2015 |title=Depiction of Livia and Julia Domna by Cassius Dio |url=http://real.mtak.hu/44353/1/068.2015.55.1-4.28.pdf |journal=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=55 |issue=1–4 |pages=413–432 |doi=10.1556/068.2015.55.1-4.28}} * Bolder-Boos, Marion (2024). "Livias Bauten in Rom. Zur Rolle der Kaiserin im augusteischen Bauprogramm" [Livia's Buildings in the City of Rome and the Role of the Empress in Augustus' Building Programme]. In: [[Römische Mitteilungen]] '''130''', pp. 162-192. * {{Cite book |last=Dennison |first=Matthew |title=Livia, Empress of Rome: A Biography |publisher=St. Martin's Press |year=2011 |isbn=978-0312658649 |location=New York}} * {{Cite book |last=Minaud |first=Gérard |title=Les vies de 12 femmes d'empereur romain – Devoirs, Intrigues & Voluptés |publisher=L’Harmattan |year=2012 |isbn=978-2-336-00291-0 |location=Paris |pages=13–38 |language=fr |trans-title=The Lives of 12 Roman Emperor's Wives - Duty, Intrigue & Pleasure |chapter=La vie de Livie, femme d’Auguste |trans-chapter=The life of Livia, wife of Augustus}} * {{Cite book |last=Kunst |first=Christiane |title=Alte Geschichte zwischen Wissenschaft und Politik: Gedenkschrift Karl Christ |publisher=Harrassowitz |year=2009 |isbn=978-3-447-05905-3 |editor-last=Losemann |editor-first=Volker |series=Philippika: Marburger altertumskundliche Abhandlungen |volume=29 |location=Wiesbaden |pages=313–336 |language=de |trans-title=Ancient history between science and politics: Gedenkschrift Karl Christ |chapter=Das Liviabild im Wandel |trans-chapter=The image of Livia in flux}} * {{Cite book |last=Winkes |first=Rolf |title=Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellungen |publisher=Brown University |year=1995 |series=Archaeologia transatlantica |volume=13 |location=Providence & Louvain-la-Neuve |language=de |trans-title=Livia, Octavia, Iulia: portraits and representations |oclc=37599354}} == Həmçinin bax ==  <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>  '''Livia Drusilla''' (30 Yanvar 59)&nbsp;Eramızdan əvvəl{{Spaced ndash}} AD&nbsp;29) 27-ci ildən Roma imperatriçası idi&nbsp;Eramızdan əvvəldən eramıza qədər&nbsp;14 yaşında ilk [[Roma imperatoru]] [[Oktavian Avqust|Avqustun]] həyat yoldaşı kimi tanınırdı. O, eramızın əvvəlində Yuliya <nowiki><i id="mwHQ">qəbiləsinə</i></nowiki> rəsmi olaraq övladlığa götürüldükdən sonra '''Yuliya Avqusta''' kimi tanınırdı.&nbsp;14. Livia senator Mark Livius Drusus Klaudianusun və həyat yoldaşı Alfidiyanın qızı idi. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə Tiberius Klaudius Nero ilə evləndi və onların iki oğlu var idi: Tiberius və Drusus. Eramızdan əvvəl 38-ci ildə Livia Tiberius Klaudius Neronudan ayrıldı (boşandı) və siyasi lider Oktavianla evləndi. Senat Oktaviana 27-ci ildə eramızdan əvvəl “Avqust” (Augustus) titulu verdi və bununla da onu faktiki imperator etdi. Roma imperatriçəsi kimi Livia ərinə çox təsirli bir yaxın məsləhətçi kimi xidmət etdi və hətta onun həyat yoldaşının bəzi qohumlarının—o cümlədən onun nəvəsi Agrippa Postumusun—ölümündə məsul olması barədə şayiələr yayılmışdı. Augustus eramızın 14-cü ilində vəfat etdikdən sonra Tiberius yüksəldildi (hakimiyyətə gətirildi) və Livia imperatorun anası kimi ölümünə qədər (eramızın 29-cu ili) siyasi təsirini davam etdirdi. O, imperator Klaudiusun nənəsi, imperator Kaliqulanın ulu-nənəsi və imperator Neronun isə ulu-ulu nənəsi idi. Livia 42-ci ildə imperator Klaudius tərəfindən ilahiləşdirildi və ona “Diva Augusta” titulu verildi.  Livia Drusilla 59 e.ə 30 yanvar tarixində Alfidia adlı həyat yoldaşı ilə birlikdə Mark Livius Drusus Klaudianusun qızı kimi anadan olub. Adında tez-tez rast gəlinən kiçiltmə şəkli “Drusilla” onun atasının ilk qızı olmaya biləcəyini göstərir.<ref>{{Cite journal |last=Wood |first=Susan |date=1999-10-01 |title=<i>Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome</i>. By Elizabeth Bartman. <i>Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellung</i>. By Rolf Winkes. |url=https://doi.org/10.2307/507100 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=4 |pages=721–723 |doi=10.2307/507100 |issn=0002-9114}}</ref> Onun Qaius Livius Drusus adlı bir qardaşı ola bilər; həmin şəxsin Livia Pulchra və Livilla adlı iki qızı var idi<ref>{{Cite book |title=Pinsent, John (1976).}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Nutton |first=V. |date=1970-11 |title=(L.) Moretti <i>Ed.</i>Inscriptiones Graecae urbis Romae. Fasc. 1 (1–263). (Studi pubbl. dall'Istituto italiano per la storia antica, 17.) Rome: Istituto Italiano per la Storia Antica. 1968. Pp. vii + 239. Numerous illus. Lire 9,000. |url=https://doi.org/10.2307/629797 |journal=The Journal of Hellenic Studies |volume=90 |pages=236–236 |doi=10.2307/629797 |issn=0075-4269}}</ref>. Atası həmçinin Mark Livius Drusus Libonu övladlığa götürmüşdü. O, təxminən eramızdan əvvəl 43-cü ildə [[Yuli Sezar|Yuli Sezarın]] qatillərinin tərəfində Oktaviana qarşı vuruşan [[Patrisiat|patrisi]] statuslu Tiberius Klavdius Nero ilə evləndi. Atası [[:en:Gaius_Cassius_Longinus|Qay Kassius Lonqinus]] və [[Mark Yuni Brut|Markus Yunius Brutusla]] birlikdə [[:en:Battle_of_Philippi|Filippi döyüşündə]] intihar etdi, lakin əri indi [[Mark Antoni]] və qardaşı Lusius Antoniusun adından Oktaviana qarşı mübarizəsini davam etdirdi. Onun ilk övladı, gələcək imperator [[Tiberi|Tiberius]], eramızdan əvvəl 42-ci ildə dünyaya gəldi. Eramızdan əvvəl 40-cı ildə ailə Perusiyanın mühasirəsindən sonra Oktavianın qarşılıqsız ittihamlarından yayınmaq üçün İtaliyadan qaçmağa məcbur oldu. Onlar Siciliyadakı bazasından İkinci Triumvirataya qarşı çıxan [[Qney Pompey|Pompey Maqnusun]] oğlu [[Sekst Pompey Maqn|Sekst Pompeyə]] qoşuldular. Daha sonra Liviya, əri Tiberius Nero və iki yaşlı oğulları Tiberius [[:en:Greece_in_the_Roman_era|Yunanıstana]] köçdülər. <ref name="Fraschetti">{{Cite book |last=Fraschetti |first=Augusto |title=Roman Women |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2001 |isbn=9780226260945 |editor-last=Fraschetti |editor-first=Fraschetti |location=Chicago & London |pages=100–102 |translator-last=Lappin |translator-first=Linda |chapter=Livia the Politician |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cYnDNcxd6QwC&pg=100}}</ref> == Avqustun həyat yoldaşı == Triumvirat tərəfdarları ilə Sextus Pompeyin davamçıları arasında sülh bərqərar olandan sonra ümumi əfv elan edildi və Livia Romaya qayıtdı; orada o, eramızdan əvvəl 39-cu ildə Oktavianla şəxsən tanış edildi. Bu zaman Liviyanın artıq bir oğlu vardı — gələcək imperator [[Tiberi]] — və o, ikinci övladı olan [[Desim Klavdi Neron|Neron Klaudius Drusun]] (həmçinin “Böyük Drusus” kimi tanınır) bətnində idi. Əfsanəyə görə, Oktavian hələ də [[:en:Scribonia_(wife_of_Octavian)|Skriboniya]] ilə evli olmasına baxmayaraq, ona dərhal aşiq olmuşdu. Oktavian isə Skriboniyadan eramızdan əvvəl 30 oktyabrda boşandı; həmin gün Skriboniya Oktaviana sağ qalmış yeganə bioloji övladı olan böyük qızı [[:en:Julia_the_Elder|Yuliya]] (Julia the Elder) dünyaya gətirdi.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Görünür, təxminən həmin vaxtlarda, Liviya ikinci övladına altı aylıq hamilə olarkən, Oktavian Tiberi Klavdi Neronu Liviyadan boşanmağa razı salmış və ya buna məcbur etmişdi. Liviya yanvarın 14-də doğum etdi; üç gün sonra isə Oktavian ənənəvi gözləmə müddətindən imtina edərək onunla evləndi. Liviyası ilə toyu günü Oktavian, bir qartalın ağ toyuğu ağzında dəfnə budağı ilə Liviyanın qucağına salması şəklində gələcəkdən xəbər verən bir əlamət gördü. Bu əlamət Liviyanın bərəkətliliyinə bir işarə kimi yozuldu, çünki o, Neronla olan qısamüddətli dörd illik evliliyindən iki oğul dünyaya gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Flory, Marleen B. “Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome.”}}</ref> Lakin bu vəziyyət istehzalı idi, çünki onun Oktaviandan olan ilk hamiləliyi uşağın sağ qalmaması ilə nəticələnən vaxtındanəvvəl doğuşla bitdikdən sonra, o, bir daha heç vaxt hamilə qala bilmədi.<ref>{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tranquillus] |first=Suetonius [Gaius Suetonius |date=2008-10-09 |title=Oxford World's Classics: Suetonius: Lives of the Caesars |url=https://doi.org/10.1093/actrade/9780199537563.book.1 |doi=10.1093/actrade/9780199537563.book.1}}</ref><ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> Tiberi Klavdi Neron da toyda iştirak edirdi və "eynilə bir atanın edəcəyi kimi" onu gəlin köçürdü.<ref>{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Patrisiarx Klavdi nəslinin Oktavianın hərəkatı üçün daşıdığı önəm və Klavdi Neronların siyasi arenada sağ qalma mübarizəsi, yəqin ki, bu təlatümlü ittifaqın daha məntiqli izahıdır. Bununla belə, Liviya və Avqust, doğuş zamanı və ya doğuşdan qısa müddət sonra tələf olan cəmi bir övladlarının olmasına baxmayaraq, sonrakı 51 il ərzində evli qaldılar.<ref>{{Cite book |title=Freisenbruch, Annelise (2017).}}</ref> O, hər zaman ərinin imtiyazlı məsləhətçisi statusundan həzz alır, başqalarının adından ona xahişlər edir və yürütdüyü siyasətə təsir göstərirdi; bu isə "[[pater familias]]"ın (ailə başçısının) hökmran olduğu bir mədəniyyətdə Roma qadını üçün qeyri-adi bir rol idi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> [[Fayl:Livia_Drusilla_Louvre_Ma1233.jpg|thumb|Misir basanitindən Liviyanın heykəli, təxminən eramızdan əvvəl 31-ci il, [[Luvr muzeyi|Luvr]], Paris]] E.ə. 31-ci ildə baş vermiş [[Aksi döyüşü|Aksi döyüşündən]] sonra Mark Antoninin intihar etməsi ilə Oktavian Romaya zəfərlə qayıtdı; e.ə. 27-ci il yanvarın 16-da Senat ona fəxri "Avqust" ("şərəfli" və ya "müqəddəs/hörmətli şəxs") titulunu verdi. Avqust monarxiya titullarını rədd edərək, bunun əvəzinə özünü "Princeps Civitatis" ("Dövlətin birinci vətəndaşı") və ya "Princeps Senatus" ("Senatın birincisi") adlandırmağı üstün tutdu. O və Liviya Roma ailələri üçün ideal nümunə formalaşdırdılar. Sərvət və güclərinə baxmayaraq, Avqustun ailəsi [[:en:Palatine_Hill|Palatin təpəsindəki]] evlərində təvazökar şəkildə yaşamağa davam edirdi. Liviya zadəgan Roma qadını (matrona) üçün bir standart müəyyənləşdirdi. O, nə həddindən artıq zinət əşyaları taxır, nə də iddialı geyimlər geyinirdi; ev işlərinin və ərinin qayğısına qalır (çox vaxt onun paltarlarını özü tikirdi), hər zaman sadiq və fədakar idi. E.ə. 35-ci ildə Oktavian Liviyaya öz maliyyəsini idarə etmək kimi görünməmiş bir imtiyaz verdi və ona ictimai bir heykəl həsr etdi. Liviya Qalliyada mis mədənlərinə, [[İudeya|Yəhudiyyədə]] [[:en:Judean_date_palm|xurma bağlarına]] və Misirdə onlarla papirus bataqlığına sahib idi və onları effektiv şəkildə idarə edirdi. Onun öz müştəri (asılı şəxslər) dairəsi var idi və o, sonrakı imperatorlar [[Qalba]] və [[Oton|Otonun]] babaları da daxil olmaqla, bir çox himayə etdiyi şəxsi siyasi vəzifələrə gətirmişdi.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Avqustun yalnız bir qızı (Skriboniyadan olan Yuliya) olduğundan, Liviya özünü iddialı bir ana kimi göstərdi və tezliklə öz oğulları Tiberi və Druzun hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmalara başladı.<ref>{{Cite book |title=Hurley, D. (1999).}}</ref> Druz etibarlı bir general idi və Avqustun ən sevimli bacısı qızı [[:en:Antonia_Minor|Kiçik Antoniya]] ilə evlənmişdi; onların üç övladı var idi: xalqın sevimli generalı [[Germanik]], [[Livilla]] və gələcək imperator [[Klavdi]]. Druz cəmi bir neçə il sonra, e.ə. 9-cu ildə bir atçılıq qəzasında həlak oldu.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Flory |first=Marleen B. |date=1993 |title=Livia and the History of Public Honorific Statues for Women in Rome |url=https://doi.org/10.2307/284333 |journal=Transactions of the American Philological Association (1974-) |volume=123 |pages=287 |doi=10.2307/284333 |issn=0360-5949}}</ref> Bu, həm də Liviyaya ad günü hədiyyəsi olaraq "[[:en:Ara_Pacis|Ara Pacis Augustae]]"nin (Avqust Sülh Altarı) həsr edildiyi il idi.<ref name=":0" /> Tiberi isə e.ə. 11-ci ildə Avqustun qızı Yuliya ilə evləndi və nəhayət, bizim eranın 4-cü ilində Avqustun varisi olaraq övladlığa götürüldü. Şayiələrə görə, e.ə. 23-cü ildə Avqustun bacısı oğlu Marsellin ölümünün arxasında Liviya dayanırdı.<ref name=":0">{{Cite book |title=Cassius Dio.}}</ref> Yuliyanın [[Mark Vipsani Aqrippa|Mark Vipsani Aqrippadan]] olan və Avqustun oğulluğu həm də xələfi kimi qəbul etdiyi iki böyük oğlu öldükdən sonra, sağ qalan yeganə oğul – [[:en:Agrippa_Postumus|Aqrippa Postum]], Tiberi ilə eyni vaxtda övladlığa götürüldü; lakin sonradan Aqrippa Postum sürgünə göndərildi və nəhayət qətlə yetirildi. [[Publi Korneli Tasit|Tasit]] iddia edir ki, Liviya bu ölümlərdə tamamilə günahsız deyildi; [[Dion Kassi|Kassiy Dion]] da bu cür şayiələri qeyd edir. Tasit və Kassiy Dion tərəfindən iddia edilən digər şayiələrə görə isə Liviya təzə əncirləri zəhərləyərək Avqustun ölümünə səbəb olmuşdu, baxmayaraq ki, müasir tarixçilər bunu az ehtimal olunan hesab edirlər.<ref name=":0" /> Avqustun nəvəsi Kiçik Yuliya idi. Bizim eranın 1-ci və 14-cü illəri arasında bir vaxtda onun əri [[:en:Lucius_Aemilius_Paullus_(consul_1)|Lusi Emili Pavl]] qiyamda iştirak edən sui-qəsdçi kimi edam edildi. Müasir tarixçilər belə bir nəzəriyyə irəli sürürlər ki, Yuliyanın sürgün edilməsi əslində xəyanətə görə deyil, Pavlun qiyamında iştirak etdiyinə görə olub.<ref>{{Cite journal |last=Norwood |first=Frances |date=1963-07 |title=The Riddle of Ovid's "Relegatio" |url=https://doi.org/10.1086/364792 |journal=Classical Philology |volume=58 |issue=3 |pages=150–163 |doi=10.1086/364792 |issn=0009-837X}}</ref> Tasit Liviyanın ögey qızının ailəsinə qarşı sui-qəsd hazırladığını və onları məhv etdiyini iddia edirdi. Yuliya bizim eranın 29-cu ilində, iyirmi il əvvəl sürgünə göndərildiyi adada vəfat etdi. [[Fayl:Livie_en_Cérès_---_MBALyon2018_01.jpg|thumb|Liviya İlahə [[Serera (mifologiya)|Sere]] kimi, [[:en:Capitoline_Museums|Kapitoli Muzeyləri]]]] Antik mənbələr müxtəlif xoşagəlməz şayiələri nəql etsələr də, ümumilikdə Liviyanı imperator həyat yoldaşına sadiq, qürurlu və məğrur xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi təsvir edirlər. Kassius Dio onun iki kəlamını qeyd edir: "Bir dəfə bəzi çılpaq kişilər onunla qarşılaşdıqda və buna görə edam edilməli olduqda, o, 'ismətli bir qadın üçün belə kişilərin heykəllərdən heç bir fərqi yoxdur' deyərək onların həyatını xilas etmişdi. Kimsə ondan Avqustun rəğbətini necə qazandığını soruşduqda isə o belə cavab vermişdi: 'özüm son dərəcə iffətli olmaqla, onun xoşuna gələn hər şeyi məmnuniyyətlə etməklə, heç bir işinə qarışmamaqla və xüsusən də onun ehtirasla bağlandığı məşuqələrini nə eşidir, nə də görür kimi davranmaqla'.<ref>{{Cite web |title=Cassius Dio — Book 58 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/58*.html#2 |access-date=2026-06-28 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref> Zaman keçdikcə bəzi insanlar belə düşünməyə başladılar ki, dulluq dövrü Liviyanın təkəbbürünü, hakimiyyətə olan aşkar hərisliyini və statusun zahiri göstərişlərinə meylini daha da ön plana çıxardı.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[vikipediya:İstinad tələb olunur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">istinad lazımdır</span>]]'' &#x5D;</sup> Liviya, Avqustun yaratmaq üçün böyük səy göstərdiyi və Tiberinin nifrət etdiyi ("titullara qarşı güclü bir nifrət", Tasit, Anallar 4.37) o pərəstişkar mühitinin həmişə əsas bəhrələnəni olmuşdu. Eramızın 24-cü ilində onun teatra getdiyi hər dəfə Vestal bakirələri arasında xüsusi bir yer ayrılırdı (Anallar 4.16), lakin bu, Liviyadan daha çox Vestallara hörmət əlaməti olaraq nəzərdə tutula bilərdi (müqayisə et: Ovid, Tristia, 4.2.13f, Epist. ex Ponto 4.13.29f). Liviya övladları Tiberi və Druzun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatlar əsasən onun eramızdan əvvəl 39/38-ci illərdə birinci yoldaşı — Tiberinin atasından boşanmasındakı roluna yönəlir. Lakin bu hadisədə, eləcə də eramızdan əvvəl 12-ci ildə Avqustun təkidi ilə Tiberinin [[Vipsania Aqrippina|Vipsaniya Aqrippinadan]] boşanmasında onun hansı mövqe tutduğu məlum deyil: onun sadəcə bitərəf və passiv qaldığı, yoxsa Sezarın (Avqustun) istəklərinə fəal şəkildə ortaq olduğu qeyri-müəyyəndir. "Livia" Roma qəbiləsi onun şərəfinə adlandırılmışdı.<ref>{{Cite book |last=Chow |first=John K. |title=Patronage and Power: A Study of Social Networks in Corinth |publisher=Bloomsbury Publishing |year=1992 |isbn=9780567111869 |series=The Library of New Testament Studies 75 |pages=44}}</ref> === Qədim ədəbiyyatda === [[Fayl:Livia_moglie_di_augusto_e_madre_di_tiberio,_dupondio,_21-22_dc.JPG|thumb|250x250px|Dupondius, ehtimal ki, Liviyanı Salus Augusta kimi təsvir etmişdir.]] [[Fayl:Blick_auf_Miramar_und_Contovello_(BildID_15595391).jpg|thumb|İmperatriçanın sevimli şərabının yetişdirildiyi Prosekko və Barkola arasında dəniz kənarındakı üzüm bağları istiqamətində tarixi şəkil.]] Antik mənbələrin hamısı Liviyanın Avqustun ən etibarlı sirdaşı və məsləhətçisi olduğu barədə həmrəydir, lakin onun təsir dairəsinin dərəcəsi sülalənin siyasi düşmənlərinin onu ləkələmək üçün etdiyi çoxsaylı cəhdlər səbəbindən mübahisəli olaraq qalmışdır. İmperiya arxivlərinə çıxışı olan Svetoninin yazdığına görə, Avqust Liviya ilə müzakirə olunacaq məsələlərin siyahısını əvvəlcədən tərtib edir, daha sonra isə gələcəkdə yenidən nəzərdən keçirmək üçün onun verdiyi cavabları diqqətlə qeyd edirdi.<ref>Suetonius.</ref> Digər tərəfdən, Tasitin "[[Annallar (Tasit)|Annallar]]" əsərində Liviya çox böyük nüfuza malik bir qadın kimi təsvir olunur; o dərəcədə ki, onun "yaşlı Avqustu tamamilə öz nəzarəti altında saxladığı və buna görə də imperatorun sağ qalan yeganə nəvəsini Planaziya adasına sürgün etdiyi" qeyd edilir.Tasit daha sonra onu "bir ana kimi millət üçün, bir ögey ana kimi isə Sezarlar sülaləsi üçün əsl fəlakət" və "itaətkar bir həyat yoldaşı, lakin hökmlü bir ana" olaraq xarakterizə edir. Liviyanın təsvirlərinə sikkələr və portretlər kimi qədim vizual vasitələrdə tez-tez rast gəlinir. O, Kiçik Oktaviya, Kleopatra və ehtimal ki, Fulviyadan sonra, eramızdan əvvəl 16-cı ildə vilayət sikkələri üzərində təsvir edilən üçüncü (və ya dördüncü) qadın olmuşdur. Rəsmi Roma sikkələrində isə o, ehtimal ki, Tiberinin dupondius (tunc pul vahidi) sikkəsi üzərində "Salus Augusta" (Salamatlıq ilahəsi) kimi təsvir edilmişdi. Onun portret mətni zaman baxımından qismən saç düzümlərinin dəyişməsi ilə müəyyən edilə bilər. Bu dəyişikliklər sadəcə dövrün dəbini izləmək deyil, həm də belə müasir detallarla ideal Roma qadınını təmsil edən siyasi bir bəyanat xarakteri daşıyırdı. Liviyanın vizual obrazı, onun imperiya təbliğatındakı rolunu izləyən müxtəlif portret üslubları ilə inkişaf etmiş və bu təbliğat onun imperator Avqustun həyat yoldaşı olmaqdan imperator Tiberinin anası olmağa keçid mərhələsini tamamlamışdır. Qədim mətnlərdə təsvir edilən sadəcə "gözəl qadın" obrazından daha üstün olan Liviya, Roma qadın keyfiyyətlərinin ideallaşdırılmasında, ana obrazında və nəticədə onun fəzilətinə eyham vuran ilahəbənzər bir təsvirdə ictimai simaya çevrildi. Liviyanın Respublika dəyərlərinin yenidən canlanmasını qadın fəzilətləri olan Pietas (sədaqət) və Concordia (həmrəylik) ilə simvolizə etmə gücü, gələcək imperiya qadınlarının Romanın ideal, şərəfli anaları və həyat yoldaşları kimi vizual şəkildə təsvir edilməsinə köklü təsir göstərdi. Liviya, həmçinin Bona Dea (Xeyirxah İlahə) məbədini də bərpa etdirmişdi. Böyük Plini öz əsərlərində Liviyanın adını çəkərək, Pulçino şərabının ("Vinum Pucinum" – bugünkü ən yaxşı qarşılığı "Proseko") üzüm tənəklərini təsvir edir. Plininin yazdıqlarına görə, Barkolanın şimal-şərqində, Proseko və ya Duino məntəqəsinə tərəf uzanan günəşli yamaclardan (tarixi Castellum Pucinum yaxınlığından) əldə edilən bu xüsusi və nadir şərab İmperatriça Liviyanın ən sevimli içkisi olub. Onun bu şərabı həm də müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə çox sevdiyi və uzun ömrünün sonunda (87 yaşında vəfat edib) öz qocalığını məhz bu şərabı içməsi ilə əlaqələndirdiyi, həmçinin onu hər kəsə "uzun ömür eliksiri" kimi tövsiyə etdiyi bildirilir. === Müasir ədəbiyyatda === Robert Qreyvsin Tasitin eyhamlarına əsaslanan məşhur bədii əsəri "Mən, Klavdi" (I, Claudius) romanında Liviya tam mənası ilə makiavelist, intriqan və siyasi bir dahi kimi təsvir edilir. Respublika idarəçiliyinin korrupsiya və vətəndaş müharibəsinə yol açdığını düşündüyü üçün onun bir daha çiçəklənməsinə heç vaxt icazə verməmək əzmində olan, eyni zamanda Tiberini hakimiyyətə gətirməyə və orada saxlamağa çalışan Liviya, ölümünə qədər Yuli-Klavdi sülaləsində baş verən demək olar ki, hər bir ölüm və ya rüsvayçılıq hadisəsində rol oynayır. Ölüm yatağında olarkən o, yalnız etdiyi hər şeyə görə ilahi cəzadan qorxur və nəvəsi Klavdiusdan gələcəkdə ilahiləşdiriləcəyinə dair vəd alır; o inanır ki, bu addım onun o dünyada xoşbəxt həyatını təmin edəcək. Bununla belə, romandakı bu qəddar obraz onun bütövlükdə imperiyanın rifahına olan sonsuz bağlılığı ilə tarazlaşdırılır; onun qurduğu intriqalar, özünün nəcib hesab etdiyi bir məqsəd — yalnız ciddi imperiya idarəçiliyi altında əldə edilə bilən Roma xalqının ümumi mənafeyi üçün zəruri, lakin qəddar bir vasitə kimi əsaslandırılır. Con Meddoks Robertsin "SPQR" seriyasına daxil olan "Qurbanların kralı" (The King of Sacrifices) adlı qısa hekayəsində Liviya, Böyük Yuliyanın məşuqlarından birinin qətlini araşdırmaq üçün Desius Metellusu işə götürür. Kollin Makkallounun "Antoni və Kleopatra" (Antony and Cleopatra) romanında Liviya, ehtirasla sevdiyi həyat yoldaşı üçün hiyləgər və bacarıqlı bir məsləhətçi kimi təsvir olunur. Lyuk Devenişin "Romanın imperatriçası" (Empress of Rome) silsiləsinə aid "Canavarlar yuvası" (Den of Wolves, 2008) və "Gürzələr yuvası" (Nest of Vipers, 2010) romanlarında isə Liviya onun həyatı və dövrünün bədiiləşdirilmiş xronikasında mərkəzi personaj kimi çıxış edir. Liviya Devid Vişartın iki Markus Korvinus sirrində, ''Ovid'' (1995) və ''Germanikusda'' (1997) mühüm rol oynayır. O, ölümündən sonra ''Sejanusda'' (1998) xatırlanır. === Televiziyada və filmdə === * 1968-ci ildə ITV-də yayımlanan ''"Sezarlar"'' televiziya serialında Liviya rolunu Sonia Dresdel canlandırıb. <ref name="sonia">{{Cite web |date=14 June 2019 |title=1960's TV Shows - The caesars |url=https://nostalgiacentral.com/television/tv-by-decade/tv-shows-1960s/caesars/ |website=nostalgiacentral.com}}</ref> * 1976-cı ildə [[BBC|BBC-nin]] <nowiki><i id="mwAeU">"Klavdi" adlı kitab əsasında çəkdiyi "I"</i></nowiki> televiziya serialında Liviya rolunu Sian Filips canlandırıb. <ref name="sian">{{Cite web |date=5 December 2005 |title=themakeupgallery - Greece & Rome - Livia I, Claudius |url=https://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103234255/http://www.themakeupgallery.info/period/rome/livia/claudiussp.htm |archive-date=3 November 2016 |access-date=3 November 2016 |website=themakeupgallery.info}}</ref> Filips bu rola görə [[Britaniya Kino və Televiziya Sənətləri Akademiyası|BAFTA mükafatına]] layiq görülüb. <ref name="wales">{{Cite web |date=13 September 2017 |title=Siân Phillips CBE Culture award 2015 winner |url=https://gov.wales/st-david-awards/si%C3%A2n-phillips |website=gov.wales}}</ref> * 2003-cü ildə çəkilmiş ''"İmperium: Avqust"'' televiziya filmində (seriallardan biri) Liviya rolunu [[Şarlotta Remplinq|Şarlotta Ramplinq]] canlandırıb. <ref name="charlotte">{{Cite web |year=2003 |title=charlotte Rampling as Livia Drusilla film title Imperium - Augustus 2003 |url=https://www.alamy.com/charlotte-rampling-imperium-augustus-2003-image485728862.html |website=alamy.com}}</ref> * 2007-ci ildə [[HBO]] /BBC telekanalında yayımlanan ''"Roma"'' televiziya serialında Liviya obrazı Elis Henli tərəfindən səhnələşdirilib. <ref name="alice">{{Cite web |date=1 May 2010 |title=Empress of Rome - The Life of Livia by Matthew Dennison |url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/europe-travel/italy/rome/empress-of-rome-the-life-of-livia-by-matthew-dennison-d9p5zjdnfmm |website=[[The Times]]}}</ref> * Livia Drusilla, Sky Atlantic-in epizodik dövr dramlarından biri olan ''Domina'' (2021-2023) serialının qəhrəmanıdır. Bu serialda Roma [[Prinsipat|Prinsipatının]] yüksəlişi Liviyanın rolu və münasibətlərinə diqqət yetirilir. O, atasının kölgəsinə Respublikanı bərpa etmək üçün müqəddəs bir and içmiş və bu məqsədlə Qn. Kalpurnius Piso ilə birlikdə uzun bir oyun oynamış kimi təsvir olunur. Uşaq Livianı Medou Nobreqa, yeniyetmə və gənc Livianı Nadia Parkes, yetkin Livianı isə Kasia Smutniak canlandırır. <ref name="kasia">{{Cite web |date=7 May 2021 |title=The truth behind Ancient Rome's most controversial woman |url=https://www.bbc.com/culture/article/20210506-the-truth-behind-ancient-romes-most-controversial-woman |website=bbc.com}}</ref> Liviyanın Oktavianla evliliyindən bir uşaq dünyaya gəldi və o, vaxtından əvvəl doğuş nəticəsində öldü. Lakin, ilk əri Tiberi Klavdi Neronla olan nikahından doğulan oğulları – Tiberi və Druz vasitəsilə o, bütün Yulio-Klavdi imperatorlarının, eləcə də geniş Yulio-Klavdi sülaləsinin əksər üzvlərinin birbaşa əcdadı olmuşdur. : 1. [[Tiberi|Tiberius Claudius Nero (Tiberius Julius Caesar Augustus)]], eramızdan əvvəl 42 - eramızın 37-ci illərində iki övladı var idi. :: A. Drusus Yulius Sezar, e.ə. 14 – e.ə. 23, üç övladı var idi ::: I. Culiya Liviyanın eramızın 14-43-cü illərindən əvvəl dörd uşağı var idi :::: a. 33–62 yaşlı Qay Rubellius Plautusun bir neçə uşağı var idi :::: b. Qay Rubellius Blandus :::: c. Rubellius Drusus ::: II. Tiberius Julius Sezar Nero (Tiberius Gemellus), 19 - 37 və ya 38, problemsiz öldü ::: III. Germanicus Gemellus, 19-23, gənc öldü :: B. Tiberillus, gənc yaşlarında öldü : 2. [[Desim Klavdi Neron|Neron Klavdi Drus]] eramızdan əvvəl 38–9-cu illərdə üç övladı var idi :: A. [[Germanik|Germanik Yuli Sezarın]] eramızdan əvvəl 15 – eramızın 19-cu illərində altı uşağı var idi ::: I. Nero Yuli Sezar Germanikus, 6–30/31, övladsız vəfat etdi ::: II. Drusus Julius Sezar Germanicus, 8-33, problemsiz öldü ::: III. [[Kaliqula|Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus (Kaliqula)]], 12-41, bir uşağı var idi :::: a. Julia Drusilla, 39–41, gənc yaşlarında vəfat etdi ::: IV. 15–59 yaşlarında [[Kiçik Aqrippina|Julia Agrippina (Kiçik Agrippina)]], bir uşağı var idi :::: a. [[Neron|Lucius Domitius Ahenobarbus (Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus)]], 37-68, bir övladı var idi. ::::: i. Klaudia Avqusta, yanvar-aprel 63, gənc yaşlarında vəfat etmişdir ::: 16-38 yaşlı V. Julia Drusilla övladı olmadan vəfat etdi ::: VI. 18–42 yaşlı Julia Livilla övladsız vəfat etdi :: B. [[Livilla|Klaudia Livianın (Livilla)]] eramızdan əvvəl 13 – eramızın 31-ci illərində üç övladı var idi ::: I. yuxarıda sadalanan Drusus Julius Sezarın uşaqlarını görürəm :: C. [[Klavdi|Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus]], eramızdan əvvəl 10 - AD 54, dörd uşağı var idi ::: I. Tiberius Claudius Drusus, gənc öldü ::: II. Klaudiya Antoniyanın, təxminən 30–66-cı illərdə, bir uşağı var idi :::: a. gənc yaşlarında ölən bir oğul ::: III. 39 və ya 40-62 yaşlarında olan [[Klaudia Oktavia|Klaudiya Oktaviya]] övladsız vəfat etdi ::: IV. Tiberius Claudius Caesar Britannicus, 41-55, problemsiz öldü * [[:en:Julio-Claudian_family_tree|Julio-Claudian ailə ağacı]] * [[:en:List_of_Roman_and_Byzantine_empresses|Roma və Bizans imperatriçalarının siyahısı]] * {{Cite journal |last=Adler |first=Eric |date=2011 |title=Cassius Dio's Livia and the Conspiracy of Cinna Magnus |url=https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |journal=[[Greek, Roman, and Byzantine Studies]] |volume=51 |issue=1 |pages=133–154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610203546/https://core.ac.uk/download/pdf/46704023.pdf |archive-date=10 June 2021}} * {{Cite book |last=Bartman |first=Elizabeth |title=Portraits of Livia: Imaging the Imperial Woman in Augustan Rome |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521583947}} * {{Cite journal |last=Barrett |first=Anthony A. |date=2001 |title=Tacitus, Livia and the evil stepmother |journal=Rheinisches Museum für Philologie |volume=144 |issue=2 |pages=171–175 |jstor=41234489}} * {{Cite book |last=Barrett |first=Anthony A. |title=Livia: First Lady of Imperial Rome |publisher=Yale University Press |year=2002 |isbn=9780300102987 |location=Cambridge |jstor=j.ctt1nq0jw |author-mask=9}} * {{Cite book |last=Beard |first=Mary |title=Confronting the Classics: Traditions, Adventures and Innovations |publisher=W.W. Norton |year=2013 |isbn=9780871407160 |location=New York |author-link=Mary Beard (classicist)}} * {{Cite journal |last=Bertolazzi |first=Riccardo |date=2015 |title=Depiction of Livia and Julia Domna by Cassius Dio |url=http://real.mtak.hu/44353/1/068.2015.55.1-4.28.pdf |journal=Acta Antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=55 |issue=1–4 |pages=413–432 |doi=10.1556/068.2015.55.1-4.28}} * Bolder-Boos, Marion (2024). "Livias Bauten in Rom. Zur Rolle der Kaiserin im augusteischen Bauprogramm" [Livia's Buildings in the City of Rome and the Role of the Empress in Augustus' Building Programme]. In: [[Römische Mitteilungen]] '''130''', pp. 162-192. * {{Cite book |last=Dennison |first=Matthew |title=Livia, Empress of Rome: A Biography |publisher=St. Martin's Press |year=2011 |isbn=978-0312658649 |location=New York}} * {{Cite book |last=Minaud |first=Gérard |title=Les vies de 12 femmes d'empereur romain – Devoirs, Intrigues & Voluptés |publisher=L’Harmattan |year=2012 |isbn=978-2-336-00291-0 |location=Paris |pages=13–38 |language=fr |trans-title=The Lives of 12 Roman Emperor's Wives - Duty, Intrigue & Pleasure |chapter=La vie de Livie, femme d’Auguste |trans-chapter=The life of Livia, wife of Augustus}} * {{Cite book |last=Kunst |first=Christiane |title=Alte Geschichte zwischen Wissenschaft und Politik: Gedenkschrift Karl Christ |publisher=Harrassowitz |year=2009 |isbn=978-3-447-05905-3 |editor-last=Losemann |editor-first=Volker |series=Philippika: Marburger altertumskundliche Abhandlungen |volume=29 |location=Wiesbaden |pages=313–336 |language=de |trans-title=Ancient history between science and politics: Gedenkschrift Karl Christ |chapter=Das Liviabild im Wandel |trans-chapter=The image of Livia in flux}} * {{Cite book |last=Winkes |first=Rolf |title=Livia, Octavia, Iulia: Porträts und Darstellungen |publisher=Brown University |year=1995 |series=Archaeologia transatlantica |volume=13 |location=Providence & Louvain-la-Neuve |language=de |trans-title=Livia, Octavia, Iulia: portraits and representations |oclc=37599354}} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şəxslər:Roma]] mjfhptn5kpftzqt0iuxixepprfzu1o9 Texnorealizm 0 889975 8981347 8884904 2026-06-27T18:10:23Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −4 kateqoriya 8981347 wikitext text/x-wiki '''Texnorealizm''' — insanların gələcəyini daha çox idarə edə bilməsi üçün texnologiyanın sosial və siyasi təsirlərini qiymətləndirərək [[Texnoloji utopizm|texnoutopizm]] və [[neoluddizm]] arasında orta yol tapmağa çalışmaq cəhdi.<ref name="wilhelm">{{Cite book|url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/29732/1/23pdf.pdf|title=Democracy in the Digital Age: Challenges to Political Life in Cyberspace|last=Wilhelm|first=Anthony|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0203902548|location=New York|pages=22|access-date=2025-01-09|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920185729/http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/29732/1/23pdf.pdf|url-status=live}}</ref> Texnorealizmin 1990-cı illərin əvvəllərində ortaya çıxdığı və [[Duqlas Raşkof]] və [[Endryu Şapiro]] tərəfindən yaradıldığı bildirilir. Bu termini yeni nəsil mədəni tənqid kimi təsvir edən "Texnorealizm" manifestində məqsədin texnologiyanı təşviq etmək və ya rədd etmək deyil, tətbiqin əsas insan dəyərləri ilə uyğunlaşdırılması üçün onu başa düşmək olduğu ifadə edilir.<ref>{{Cite book|title=Exploring Religious Community Online: We are One in the Network|url=https://archive.org/details/exploringreligio0000camp|last=Campbell|first=Heidi|publisher=Peter Lang|year=2005|isbn=0820471054|location=New York|pages=[https://archive.org/details/exploringreligio0000camp/page/n38 17]}}</ref> Texnorealizm təklif edir ki, texnologiya nə qədər inqilabi görünsə də, bəşəriyyət tarixi boyu oxşar inqilabların davamı olaraq qalır.<ref>{{Cite book|title=Virtual Worlds: Culture and Politics in the Age of Cybertechnology|last=Nayar|first=Pramod|publisher=SAGE Publications|year=2004|isbn=0761932283|location=Thousand Oaks, CA|pages=91}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Texnologiya sistemləri]] [[Kateqoriya:Siyasi nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Texnologiya neologizmləri]] [[Kateqoriya:Elm və texnologiya etikası]] nvtgj10sya3u0akwtflbb2lq17vp8vw Anadolu roku 0 890656 8981356 8919696 2026-06-27T18:11:19Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya, −1 kateqoriya 8981356 wikitext text/x-wiki '''Anadolu roku''' və ya '''Türk psixodelik rok''' — [[türk xalq musiqisi]] və [[Rok-musiqi|rok]]un qarışığı. 1960-cı illərin ortalarında, rok qrupları Türkiyədə məşhurlaşdıqdan sonra ortaya çıxmışdır. Bu janrın ən tanınmış nümayəndələri [[Barış Manço]], [[Cem Qaraca]], [[Erkin Koray]], [[Selda Bağcan]], [[Fikrət Kızılok]], [[Barış Akarsu]] kimi kimi türk musiqiçiləri ilə yanaşı [[Moğollar (musiqi qrupu)|Moğollar]], [[Kurtalan Ekspres]], [[3 Hürel]] qruplardır. == Tarixi == === Zəmin (1930-1960-cı illər) === Anadolu rokunun tarixi Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulduğu vaxta qədər uzanır. Atatürk 1930-cu illərin əvvəllərindən etibarən milli musiqi formasını qurmaq üçün geniş dəyişikliklər etmişdi. O hesab edirdi ki, musiqi milli və müasir əsaslara söykənməli və musiqiçilər türk melodiyaları üzərində işləməli və onları Qərb harmonik musiqisinin qaydalarına uyğun olaraq polifonik hala gətirməlidirlər.<ref>{{Cite web|title=Atatürk'ün Musıki Anlayışı (Atatürk's Understanding of Music)|url=https://www.ktb.gov.tr/TR-96525/ataturkun-musiki-anlayisi.html|url-status=live|access-date=1 January 2022|website=[[Ministry of Culture and Tourism (Turkey)|Ministry of Culture and Tourism]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629122007/https://www.ktb.gov.tr/TR-96525/ataturkun-musiki-anlayisi.html |archive-date=2021-06-29 }}</ref> Nəticədə Anadolu xalq musiqisi yayılmağa başladı və insanlar Osmanlı musiqisi əvəzinə Anadolu xalq mahnılarını dinləməyə başladılar.<ref>{{Cite web|last=Mumcu|first=Baris|date=12 July 2020|title=The Godfathers of Turkish Psychedelic Rock|url=http://www.t-vine.com/the-godfathers-of-turkish-psychedelic-rock/|url-status=live|access-date=1 January 2022|website=T-Vine|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714005207/http://www.t-vine.com/the-godfathers-of-turkish-psychedelic-rock/ |archive-date=2020-07-14 }}</ref> 1960-cı illərdə [[Rok-n-roll]] və [[The Beatles]], [[The Rolling Stones]], [[Led Zeppelin]], [[Yes (qrup)|Yes]], [[Status Quo (qrup)|Status Quo]] və [[Omega (qrup)|Omega]] kimi rok qrupları xüsusilə İstanbulda məşhurlaşdı. İstanbulda lisey və universitet tələbələri 1957-ci ildə öz qruplarını yaratmağa və rok-n-roll və twist musiqilərinin coverlərini ifa etməyə başladılar. [[Qalatasaray Liseyi]]ndən Barış Manço və Alman Liseyindən Erkin Koray kimi sonradan məşhur müğənni olacaq tələbələr təşkil etdikləri və Türkiyənin ilk rok-n-roll konserti kimi tanınan həvəskar konsertdə çıxış etmişdilər.<ref>{{Cite web|last=Yaman|first=Ilker|date=17 August 2016|title=Turkish Rock Story #1: Anatolian Rock Delight|url=https://www.weloveist.com/turkish-rock-story-1-anatolian-rock-delight|url-status=live|access-date=1 January 2022|website=We Love Istanbul|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817175914/http://www.weloveist.com/turkish-rock-story-1-anatolian-rock-delight |archive-date=2016-08-17 }}</ref> Erol Büyükburç kimi türkiyəli müğənnilər öz mahnıları ilə yanaşı, amerikan mahnılarının ingilis dilində cover variantlarını da yayımlamağa başlamışdılar.<ref>{{Cite journal |last=Söylemez |first=Seçkin |date=2022-04-09 |title=The Sound of Protest - The Development of Political Music in Turkey between Hybridization and Cultural Heritage |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/usuifade/issue/69518/1064724 |journal=Etkileşim |volume=5 |issue=9 |pages=170–192 |doi=10.32739/etkilesim.2022.5.9.160 |s2cid=248190621 |via=Dergi Park |doi-access=free |access-date=2025-01-11 |archive-date=2025-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111151203/https://dergipark.org.tr/en/pub/usuifade/issue/69518/1064724 |url-status=live }}</ref> === Anadolu rokunun və türk psixodelik rokunun qızıl dövrü (1960–1980-ci illər) === 1957-ci ildən türk radiostansiyaları "[[The Tornados]]" və ya "[[The Ventures]]" qruplarının sörf-rok janrındakı mahnılarını yayımlayır, [[Elvis Presli]] və [[Bill Heyli]]nin aktyorluq etdiyi filmlər kinoteatrlarında nümayiş etdirilirdi.<ref>{{Cite web|last=Dede|first=Ecenur|date=4 May 2021|title=Anatolian Rock Or Turkish 'Psychedelic' Music: A Brief History|url=https://mozartcultures.com/en/turkish-psychedelic-music/|access-date=1 January 2022|website=Mozar Cultures}}</ref> Bu, Erkin Koray kimi musiqiçiləri 1957-ci ildə yeni elektro gitaradan istifadə edərək rok-n-roll melodiyalarının cover versiyalarına başlamağa ruhlandırdı.<ref>{{Cite web|last=Lund|first=Holger|date=20 October 2020|title=Anatolian Rock: Phenomena of Hybridization|url=https://norient.com/academic/anatolian-rock|url-status=live|access-date=1 January 2022|website=Norient|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226011023/http://norient.com/academic/anatolian-rock/|archive-date=26 December 2013}}</ref> 1960-cı illərin əvvəllərində türk qrupları "The Shadows" və "The Ventures" kimi instrumentalları ifa etməyə başladılar. Çox vaxt yerli populyar ifaçılar olsa da, bu türk qrupları nadir hallarda qeydə alınırdı. İlk orijinal türkdilli pop mahnısı 1964-cü ildə [[Timur Selçuk]] tərəfindən buraxılan "Ayrılanlar İçin" mahnısı olub. 1960-cı illərin əvvəllərində ilk dəfə səsyazma aparan və daha sonra 1970-ci illərdə ''2023 ''(1975) kimi albomlarla türk rok musiqisinin qabaqcıllarından biri və "Anadolu rokunun atası" olan Barış Manço da daxil olmaqla başqa müğənnilər də ortaya çıxdı.<ref name="rc">{{cite magazine|last=Shipton|first=Doug|date=May 2020|title=How to collect Turkish psych, rock and pop|magazine=Record Collector #505|location=London|publisher=Diamond Publishing|pages=52–58}}</ref><ref>{{Cite web|date=1 Feb 2021|title=Remembering Baris Manco: The father of Anatolian rock|url=https://www.trtworld.com/magazine/remembering-baris-manco-the-father-of-anatolian-rock-43782|url-status=live|access-date=1 January 2022|website=TRT World|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201150029/https://www.trtworld.com/magazine/remembering-baris-manco-the-father-of-anatolian-rock-43782 |archive-date=2021-02-01 }}</ref> Eyni zamanda, türk cəmiyyəti çoxpartiyalı demokratiyanın böyüməsi də daxil olmaqla, əhəmiyyətli mədəni dəyişikliklərə məruz qalmağa başladı.<ref name="Turkish Progressive Music in the sixties and seventies">{{cite web|title=Turkish Progressive Music in the sixties and seventies|url=http://psychevanhetfolk.homestead.com/TurkishProgressive.html|access-date=11 June 2015|archive-date=12 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712215247/http://psychevanhetfolk.homestead.com/TurkishProgressive.html|url-status=live}}</ref> Türkiyədə yerli rok musiqisi səhnəsi 1960-cı illərin ortalarında və sonlarında sürətlə inkişaf etdi. 1963-cü ildə gitaraçı Erkin Koray türk dilində ilk rok-n-roll kimi qəbul edilən və türk psixodelik rokunda yeni bir dövr açan "Bir sentyabr gecəsi"ni (Bir Eylül Akşamı) buraxdı. 1968-ci ildən təxminən 1975-ci ilə qədər "İstanbul musiqi səhnəsində çox təsirli fiqur" olaraq qəbul edilən Koray əsəri kimi ifalar ilə Türkiyədə psixodelik rok məşhurlaşmağa başladı.<ref>{{Cite news|last=Yalav-Heckeroth|first=Feride|title=A Brief History Of Anatolian Rock|language=en-US|work=Culture Trip|url=https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/a-brief-history-of-anatolian-rock/|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911162411/https://theculturetrip.com/europe/turkey/articles/a-brief-history-of-anatolian-rock/|url-status=live}}</ref> [[Moğollar (musiqi qrupu)|"Moğollar" qrupu]] "Anadolu xalq musiqisinin elementlərini özündə birləşdirərək türk rokunun mənzərəsini dəyişmək" ilə tanınır və Fransada "Les Mogols" kimi tanındıqdan sonra musiqi janrını Anadolu Pop adlandırıb. Başqa bir pioner [[Fikrət Kızılok]], Anadolu Pop üslubunu açıq-aşkar siyasi sözlərlə və elektron musiqi ilə etdiyi eksperimentlərlə birləşdirdi.<ref name="rc" /> Türk musiqiçiləri də mütəmadi olaraq Avropanın rəqabətli musiqi festivallarında çıxış edirdilər. 1964-cü ildə [[Tülay German]] Balkan Musiqi Festivalında "Burçak Tarlası" mahnısını bossa nova üslubunda ifa etmiş və dərhal məşhurlaşmışdır. Bunun birbaşa nəticəsi olaraq, "[[Hürriyyət (qəzet)|Hürriyyət]]" qəzeti türk xalq melodiyaları ilə Qərb üslublu musiqiləri birləşdirən yeni mahnıların hazırlanmasını təşviq etmək üçün "Qızıl Mikrofon" (Altın Mikrofon) müsabiqəsini təşkil etdi.<ref>{{Cite web|title=Anatolian Rock: The Roots and Rediscovery|url=https://www.djbroadcast.net/article/98916/anatolian-rock-the-roots-and-rediscovery|url-status=live|website=Djbroadcast|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101150918/https://www.djbroadcast.net/article/98916/anatolian-rock-the-roots-and-rediscovery |archive-date=2022-01-01 }}</ref> Bu, [[Mavi Işıklar]], [[Silüetler]] qrupları və musiqiçilər [[Cem Karaca]], [[Edip Akbayram]], Selçuk Alagöz və bacısı Rana Alagöz də daxil olmaqla yeni nəsil musiqiçilərin məşhurlaşmasına kömək etdi. Finalçılar 45 rpm-disk yazmaq imkanı və ölkə üzrə turla mükafatlandırıldılar. Nəticədə, böyük şəhərlərdən kənarda insanların bu janra məruz qalmasına səbəb oldu. === Anadolu roku dövrünün sonu (1980) === Anadolu roku 1970-ci illərin sonlarına qədər məşhur idi. Bu dövrlərdə bəzi musiqiçilər sadə xalqın yanında olaraq onlara dəstək oldular. Belə insanlardan biri də [[Selda Bağcan]] idi. Gənclər üçün populyar musiqi solçu təfəkkür, daha böyük bərabərlik, azadlıq və işçi hüquqları uğrunda etirazların sinonimi oldu. Bu sənətçilərin solçu baxışları onları hakimiyyətə sevdirməmişdi. 1970-ci illər davam etdikcə Türkiyədə iqtisadi tənəzzül və sosial iğtişaşlar yarandı və [[Türkiyədə dövlət çevrilişi (1980)|12 sentyabr 1980-ci ildə hərbi çevriliş]] Anadolu rok janrına son qoydu. Solçu rokçular repressiyalarla üzləşdi, tutqun siyasi atmosfer isə 80-ci illərdə melanxolik [[Arabesk musiqi|arabesk]] janrının populyarlığını artırdı. Çevrilişdən sonra rok musiqiçilərin ifaları qadağan edildi, Cem Karaca kimi bir çox sənətçi xaricə qaçmalı oldu və bəziləri həbs olundu.<ref>{{Cite web|last=Sharpe|first=Kenan Behzat|date=4 December 2018|title=Can Turkish Psychedelic Music Go Global?|url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/12/turkish-psychedelic-music-goes-global.html|url-status=live|access-date=1 January 2022|website=[[Al-Monitor]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414234108/https://www.al-monitor.com/originals/2018/12/turkish-psychedelic-music-goes-global.html |archive-date=2021-04-14 }}</ref> === Türk rok dövrü (1990-cı illərdən sonra) === Türkiyədə digər rok janrları populyarlaşdıqca, Anadolu roku da şaxələnməyə başladı. Bu dövrdən çıxan türk roku ənənəvi Anadolu üslublu köklərindən uzaq idi və xalq musiqisi ilə heç bir əlaqəsi yox idi. Sonrakı onilliklərdə [[Duman]], [[Mor ve Ötesi]], [[Gece Yolcuları]], Almora, Kurban, Kargo, Vega, Çilekeş, Redd, Gripin və [[maNga]] kimi türk rok qruplarının artımı müşahidə olunurdu. maNga 2005-ci ildə demək olar ki, bütün sorğularda "Ən yaxşı rok qrupu" mükafatını qazanmışdı.<ref>{{cite web|title=Biyografi|url=http://www.manga.web.tr/Biyografi|access-date=11 June 2015|archive-date=22 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122200307/http://www.manga.web.tr/biyografi/|url-status=live}}</ref> Bundan başqa, türklərin Almaniyaya köçü ilə əlaqədar Almaniyada da bir neçə türk köklü qruplar inkişaf etmişdi. Bütün bu qrupların təsirləndiyi musiqi janrları [[Seattle Sound]], [[Metal musiqi|hevi metal]], [[dum metal]] və rapcore kimi janrlar idi. Anadolu roku ənənəvi türk səsi və ya türk sözləri ilə ifa olunan rok musiqisi ilə geniş seçimli qərb rok alt janrlarının birləşməsi demək idi. Bu cür mədəni qaynaşma Türkiyədə rok musiqisinin inkişafına yol açırdı. Ayna, [[Murat Göğebakan]], [[Haluk Levent]], [[Şəbnəm Fərah]], [[Barış Akarsu]], [[Ogün Şanlısoy]], [[Dəmir Dəmirkan]], [[Hayko Cepkin]], [[Aslı Gökyokuş]], Nev, Aylin Alım, Emre Aydın, Kıraç, Özlem Tekin və Teoman kimi məşhur fərdi rok ifaçıları da var. 1980-ci illərin sonunda Türkiyədə Mezarkabul (Pentagram) və Diken kimi bir neçə metal qrupları yarandı.<ref>{{Cite news|date=2013-07-29|title=Interview With Tarkan Gözübüyük and Metin Türkcan (MEZARKABUL)|language=en-US|work=Metal Shock Finland (World Assault )|url=https://metalshockfinland.com/2013/07/29/interview-with-tarkan-gozubuyuk-and-metin-turkcan-mezarkabul/|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911162452/https://metalshockfinland.com/2013/07/29/interview-with-tarkan-gozubuyuk-and-metin-turkcan-mezarkabul/|url-status=live}}</ref> === 2010-cu illər === 2010-cu illərin sonlarında müğənni Gaye Su Akyol kimi xalq melodiyalarını rokla uyğunlaşdıran bəzi rok musiqiçiləri və qrupları, Palmiyeler, Ayyuka, Makas, Hollandiyanın Anadolu rok qrupu [[Altın Gün]] və İngiltərədə yerləşən Anadolu rok qrupu [[Kit Sebastian]] kimi qruplar meydana çıxdı. 2014-cü ildə Anadolu rok mədəniyyətinin qorunub saxlanılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi vizyonu ilə "Anadolu Rokunu Canlandırma Layihəsi" başladı.<ref>{{Cite web |last=Gazetesi |first=Evrensel |title=Anadolu rock görsel sanatlarla buluştu |url=https://www.evrensel.net/haber/266915/anadolu-rock-gorsel-sanatlarla-bulustu |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623053747/https://www.evrensel.net/haber/266915/anadolu-rock-gorsel-sanatlarla-bulustu |archive-date=2020-06-23 |access-date=2025-01-11 |website=Evrensel.net |language=tr-TR |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ereşter |first=Doruk |date=2018-08-11 |title=Kayıp Hazineye Yolculuk: Anatolian Rock Revival Project |url=https://www.altmuzik.com/kayip-hazineye-yolculuk-anatolian-rock-revival-project/ |access-date=2025-01-11 |website=altmuzik.com - indie culture mag |language=tr |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715002727/https://www.altmuzik.com/kayip-hazineye-yolculuk-anatolian-rock-revival-project/ |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Anadolu roku]] [[Kateqoriya:Fyujon musiqi janrları]] [[Kateqoriya:Türkiyə musiqisi]] [[Kateqoriya:Rok-musiqi janrları]] ornjqzpbhqxlk1tf4z0pxl1slv80kr1 Fredrik Dübua de Monperi 0 890659 8981344 7960966 2026-06-27T18:08:58Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981344 wikitext text/x-wiki {{Yazıçı}} '''Fredrik Dübua de Monperi''' ({{dil-fr|Frédéric DuBois de Montperreux}}; {{DVTY}}) — Fransız əsilli isveçrəli arxeoloq, səyyah, etnoqraf və təbiətşünas. Rusiyada əsasən 1831-1834-cü illərdə Krıma və Qafqaza etdiyi səyahət sayəsində tanınır, Səyahətini altı cildlik "Qafqazda çərkəzlərin və abxazların arasında, Kolxidada, Gürcüstanda, Ermənistanda və Krımda səyahət" əsərində səyahəti zamanı çəkdiyi bir çox rəsm, şəkil və diaqramdan ibarət atlas ilə izah etmişdir.<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Дюбуа-де-Монперре, Фредерик}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:İsveçrə arxeoloqları]] l50k7w8qq22o3yr1dlogrdsx59dl5sl Krasin adına DRES 0 895247 8981339 8446720 2026-06-27T18:06:48Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981339 wikitext text/x-wiki {{Elektrostansiya}} '''Leonid Krasin adına Dövlət Rayon Elektrik Stansiyası''' və ya qısaca '''Krasin adına DRES''' ({{dil-ru|ГРЭС им. Красина}}) — Bakı şəhərində yerləşən keçmiş elektrik stansiyası. 1923-cü ilə qədər Bibiheybət Elektrik Stansiyası adlanırdı.<ref name=":0">{{Книга|заглавие=ГРЭС им. Л. Б. Красина|год=1976|место=Б.|издательство=«Ишыг»}}</ref> == Tarixi == Bu elektrik stansiyası SSRİ-də ən qədim elektrostansiyalardan biri idi. Tikintisinə 1900-cü ildə "Elektrosilo" tərəfindən başlanmışdır.<ref name=":0" /><ref name="ASE">{{ASE|5|558-559|Krasin adına DRES}}</ref> Belı-Qorod və Bibiheybətdə elektrik stansiyalarının tikintisinin həvalə edildiyi şəxs olan [[Robert Klasson]] Bibiheybət elektrik stansiyasının tikintisinə rəhbərlik etmək üçün [[Leonid Krasin]]i dəvət etmişdi. Krasinin xatirələrinə görə, ərazidə böyük bir elektrik stansiyasının və bir sıra digər binaların tikintisi üçün genişləndirilməsi üçün Bayıl dağının əhəmiyyətli bir hissəsi dənizə tökülmüşdü.<ref name=":0" /> Elektrik stansiyası 1901-ci ilin iyununda istifadəyə verilmişdir.<ref name="ASE" /> Elektrik stansiyası Bibiheybət neft mədənlərini elektrik enerjisi ilə təmin edirdi. Elektrik stansiyasının ilk direktoru 1904-cü ilə qədər bu vəzifədə çalışan Leonid Krasin idi.<ref name=":0" /> Krasinin burada yaratdığı gizli təşkilat Bakıdakı inqilabi hərəkatda fəal iştirak etmiş və bu, elektrik stansiyasını hərəkatın əsas qərargahına çevirmişdi.<ref name="ASE" /> Krasinin sözlərinə görə, "Tezliklə Bakı Sosial Demokrat təşkilatının demək olar ki, bütün özəyi bu və ya digər rəsmi vəzifədə mənim elektrik stansiyamda toplanmışdı". Elektrik stansiyasında [[Məşədi Əzizbəyov]], [[Sergey Alliluyev]], [[Avel Yenukidze]], [[Vasili Şelqunov]] və digərləri kimi inqilabçılar işləyirdi.<ref name=":0" /> 1905-ci ildə burada [[Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyası|RSDFP]] Bakı Komitəsinin iclası və ümumi Bakı konfransı keçirildi.<ref name="ASE" /> 1906-cı ildə Rusiya imperiyasında ilk buxar turbin burada quraşdırılmışdır.<ref name="ASE" /> 1914-cü ildə Bibiheybət və Beloqorodsk elektrik stansiyaları arasında 20 kV-luq elektrik verilişi xətti çəkildi ki, bu da Azərbaycanda enerji sisteminin yaradılmasının başlanğıcı hesab olunur.<ref name=":0" /> 1915–1917-ci illərdə elektrik stansiyası Rusiya imperiyasında ən böyük və Avropada ən səmərəli elektrik stansiyası idi.<ref name="ASE" /> Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra stansiya milliləşdirilib, "Azneft" trestinin tərkibinə daxil edilib.<ref name=":0" /><ref>{{БСЭ1|Азнефть|1|725—726|автор=В. Свердлов}}</ref> Modernləşdirmə nəticəsində elektrik stansiyasının gücü 10800 kVt-dan (1914) 92600 kVt-a (1939) yüksəldilib. 1941-ci ilə qədər Azərbaycanda istehlak edilən elektrik enerjisinin təxminən 40%-ni bu QRES istehsal edirdi. Müharibədən sonrakı dövrdə əsas proseslərin avtomatlaşdırılması həyata keçirilmiş, 4 qazan aqreqatı və 3 turbin quraşdırılmışdır. 1962-ci ildə Dövlət Rayon Elektrik Stansiyası "Kommunist Əməyi Müəssisəsi" adına layiq görülmüşdür/.<ref name="ASE" /> Hal-hazırda elektrik stansiyasının binasında [[Daş Salnamə Muzeyi]] yerləşir.<ref>{{Cite web|url=https://ru.echo.az/?p=49813|title=Вторая жизнь промзон Баку|lang=ru-RU|website=ru.echo.az|date=2016-10-28|access-date=2024-09-17|archive-date=2024-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084143/https://ru.echo.az/?p=49813|url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycandakı elektrik stansiyaları]] [[Kateqoriya:1901-ci ildə Azərbaycanda yarananlar]] kuw2vldeyrlpdekcfnapcs6hu1m8s6b Çeroki dili 0 897879 8981621 8185456 2026-06-28T07:42:58Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981621 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu}} '''Çeroki dili''' — tükənmək təhlükəsi ilə üzləşən İrokua dillərindən biridir və Çeroki xalqının ana dilidir.<ref>{{cite web |title=Language Status |work=Ethnologue |publisher=SIL International |date=2019 |access-date=May 30, 2019 |url=https://www.ethnologue.com/about/language-status |archive-date=December 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227120737/https://www.ethnologue.com/about/language-status |url-status=live }}</ref> 2018-ci ildə 376,000 Çerokidən yalnız 1,520 nəfəri bu dildə danışırdı, 2019-cu ildə isə üç Çeroki tayfası tərəfindən aparılan hesablamaya əsasən, təxminən 2,100 nəfər Çeroki dilini bilirdi. Lakin danışanların sayı getdikcə azalır. Çeroki dilində danışanların ən böyük qrupu [[Oklahoma]]nın Tahlequah şəhəri ətrafında cəmləşmişdir və burada Qərbi (Overhill və ya Otali) dialekti üstünlük təşkil edir. Çeroki [[Polisintetik dil|polisintetik]] bir dildir və Cənubi İrokua dil ailəsinin yeganə üzvüdür. Polisintetik dil olduğu üçün Çeroki dili [[İngilis dili|ingilis]], [[Fransız dili|fransız]], [[İspan|ispan]] və ya [[portuqal]] kimi [[Hind-Avropa dilləri|Hind-Avropa dil]]lərindən kəskin şəkildə fərqlənir və buna görə də böyüklər üçün öyrənilməsi çətin ola bilər. Çeroki dilində tək bir söz, ingilis dilində bir neçə sözlə ifadə edilə bilən bir ideyanı ötürə bilər. Bu ifadə, danışanın niyyəti və kontekstdən tutmuş ideyanın hərəkəti və obyektinə qədər müxtəlif mənaları əhatə edə bilər. Çeroki dilinin morfoloji mürəkkəbliyi ən çox [[fel]]lərdə özünü göstərir, çünki bu dilin [[leksika]]sının 75%-ni fellər təşkil edir, halbuki ingilis dilində bu nisbət cəmi 25%-dir. Çeroki dilində bir fel ən azı dörd komponenti ehtiva etməlidir: şəxs əvəzliyi prefiksi, fel kökü, aspekt şəkilçisi və modal şəkilçi. ==Təsnifatı== Çeroki dili İrokoy dillərinə aiddir və bu gün danışılan yeganə Cənubi İrokoy dilidir. Dilçilər hesab edirlər ki, Çeroki xalqı təxminən üç min il əvvəl böyük göllər bölgəsindən cənub-şərqə köç etmiş və dillərini də özləri ilə gətirmişlər. Bu gün Çeroki dili hələ də böyük göllər ətrafında danışılan dillərlə, məsələn, Moxauk, Onondaqa, Seneka və Tuskarora dilləri ilə müəyyən oxşarlıqlar göstərir. Cənubi İrokoy dilinin Şimali İrokoy dillərindən ayrılması təxminən 4000–3000 il əvvəl baş vermişdir. Sonrakı minilliklərdə Şimali və Cənubi İrokoy dilləri Ohayo vadisindən qərbdə Siu, şimal və şərqdən isə [[Alqonkin dilləri]] danışan xalqlar tərəfindən ayrılmışdır. ===Dialektlər=== Çeroki dilinin üç əsas [[dialekt]]i mövcud idi: Aşağı, Orta və Yuxarı təpə dialektləri. Cənubi Karolina və Corciya sərhədində danışılan Aşağı dialekt təxminən 1900-cu ildən etibarən yoxa çıxmışdır. Qalan iki dialektdən biri olan Orta dialekt Şimali Karolinadakı Qualla sərhədində Şərqi Çeroki Bandı tərəfindən təxminən 200 nəfər tərəfindən danışılır. Overhill və ya Qərb dialekti isə Şimali Karolinanın Snoubird icmasında və Oklahomanın şərqində təxminən 1300 nəfər tərəfindən danışılır. Qərb dialekti ən geniş istifadə olunan və dilin əsas dialekti hesab edilir. Hər iki dialekt ingilis dilinin təsirinə məruz qalmışdır, Overhill və ya Qərb dialektində isə əlavə olaraq ispan dilinin təsiri də müşahidə olunur. ===Dil sürüşməsi=== [[Şəkil:Tsali Boulevard sign, Cherokee, NC IMG 4880.JPG|upright=0.9|left|thumb|Tsali Bulvarı (transkripsiya: {{lang|chr|[[Tsali|ᏣᎵ]] ᏧᏩᏐᎯᏍᏗ}} – "{{lang|chr-Latn|tsali tsuwasohisdi}}") Çeroki, Şimali Karolina]] Müasir natiqlər tərəfindən danışılan Çeroki dilinin iki əsas Qiduva və Otali adlı ləhcəsi var. Otali ləhcəsi son 150 ildə Sequoyah hecasından əhəmiyyətli dərəcədə uzaqlaşdı və bir çox müqavilə və alınma sözlər dilə qəbul edildi. Çerokidəki bu isim və fel kökləri hələ də Sequoyahın hecasına uyğunlaşdırıla bilər. Müasir Çeroki natiqləri tərəfindən istifadə olunan 85-dən çox heca var. UNESCO-nun məlumatına görə, Çeroki dili Oklahomada təhlükə altında olan dillər sırasındadır.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap&cc2=US|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|date=2010|publisher=UNESCO|language=en|access-date=2017-12-17|archive-date=2017-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115091751/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap&cc2=US|url-status=live}}</ref> 1991-ci ildə qəbul edilmiş "Çeroki Dilinin, Tarixinin və Mədəniyyətinin Təşviqi və Qorunması ilə Bağlı Tayfa Siyasətinə dair Akt" əsasında ingilis dili ilə yanaşı, Çeroki dili də Çeroki Millətinin rəsmi dili elan edilmişdir.<ref name="Cherokee">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JiN-P2aNrnoC&q=Established+cherokee+and+english+as+the+official+languages+of+the+tribe&pg=PA188|last=Cushman |first=Ellen |date=September 13, 2012 |title=The Cherokee Syllabary: Writing the People's Perseverance |chapter=8 – Peoplehood and Perseverance: The Cherokee Language, 1980–2010 |publisher=University of Oklahoma Press |pages=189–191 |access-date=June 2, 2014 |isbn=978-0-8061-8548-4 }}</ref> Çeroki dili həmçinin Birləşmiş Kituvah Çeroki Hinduları Bandı tərəfindən də rəsmi dil kimi tanınır. Çeroki dili rəsmi statusa malik olduğuna görə, Birləşmiş Kituvah Bandının konstitusiyası həm ingilis, həm də Çeroki dillərində mövcuddur. Hər hansı tayfa üzvü tayfa hökuməti ilə ingilis və ya Çeroki dillərində [[ünsiyyət]] qura bilər, Çeroki dilində danışanlar üçün ingilis dili tərcümə xidmətləri təqdim olunur. Tayfa hökuməti üzvlərə xidmət, [[resurs]]lar və məlumat təqdim edərkən, həmçinin tayfa şurası ilə əlaqə saxlayarkən hər iki dildən istifadə edir.<ref>{{cite web|url=http://www.cherokee.org/Services/Health/HealthCentersHospitals.aspx|title=Health Centers & Hospitals|publisher=Cherokee Nation|access-date=June 5, 2014|archive-date=June 25, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625105122/http://cherokee.org/Services/Health/HealthCentersHospitals.aspx}}</ref> ==Təhsil== [[Şəkil:Cherokeeclass.png|thumb|left| Çeroki hecasında yazır]] [[Şəkil:CherokeeKituwahAcademy.png|thumb|left|Yeni Kituvah Akademiyasında məktəbəqədər uşaqlara Çeroki dili öyrədilir]] 2008-ci ildə Çeroki milləti, uşaqlardan başlayaraq məktəblərdə Çeroki dilində yeni sərbəst danışanlar yetişdirməyi və dili evlərdə istifadə etməyi davam etdirmək üçün birgə icma səylərini nəzərdə tutan onillik dilin qorunması planına start verdi. Bu planın məqsədi, 50 il ərzində Çeroki xalqının 80 faizindən çoxunun dili sərbəst bilməsinə nail olmaq idi.<ref>{{cite web| title=Native Now: Language: Cherokee| work=We Shall Remain – American Experience – PBS| access-date=April 9, 2014| year=2008| url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/weshallremain/native_now/language_cherokee| archive-date=April 7, 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140407132754/http://www.pbs.org/wgbh/amex/weshallremain/native_now/language_cherokee}}</ref> Çeroki Qoruma Fondu bu məqsədə çatmaq üçün məktəblər açmağa, müəllimləri hazırlamağa və dil tədrisi üçün [[kurikulum]]lar hazırlamağa 4,5 milyon dollar sərmayə yatırdı. Fond, həmçinin dilin aktiv istifadə oluna biləcəyi icma toplantılarını da təşkil etmişdir. Bu çərçivədə aşağıdakı işlər görülmüşdür: "Məktəbəqədər yaşdan etibarən uşaqlar üçün Çeroki dilində kurikulumların hazırlanması, tədris materiallarının hazırlanması və müəllimlərin təlimi. Bu proqram uşaqların Çeroki dilini ana dili kimi öyrənməsini təmin edir. Proqramda iştirak edən uşaqlar və onların valideynləri birlikdə oxumağı və danışmağı öyrənirlər.<ref name="preservation">{{cite web|title=Cherokee Language Revitalization |work=Cherokee Preservation Foundation |access-date=April 9, 2014 |year=2014 |url=http://www.cherokeepreservationfdn.org/cultural-preservation-connect/major-programs-and-initiatives/cherokee-language-revitalization |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070520/http://www.cherokeepreservationfdn.org/cultural-preservation-connect/major-programs-and-initiatives/cherokee-language-revitalization |archive-date=April 7, 2014 }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Biblioqrafiya == * {{cite book |last=Akkuş |first=F. |year=2018 |chapter=Copular constructions and clausal syntax in Cherokee |editor-first1=M. |editor-last1=Keough |editor-first2=N. |editor-last2=Weber |editor-first3=A. |editor-last3=Anghelescu |editor-first4=S. |editor-last4=Chen |title=Proceedings of the Workshop on the Structure and Constituency of Languages of the Americas 21 |series=University of British Columbia Working Papers in Linguistics |volume=46}} * {{cite book|author-link=Durbin Feeling|title=Cherokee-English Dictionary: Tsalagi-Yonega Didehlogwasdohdi|place=Tahlequah, Oklahoma|publisher=Cherokee Nation|year=1975}} * {{cite book|author1-link=Durbin Feeling|first2=Craig |last2=Kopris|first3=Jordan |last3=Lachler|first4=Charles |last4=Van Tuyl|title=A Handbook of the Cherokee Verb: A Preliminary Study|place=Tahlequah, Oklahoma|publisher=Cherokee Heritage Center|year=2003|isbn=978-0-9742818-0-3}} * {{cite book|last1=Holmes|first1=Ruth Bradley|first2=Betty |last2=Sharp Smith|title=Beginning Cherokee: Talisgo Galiquogi Dideliquasdodi Tsalagi Digohweli|url=https://archive.org/details/beginningcheroke0000holm|place=Norman|publisher=University of Oklahoma Press|year=1976}} * {{cite journal|last1=Hsu|first1=Brian|last2=Frey|first2=Benjamin|year=2024|title=Word order in Cherokee: Information structure, thematic structure, and variability|journal=Language|volume=100|pages=e124-e55|doi=10.1353/lan.2024.a937196}} * {{cite web|last=Montgomery-Anderson|first=Brad|title=A Reference Grammar of Oklahoma Cherokee|date=May 30, 2008a |url=http://kuscholarworks.ku.edu/dspace/bitstream/1808/4212/1/umi-ku-2613_1.pdf}} * {{cite book|last1=Montgomery-Anderson|first1=Brad |title=Cherokee Reference Grammar|date=May 2015|publisher=University of Oklahoma Press|place=Norman |isbn=978-0-8061-4342-2|oclc=880689691|url=https://www.oupress.com/books/14202890/cherokee-reference-grammar}} * {{cite book|last=Robinson|first=Prentice|title=Conjugation Made Easy: Cherokee Verb Study|place=Tulsa, Oklahoma|publisher=Cherokee Language and Culture|year=2004|isbn=978-1-882182-34-3}} * {{cite book|last=Scancarelli|first=Janine|year=2005|chapter=Cherokee|editor-first=Janine |editor-last1=Scancarelli|editor-first2=Heather K. |editor-last2=Hardy|title=Native Languages of the Southeastern United States|place=Lincoln, NE|publisher=University of Nebraska Press in cooperation with the American Indian Studies Research Institute, Indiana University, Bloomington|pages=351–384|oclc=56834622}} * {{cite web|last=Uchihara|first=Hiroto|title=Tone and Accent in Oklahoma Cherokee|date=2013|url=https://arts-sciences.buffalo.edu/content/dam/arts-sciences/linguistics/AlumniDissertations/Uchihara%2520dissertation.pdf&ved=2ahUKEwin4Lb_j-HnAhUYCTQIHf3sDsQQFjAAegQIBRAB&usg=AOvVaw3f-j0BpEyOFYLfmwUqCziF|type=Ph.D. dissertation|place=Buffalo, State University of New York}} * {{cite book|last=Uchihara|first=Hiroto|title=Tone and Accent in Oklahoma Cherokee|date=2016|publisher=Oxford University Press|place=New York|isbn=978-0-19-873944-9|url=https://global.oup.com/academic/product/tone-and-accent-in-oklahoma-cherokee-9780198739449?cc=mx&lang=en&}} ==Əlavə ədəbiyyat== * {{cite book |editor-last=Bruchac |editor-first=Joseph |title=Aniyunwiya/Real Human Beings: An Anthology of Contemporary Cherokee Prose |url=https://archive.org/details/isbn_9780912678924 |location=Greenfield Center, NY |publisher=Greenfield Review Press |year=1995 |isbn=978-0-912678-92-4}} * {{cite thesis |last=Charles |first=Julian |title=A History of Iroquoian Languages |date=2010 |url=https://mspace.lib.umanitoba.ca/items/e0467e7f-1d1a-464f-b07f-8fefe8ce0225 |hdl=1993/4175 |hdl-access=free |type=PhD dissertation |location=Winnipeg |publisher=University of Manitoba}} * {{cite thesis |last=Cook |first=William Hinton |year=1979 |title=A Grammar of North Carolina Cherokee |type=PhD dissertation |publisher=Yale University |oclc=7562394}} * {{cite thesis |last=King |first=Duane H. |year=1975 |title=A Grammar and Dictionary of the Cherokee Language |type=PhD dissertation |publisher=University of Georgia |oclc=6203735}} * {{cite book |editor-last=Munro |editor-first=Pamela |year=1996 |title=Cherokee Papers from UCLA |series=UCLA Occasional Papers in Linguistics |volume=16 |oclc=36854333 |url=https://linguistics.ucla.edu/publications/opl_16.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090815131830/http://www.linguistics.ucla.edu/publications/opl_16.pdf |archive-date=2009-08-15}} * {{cite encyclopedia |last1=Pulte |first1=William |last2=Feeling |first2=Durbin |year=2001 |entry=Cherokee |editor-last1=Garry |editor-first1=Jane |editor-last2=Rubino |editor-first2=Carl |title=Facts About the World's Languages: An Encyclopedia of the World's Major Languages: Past and Present |location=New York |publisher=H. W. Wilson |isbn=0-8242-0970-2 |pages=127–130 |chapter-url=https://archive.org/details/factsaboutworlds0000unse/page/126/mode/2up}} * {{cite thesis |last=Scancarelli |first=Janine |year=1987 |title=Grammatical Relations and Verb Agreement in Cherokee |type=PhD dissertation |publisher=University of California |location=Los Angeles |oclc=40812890 |url=https://linguistics.ucla.edu/images/stories/Scancarelli.1987.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204094331/https://linguistics.ucla.edu/images/stories/Scancarelli.1987.pdf |archive-date=2024-02-04}} * {{cite book |last=Scancarelli |first=Janine |chapter=53. Cherokee Writing |title=The World's Writing Systems |year=1996 |publisher=Oxford University Press |editor-last1=Daniels |editor-first1=Peter T. |editor-last2=Bright |editor-first2=William |isbn=0-19-507993-0 |url=https://archive.org/details/rosettaproject_chr_ortho-3/}} ==Xarici linklər== {{Wiktionary|Cherokee}} {{Wikibooks}} {{Commons category|Cherokee language}} * [http://www.cherokeedictionary.net/ Cherokee-English Dictionary Online Database] * [https://language.cherokee.org/word-list/ Cherokee word list lookup] * [https://language.cherokee.org/language-programs/cherokee-language-consortium/ Cherokee Nation Dikaneisdi (Word List)] * [http://www.languagesandnumbers.com/how-to-count-in-cherokee/en/chr/ Cherokee numerals] * [http://www.translitteration.com/transliteration/en/cherokee/sequoyah/ Cherokee&nbsp;– Sequoyah transliteration system]&nbsp;– online conversion tool * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf Cherokee Unicode Chart] * [https://web.archive.org/web/20150930042006/http://www.cherokee.org/languagetech/en-us/%E1%8E%A3%E1%8F%AA%E1%8F%85%E1%8F%92(home).aspx Cherokee Nation ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ ᏖᎩᎾᎶᏥ ᎤᎾᏙᏢᏅᎢ (Tsalagi Gawonihisdi teginalotsi unadotlvnvi) / Cherokee Language Technology] * [https://web.archive.org/web/20150319230347/https://sites.google.com/site/tsalagianagalisgi/ List of both short and long names for every country and dependency in the world] === Dil arxivləri, mətnlər, audio, video === * [http://www.cherokeephoenix.org/?sectionId=458 Cherokee Phoenix], bilingual newspaper in Cherokee and English * [https://web.archive.org/web/20140921023619/http://www.wcu.edu/library/digitalcollections/cherokeetraditions/LanguageAndLiterature/ Cherokee Traditions digital archive], from Western Carolina University * [https://web.archive.org/web/20190825010742/https://www.cherokeenewtestament.com/ Cherokee New Testament Online] Online translation of the New Testament. Currently the largest Cherokee document on the internet. * {{cite web |title=Native American Audio Collections: Cherokee |work=American Philosophical Society |url=http://www.amphilsoc.org/exhibit/natamaudio/cherokee |access-date=2013-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130302034703/https://www.amphilsoc.org/exhibit/natamaudio/cherokee |archive-date=2013-03-02 }} * [http://cdm.bostonathenaeum.org/cdm/search/collection/p16057coll24/searchterm/cherokee/field/langua/mode/all/conn/and/order/nosort Cherokee Language Texts], from the [http://cdm.bostonathenaeum.org/cdm/landingpage/collection/p16057coll24 Boston Athenæum: Schoolcraft Collection of Books in Native American Languages. Digital Collection.] ==Dil dərsləri və onlayn təlimat== * [https://learn.cherokee.org/ Free online Cherokee classes] from the Cherokee Nation in Oklahoma * [http://www.culturev.com/cherokee/cherokee.html Cherokee Language Online] (Beginning dialogues, audio, flashcards and grammar from culturev.com) * [https://ankiweb.net/shared/decks/cherokee Cherokee Language downloadable flashcard decks] (Some based on culturev.com) * [https://mangolanguages.com/available-languages/learn-cherokee/ Mango Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213838/https://mangolanguages.com/available-languages/learn-cherokee/ |date=2021-06-02 }} has free lessons via their website or app * [https://web.archive.org/web/20140826120646/http://cherokeelanguage.wcu.edu/classes/ Online Cherokee language classes], from Western Carolina University * [https://www.facebook.com/WCUCherokeeLanguage?_fb_noscript=1 Cherokee Language Program at Western Carolina University on Facebook], additional materials * [https://web.archive.org/web/20110708142042/http://www.cherokeelessons.com/ CherokeeLessons.com] (Hosts Creative Commons licensed materials including a textbook covering grammar and many hours of challenge/response based audio lesson files). * [https://www.youtube.com/channel/UCuqKGb4re9a5TssItxrTw6Q Cherokee language YouTube videos for beginners, by tsasuyeda] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLZEkBhbUA_CWtVSnXEf64ny7pUwlJFfgl Cherokee speakers], Cherokee Nation [[Kateqoriya:Ton dilləri]] 8o3n01twj8n5k2p2gdi95cpp37rq2tm Navaxo dili 0 898517 8981628 8888315 2026-06-28T07:43:07Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981628 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu}} '''Navaxo dili''' ({{dil-en|Navajo}}) — Cənubi Atabaskan dillərindən biri. Navaxo dili Na-Dene dil ailəsinə aiddir və bu ailə [[Şimali Amerika]]nın qərb bölgələrində danışılan dillərlə əlaqəlidir. Bu dil [[Meksika]]–[[Amerika Birləşmiş Ştatları]] sərhədinin şimalında ən çox danışılan dildir. 2011-ci il məlumatlarına görə, təxminən 170,000 [[Amerikalılar|amerikalı]] evdə Navaxo dilində danışır. [[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı Navaxo dilində danışan şəxslər orduya qoşulub gizli mesajlar göndərmək üçün xüsusi bir şifrə sistemi hazırladılar. Bu kodla göndərilən mesajlar müharibədə həlledici döyüşlərin qazanılmasına və çox sayda insanın həyatının xilas edilməsinə böyük töhfə verdi. Dil üçün [[latın qrafikası]]na əsaslanan [[yazı sistemi]] 1930-cu illərin sonlarında hazırlanmışdır. Navaxo leksikası əsasən Atabaskan mənşəlidir, çünki bu dil mürəkkəb isim [[Morfologiya (dilçilik)|morfologiya]]sı səbəbindən alınma sözlərə qarşı kifayət qədər konservativ yanaşır. ==Təsnifatı== Navaxo dili Atabaskan dil ailəsinə aiddir. Navaxo və Apaçi dilləri bu ailənin cənubdakı qolunu təşkil edir. Atabaskan dillərinin əksəriyyəti [[Alyaska]]da, [[Kanada]]nın şimal-qərbində və [[Şimali Amerika]]nın [[Sakit okean]] sahilləri boyunca yerləşir. Atabaskan dil ailəsinə daxil olan dillərin çoxu tonlara malikdir. Lakin bu xüsusiyyət bütün alt qruplarda müstəqil şəkildə inkişaf edib. Proto-Atabaskan dilində tonlar olmayıb. Tonlar [[morfem]]lərin sonunda qlottal samitlərdən yaranıb, lakin bu proses bütün dillərdə eyni şəkildə baş verməyib. Belə ki, bəzi qohum morfemlər bəzi Atabaskan dillərində yüksək tonla, digərlərində isə aşağı tonla tələffüz olunur. Navaxo və Çipevyan dillərinin morfemləri Proto-Atabaskan dilindən gəlsə də, bir-birinə əks olan tonlara malik olduğu düşünülür. Bu fərqlər, ehtimal ki, Proto-Atabaskan dilinin qlottal samitləri fərqli şəkildə tələffüz edən müxtəlif dialektlərindən yaranıb. Proto-Atabaskan dili təxminən e.ə. 500-cü ildə fərqli dillərə ayrılıb.<ref>{{Harvnb|Koenig|2005|p=9}}</ref> ==Təhsil== [[İkinci Dünya müharibəsi]] zamanı bir çox Navaxo məktəbi bağlandıqdan sonra, 1950-ci illərdə Navaxo uşaqlarına təhsil vermək məqsədilə proqramlar təşkil olundu. Maliyyələşdirilən proqramlar nəticəsində növbəti on ildə tələbələrin sayı sürətlə ikiqat artdı. Navaxo millətinin təhsil siyasətinə əsasən, Navaxo qəbilə şurası məktəblərdən həm İngilis, həm də Navaxo dillərini öyrətməyi tələb edirdi ki, uşaqlar ikidilli olaraq qalsınlar, lakin onların məktəb sistemlərinə təsiri çox aşağı idi.<ref>{{cite web|title=Tséhootsooí Diné Bi'óta' Navaho Immersion School|url=http://ourmothertongues.org/language/Navajo/8|access-date=15 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905223432/http://ourmothertongues.org/language/Navajo/8|archive-date=5 September 2015|url-status=live}}</ref> Az sayda məktəbəqədər proqram Navaxo dili üzrə təməl söz ehtiyatı və qrammatikanı öyrədən tam tədris proqramı təqdim edir və bu da uşaqların əvvəlcədən Navaxo dili biliyinə malik olmadıqları ehtimalına əsaslanır. ==Leksikası== Navaxo lüğətinin böyük əksəriyyəti Atabaska mənşəlidir. Leksik köklərin sayı hələ də nisbətən azdır. Hesablamalara görə, 6,245 isim və 9,000 fel mövcuddur, lakin bunlar çoxsaylı şəkilçilərlə birləşərək elə mürəkkəb sözlər yaradır ki, İngilis dilində olduğu kimi, nadir hallarda yalnız bir kökdən ibarət olurlar.<ref name="Mueller 2008 12">{{Harvnb|Mueller-Gathercole|2008|p=12}}</ref> [[Avropa]]lıların [[ABŞ|Amerika]]nı müstəmləkələşdirməsindən əvvəl, Navaxo dili digər dillərdən, hətta digər Atabaska və [[Apaçilər|Apaçi]] dillərindən də çox az söz almışdır. Atabaska ailəsi, dillərinin uzunmüddətli nisbi təcrid olunması səbəbindən [[fonologiya]] və [[Morfologiya (dilçilik)|morfologiya]] baxımından kifayət qədər müxtəlifdir. Navaxoların əsrlərlə qarşılıqlı əlaqədə olduğu və mədəni ənənələr götürdüyü Pueblo xalqları belə, Navaxo dilinə az sayda söz vermişlər. [[İspaniya]] və [[Meksika]] Navaxo torpaqlarını ələ keçirdikdən sonra da dilə çox az sayda [[İspan]] sözləri daxil olmuşdur.<ref name="Kroskrity Field 2009 39">{{Harvnb|Kroskrity|Field|2009|p=39}}</ref> XX əsrin ortalarına qədər İngilis dilinə qarşı da bu qaydada davam etmişdir. XX əsrin sonlarına doğru Navaxo dili bəzi İngilis sözlərini qəbul etməyə başladı. Bunu da əsasən İngilis dilinə məruz qalan gənc məktəb uşaqları vasitəsilə qəbul etməyə başlamışdılar.<ref name="Kroskrity Field 2009 38">{{Harvnb|Kroskrity|Field|2009|p=38}}</ref> İngilis dilinə tamamilə keçmiş yeganə Navaxo sözü hogan — ənənəvi evlərə aid termindir.<ref>{{cite dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=hogan&allowed_in_frame=0|dictionary=Online Etymology Dictionary|access-date=August 6, 2014|last=Harper|first=Douglas|title=hogan|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811164422/http://www.etymonline.com/index.php?term=hogan&allowed_in_frame=0|archive-date=August 11, 2014|url-status=live}}</ref> İngilis dilində məhdud tanınan digər bir söz isə chindi (ölən birinin pis ruhu) sözüdür.<ref>{{Harvnb|Cutler|2000|p=165}}</ref> == Nümunə mətn== Bu, bir Navaxo dilində qısa hekayənin ilk abzasıdır:<ref>{{Harvnb|Young|Morgan|1987|pp=205a–205b}}</ref> {{sitatın əvvəli}} Bəzi igid oğlanlar satmaq üçün şərab hazırlamaq qərarına gəldilər, buna görə hər biri üzüm tənəyi əkdi və onlara çox zəhmət çəkərək baxıb, yetkinliyə çatdırdılar. Şərab hazırladıqdan sonra, hərəsi onu bir keçi dərisi tulumuna doldurdu. Onlar heç vaxt bir-birlərinə bu şərabdan verməyəcəkləri barədə razılığa gəldilər və sonra keçi dərisi tulumlarını çiyinlərinə alıb şəhərə yola düşdülər (...) {{oq|nv|Ashiiké tʼóó diigis léiʼ tółikaní łaʼ ádiilnííł dóó nihaa nahidoonih níigo yee hodeezʼą́ jiní. Áko tʼáá ałʼąą chʼil naʼatłʼoʼii kʼiidiilá dóó hááhgóóshį́į́ yinaalnishgo tʼáá áłah chʼil naʼatłʼoʼii néineestʼą́ jiní. Áádóó tółikaní áyiilaago tʼáá bíhígíí tʼáá ałʼąą tłʼízíkágí yiiʼ haidééłbįįd jiní. "Háadida díí tółikaní yígíí doo łaʼ ahaʼdiidził da," níigo ahaʼdeetʼą́ jiníʼ. Áádóó baa nahidoonih biniiyé kintahgóó dah yidiiłjid jiníʼ (...)}} {{sitatın sonu}} == Həmçinin bax == * [[Navaxo milləti]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Aqqlütinativ dillər]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] 1offc78uxgivnswp0s47ttput85ao4v Hmonq dili 0 898911 8981625 8142164 2026-06-28T07:43:02Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Ton dilləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5b007a3cf48f9845|detallar]]) 8981625 wikitext text/x-wiki {{Dil məlumat qutusu}} '''Hmonq dili''' — Cənub-Qərbi [[Çin]], Şimali [[Vyetnam]], [[Tayland]] və [[Laos]]da Hmonq xalqı tərəfindən danışılan dil. Bu dildə təxminən 4,5 milyon insan danışır və müxtəlif [[dialekt]]ləri qarşılıqlı anlaşılandır. 2013-cü ilə qədər 280,000-dən çox [[Amerikalılar|Amerikalı]] bu dildə danışırdı.<ref name="Jarkey_2015">{{cite book |last1=Jarkey |first1=Nerida |title=Serial Verbs in White Hmong |year=2015 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-29239-0 |url=https://books.google.com/books?id=glTFCQAAQBAJ&pg=PA7 |access-date=2025-02-20 |archive-date=2025-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311165639/https://books.google.com/books?id=glTFCQAAQBAJ&pg=PA7 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-11.pdf |title=The Asian Population: 2010 |first=Elizabeth M. |last=Hoeffel |first2=Sonya |last2=Rastogi |first3=Myoung Ouk |last3=Kim |first4=Hasan |last4=Shahid |date=March 2012 |work=2010 Census Briefs |publisher=United States Census Bureau |access-date=20 March 2013 |archive-date=23 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323204256/https://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-11.pdf |url-status=live }}</ref> ==Haqqında== Hmonq dili, Hmonq-Mien dil ailəsinin bir hissəsidir və əsasən Cənub-Şərqi Asiyada, xüsusilə Laos, Vyetnam, Tayland, [[Myanma|Myanma]] və [[Çin]]də danışılır. Hmonq dili həm də [[ABŞ]] və digər ölkələrdə köç edən Hmonq icmalarında geniş yayılıb. Hmonq dili Hmonq-Mien dil ailəsinə aiddir və bir neçə fərqli dialekti vardır. Ən geniş yayılan dialektlər Hmonq Do və Monq Lenq olaraq bilinən Laos dialektləridir. Çin, Tayland və digər regionlarda da müxtəlif Hmonq dialektləri mövcuddur. Bu dialektlər adətən səslərin fərqli tələffüzləri və bəzi lüğət fərqləri ilə ayrılır. Hmonq dili tonal bir dildir, yəni mənaları yalnız sözlərin səsləri və tonlarından asılıdır. Hmonq dilində altı ton var, bu da hər bir sözün fərqli mənalar daşıya biləcəyini göstərir. Məsələn, eyni tələffüz olunan bir söz, ton fərqləri ilə fərqli mənalar ifadə edə bilər. Hmonq xalqı əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğuldur və çoxsaylı Hmonq icmaları dünyanın müxtəlif yerlərində mövcuddur. Hmonq dili və mədəniyyəti mühacirət edən icmalar arasında mühafizə olunur. ABŞ-da, məsələn, Hmonqlar, ABŞ ordusunda xidmət edən və ya ABŞ-a mühacirət edən şəxslərdən ibarətdir. Hmonqların mədəniyyətində çoxsaylı adətlər, folklor, rəqs və musiqi mövcuddur. Hmonq dili, həmçinin dil öyrənmək və mədəniyyətlərini yaşatmaq məqsədilə müxtəlif təhsil proqramları və resurslarla təbliğ olunur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Çin dilləri]] [[Kateqoriya:Tailand dilləri]] [[Kateqoriya:Laos dilləri]] [[Kateqoriya:Vyetnam dilləri]] [[Kateqoriya:Hmonq mədəniyyəti]] [[Kateqoriya:Ton dilləri]] mzwz1e4g9gkuup0v83jorjcu3uzkxtk Ketlin Meri Tayrer Atkinson 0 899571 8981363 8737138 2026-06-27T18:12:23Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 8981363 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ketlin Meri Tayrer Atkinson''', əsl soyadı Xrimes (d. ? - ö. may [[1979]]) — [[Britaniya]], [[Yunanıstan]] və [[Kipr]]<nowiki/>də tədqiqatlar aparmış tarixçi və arxeoloq. O, Belfastdakı Kvins Universitetində ilk qadın professor olmuş və Antikvarlar Cəmiyyətinin üzvü idi. == Fəaliyyəti == Ketlin Meri Tayrer Atkinson Oksford Universitetinin Müqəddəs Hilda Kollecində klassik filologiya üzrə təhsil almış və birinci dərəcəli fərqlənmə diplomu ilə məzun olmuşdur.<ref name=":2">{{cite news |date=22 yanvar 1965 |title=Professor finds our students 'a bit shy' |work=Belfast Telegraph |url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/BL/0002318/19650122/072/0007 |access-date=3 May 2019}}</ref> Təhsilini başa vurduqdan sonra İtaliyaya səyahət etmiş, Roma Britaniya Məktəbində fəaliyyətə başlamış və Spartada arxeoloji qazıntılarda iştirak etmişdir. Bu tədqiqatlar "Qədim Sparta" adlı kitabının yazılmasına səbəb olmuşdur. O, həmçinin Kipr (Kukliya) və İngiltərədə (Keystor bay-Norviç) qazıntı işlərində çalışmışdır.<ref name=":2" /><ref name=":0">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Oxford Dictionary of Archaeology|title=Kathleen Mary Tyrer Atkinson|chapter=Atkinson, Kathleen Mary Tyrer|date=yanvar 2009|publisher=Oxford Reference|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199534043.001.0001/acref-9780199534043-e-297|edition=2nd|isbn=9780191727139}}</ref> 1930-cu illərin əvvəllərində Atkinson Mançester Universitetində Qədim Yunan Tarixi üzrə assistent müəllim kimi fəaliyyət göstərmiş və burada arxeoloq Donald Atkinson ilə birlikdə işləmişdir. Onlar 1932-ci ilin avqustunda Ekinqton şəhərində evlənmişdirlər.<ref name=":3">{{cite web |title=Donald Atkinson (1886-1963) |url=http://www.heritage.norfolk.gov.uk/record-details?TNF400-Donald-Atkinson-(1886-1963)-(Biography) |access-date=3 May 2019 |website=Norfolk Herirage Explorer |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921194926/http://www.heritage.norfolk.gov.uk/record-details?TNF400-Donald-Atkinson-(1886-1963)-(Biography) |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=6 August 1932 |title=Scholars Married at Eckington. Lecturers in the Same Subject. Quiet Ceremony |page=3 |newspaper=Cheltenham Chronicle & Gloucestershire Graphic}}</ref> O dövrdə universitetin qaydalarına əsasən, qadınlara həyat yoldaşları ilə eyni fakültədə daimi akademik vəzifə tutmaq icazəsi verilmirdi. Buna görə də, ona illik müqavilə ilə "xüsusi müəllim" vəzifəsi verilmişdir. 1940-cı illərin sonlarında, o, Lester Universitet Kollecinə (indiki Lester Universiteti) köçmüşdür. 1949-cu ildə, Atkinson Belfastdakı Kvins Universitetində Qədim tarix üzrə dosent vəzifəsinə qəbul edilmiş və karyerasının qalan hissəsini burada keçirmişdir. 1954-cü ildə o, bir il ABŞ-da Ann Arbor və İllinoys Universitetində tədqiqat aparmışdır. 1954-cü ilin yanvar ayında o, Antikvarlar Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir və daha sonra Qədim tarix üzrə professor olmuşdur.<ref name=":1">{{cite journal|year=1980|title=Proceedings and Obituaries|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquaries-journal/article/proceedings-and-obituaries/00D13B55D79E79E63C4CAD619AD2A724|journal=The Antiquaries Journal|volume=60|issue=2|pages=463|doi=10.1017/S0003581500037033|s2cid=246041427|issn=1758-5309|access-date=2025-02-24|archive-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614200624/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquaries-journal/article/proceedings-and-obituaries/00D13B55D79E79E63C4CAD619AD2A724|url-status=live}}</ref> 27 yanvar 1965-ci ildə "Roma Hüquq Qanununun refleksiyaları" adlı açılış mühazirəsi oxuyaraq,<ref>{{cite book |author=Chrimes, Kathleen Mary Tyrer |title=Reflections on the Roman rule of law. An inaugural lecture delivered before the Queen's University of Belfast on 27 January 1965. |publisher=Queen's University |year=1965 |location=Belfast}}</ref> Kvins Universitetində professor olan ilk qadın olmuşdur.<ref name=":2" /> Atkinson, qədim Yunan və Roma tarixi, hüququ və ədəbiyyatı üzrə geniş mövzular haqqında tədqiqatlar aparmışdır. O, 1979-cu ildə vəfat etmişdir və Roma Cəmiyyətinə Donald Atkinson Fondu yaratmaq üçün vəsiyyət bağışlamışdır.<ref name=":3" /><ref name="romansoc">{{cite web |title=Audrey Barrie Brown Memorial Fund & Donald Atkinson Fund |url=https://www.romansociety.org/Grants-Prizes/Audrey-Barrie-Brown-Memorial-Fund-Donald-Atkinson-Fund |access-date=21 aprel 2021 |website=www.romansociety.org |archive-date=2025-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306123055/https://www.romansociety.org/Grants-Prizes/Audrey-Barrie-Brown-Memorial-Fund-Donald-Atkinson-Fund |url-status=live }}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''Athenian Legislative Procedure and Revision of Laws'', Bulletin of the John Rylands Library (1939) * ''The Respublica Lacedaimoniorum'' Ascribed to Xenophon (Manchester University Press, 1948) * ''Ancient Sparta: A Re-Examination of the Evidence'' (Manchester University Press, 1949) * "Restitution in Integrum" and "Iussum Augusti Caesaris" in an ''Inscription at Leyden'' (1960) * ''The Historical Setting of the [[:en:Habakkuk_Commentary|Habbakuk Commentary]]'', ''[[:en:Journal_of_Semitic_Studies|Journal of Semitic Studies]]'' 4 (1959) == İstinadlar == [[Kateqoriya:Mançester Universitetinin müəllimləri]] [[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 1nrmlp0omj9dw464wolydes8z5rya0x Qriqori Çursin 0 900588 8981338 8533618 2026-06-27T18:06:41Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981338 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Qriqori Çursin Filippoviç''' ({{dil-ru|Григорий Филиппович Чурсин}}; {{DVTY}}) — Sovet etnoqrafı və Qafqaz üzrə mütəxəssis, [[Leninqrad Universiteti]]nin professoru. == Həyatı == 1874-cü il yanvarın 10-da [[Yeysk]]də dülgər ailəsində anadan olub.<ref>{{Cite web|url=https://bioslovhist.spbu.ru/person/3194-cursin-grigorij-filippovic.html|title=Чурсин Григорий Филиппович|lang=ru|author=Д. В. Боднарчук, Е. А. Ростовцев|website=Биографика|url-status=live}}</ref> 1888-ci ildə şəhər məktəbini bitirib, Tiflis Müəllimlər İnstitutuna daxil olub. 1894-cü ildə buradan məzun olub. İnqilabi aksiyalarda iştirak etdiyinə görə [[Mangistau yarımadası|Mangistaudakı]] qalaya sürgün edilib. 1897-ci ildə qayıdıb Qafqaz Filoksera Komitəsinə təlimatçı kimi işləməyə başlayıb. Eyni zamanda etnoqrafik material da toplamağa başlayıb. 1905-1916-cı illərdə Zaqafqaziya Statistika Komitəsində redaktor işləyib. 1916-1918-ci illərdə Tiflisdəki [[Gürcüstanın Simon Canaşia Muzeyi|Qafqaz muzeyi]]ndə Qafqaz etnoqrafiyası şöbəsinin kuratoru vəzifəsində çalışıb. 1921-ci ildən 1924-cü ilə qədər Tiflisin kitab depolarında işləyib. 1924-cü ildə Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında Zaqafqaziya Elmi Birliyinin Tarix-etnologiya şöbəsinin müdiri təyin edilib. Eyni zamanda SSRİ Elmlər Akademiyasının Qafqaz Tarix-Memarlıq İnstitutunda da işləyib. 1928-ci ildən Zaqafqaziya Kommunist Universitetinin elmi-tədqiqat və tarix kafedrasında çalışmışdır. 1930-cu il oktyabrın 15-də Tiflisdə vəfat etmişdir.<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/grigoriy-filippovich-chursin-1874-1930/viewer|автор=Джапуа З. Д., Барциц Н. С.|заглавие=Григорий Филиппович Чурсин (1874—1930)|год=2019|язык=ru|издание=Кунсткамера|номер=2(4)|страницы=204—215|archivedate=2024-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240309005937/https://cyberleninka.ru/article/n/grigoriy-filippovich-chursin-1874-1930/viewer}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:SSRİ etnoqrafları]] [[Kateqoriya:SSRİ tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Rusiya imperiyası etnoqrafları]] jeq534840m3tfn3ywwa0ndrciuc6ma2 Şifropank 0 902222 8981337 8740923 2026-06-27T18:05:30Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981337 wikitext text/x-wiki {{səhv salma|Kiberpank}} '''Şifropank''' — sosial və siyasi dəyişiklikləri həyata keçirmək üçün güclü [[kriptoqrafiya]] və məxfiliyi artıran texnologiyaların geniş yayılmasını müdafiə edən biri. Şifropank hərəkatı 1980-ci illərin sonlarında yaranıb və 1992-ci ildə aktivistlərin, texnologistlərin və kriptoqrafların qeyri-rəsmi qruplarının fərdi məxfiliyi artırmaq və dövlət və ya korporativ nəzarətə müqavimət göstərmək strategiyalarını müzakirə etdiyi "Cypherpunks" elektron poçt siyahısının yaradılması ilə maraq qazanıb. Fəlsəfədə dərin libertarian olan hərəkat, [[mərkəzsizləşdirmə]], fərdi muxtariyyət və mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətdən azad olmaq prinsiplərinə əsaslanır.<ref>{{Cite news |last=Asgari |first=Nikou |last2=Chipolina |first2=Scott |date=2024-01-12 |title=Bitcoin’s Wall Street takeover frustrates crypto’s true believers |url=https://www.ft.com/content/f626d6f7-3210-48f2-abb1-3e9b4c3af17e |access-date=2024-11-18 |work=Financial Times |archive-date=2025-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250329181134/https://www.ft.com/content/f626d6f7-3210-48f2-abb1-3e9b4c3af17e |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Read |first=Max |date=2019-06-18 |title=Facebook’s New Competition: The U.S. Dollar |url=https://nymag.com/intelligencer/2019/06/what-is-libra-facebooks-new-cryptocurrency.html |access-date=2024-11-18 |website=Intelligencer |language=en |archive-date=2024-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108201017/https://nymag.com/intelligencer/2019/06/what-is-libra-facebooks-new-cryptocurrency.html |url-status=live }}</ref> Onun cəmiyyətə təsiri qlobal maliyyə, rabitə və məxfilik təcrübəsini dəyişdirən texnologiyaların inkişafına, məsələn, şifropankın mərkəzləşdirilməmiş və senzuraya davamlı pul ideallarını təcəssüm etdirən Bitcoin və digər kriptovalyutaların yaradılmasına qədər uzanır. Hərəkat həmçinin təhlükəsiz mesajlaşma proqramları və məxfiliyə yönəlmiş veb brauzerlər kimi gündəlik texnologiyalarda şifrələmənin əsas axınına töhfə verir. Şifropank etikası XXI əsrdə [[rəqəmsal hüquqlar]], nəzarət və şəxsi azadlıqlar ətrafında müzakirələrə davamlı təsir göstərmişdir. Hərəkat 1990-cı ildən fəaliyyət göstərir və daha özəl və təhlükəsiz rəqəmsal dünyanın təşviqinə yönəlmiş təşəbbüsləri ruhlandırmaqda davam edir.<ref>{{cite journal |last1=Jarvis |first1=Craig |title=Cypherpunk ideology: objectives, profiles, and influences (1992–1998) |journal=[[Internet Histories]] |date=2022 |volume=6 |issue=3 |pages=315–342 |doi=10.1080/24701475.2021.1935547 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Beltramini |first1=Enrico |title=Against technocratic authoritarianism. A short intellectual history of the cypherpunk movement |journal=[[Internet Histories]] |date=2021 |volume=5 |issue=2 |pages=101–118 |doi=10.1080/24701475.2020.1731249}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Pank]] [[Kateqoriya:Kriptoanarxizm]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] otle56c1f2u5ylkx6z4kuckcysc4ej5 Elizabet Fentress 0 902633 8981349 8687885 2026-06-27T18:11:05Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] 8981349 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Elizabet Barringer Fentress''' [[İtaliya]] və [[Şimali Afrika]] üzrə ixtisaslaşmış Roma arxeoloqudur. O, Qərbi Aralıq dənizi bölgəsindəki bir çox arxeoloji qazıntılarda iştirak edib və onların nəticələrini nəşr etdirib. Eyni zamanda, İtaliya, Bolqarıstan və digər yerlərdə aparılan qazıntılar üzrə Fasti Online (www.fastionline.org) adlı onlayn bazanın yaradıcısı və elmi direktorudur. Həmçinin, Fasti Online Documents & Research (FOLD&R) jurnalının redaktorudur. 2021-ci ildə ona Amerika Arxeologiya İnstitutunun 2022-ci il Qızıl Medalı təqdim edilib. == Bioqrafiyası == Fentress bakalavr təhsilini Pensilvaniya Universitetində (1969, Latın dili), magistr təhsilini London Universitet Kollecində (1974, Etrusk və Roma Arxeologiyası) və fəlsəfə doktorluğu təhsilini Oksford Universitetindəki St Huqs Kollecində (1979, Roma Arxeologiyası – "Roma Ordusunun Cənubi Numidiyaya İqtisadi Təsiri") alıb.<ref>{{Cite web |last=Fentress |first=E |title=The economic effects of the Roman army on southern Numidia |url=http://solo.bodleian.ox.ac.uk/primo-explore/fulldisplay?docid=oxfaleph012740431&context=L&vid=SOLO&search_scope=LSCOP_ALL&tab=local&lang=en_US |access-date=2019-09-20 |website=solo.bodleian.ox.ac.uk}}</ref> O, [[London Universitet Kolleci]]n<nowiki/>də qonaq professor (2007–2012, 2018–2023), Oksford Universitetinin Ol Souls Kollecində qonaq tədqiqatçı (2010) və Roma Amerika Akademiyasında Mellon professoru (1996–1999) olub.<ref>{{Cite web |title=American Academy in Rome |url=https://www.aarome.org/it/content/associazione-internazionale-di-archeologia-classica-aiac-2 |access-date=2025-03-13 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920172408/https://www.aarome.org/it/content/associazione-internazionale-di-archeologia-classica-aiac-2 |url-status= }}</ref> Fentress, Beynəlxalq Klassik Arxeologiya Assosiasiyasının keçmiş prezidenti, Alman Arxeologiya İnstitutunun müxbir üzvü və 2006-cı ildən Antikvarlar Cəmiyyətinin üzvüdür.<ref>{{Cite web |title=Fellows Directory |url=https://www.sal.org.uk/about-us/fellows-directory/?fs=fentress |access-date=2025-03-13 |archive-date=2018-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213195921/https://www.sal.org.uk/about-us/fellows-directory/?fs=fentress |url-status= }}</ref> 2003-cü ildə Aralıq dənizi arxeoloji qazıntıları üzrə beynəlxalq məlumat bazası – Fasti Online platformasını yaradıb. 2013-cü ildə o, Amerika Arxeologiya İnstitutunun "Rəqəmsal Arxeologiyada Görkəmli Nailiyyət" mükafatının ilk qalibi olub.<ref>{{Cite web |title=2014 AIA Award Winners |url=https://www.archaeological.org/meeting/specialevents}}</ref> 2018-2023-cü illərdə London Universitet Kollecində fəxri qonaq professor kimi çalışıb.<ref>{{Cite web |last=UCL |date=2019-01-22 |title=Honorary |url=https://www.ucl.ac.uk/archaeology/people/honorary |access-date=2019-09-20 |website=Institute of Archaeology |language=en |archive-date=2021-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529233257/https://www.ucl.ac.uk/archaeology/people/honorary |url-status=live }}</ref> 2022-ci ilin yanvarında San-Fransisko konfransında ona Amerika Arxeologiya İnstitutunun qızıl medalı təqdim edilib.<ref>{{Cite web |date=February 2021 |title=News - Announcing the 2022 Gold Medal Award Winner |url=https://www.archaeological.org/announcing-the-2022-gold-medal-award-winner/ |access-date=2025-03-13 |archive-date=2025-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429170454/https://www.archaeological.org/announcing-the-2022-gold-medal-award-winner/ |url-status=live }}</ref> O, həmçinin Şimali Afrika Arxeologiyasına dair Açıq Giriş Arxiv Platforması layihəsinin yaradıcısıdır. Onun həyat yoldaşı Ceyms Fentress antropoloq və tarixçidir. == Elmi Fəaliyyəti == Fentress, arxeologiyanın uzunmüddətli tarixi tədqiqatlarda tətbiqinə diqqət yetirir. O, İtaliya və Şimali Afrikada Roma dövrünün sosial və iqtisadi mənzərələri üzərində çalışıb. Xüsusilə, Roma və qeyri-Roma xalqları arasındakı qarşılıqlı əlaqələri öyrənib. Tədqiqatlarında qul bazarları, sərhəd bölgələri, şəhər mərkəzləri və imperiya villaları üzərində dayanıb. Onun araşdırdığı mühüm yerlərə aşağıdakılar daxildir: * Kosa (İtaliya) * Meninks, Utika, Setif və Volyubilis (Şimali Afrika) * Villa Maqna (İtaliya) O, stratigrafik qazıntı metodlarını və intensiv arxeoloji tədqiqat texnikalarını tətbiq edən aparıcı alimlərdəndir. O, aşağıdakı qazıntı və araşdırma layihələrinə rəhbərlik edib və ya həmmüəllif olub: * Albeqna Vadisi Tədqiqatı, İtaliya ( 1979–84)<ref>{{Cite book |title=Paesaggi d'Etruria : Valle dell'Albegna, Valle d'Oro, Valle del Chiarone, Valle del Tafone : progetto di ricerca italo-britannico seguito allo scavo di Settefinestre |date=2002 |publisher=Edizioni di storia e letteratura |isbn=8884980585 |location=Roma |oclc=51029334 |others=Carandini, Andrea., Cambi, Franco, 1957-, Celuzza, Mariagrazia., Fentress, Elizabeth., Attolini, Ida.}}</ref> * Sétif, Əlcəzair (A. Mohamedi ilə, 1979–85)<ref>{{cite book |url=https://www.academia.edu/1518748 |title=Fouilles de Sétif 1997-1983, B.A.A. supp. 5. }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * Kosa, İtaliya (1990–97) * Serba, Tunis – ada üzrə sahə araşdırması (1996–2001)<ref>{{cite web |title=Excavations at Cosa (1991-1997) Part 2: The Stratigraphy |url=http://www.press.umich.edu/webhome/cosa/home.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120914232948/http://www.press.umich.edu/webhome/cosa/home.html |archive-date=14 September 2012 |access-date=3 January 2011 |website=www.press.umich.edu}}</ref> * Volubilis, Mərakeş (G. Palumbo və H. Limane ilə, 2000–05) (2018-dən etibarən)<ref>Fentress, E., Limane, H., & Palumbo, G. (2001). The Volubilis project, Morocco: excavation, conservation and management planning. Archaeology International, 5, 36–39. http://doi.org/http://dx.doi.org/10.5334/ai.0511</ref> * San-Sebastiano (Alatri, İtaliya) * Villa Maqna, İtaliya (2006–10)<ref>{{cite web |title=Villa Magna Project Online Publication |url=http://www.archaeologydata.brown.edu/villamagna/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031190816/http://www.archaeologydata.brown.edu/villamagna/ |archive-date=2017-10-31}}</ref> * Utika, Tunis (2010–17)<ref>Hay, S., Fentress, E., Kallala, N., Quinn, J., and Wilson, A. 2010. Utica. In Papers of the British School at Rome 78 : 325-29</ref> == sərləri == * ''Numidia and the Roman Army'' (1979) * ''Fouilles de Setif 1977-1983'' (1991) * ''The Berbers'' (1996) * ''Romanization and the City, Creation, Transformations and Failures'' (2000) * Paesaggi d'Etruria tra l'Albegna et la Fiora (2002) * ''Cosa V: An intermittent town'' (2003) * ''Walls and Memory: the Abbey of San Sebastiano at Alatri'' (2005) * ''An Island through time: Jerba Studies volume I'' (2009) * ''The Spaces of European Monasticism'' (2011) * ''La Céramique Islamique Maghrébine du haut Moyen Age'' (2011) * ''Villa Magna : an imperial estate and its legacies : excavations 2006-10'' (2016) * ''Volubilis après Rome. Les fouilles UCL/INSAP. 2000-2005'' (2019) == İstinadlar == [[Kateqoriya:XXI əsr ABŞ qadınları]] [[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] 1sgmayhm9e71qbtdx25foforonv1i81 Coselin Toynbi 0 902855 8981360 8825258 2026-06-27T18:12:01Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] 8981360 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|fəaliyyəti=antropoloq, sənətşünas, klassik arxeoloq, universitet müəllimi, numizmat, arxeoloq}} '''Coselin''' '''Meri Ketrin Toynbi''' (d. [[3 mart]], [[1897]] – ö. [[31 dekabr]], [[1985]]) ingilis arxeoloqu və incəsənət tarixçisi idi. XX əsrin ortalarında o, Roma incəsənəti tədqiqatlarında aparıcı britaniyalı alimlərdən biri və bu sahədə dünya miqyasında tanınan nüfuzlu mütəxəssislərdən biri hesab olunurdu. O, Sent Hyuz Kollecində ([[Oksford]]), Ridinq Universitetində və Nyunhem Kollecində (Kembric) dərs demişdir. 1951-1962-ci illərdə Kembric Universitetində klassik arxeologiya üzrə Lourens professoru (klassik arxeologiya üzrə aparıcı alimlərə verilən ad) olmuşdur və bu vəzifəni tutmuş ilk və hələlik yeganə qadındır. == Bioqrafiya == Toynbi Harri Valpi Toynbi və Sarah Edit Marşall (1859–1939) ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun qardaşı [[Arnold Toynbi|Arnold]] [[Arnold Toynbi|C. Toynbi]] tanınmış tarixçi, bacısı Marqaret Toynbi isə Oksford Universitetində professor idi. Ailəsi varlı deyildi və Londonda, Paddinqtonda qohumlarının evində yaşayırdılar. Onun atası Toynbi 10 yaşında olarkən sinir pozğunluğu keçirmiş və ömrünün qalan hissəsini ruhi xəstəxanada keçirmişdir. Bu səbəbdən, anası Edit, uşaqların tərbiyəsində əsas rolu oynamış və onların akademik uğurlar qazanması üçün ciddi çalışmışdır. Toynbi Vinçester Qızlar Məktəbində təhsil almış, daha sonra Nyunhem kollecində (Kembric) oxumuş və Klassik Tripos imtahanından birinciliklə məzun olmuşdur (1916–1920).<ref name="Hatfield2">{{cite journal|last1=Hatfield|first1=L.|title=Jocelyn Mary Catherine Toynbee|journal=Papers of the British School at Rome|date=1972|volume=40|pages=1–10|jstor=40310848}}</ref> Daha sonra Oksford Universitetində Adrian dövrünə aid heykəltəraşlıq mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş və 1930-cu ildə fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır.<ref name="Oxford University Press">{{cite book |last1=Millett |first1=M. |title=The Oxford Handbook of Roman Britain |date=2016 |publisher=Oxford University Press |editor1-last=Millett |editor1-first=M. |location=Oxford |pages=22–42 |chapter=Roman Britain since Haverfield |editor2-last=Revell |editor2-first=L. |editor3-last=Moore |editor3-first=A.J.}}</ref> Toynbi heç vaxt evlənməmişdir. Uşaqlıqda Anqlikan kimi böyüsə də, sonradan Katolikliyə keçmişdir. O, Con Brayan Uord-Perkins ilə birlikdə Müqəddəs Pyotrun məqbərəsi və Vatikan qazıntıları üzərində çalışmış və bu iş onun üçün xüsusi dini əhəmiyyət kəsb etmişdir.<ref name="odnb">{{cite ODNB|id=62392|first=Malcolm|last=Todd|title=Toynbee, Jocelyn Mary Catherine (1897–1985)}}</ref> Təqaüdə çıxdıqdan sonra akademik məqalələr yazmağa davam etmiş və bacısı Marqaret ilə birlikdə Oksfordda yaşamışdır. == Akademik fəaliyyəti == Məzun olduqdan sonra Toynbi Çeltnem Qızlar Kollecində latın dili müəllimi kimi qısa müddət çalışmışdır. Daha sonra Sent Hyuz Kollecində (Oksford) klassik filologiya üzrə müəllim (1921-1924) olmuşdur. Lakin o, Sesiliya Meri Adi adlı həmkarına qarşı haqsız rəftara etiraz olaraq Oksforddan ayrılmışdır. Daha sonra Ridinq Universitetində (1924-1927) klassiklər üzrə müəllim vəzifəsində çalışmışdır. 1927-ci ildən etibarən o, Kembricdə Nyunhem kollecində klassiklər üzrə direktor və professor kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1931-ci ildə müəllim, 1951-ci ildə isə klassik arxeologiya üzrə Lorens professoru olmuşdur. O, bu prestijli vəzifəyə sahib olan ilk və yeganə qadın olmuşdur (1951-1962).<ref>[http://venn.csi.cam.ac.uk/ACAD/lists/index.html Cambridge University Alumni] {{Vebarxiv|url=https://archive.today/20120530053211/http://venn.csi.cam.ac.uk/ACAD/lists/index.html |date=2012-05-30 }} {{webarchive|url=https://archive.today/20120530053211/http://venn.csi.cam.ac.uk/ACAD/lists/index.html|date=30 May 2012}}</ref> O, 1920-ci illərdə Britaniya Məktəbi (Afina və Roma) ilə əlaqədə olmuş, daha sonra 1954-1959-cu illərdə Roma şöbəsinin rəhbəri kimi çalışmışdır.<ref name="Hatfield2"/> Roma incəsənəti üzrə görkəmli tədqiqatçı Ejeni Sellers Stronq ilə tanış olmuş və onun ölümündən sonra (1943) Toynbi ona nekroloq həsr etmiş <ref>J C M Toynbee 1943 'Obituary Notice. Mrs Arthur Strong' ''The Antiquaries Journal'' 23, Issue 3-4, pp. 188-189.</ref> və [[1965]]-ci ildə "Romalıların incəsənəti" monoqrafiyasını onun xatirəsinə ithaf etmişdir. Toynbi 1948-ci ildə Tripolitaniyada Roma və xristian abidələrini araşdırmaq üçün Uord-Perkins və Ketlin Kenyon ilə birlikdə ekspedisiyada iştirak etmişdir. O, Roma imperiyası dövrünün incəsənəti, sikkələri, medal sənəti, mozaikaları, rəsmləri, metal işləri və digər sahələr üzrə geniş araşdırmalar aparmışdır. 1961-ci ilin yayında Londonda, Qoldsmits Hollda keçirilən Roma İncəsənəti sərgisinin kataloqunu hazırlamışdır. O, həmçinin 1946-cı ildən etibarən Roma Cəmiyyətinin vitse-prezidenti olmuşdur. 1962-ci ildə prezident seçilmək istəsə də, eşitmə problemi səbəbindən bu vəzifəyə uyğun görülməmişdir.<ref>Christopher Stray. 2010. ‘Patriots and Professors’: A Century of Roman Studies, 1910–2010. ''The Journal of Roman Studies'', 100, 1-31. doi:10.1017/S0075435810000018</ref> 1971-ci ildə "Roma dünyası: ölüm və dəfn", 1973-cü ildə isə "Romalıların həyatında və incənəsətdə heyvanlar" kitablarını yazmışdır. O, "Romalıların həyatında və incənəsətdə heyvanlar" kitabını latınca öz ağ pişiyi Mitraya həsr etmişdir.<ref>Ann Hamlin. 2001. ''Pioneers of the Past''. Newnham College, Cambridge, 43-46.</ref> == Fəxri adları və mükafatları == * 1943 – Britaniya Antikvarlar Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir. * 1948 – Böyük Britaniyanın Kral Numizmatika Cəmiyyətinin medalı ilə təltif olunmuşdur.<ref>{{Cite web |date=23 May 2014 |title=The Society's Medal |url=http://numismatics.org.uk/medals-honorary-fellowship-prizes/the-societys-medal/ |access-date=15 March 2025 |archive-date=8 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108112720/http://numismatics.org.uk/medals-honorary-fellowship-prizes/the-societys-medal/ |url-status=live }}</ref> * 1952 – Britaniya Akademiyasının üzvü seçilmişdir. * 1956 – Amerika Numizmatika Cəmiyyətinin Hantinqton medalı ilə mükafatlandırılmışdır.<ref>{{Cite web |date=20 September 2016 |title=Recipients of the Huntington Medal Award |url=http://numismatics.org/huntingtonwinners/ |access-date=2018-01-22 |website=numismatics.org |language=en-US |archive-date=2018-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002214929/http://numismatics.org/huntingtonwinners/ |url-status=live }}</ref> * 1967 – Nyukasl Universitetindən fəxri doktorluq almışdır. * 1968 – Liverpool Universitetindən fəxri doktorluq almışdır. * 1973 – Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının xarici fəxri üzvü seçilmişdir.<ref name="AAAS">{{cite web |title=Book of Members, 1780–2010: Chapter T |url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterT.pdf |accessdate=29 July 2014 |publisher=American Academy of Arts and Sciences |archive-date=18 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060618090109/http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterT.pdf |url-status=live }}</ref> * 1977 – 80 illik yubileyinə həsr olunmuş elmi məqalələr toplusu nəşr edilmişdir. * 1984 – London Antikvarlar Cəmiyyətinin erkən xristian arxeologiyası üzrə Frend Medalı ilə təltif olunmuşdur. * 1988 – Onun xatirəsinə elmi məqalələr toplusu nəşr edilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Zanker |first1=P. |title=Image and mystery in the Roman world : three papers given in memory of Jocelyn Toynbee |last2=Walker |first2=S. |last3=Gordon |first3=R. L. |last4=Beard |first4=M. |last5=Reynolds |first5=J.M. |date=1988 |publisher=Alan Sutton |location=Gloucester}}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''The Hadrianic school: a chapter in the history of Greek art'', 1934 * ''Roman Medallions'', 1944 * ''Some Notes on Artists in the Roman World'', Brussels, 1951 * ''Christianity in Roman Britain'', 1953 * ''The Ara Pacis Reconsidered'', ''Proc. Brit. Acad.'' ,1953 * (with J.B. Ward-Perkins) ''The Shrine of St Peter and the Vatican Excavations'', 1956 * ''The Flavian Reliefs from the Palazzo delle Cancellaria in Rome'', 1957 * ''Art in Roman Britain'', 1962 * ''Art in Britain under the Romans'', 1964 * ''The Art of the Romans'', 1965 * ''Death and Burial in the Roman World'', 1971 * ''Animals in Roman Life and Art'', 1973 * ''Roman Historical Portraits'', 1978 * ''The Roman Art Treasures from The Temple of Mithras'' 1986 == Xarici keçidlər == * Sorensen, Lee. "[https://web.archive.org/web/20101127122844/http://dictionaryofarthistorians.org/toynbeej.htm Toynbee, Jocelyn Mary <nowiki>C[atherine]</nowiki>]." In ''Dictionary of Art Historians'' (retrieved 20 December 2009). * [http://cdm.reed.edu/ara-pacis/drawings/1953-toynbee/toynbee-1.php The Ara Pacis Reconsidered, 1953, by Jocelyn M. C. Toynbee] * Hatfield, Linda, 1972. [https://www.jstor.org/stable/40310848?seq=1#page_scan_tab_contents "Jocelyn Mary Catherine Toynbee"] In Papers of the [[:en:British_School_at_Rome|British School at Rome]] * J.M. Reynolds, 1993. "[http://www.britac.ac.uk/pubs/proc/files/80p499.pdf Jocelyn Mary Catherine Toynbee]" In Proceedings of the [[:en:British_Academy|British Academy]] == İstinadlar == [[Kateqoriya:Fəlsəfə doktorları]] [[Kateqoriya:Britaniya tarixçiləri]] [[Kateqoriya:Britaniya arxeoloqları]] o5vq3h4t7mhxc1bqo9f0t7w1i1gmxfh Janna Delafua 0 903276 8981372 8826491 2026-06-27T18:12:42Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/e36b96527f5063b6|detallar]]) 8981372 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|adı=Janna Delafua}}'''Janna Delafua''' (d. [[29 iyun]], [[1851]] – ö. [[25 may]], [[1916]]) Fransız arxeoloq, səyyah, yazıçı, feminist və jurnalist idi. O, Marsel-Oqüst Delafuanın həyat yoldaşı idi. O və həyat yoldaşı qədim fars şəhəri - Susanın qazıntılar aparmış və müxtəlif kəşflər etmişlər ki, onların bəziləri [[Luvr muzeyi]]<nowiki/>ndə sərgilənir. == Həyatı və fəaliyyəti == [[File:Citadel_of_Varamin_by_Jane_Dieulafoy.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Citadel_of_Varamin_by_Jane_Dieulafoy.jpg|left|thumb|Varamin Qalası – Janna Delafua tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəri]] Janna Henrietta Maqre (Janna Delafua) Fransanın [[Tuluza]] şəhərində varlı burjua tacirlər ailəsində anadan olmuşdur.{{sfn|Adams|2010|p=43}} 1862-1870-ci illərdə Parisin bir qəsəbəsində yerləşən Kuvan de Uspeniya d'Otey məktəbində təhsil almışdır. O, 1870-ci ilin may ayında, 19 yaşında ikən Marsel Delafua ilə evlənmişdir. Həmin il Fransa-Prussiya müharibəsi başlamışdır. Marsel könüllü olaraq cəbhəyə göndərilmiş,{{sfn|Adams|2010|p=49}} Janna isə onu müşayiət edərək əsgər geyimində döyüşlərə qatılmışdır.<ref name="MME. DEAD">{{cite news |date=May 28, 1916 |title=MME. JANE DIEULAFOY DEAD.; Explorer and Author Fought Through Franco-Prussian War |work=The New York Times |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40B17FD3A5812738DDDA10A94DD405B868DF1D3 |access-date=2011-09-07 |archive-date=2012-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111165337/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40B17FD3A5812738DDDA10A94DD405B868DF1D3 |url-status=live }}</ref> Müharibə bitdikdən sonra Marsel Midi dəmir yollarında işə düzəldi, lakin növbəti on il ərzində Delafua cütlüyü Misirə və Mərakeşə arxeoloji və tədqiqat səfərləri etdi. Janna bu səfərlərin qeydlərini aparmadı. Marsel Şərq və Qərb memarlığı arasındakı əlaqə ilə getdikcə daha çox maraqlanmağa başladı və 1879-cu ildə özünü arxeologiyaya həsr etməyə qərar verdi.{{sfn|Cohen|Joukowsky|2006|p=39}} Delafua cütlüyü ilk dəfə 1881–82-ci illərdə Qacar İranını ziyarət edib geri qayıtdılar və bundan sonra daha bir dəfə Qacarlar İranında oldular (sonuncu dəfə 1884-cü ildə).<ref name="sitters">Nameghi, Khadijeh Mohammadi; González, Carmen Pérez (2013). ''[https://www.academia.edu/11151166/From_Sitters_to_Photographers_Women_Photography_from_the_Qajar_Era_through_the_1930s_authors_Khadijeh_Mohammadi_Nameghi_and_Carmen_P%C3%A9rez_Gonz%C3%A1lez_ From Sitters to Photographers: Women in Photography from the Qajar Era to the 1930s] {{Wayback|url=https://www.academia.edu/11151166/From_Sitters_to_Photographers_Women_Photography_from_the_Qajar_Era_through_the_1930s_authors_Khadijeh_Mohammadi_Nameghi_and_Carmen_P%C3%A9rez_Gonz%C3%A1lez_ |date=20241204074818 }}''. History of Photography, 37:1, p. 56.</ref> İlk səfərləri Marseldən İstanbula yük gəmisi ilə, oradan Rus gəmisi ilə Qara dənizin şərq sahilindəki Poti limanına, daha sonra isə Qafqazı keçərək Azərbaycan vasitəsilə [[Təbriz]]<nowiki/>ə daxil olmuşdur. {{sfn|Cohen|Joukowsky|2006|p=41}} Oradan [[Tehran]], [[İsfahan]] və [[Şiraz]]<nowiki/>ı gəzmişlər.{{sfn|Cohen|Joukowsky|2006|p=39}} Janna Delafua bu səfərləri fotolar, illüstrasiyalar və yazılarla sənədləşdirmişdir. O, səyahəti zamanı gündəlik qeydlər aparmış və bunlar sonradan iki cildlik kitab şəklində nəşr olunmuşdur.{{sfn|Calmard|1995}} Janna abidələrin, arxeoloji qalıqların, kişilərin, qadınların və qrupların fotoşəkillərini çəkmişdir. Onlar Fransaya qayıtdıqdan sonra müxtəlif rəssamlar bu şəkillər əsasında illüstrasiyalar və oyma rəsmlər hazırlamışdır.<ref>Dieulafoy, Jane. ''[https://www.gutenberg.org/cache/epub/62108/pg62108-images.html Perse, la Chaldee, la Susiane (1887 edition)] {{Wayback|url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/62108/pg62108-images.html |date=20250215071055 }}'', p.2 and list of Illustrations at the end.</ref> Nəticədə "Persiya, Xaldeya, Suziana (La Perse, la Chaldée, la Susiane)" adlı səyahətnamə nəşr olunmuşdur ki, burada 336 litoqrafiya, o cümlədən 50 qadın portreti yer alır.<ref name="sitters" /> [[File:Bazar_Shiraz_as_seen_by_Jane_Dieulafoy,_1881.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bazar_Shiraz_as_seen_by_Jane_Dieulafoy,_1881.jpg|alt=An illustration of a Persian bazaar in Shiraz|right|thumb|Şirazın Vəkil Bazarı, Janna Delafua tərəfindən 1881-ci ildə çəkilmişdir.]] Susa şəhərində cütlük çoxlu artefakt və frizlər tapmışdır, bunlardan bəziləri Fransaya göndərilmişdir. Luvr Muzeyində nümayiş olunan məşhur "Şir Frizi" onların tapıntılarından biridir. {{sfn|Adams|2010|p=42}} Muzeydə Delafua cütlüyünün Fransaya gətirdiyi artefaktlar üçün iki xüsusi otaq ayrılmışdır. Onun bu fəaliyyətinə görə Fransa hökuməti 1886-cı ildə Janna Delafuanı "Şərəf legionu" ordeni ilə təltif etmişdir.{{sfn|Calmard|1995}} Lakin tapılan obyektlərin Fransaya köçürülməsi İran arxeoloji qazıntılarına ciddi ziyan vurmuşdur. Janna Delafua Susadakı Apadana sarayı ilə bağlı xatirələrində yazırdı: {{Sitat|Dünən son günlərdə tapılan iri daş öküzə böyük təəssüflə baxırdım, təxminən on iki min funt ağırlığında! Belə nəhəng bir kütləni tərpətmək mümkün deyil. Nəhayət, qəzəbimə hakim ola bilmədim, iri bir çəkic götürüb qayaya hücum etdim. Onu var gücümlə vurdum. Zərbənin nəticəsində sütunun başlığı yetişmiş meyvə kimi sındı..."}} İran səfərlərindən sonra Delafua cütlüyü 1888-1914-cü illər arasında İspaniya və Mərakeşdə səyahət etmişlər. Bu dövrdə Janna iki roman yazmışdır: "Parisatis" (1890) – hadisələr qədim Susada cərəyan edir. Bu roman daha sonra Kamil Sen-Sans tərəfindən "''Müsadirə (Déchéance)''" operasına (1897) uyğunlaşdırılmışdır. {{sfn|Calmard|1995}} I Dünya Müharibəsi zamanı Marsel könüllü olaraq Mərakeşin Rabat şəhərinə getdi və Janna onu müşayiət etdi. Lakin Mərakeşdə olarkən Jannanın səhhəti pisləşdi. O, amöbiyaz dizenteriyasına yoluxdu {{sfn|Adams|2010|p=61}} və Fransaya qayıtmaq məcburiyyətində qaldı. 1916-cı ildə Pompertuzat şəhərində vəfat etdi. Onlar övlad sahibi olmamışdı və ölümündən sonra Paris şəhərindəki evlərini Fransız Qızıl Xaç Cəmiyyətinə bağışladılar. Bu bina bu gün də Fransız Qızıl Xaçı tərəfindən istifadə edilir.{{sfn|Gran-Aymeric|1991|p=311}} == Biblioqrafiyası == === Seçilmiş əsərləri === * La Perse, la Chaldée et la Susiane 1881–1882. Paris: Hachette. 1887. * L'Orient sous le voile. De Chiraz à Bagdad 1881–1882 (vol 2). Paris. 1889. * À Suse 1884–1886. Journal des fouilles. Paris: Hachette. 1888. * Parysatis. Paris: A. Durand & Fils. 1890. * Volontaire. Paris: Colin. 1892. * Rose d'Hatra et L'Oracle (short stories). Paris: A. Colin et Cie. 1893. * Frère Pélage. Paris: Alphonse Lemerre. 1894. * Déchéance. Paris: Alphonse Lemerre. 1897. * Aragon et Valence. Paris: Hachette. 1901. * L'épouse parfaite (translation from Fray Luis de León). Paris: Bloud. 1906. * Castille et Andalousie. Paris: Hachette. 1908. * Isabelle la Grande. Paris: Hachette. 1920. == İstinadlar == <references /> == Mənbələr == * Adams, Amanda (2010). "[https://books.google.com/books?id=blvPBAAAQBAJ&pg=PA41 Jane Dieulafoy — All Dressed Up In a Man's Suit]". Ladies of the Field: Early Women Archaeologists and Their Search for Adventure. Greystone Books. <nowiki>ISBN 978-1-55365-433-9</nowiki>. * Bird, Dúnlaith (2012). [https://books.google.com/books?id=ZEdef_JMO2UC Travelling in Different Skins: Gender Identity in European Women's Oriental Travelogues, 1850-1950.] Oxford: Oxford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-19-964416-2</nowiki>. * Bonakdarian, Mansour (2006). [https://books.google.com/books?id=K0jw3zg5iOsC Britain and the Iranian Constitutional Revolution of 1906-1911: Foreign Policy, Imperialism, and Dissent.] Syracuse University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8156-3042-5</nowiki>. * Calmard, Jean (15 December 1995). "[http://www.iranicaonline.org/articles/dieulafoy-1 Dieulafoy, Jeanne Henriette Magre]". Encyclopedia Iranica. * Cohen, Getzel M.; Joukowsky, Martha Sharp (2006). "[https://books.google.com/books?id=WRqqcOMUkz8C&pg=PA39 Jane Dieulafoy (1851-1916)]". Breaking Ground: Pioneering Women Archaeologists. University of Michigan Press. <nowiki>ISBN 978-0-472-03174-0</nowiki>. * Gran-Aymeric, Eve and Jean (1991). Jane Dieulafoy, une vie d'homme. Perrin. <nowiki>ISBN 978-2-262-00875-8</nowiki>. * Irvine, Margot (2008). "[https://uottawa.scholarsportal.info/ojs/index.php/revue-analyses/article/viewFile/543/445 Une Académie de femmes?]". * Irvine, Margot (1999). "Jane Dieulafoy's Gender Transgressive Behaviour and Conformist Writing". Portsmouth Working Papers on Contemporary France. * Mesch, Rachel (2020). "Part I. Jane Dieulafoy: Masculinity for God and Country.". [https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781503612358/html Before Trans: Three Gender Stories from 19th Century France]. Stanford University Press. doi:10.1515/9781503612358. <nowiki>ISBN 978-1503606739</nowiki>. S2CID 242128755. [[Kateqoriya:XX əsr Fransanın qadın yazıçıları]] [[Kateqoriya:XIX əsr Fransanın qadın yazıçıları]] [[Kateqoriya:Dramlar]] [[Kateqoriya:Asiyanın tədqiqatçıları]] [[Kateqoriya:Fransa arxeoloqları]] r28rdfvrgix963icpp9i1s6dlvs2rrv Kateqoriya:Polşa musiqi alətləri 14 903919 8981106 8076467 2026-06-27T12:14:55Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981106 wikitext text/x-wiki {{catmore}} {{Vikianbar kateqoriyası|Musical instruments of Poland}} [[Kateqoriya:Polşa musiqisi|Musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] e1qvma8zdftechsqy74t7tsxvjpf0of Siniti Fucimura 0 906078 8981385 8819844 2026-06-27T18:14:00Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Yaponiya arxeoloqları]] 8981385 wikitext text/x-wiki {{Alim|orijinal adı=[[yapon dili|yapon.]] 藤村 新|milliyyəti=[[yapon]]|elm sahəsi=[[arxeologiya]]|tanınır=İlahi Əllər}} '''Siniti Fucimura''' ([[Yaponca|yapon.]] 藤村 新) — [[yapon]] [[arxeoloq]]u kimi tanınan, lakin sonradan fırıldaqçılığı ifşa edilən şəxs. O, uzun illər Yaponiyanın Paleolit dövrünə aid tarixi tapıntıları ilə məşhurlaşmış və "İlahi Əllər" ləqəbini qazanmışdı.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Scientific Hoax That Rocked Japan |url=https://spyscape.com/article/the-man-who-forged-ancient-artifacts |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250308004331/https://spyscape.com/article/the-man-who-forged-ancient-artifacts |archive-date=2025-03-08 |access-date=2025-04-01 }}</ref> == Bioqrafiyası == 4 may 1950-ci ildə [[Miyaqi prefekturası]]nda dünyaya gəlib. Gənc yaşlarında Yapon tarixi ilə maraqlanmağa başlayıb və arxeologiyanı müstəqil şəkildə öyrənib. 1975-ci ildə "''Sekki Bunka Kenkyukai"'' adlı qeyri-hökumət təşkilatını yaradıb və arxeoloji qazıntılara başlayıb. Qısa müddət ərzində o, dünyanın müxtəlif yerlərindən olan tədqiqatçıların diqqətini çəkən möhtəşəm tapıntılar etməyə başlayıb. 50 yaşına çatanda isə artıq [[Yaponiya]]nın aparıcı arxeoloqlarından biri kimi tanınıb.<ref name=":1" /> == Saxtakarlıqların üzə çıxması == 2000-ci ildə ''"Mainichi Shimbun"'' qəzeti gizli kameralar vasitəsilə onun arxeoloji qazıntılar zamanı saxta artefaktları torpağa basdırıb sonra tapdığı görüntüləri yayımladı.<ref>{{Cite web |title=Archaeologist Faked Important Discovery |url=https://www.science.org/content/article/archaeologist-faked-important-discovery |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317121956/https://www.science.org/content/article/archaeologist-faked-important-discovery |archive-date=2025-03-17 |access-date=2025-04-01 }}</ref> Bu ifşa nəticəsində məlum oldu ki, Fucimura müxtəlif dövrlərə aid artefaktları başqa yerlərdən toplayıb öz qazıntı yerlərində basdırırmış. O, Kamitakamori və digər 42 qazıntı sahəsində bu cür fırıldaqçılıq edib və Yaponiyanın [[Paleolit dövrü]] haqqında elmi araşdırmalara böyük zərbə vurub. Skandalın təsiri böyük oldu. Yapon Arxeoloji Assosiasiyası Fucimuranı üzvlükdən çıxardı<ref name=":1">{{Cite web |title=The Stone Age Discoveries of Shinichi Fujimura |url=https://hoaxes.org/archive/permalink/the_stone_age_discoveries_of_shinichi_fujimura |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411200640/https://hoaxes.org/archive/permalink/the_stone_age_discoveries_of_shinichi_fujimura |archive-date=2025-04-11 |access-date=2025-04-01 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Shinichi Fujimura |url=https://www.archaeologyexpert.co.uk/shinichifujiama.html |url-status=live |archive-date=2025-01-25 |access-date=01.04.2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125120827/https://www.archaeologyexpert.co.uk/shinichifujiama.html }}</ref> və onun işlərinin yenidən qiymətləndirilməsi üçün üç il ərzində araşdırmalar apardı. Nəticədə, bir çox muzeylər onun təqdim etdiyi eksponatları sərgilərindən çıxardılar və məktəb dərslikləri yenidən yazıldı. Fucimura ictimaiyyət qarşısında göz yaşları içində üzr istədi və fırıldağını "Şeytanın təsiri" adlandırdı. Lakin bu hadisə Yaponiyanın akademik mühitində məlumat paylaşımının və tənqidi yanaşmanın çatışmazlıqlarını da üzə çıxardı, çünki onun saxta kəşfləri illərlə elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul olunmuşdu.<ref name=":0" /> == İstinadlar == [[Kateqoriya:Psevdotarix]] [[Kateqoriya:Yaponiya arxeoloqları]] alxx20ndyh6aou55lhaewfrq4kptjz5 Vilyam Henri Holms 0 907218 8981353 8969179 2026-06-27T18:11:12Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] 8981353 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} [[Şəkil:Tusayan bowl.tiff|thumb|Tusayan qabı, Holmsdan illüstrasiya, ''Qədim Pueblosun dulusçuluğu'', 1886]] '''Uilyam Henri Holms'''({{DVTY}}) — [[Amerikalılar|amerikalı]] tədqiqatçı, antropoloq, [[arxeoloq]], [[rəssam]], elmi illüstrator, xəritəçi, dağçı, geoloq və muzey kuratoru və direktoru. ==Bioqrafiyası== ===Erkən həyatı və təhsili=== Uilyam Henri Holms 1846-cı il dekabrın 1-də [[Ohayo ştatı]]nın Harrison qraflığında, Cadiz yaxınlığındakı bir fermada, Cozef və Meri Heberlinq Holms ailəsində anadan olmuşdur.<ref>John R. Swanton, "Biographical Memoir of William Henry Holmes, 1846–1933" (PDF). ''Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences'', vol. 17 - Tenth Memoir (PDF online facsimile at the NAS). "Bibliography" compiled by Ella Leary (Presented to the Academy at the Autumn meeting, 1935. ed.). Washington, DC: National Academy of Sciences. {{ISSN|0077-2933}}. {{OCLC|37424036}}, p. 223.</ref> Onun ulu babalarından biri 1638-ci ildə Salem, [[Massaçusets]]ə köç etmiş olan keşiş Obadiya Holms idi.<ref>''Dictionary of American Biography''. "Holmes, William Henry." New York: Scribner, p. 427.</ref> Uilyam Henri Holms 1870-ci ildə Ohayo ştatının Hopedale şəhərində yerləşən Maknili Normal Məktəbini bitirmiş və sonradan bu məktəbdə qısa müddət ərzində rəsm, rəngkarlıq, təbiət tarixi və [[geologiya]] fənlərini tədris etmişdir.<ref>John R. Swanton 1935, p. 223.</ref><ref>William H. Goetzmann. ''William H. Holmes Panoramic Art''. Fort Worth, Tex.: Amon Carter Museum of Western Art, 1977.</ref> 1889-cu ildə həmin məktəb ona fəxri bakalavr dərəcəsi vermişdir. Daha sonra, 1918-ci ildə Holms elmi fəaliyyəti və nailiyyətlərinə görə [[Vaşinqton (şəhər)|Vaşinqton]]da yerləşən [[Vaşinqton Universiteti|Corc Vaşinqton Universiteti]]ndən fəxri elmlər doktoru (Doctor of Science) dərəcəsi almışdır.<ref>John R. Swanton 1935, p. 223.</ref><ref>John R. Swanton 1935, p. 232.</ref> ==ABŞ-da Geoloji tədqiqatları== ===Hayden sorğusu=== 1871-ci ildə o, incəsənət təhsili almaq üçün Vaşinqton şəhərinə gedərək Teodor Kaufmanın rəhbərliyi altında təhsil almışdır.<ref>John R. Swanton 1935, p. 224.</ref> Onun istedadı tez bir zamanda Smitsonian İnstitutunun alimlərinin, xüsusilə də Fieldinq Bredford Mekin diqqətini cəlb etmişdir və Holms orada fosil qabıqlarını və diri molyuskaların qabıqlarını çəkmək və təsvir etmək üçün işə götürülmüşdür.<ref>John R. Swanton 1935, p. 224.</ref> 1872-ci ildə Holms Ferdinand Vandever Haydenin rəhbərlik etdiyi hökumət tədqiqat ekspedisiyasına rəssam, topoqraf kimi qoşulmuş və bu vəzifədə Tomas Moranı əvəz etmişdir.<ref>John R. Swanton 1935, p. 224.</ref> Onun Qərbə ilk səfəri yenicə yaradılmış [[Yellouston Milli Parkı]]na olmuşdur.<ref>John R. Swanton 1935, p. 224.</ref><ref>Wallace Stegner, ''Beyond the Hundredth Meridian''. New York: Houghton Mifflin, 1954.</ref> 1870-ci illər ərzində Holms elmi illüstrator, xəritəçi, qabaqcıl arxeoloq və geoloq kimi ölkə miqyasında tanınmışdır.<ref>John R. Swanton 1935, p. 224–237.</ref> Onun lakolitlə (yeraltı maqmatik intruziya forması) bağlı apardığı tədqiqatlar Qrov Karl Gilbertin bu sahədəki öz işlərinə də təsir göstərmişdir.<ref>William H. Goetzmann. ''William H. Holmes Panoramic Art'' 1977.</ref> ===Dutton sorğusu=== 1879-cu ildə Hayden Ekspedisiyası [[ABŞ]] Geoloji Xidmətinə birləşdirildikdən sonra Holms [[İncəsənət|incəsənət]] təhsilini davam etdirmək üçün [[Almaniya]]nın [[Münxen]] şəhərinə getmişdir. O, orada Frank Duveneckin rəhbərliyi altında təhsil almış və [[Drezden]] [[Antropologiya]] muzeyindən Adolf B. Meyer tərəfindən “muzey işi” üzrə dərslər almışdır. [[ABŞ]]-a qayıtdıqdan sonra Holms Geoloji Xidmətə işə qəbul edilmiş və Klarens Duttonun rəhbərliyi altında geoloq və illüstrator kimi təyin olunmuşdur. O, Duttonun “Böyük Kanyon rayonunun Tersiyer dövrü tarixi” (1882) adlı əsərinin [[atlas]]ını təsvir etmişdir, onun Point Sublime nöqtəsindən Böyük Kanyonun triptix panoraması Amerika elmi illüstrasiyasının şah əsərlərindən biri hesab olunur. Holms həmçinin tanınmış dağçı idi və [[Yellouston Milli Parkı]]nda bir zirvəyə — Holms Dağına — onun şərəfinə ad verilmişdir. 1875-ci ildə Holms [[Yuta]] ştatının San Xuan çayı bölgəsində Ankestral Pueblo mədəniyyətinin qalıqlarını öyrənməyə başlamışdır. Onun qədim [[hindlilər]]ə aid xarabalıqların modelləri 1876-cı ildə [[Filadelfiya]]da keçirilmiş Yüzillik Beynəlxalq Sərgidə böyük maraqla qarşılanmışdır. Holms xüsusilə qədim dövrlərə aid keramika və qabıq sənəti ilə maraqlanmağa başlamış, bu sahədə “Amerika hindlilərinin qabıq sənəti” (1883) və “Qədim Pueblo sakinlərinin keramika məmulatları” (1886) adlı əsərlərini nəşr etdirmişdir. O, bu tədqiqatları toxuculuğu da əhatə edəcək şəkildə genişləndirmiş və Cənub-Qərb bölgəsinin yerli xalqları tərəfindən yaradılmış qədim və müasir sənət növləri üzrə tanınmış mütəxəssisə çevrilmişdir. 1889-cu ildə Holms [[Qərbi Virciniya]]nın mərkəzi hissəsində [[hindlilər]]ə aid [[petroqlif]]ləri (daş üzərində oyma təsvirlər) kəşf etmiş və bu barədə məlumat vermişdir. ===Smitsonian İnstitutu=== Holms 1889-cu ildə Geoloji Xidmətdən ayrılaraq Smitsonian İnstitutunun Amerika Etnologiyası Bürosunda arxeoloq kimi fəaliyyətə başlamışdır. 1894–1897-ci illər arasında Vaşinqtonu müvəqqəti olaraq tərk edərək Çikaqodakı Field Kolumbiya Muzeyində antropologiya kuratoru vəzifəsində çalışmış və bu müddət ərzində [[Meksika]]ya [[ekspedisiya]]ya rəhbərlik etmişdir.<ref name="UCLA">{{cite journal |last1=Haskin |first1=Warren |title=The Allison V. Armour / William Henry Holmes 1895 Expedition to Mexico |journal=Bulletin of the History of Archaeology |volume=11 |issue=2 |pages=1 |quote=The foundation of the (UCLA Institute of Archaeology) Field Museum's reputation as a place where serious science is practiced was laid by Allison V. Armour and William Henry Holmes in 1895, a little more than a year after the Museum was established. Looking back after a career of almost 60 years as an anthropologist, and having twice been honored as the outstanding practitioner in the field, Holmes described the trip to Mexico (the only expedition he led during his brief tenure as the Museum's first Curator of Anthropology) as "one of the most gratifying and important events of my life." It was also one of the most important events in the history of anthropology at the Museum.|doi=10.5334/bha.11202 |year=2001 |doi-access=free }}</ref> 1897-ci ildə Holms [[Smitsonian İnstitutu]]na qayıdaraq [[ABŞ]] Milli Muzeyində antropologiya üzrə baş kurator təyin edilmişdir. 1902–1909-cu illərdə o, Amerika Etnologiyası Bürosunun rəhbəri (direktoru) vəzifəsində çalışmış və bu vəzifədə Con Uesli Pauelli əvəz etmişdir. Bu dövrdə o, [[Corciya]] ştatındakı [[Missisipi ştatı|Missisipi]] mədəniyyətinə aid Etova hind kurqanlarını tədqiq etmiş və 1903-cü ildə “Keramika üzrə sintez” adlı əsərini nəşr etdirmişdir. 1905-ci ildə Holms Amerika Antikvarlar Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir.<ref>{{Cite web |url=http://www.americanantiquarian.org/memberlisth |title=American Antiquarian Society Members Directory |access-date=2025-04-11 |archive-date=2015-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629011805/http://www.americanantiquarian.org/memberlisth |url-status=live }}</ref> 1910-cu ildə o, ABŞ Milli Muzeyinin Antropologiya bölməsinin rəhbəri olmuşdur. 1920-ci ildə Holms Milli İncəsənət Qalereyasının (hazırda Smitsonian Amerika İncəsənəti Muzeyi) direktoru təyin edilmişdir və burada Şimali-Qərb sahilində yaşayan yerli xalqlara aid sənət nümunələrindən ibarət sərgilər təşkil etmişdir. O, arxeologiya və antropologiya mövzularında çoxsaylı əsərlər yazmış, həmçinin geoloji nəşrlərə, o cümlədən Haydenin “Kolorado Atlası”na və Geoloji Xidmətin on birinci və on ikinci hesabatlarına redaktorluq etmişdir. Onun kitabları arasında “Amerika aborigenlərinin qədim abidələri üzrə bələdçi” (1919) xüsusi yer tutur. 1899-cu ildə Holms Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir.<ref>{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?year=1899;year-max=1899;smode=advanced;startDoc=1|access-date=2021-04-20|website=search.amphilsoc.org|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420165025/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?year=1899;year-max=1899;smode=advanced;startDoc=1|url-status=live}}</ref> ===Sonrakı illər=== Holms 1932-ci ildə Milli İncəsənət Qalereyasının direktoru vəzifəsindən təqaüdə çıxdıqdan sonra Miçiqan ştatının Royal Oak şəhərində oğlunun yanında yaşamışdır. O, 1933-cü il aprelin 20-də vəfat etmişdir.<ref>John R. Swanton 1935, p. 234.</ref> Onun vəfat etdiyi ildə — 1933-cü ildə — Korkoran İncəsənət Qalereyasında Holmsın 92 əsərindən ibarət xatirə sərgisi təşkil olunmuşdur.<ref>''Memorial Exhibition of Paintings and Drawings by the Late William H. Holmes''. Washington, D.C.: Corcoran Gallery of Art, 1933.</ref> Müəllim kimi onun tələbələri arasında Susan Braun Çeys də olmuşdur.<ref name="susanbrownchaseantiquesandfineart.com">{{cite web|url=http://www.antiquesandfineart.com/artists/bio.cfm?id=191515|title=Antiques & Fine Art – Susan Brown Chase – Biography|website=www.antiquesandfineart.com|access-date=31 December 2017|archive-date=1 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101082258/http://www.antiquesandfineart.com/artists/bio.cfm?id=191515|url-status=live}}</ref> Holmsın çoxsaylı töhfə və nailiyyətləri arasında, yəqin ki, ən çox tanındığı sahə Amerikanın insanlıq tarixi ilə bağlı mübahisədə oynadığı roldur. O, insanların Amerikada erkən mövcudluğu ilə bağlı iddiaların ən ciddi sınaqlardan keçirilməli olduğunu israrla müdafiə edirdi. Onun şərəfinə iki dağ zirvəsi adlandırılmışdır: biri Yellouston Milli Parkında yerləşən Holms Dağı, digəri isə Yuta ştatındakı Henri Dağlarında yerləşən Holms dağıdır. ==Seçilmiş yazıları== [[Şəkil:William_Henry_Holmes_cph.3a48472.jpg|thumb|Uilyam Henri Holms]] Holmsun nəşr etdiyi və dərc olunmamış yazıları daxildir: * [https://archive.org/details/ancientartofprov00holmiala "Ancient Art of the Province of Chiriqui, Colombia &#91;Panama&#93;"]: Sixth Annual Report of the Bureau of American Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution 1884–1885, United States Government Publishing Office|Government Printing Office, Washington, 1888, 187 pages * ''Pottery of the Ancient Pueblos'' (Government Printing Office, Washington, D.C., 1886) * [https://archive.org/details/prehistorictexti19921gut Prehistoric Textile Art of Eastern United States]: Thirteenth Annual Report of the Bureau of American Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution 1891–1892, United States Government Publishing Office|Government Printing Office, Washington, 1896 pages 3–46. * [https://books.google.com/books?id=gyIyAQAAMAAJ&pg=PA120 "Natural History of Flaked Stone Implements."] In ''Memoirs of the International Congress of Anthropology'', edited by C. S. Wake,<ref name="Leonard Marquis 1908 p. ">{{cite book | last1=Leonard | first1=J.W. | last2=Marquis | first2=A.N. | title=Who's Who in America | publisher=A.N. Marquis | series=Henry Ford Estate Collection | issue=v. 5 | year=1908 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=eX0QOpl7iBQC&pg=PA1965 | chapter=Wake, Charles Staniland |pages=1965–1966 }}</ref> pp.&nbsp;120–139. Schulte, Chicago, Il. (1894) * ''Archaeological Studies among the Ancient Cities of Mexico'' (1895) * "Stone Implements of the Potomac-Chesapeake Tidewater Province." In ''Bureau of American Ethnology Annual Report'', pp.&nbsp;13–152. vol. 15. Government Printing Office, Washington, D.C. (1897) * [http://edan.si.edu/transcription/pdf_files/8611.pdf ''Random Records of a Lifetime, 1846–1931: Cullings, largely personal, from the scrap heap of three score years and ten, devoted to science, literature and art.']' 1932. Description: 21 v. in 22. illus. (mounted, part col.) clippings, letters. 27&nbsp;cm. Held in the Smithsonian American Art and Portrait Gallery Library Rare Book Collection. ==Qalereya== <gallery> File:Grand Canyon at the foot of the Toroweap - looking east, William Henry Holmes.png|''Torowep ətəyində Böyük Kanyon - şərqə baxır'', vərəq VI, Klarens E. Dutton, ''Grand Canon Bölgəsinin Üçüncü Tarixi'' (Holmes, 1882)) File:Duttonnp000086AAA2.jpg|''Klarens E. Dutton, ''Böyük Canon Bölgəsinin Üçüncü Tarixi'' (1882), XV vərəqdə nəşr olunmuş Holms tərəfindən [[Böyük Kanyon]]un təsviri, Nöqtə Sublime'dən Panorama''. File:Holmes_1877_Kanab_Desert_dut0035b.jpg|Kenab səhrasında gün batımı. Perm uçurumunun kənarından - ön planda Perm çanağı, uzaqda Vermilyon Qayaları və ekstremal fonda Yura dövrünün ağ qumdaşı. Böyük Kanyon ərazisi, Mohave, Arizona. (Holms, 1877) File:'Mesa Encantada' by William Henry Holmes, 1914, watercolor.JPG|''Mesa Encantada'' (Holms, 1914) </gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} ==İkinci dərəcəli mənbələr== * {{cite book |author=Fernlund, Kevin J. |year=2000|title=William Henry Holmes and the Rediscovery of the American West|url=https://archive.org/details/williamhenryholm0000fern |location=Albuquerque|publisher=University of New Mexico Press|isbn=978-0-8263-2127-5}} * {{Cite book|author=Gleach, Frederic W.|year=2002|chapter=William Henry Holmes, 1909–1910|editor=Regna Darnell|editor2=Frederic W. Gleach|title=Celebrating a Century of the American Anthropological Association: Presidential Portraits|location=Arlington, VA|publisher=American Anthropological Association; Lincoln: University of Nebraska Press|pages=[https://archive.org/details/celebratingcentu0000unse/page/13 13–15]|isbn=978-0-8032-1720-1|oclc=49225637|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://archive.org/details/celebratingcentu0000unse/page/13}} * {{Cite book |author=Goetzmann, William H.|year=1966|title=Exploration and Empire: The Role of the Explorer and Scientist in the Exploration and Development of the American West, 1800–1900|url=https://archive.org/details/explorationempir0000goet_k9s3|location=New York|publisher=Alfred Knopf|oclc=760599995}} * {{Cite journal |author=Hough, Walter |date=October–December 1933 |title=William Henry Holmes |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_october-december-1933_35_4/page/n201 |journal=American Anthropologist |series=New Series |volume=35 |issue=4 |pages=752–764 |location=Arlington, VA |publisher=American Anthropological Association and affiliated societies |doi=10.1525/aa.1933.35.4.02a00110 |issn=0002-7294 |oclc=1479294 |doi-access= }} * Nelson, Clifford. ''William Henry Holmes: Beginning a Career in Art and Science.'' Records of the Columbia Historical Society, Washington, D.C. 50 (1980): 252–78 * Wallace Stegner. (1954). ''Beyond the Hundredth Meridian: John Wesley Powell and the Second Opening of the American West.'' New York: Houghton Mifflin. * {{Cite book |author=Swanton, John R.|year=1936|chapter=Biographical Memoir of William Henry Holmes, 1846–1933 |chapter-url=http://books.nap.edu/html/biomems/wholmes.pdf |title=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences|volume=17|edition=Tenth Memoir: Presented to the Academy at the Autumn meeting, 1935. |others=Bibliography compiled by Ella Leary|location=Washington, DC |publisher=United States National Academy of Sciences|National Academy of Sciences |issn=0077-2933 |oclc=37424036}} * {{Cite journal |author=Willey, Gordon R.| date=Spring 1994 |title=[Review of] ''The Archaeology of William Henry Holmes'' by David J. Meltzer; Robert C. Dunnell |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-archaeology_spring-1994_21_1/page/119|journal=Journal of Field Archaeology |jstor= 530250|volume=21 |issue=1 |pages=119–123|location=Boston, MA |publisher=Association for Field Archaeology, Boston University |doi= 10.2307/530250|issn=0093-4690 |oclc=8560818 |last2=Meltzer |first2=David J. |last3=Dunnell |first3=Robert C.}} == Xarici keçidlər == {{commons category|William Henry Holmes}} * [https://web.archive.org/web/20110619145234/http://anthropology.si.edu/laexped/holmes2ns.htm William Henry Holmes page] at the Smithsonian * {{Gutenberg author | id=7330}} * {{Internet Archive author |sname=William Henry Holmes |sopt=t}} * {{Librivox author |id=14166}} * [http://academic.reed.edu/uxmal/galleries/thumbnails/drawings/Drawings-Holmes.htm Holmes' 1895 ''Monuments of Yucatan''], at Reed College website {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Alimlər]] [[Kateqoriya:ABŞ-nin qeyri-bədii əsər yazan yazıçıları]] [[Kateqoriya:ABŞ arxeoloqları]] k62agki3dklf8n74so8l1urrkfmyq8j 9 Av 0 910878 8981493 8696080 2026-06-28T01:00:41Z ~2026-36987-48 348923 /* */ Sinaqoqlarda mərasimlər. 8981493 wikitext text/x-wiki {{Bayram}} '''Tişha Be'Av''' (ivr. תשעה באב), [[Qüds|Yerusəlimd]]əki [[Yəhudilər|yəhudi]] [[İkinci məbəd|məbəd]]inin dağıdılmasını xatırladan anım günüdür. Tişha Be'av, [[Yəhudi təqvimi|İvrit təqvim]]inə görə hər il Av ayının 9-cu gününə düşür. [[Solomon|Süleyman]]ın tikdirdiyi Birinci Məbəd Av ayının 9-da dağıdıldı və taleyin yazmış olduğu kimi yüz illər sonra İkinci Məbəd də Av ayının 9-da dağıdıldı. Bu gün bütün dünyada yəhudilər üçün milli matəm günüdür. 9 Av oruc günüdür, Av ayı boyunca yəhudilər ət yeməkdən çəkinirlər. '''Dağ yəhudiləri''' [[Dağ yəhudiləri]] hər il bu gündə dünyanın hər yerindən, əsasən [[İsrail]]dən, ABŞ-dan, Rusiyadan və Almaniyadan [[Qırmızı Qəsəbə]]yə gəlirlər və qəbiristanlıqları ziyarət edir, xatirə şamları yandırırlar. Adətən iyul-avqust aylarına təsadüf edən Av ayı öncəsi minlərlə yəhudi Azərbaycanın sərhəd-keçid məntəqələrindən keçir. Hər il Av ayının 9-da dünyanın hər yerindəki sinaqoqlarda [[Mərsiyələr]] Kitabı oxunur. Mərsiyələr Kitabı 5 fəsildən ibarətdir və eramızdan əvvəl 586-cı ildə [[Yeremiyanın kitabı|Yeremya]] peyğəmbər tərəfindən yazılıb<ref>{{Cite web |title=HebrewBooks.org -בבלי - מסכת בבא בתרא דף טו עמוד א |url=https://hebrewbooks.org/shas.aspx?mesechta=23&daf=15&format=text |access-date=2026-06-28 |website=hebrewbooks.org}}</ref> və [[Yəhudi çarlığı|Yəhuda Krallığı]]<nowiki/>nın başına gələn fəlakəti və Yerusəlimdəki Süleyman Məbədinin babillilər tərəfindən və onların lideri [[II Navuxodonosor|Navuxodonosor]]<nowiki/>dur dağıdılmasını təsvir edir.<ref>{{Cite web |title=Mərsiyələr 1 {{!}} Onlayn Müqəddəs Kitab {{!}} Yeni dünya tərcüməsi |url=https://www.jw.org/az/kitabxana/muqeddes-kitab/nwt/m%C3%BCnd%C9%99ricat/ |access-date=2026-06-28 |website=JW.ORG |language=az}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Yəhudi bayramları]] [[Kateqoriya:Oruc tutma]] [[Kateqoriya:İvrit dilində sözlər və ifadələr]] k5whcipw86mt2ee3m5nhkov32i3fube Elmira Aslanova 0 915707 8981182 8796239 2026-06-27T15:40:03Z Yousiphh 175220 8981182 wikitext text/x-wiki {{eyni soyad|Aslanova}} {{Şəxs |adı = Elmira Aslanova |orijinal adı = |şəkil = |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |digər adı = |ləqəbi = |doğum tarixi = 3 iyun 1982 |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |dəfn tarixi = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |milliyyəti = azərbaycanlı |dini = |ixtisası = |təhsili = Xarkov Milli V.N. Karazin Universiteti |fəaliyyəti = alpinist |fəaliyyət illəri = 2018–indiyə qədər |elmi dərəcəsi = |elmi adı = |partiyası = |tanınır = Everest zirvəsinə qalxan ilk azərbaycanlı qadın |mükafatları = {{"Tərəqqi" medalı}} |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Elmira Aslanova''' ({{DVTY}}) — azərbaycanlı alpinist, Everest zirvəsinə qalxan ilk azərbaycanlı qadındır.<ref>{{cite web |title=Everest zirvəsinə qalxan ilk azərbaycanlı xanım oldu — Fotolar |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/everest-zirvesine-qalxan-ilk-azerbaycanli-xanim-oldu-fotolar-401212 |website=Qafqazinfo |language=az |date=23 may 2023 |access-date=20 May 2025 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528231823/https://qafqazinfo.az/news/detail/everest-zirvesine-qalxan-ilk-azerbaycanli-xanim-oldu-fotolar-401212 |url-status=live }}</ref> O, həmçinin [[Kilimancaro]], Ojos-del-Salado və [[Akonkaqua]] zirvələrinə Azərbaycan bayrağını sancan ilk qadın olmuşdur.<ref>{{Cite web|url=http://www.himalayandatabase.com/Online/peaksmtr.html|title=The Himalayan Database, The Expedition Archives of Elizabeth Hawley|website=www.himalayandatabase.com|access-date=2025-04-28|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114145441/https://www.himalayandatabase.com/Online/peaksmtr.html|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.kaspiy.az/my-byli-vyshe-oblakov "Biz buludların üzərində idik"] {{Wayback|url=https://www.kaspiy.az/my-byli-vyshe-oblakov |date=20250526195610 }} — ''Kaspiy'' qəzeti</ref> == Həyatı == Elmira Aslanova 1982-ci il 3 iyun tarixində anadan olub. 1989-cu ildə ailəsi ilə birlikdə Ukraynanın Luqansk vilayətinin Karpovo-Krepenko kəndinə köçmüşdür. Bir il sonra ailəsi Sverdolvsk (indiki Doljansk) şəhərinə köçmüşdür. 2000–2005-ci illərdə Xarkov Milli V. N. Karazin Universitetində təhsil almış və ingilis, alman dilləri üzrə filoloq, tərcüməçi, həmçinin ingilis dili və ədəbiyyatı müəllimi ixtisasına yiyələnmişdir. 25 dekabr 2025-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Azərbaycanda idmanın inkişafında xidmətlərinə görə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunub. == Alpinist fəaliyyəti == Elmira Aslanova alpinist fəaliyyətinə 2018-ci ildə Nepalda Torong-La (5416 m) aşırımından keçməklə trekking yürüşü ilə başlamışdır. Daha sonra Tibetə səfər edərək 5600 m hündürlükdə yerləşən Kailas dağının ətrafında koranı tamamlamışdır.<ref>{{cite web |title=Azərbaycanlıların Everest fəthi günü: İsrafil Aşurlu və Elmira Aslanova |url=https://www.adalet.az/az/posts/detail/azerbaycanlilarin-everest-fethi-gunu-israfil-asurlu-ve-elmira-aslanova-1747638271 |website=worldinfo.az |language=az |date=1 yanvar 1970 |access-date=2025-05-20 |archive-date=2025-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250520163428/https://www.adalet.az/az/posts/detail/azerbaycanlilarin-everest-fethi-gunu-israfil-asurlu-ve-elmira-aslanova-1747638271 |url-status=live }}</ref> === Əsas yüksəlişləri === * Kailas dağı, Dolma La aşırımı (Çin, 05.2018) — 5600 m * [[Ağrı dağı]] (Türkiyə, 10.2020) — 5165 m * [[Kazbek]] (Gürcüstan, 07.2021) — 5033 m * [[Kilimancaro]] (Tanzaniya, 11.2021) — 5895 m * San-Fransisko (Çili, 01.2023) — 6018 m * Ojos-del-Salado (Çili, 01.2023) — 6893 m * Akonkagua (Argentina, 02.2023) — 6960.8 m * [https://1news.az/news/20230523013211631-Azerbaidzhanka-na-vershine-mira-Neveroyatnaya-istoriya-Elmiry-Aslanovoi-pokorivshei-Everest-FOTO Everest] (Çin–Nepal, 19.05.2023) — 8848.86 m * [[Bazardüzü]] (Azərbaycan, 31.07.2023) — 4466 m * [[Şahdağ]] (Azərbaycan, 17.09.2023) — 4243 m * [[Vinson massivi|Vinson dağı]] ([[Antarktida]], 12.2025) - 4892 metr<ref>{{Cite web |title=Azərbaycan alpinisti Antarktidanın ən yüksək zirvəsini fəth edib |url=https://oxu.az/idman/azerbaycan-alpinisti-antarktidanin-en-yuksek-zirvesini-feth-edib |access-date=2025-12-05 |website=Oxu.az |language=az}}</ref> == İrsi == 8 avqust 2025-ci ildə – [[Dünya Alpinizm Günü]]ndə Elmira Aslanovanı Everest zirvəsinə aparan yoldan bəhs edən "Arzunun dalınca" sənədli filmi təqdim olunmuşdur.<ref>{{cite web |title="Following the Dream": Presentation of the film dedicated to Elmira Aslanova took place |url=https://sportnews.az/en/others/following-the-dream-presentation-of-the-film-dedicated-to-elmira-aslanova-took-place#:~:text=The%20film%20%22Following%20the%20Dream%22%20is%20not%20only%20the%20success,celebrated%20as%20World%20Mountaineering%20Day. |website=SportNews.az |access-date=12 oktyabr 2025 |language=ingiliscə |date=8 avqust 2025 |archive-date=2025-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012094952/https://sportnews.az/en/others/following-the-dream-presentation-of-the-film-dedicated-to-elmira-aslanova-took-place#:~:text=The%20film%20%22Following%20the%20Dream%22%20is%20not%20only%20the%20success,celebrated%20as%20World%20Mountaineering%20Day. |url-status=live }}</ref> Film FICTS kinofestivalında Documentary – Individual Sport kateqoriyasında qalib olmuşdur.<ref>{{Cite web |date=2025-10-12 |title=Фильм об азербайджанской альпинистке победил на кинофестивале в Милане |url=https://media.az/culture/film-ob-azerbajdzhanskoj-alpinistke-pobedil-na-kinofestivale-v-milane |access-date=2025-10-12 |website=Media.az |language=ru}}</ref> == İstinadlar == {{İstinadlar}} [[Kateqoriya:Azərbaycan alpinistləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan tərcüməçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Everesti fəth etmişlər]] q9hneo5rww5bcnz6xu3g7ixxxgpc4qo Hacı Hacıağa Dadaşov 0 919659 8981435 8878616 2026-06-27T18:57:42Z Yousiphh 175220 8981435 wikitext text/x-wiki {{Mənbə azlığı}} {{Vəzifəli şəxs|vətəndaşlığı={{Rusİmp}}}} '''Hacı Hacıağa Dadaşov''' ({{DVTY}}) — azərbaycanlı zadəgan, sahibkar, milyonçu və xeyriyyəçi. == Həyatı == Hacı Hacıağa Dadaşov 1828 ci ildə Bakı şəhəri, [[İçərişəhər]]də anadan olmuşdur. Bakıda məşhur olan Dadaşovlar sülaləsinin nümayəndəsidir. Hacıağa Dadaşov böyük uğurla gəmiçilik və dəniz ticarəti ilə məşğul olub. Həmin dövrün digər milyonçularından fərqli olaraq neft sahəsinə yatırımları olmayıb. 1876-cı ildə Azərbaycanda birinci və ikinci tacirlik dərəcəsi təyin ounumşdur. Hacıağa Dadaşov bu rütbəni alan ilk tacir olub.<ref>{{Cite web |last=Qənbərli |first=G. |date=2025-01-25 |title=Hacı Hacıağa Dadaşov-Bakı milyonçularından fərqli olaraq neftlə deyil, dəniz ticarəti ilə varlanmışdı… |url=https://baki-baku.az/baki-milyoncularindan-f%C9%99rqli-olaraq-neftl%C9%99-deyil-d%C9%99niz-ticar%C9%99ti-il%C9%99-varlanmisdi-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250325024237/https://baki-baku.az/baki-milyoncularindan-f%C9%99rqli-olaraq-neftl%C9%99-deyil-d%C9%99niz-ticar%C9%99ti-il%C9%99-varlanmisdi-2/ |archive-date=2025-03-25 |access-date=2025-06-03 |website=baki-baku.az}}</ref> Bakı şəhərində 40-a yaxın yaşayış binası və digər mülkün sahibi olmuşdur. Bakıda [[Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi|Metropol Otelin]] sahibi olmuşdur.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-04-16 |title=Bakıda ilk qocalar evini təsis edən Hacıağa Dadaşov |url=https://bakuplus.az/aktual-xeberler/bak-da-ilk-qocalar-evini-t-sis-ed-n-hac-a-a-dada-ov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825154019/https://bakuplus.az/aktual-xeberler/bak-da-ilk-qocalar-evini-t-sis-ed-n-hac-a-a-dada-ov |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website=bakuplus.az }}</ref><ref>{{Cite web |last=Qurbanlı |first=R. |date=2023-10-08 |title=Evini kimsəsiz ahıllara bağışlayan milyonçu |url=https://xalqqazeti.az/az/sosial-heyat/142886-evini-kimsesiz-ahillara-bagislayan-milyoncu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825155200/https://xalqqazeti.az/az/sosial-heyat/142886-evini-kimsesiz-ahillara-bagislayan-milyoncu |archive-date=2025-08-25 |access-date=2025-08-25 |website="[[Xalq qəzeti]]" }}</ref> == Bakı Dumasında xidməti == Hacı Hacıağa Dadaşov Bakı Dumasının nümayəndəsi seçilmişdir. Çar tərəfindən mülki müşavir rütbəsinə layiq görülmüşdür. == Xeyriyyəçilik == Hacı Hacıağa Dadaşov Azərbaycanda ilk dəfə qocalar və imkansızlar üçün sığınacaq tikdirən xeyriyəçi olmuşdur. Bakıya Şollar su kəmərinin çəkilişində fəal iştirak etmişdir.<ref name=":0" /> == Ailəsi == *Oğlu [[Yusif ağa Dadaşov]] — sahibkar, milyonçu. *Oğlu Əliabbas ağa Dadaşov — Bakıda gəmiqayırma zavodunun təsisçisi, sahibkar *Qızı Məsmə *Qızı Bilqeyis == Xatirəsi == Adına Bakı şəhərinin [[Bilgəh]] qəsəbəsində küçə var. == İstinadlar == [[Kateqoriya:Azərbaycan iş adamları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan xeyriyyəçiləri]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı xeyriyyəçilər]] [[Kateqoriya:Azərbaycan mesenatları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı mesenatlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan milyonçuları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı milyonçular]] [[Kateqoriya:Dadaşovlar]] <references /> == Ədəbiyyat == * {{Kitab3|müəllif=[[Qılman İlkin]]|adı=[[Bakı və bakılılar (kitab)|Bakı və bakılılar]]|nəşriyyat=Nurlar|ref=İlkin|yer=Bakı|il=2006}} * {{Kitab3|müəllif=Əşir Bəşiroğlu|url=https://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291951.pdf|adı=Neft milyonçuları (roman)|nəşriyyat=Təknur|il=2016|yer=Bakı|ref=Bəşiroğlu}} {{Veb-arxiv|url=http://web.archive.org/web/20191126100622/https://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-291951.pdf|date=2019-11-26}} == Xarici keçidlər == * [https://www.youtube.com/watch?v=keQHVb0Zhss Azərbaycanda ilk avropa tipli gimnaziya, ilk qocalar ve uşaqlar evi açan Bakı milyonçusu...] {{Şəxs-qaralama}} 4i5zrl3gkxjvaasddext72vg8pdkawi Əbül-Əsvəd əd-Duəli 0 921533 8981126 8873918 2026-06-27T13:08:00Z Medineli92 148338 /* Ədəbiyyat sahəsi */ 8981126 wikitext text/x-wiki {{Alim|orijinal adı={{dil-ar|أبو الأسود الدؤلي}}}} '''Əbül-Əsvəd Zalım ibn Əmr ibn Süfyan ibn Cəndəl əd-Duəli''' ({{dil-ar|أبو الأسود الدؤلي}}; {{DVTY}}) — [[Quran]]a hərəkə sistemini gətirən, Ərəb [[qrammatika]]sının ilkin əsaslarını müəyyən edən alim və şair. O, "Bəsriyyun" adlanan [[Bəsrə dilçilik məktəbi|Bəsrə dilçilik məktəbinin]] ilk nümayəndələrindən biridir.<ref>{{Cite web |title=Basriyyun |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basriyyun--arap-dili |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/basriyyun--arap-dili |archive-date=2026-02-27 |access-date=2026-02-27 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1997|last=Kılıç|first=Hülusi}}</ref> == Bioqrafiyası == Mənbələrdə onun adı Osman, Əmr ibn Zalim, Uveymir ibn Zuveylim, nisbəsi isə Dili və ya Duli şəklində keçir. Ana tərəfdən Əbdüddar qəbiləsinə mənsub olub. Yaşca bir çox səhabədən böyük olmasına baxmayaraq [[Məhəmməd|Məhəmməd peyğəmbəri]] görməmiş və buna görə də tabiindən hesab olunmuşdur. İbn Şahin və [[Əbdürrəzzaq əs-Sənani]] onu səhabələrdən olduğunu desələr də [[İbn əl-Əsir]] bunun rəvayətlərdən qaynaqlı xəta olduğunu demişdir. Əbül-Əsvəd əvvəl öz qəbiləsini tərk edib hüzeylilər arasında, daha sonra da qureyşlilər arasında yaşamış və [[Ömər ibn Xəttab|Ömərin]] dövründə [[Bəsrə|Bəsrəyə]] köçmüşdür. Bu dövrdə Bəsrədə hansı işlə məşğul olduğu məlum deyildir. Əlinin xəlifəlik illərində Bəsrə valisi [[Abdullah ibn Abbas|Abdullah]] [[Abdullah ibn Abbas|ibn Abbas]] tərəfindən Bəsrə qazısı və həmçinin Xaricilərin üzərinə göndərilən ordunu komandanı təyin edildi. İbn Abbas istefa verdikdən sonra bir müddət Bəsrə valisi vəzifəsində çalışdı. Mədaininin qeyd etdiyinə görə hicri 69-cu (688) ildə burada tüğyan edən epidemiya səbəbindən öldü. Radikal bir [[Əli]] tərəfdarı olan Əbül-Əsvəd, [[Cəməl döyüşü|Cəməl]] və [[Siffeyn döyüşü|Siffin]] döyüşlərində Əlini dəstəkləmiş, Cəməl Hadisəsində [[Aişə]], [[Təlhə ibn Ubeydullah|Təlhə]] və [[Zübeyr ibn Əvvam|Zübeyr]] [[Zübeyr ibn Əvvam|ibn Əvvam]] ilə aparılan danışıqlarda iştirak etmişdir. Şəxsən özünün nəql etdiyinə görə nəhv biliklərini Əlidən almışdır. Əbül-Əsvəd, Əlinin öldürülməsindən (40/661) sonra ona olan hədsiz sevgisindən ötrü təzyiqlərə məruz qalmışdır. Sonralar [[I Muaviyə|Muaviyədən]] yaxınlıq görsə də Əbül-Əsvəd buna qarşılıq verməmiş, [[Əməvilər xilafəti|Əməvilərə]] qarşı olan nifrətini hər fürsət düşdüyündə dilə gətirmişdir. Lakin onun bu nifrətini sonradan ortaya çıxan və ilk üç xəlifəni də əhatə edən şiə nifrəti ilə səhv salmaq olmaz. Belə ki, o, Quranı Əlidən öyrənməsinə baxmayaraq, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər]], [[Osman ibn Əffan|Osman]], Abdullah ibn Abbas, [[Abdullah ibn Məsud]], [[Muaz ibn Cəbəl]], [[Əbuzər Gəffari|Əbu Zər əl-Qifari]], [[Zübeyr ibn Əvvam]], [[Ubeyy ibn Kəb|Übey ibn Kəb]], [[Əbu Musa əl-Əşari]] və İmran ibn Hüseyn kimi şəxslərdən də [[Qiraət|qiraətlə]] bağlı rəvayətlər nəql etmiş, onlardan hədislər rəvayət etmiş,<ref name=":0">{{Cite web |title=Ebul-Esved ed-Dueli |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebul-esved-ed-dueli |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebul-esved-ed-dueli |archive-date=26.06.2025 |website=TDV İslam Ansiklopedisi}}</ref> həmçinin bir şeirində [[Abdullah ibn Zübeyr|Abdullah ibn Zübeyrə]] "''[[əmir əl-möminin]]''" deyə xitab etmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[İbn Səd]] |title=Təbəqat |publisher=Siyer yayınları |volume=VII |location=[[İstanbul]] |pages=30 |language=tr}}</ref> == Quranın hərəkələnməsi və Dilçilik == [[Yəhya ibn Main]], [[Əbül-Həsən əl-İcli]] və [[İbn Səd]] kimi alimlər tərəfindən "siqa" (etibarlı, güvənilən) hesab olunan Əbül-Əsvəd, ərəb qrammatikası və ədəbiyyatı sahəsində geniş biliyə malik, sözlərin daşıdığı mənaları bilən və fəsih (açıq, düzgün) danışan bir alim idi. O, eyni zamanda zərif bir ədib və şair idi. Onun bu xüsusiyyətlərə sahib olması və xüsusilə Quranın yanlış oxunmasına qarşı həssaslıq göstərməsi, müxtəlif rəvayətlərə görə Ömər və ya Əli, yaxud daha güclü ehtimalla Bəsrə valisi [[Ziyad ibn Əbih]] tərəfindən, müshəf (Quran nüsxəsi) yazısında sözlərin səhvsiz tələffüz olunması üçün bir sistem hazırlamaqla vəzifələndirilməsinə səbəb olmuşdur. Çünki hafiz səhabələrin zaman keçdikcə azalması, yaddaşı zəifləyənlərin bəzi kəlmələri yanlış xatırlamaları və eşitmə yolu ilə öyrətmənin hər zaman mümkün olmaması kimi səbəblərlə yanaşı, fəthlər nəticəsində sayları artan digər millətlərə mənsub müsəlmanların, hətta yerli ərəblərin belə müxtəlif dil səhvləri (ləhcə və ya ləhn) etmələri ayələrin yanlış oxunması təhlükəsini yaratmışdı. Bu təhlükənin qarşısını almaq üçün tədbir düşünülərkən, Əbül-Əsvədin ağla gələn ilk şəxs olması təsadüfi deyildi. [[Süryani dili|Süryani]] mənşəli sözlərin keçdiyi ayələrin təfsirində əvvəllərdən bəri ona müraciət olunması,<ref>{{Cite book |last=Əbu Həyyan |title=əl-Bəhrül-mühit |year=1983 |volume=II |location=[[Qahirə]] |pages=300 |language=ar}}</ref> şeir yarışmalarında ən gözəl şeirin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı ortaya çıxan ixtilafların Əli və Abdullah ibn Abbas kimi səhabələr tərəfindən onun hökmünə etibar edilərək həll olunması,<ref>{{Cite book |last=Halvani |title=əl-Müfəssə fi tarixin-nəhvil-Ərəbi |year=1979 |location=[[Beyrut]] |pages=99 |language=ar}}</ref> nəhayət, səhabənin sayılıb-seçilən nümayəndələrindən Quran qiraəti ilə bağlı biliklər rəvayət etməsi bu seçimdə mühüm rol oynamışdır. Əbül-Əsvəd Quranın hərəkələnməsində, Süryani və İbrani yazılarında nöqtələrlə göstərilən hərəkələri örnək almış və Əbdülqeys qəbiləsindən bir katib seçmişdir. Katibə, özünün Quran oxuyarkən fəthə, kəsrə və dammələrin tələffüzü zamanı ağzının aldığı formarya uyğun hərflərin üstünə, altına və önünə bir, bunların tənvinli halları üçünsə iki nöqtə qoydurmuşdur. "Nəqtül-müshəf" adlanan bu proses, Peyğəmbər dövründə (və ya bir rəvayətə göre Cahiliyyə dövrində) start verilmiş bir-birinə bənzəyən hərflərin fərqli formalarda nöqtələnməsi prosesi (icəm, rəqş) ilə səhv salınmaması üçün hərəkə vəzifəsi yerinə yetirən bu yeni nöqtə qırmızı mürəkkəblə qoyulmuş; daha sonra bunlar, bugünkü xəfif meyilli horizantlar xətlər halına gətirilmişdir. Əbül-Əsvəddən ən qədim bioqrafik mənbələrdə nəhvlə bağlı ilk təsniflər edən (fail, məfulün bih, mudəf, rəf, nəsb, cər və cəzm hərfləri və s.) dilçi kimi bəhs edilmişdir.<ref>{{Cite book |last=Cuməhi |title=Fühulüş-şuəra |publisher=nşr. Mahmud M. Şakir |year=1974 |volume=I |location=[[Qahirə]] |pages=12 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=əl-İcli |title=Tarixus-siqat |year=1984 |location=[[Beyrut]] |pages=238 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[İbn Quteybə]] |title=əş-Şir vəş-şuəra |publisher=nşr. Əhməd M. Şakir |volume=II |pages=729 |language=ar}}</ref> Bu məlumatlar sonra mənbələr də təkrarlanmışdır.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Aləmün-nubəla |year=1981-85 |volume=IV |location=[[Beyrut]] |pages=82 |language=ar}}</ref> Bu mənbələrin bəzilərində onun bu işə meyil etməsinə səbəb olan hadisələrlə əlaqəli rəvayətlər də verilmişdir. [[Karl Brokkelman]],<ref>{{Cite book |title=Geschichte der arabischen Litteratur |year=1943-49 |volume=I |location=[[Leyden]] |pages=42, 96 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |title=Suppl. |year=1937-42 |volume=I |location=[[Leyden]] |pages=72 |language=de}}</ref> Əhməd Əmin,<ref>{{Cite book |title=Duhəl-İslam |year=1935 |volume=II |location=[[Beyrut]] |pages=285-288 |language=ar}}</ref> Heynrix Rekendorf,<ref>{{Cite book |title=Dairətüll-məarifil-İslamiyyə |year=1933 |volume=I |location=[[Tehran]] |pages=307-308 |language=fa}}</ref> Y. V. Fük<ref name=":1">{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam (new edition) |year=1954-2002 |volume=I |location=[[Leyden]] |pages=106-107 |language=en}}</ref> və Əli Əkbər Dihhudə<ref>{{Cite book |title=Lüğətnamə |year=1967-68 |location=Tehran |pages=370-372 |language=fa}}</ref> kimi bəzi tədqiqatçılar yuxardakı məlumatları "əfsanə" adlandırmışlar. Onlar ərəb qrammatikasının bir anda, terminləri və inkişaf etmiş forması ilə meydana çıxa bilməyəcəyini irəli sürürlər. Şübhəsiz ki, Əbül-Əsvədin istər Quranın nöqtələnməsi, istərsə də nəhvlə (qrammatika) bağlı ortaya qoyduğu qaydalar və yeniliklər dərhal geniş yayılmamışdır. Lakin onun bu mühüm xidmətini inkar edib nəhv elminin tarixini bu sahədə kitab yazdığı ehtimal edilən Abdullah ibn Əbu İshaq əl-Hədraminin dövründən başlatmaq, həm əsas mənbələri, həm də etibarlı rəvayətçiləri inkar etmək deməkdir. Həmçinin, Əbül-Əsvəd və onun tələbələri tərəfindən aparılan dil dərslərinin, çox güman ki, Abdullah ibn Əbu İshaq tərəfindən yazılmış əsərlə və İsa ibn Ömər əs-Səqəfinin "əl-Cami" və "əl-Kamil" adlı əsərlərinin meydana çıxmasına zəmin yaratdığını nəzərə almamaq da düzgün olmazdı. Əbül-Əsvəd tərəfindən bir nəhv kitabı yazılmasa da, həmin dərslərdə bəzi qaydaların və terminlərin müəyyən edildiyinə şübhə yoxdur. Üstəlik, rəvayətlərdə qeyd olunan mövzu başlıqları ilə bağlı nəhv terminlərini Əbül-Əsvədin işlədib-işlətmədiyi və ya bu terminlərin onun dövründə formalaşıb-formalaşmadığı məsələsi bir tərəf, bu terminlərin ifadə etdiyi mövzuların işlənməsi və onların qayda şəklində ilk dəfə müəyyən edilməsi isə tamam başqa bir məsələdir. Bu terminlərin başlanğıc dövründə meydana çıxa bilməyəcəyi iddiası ilə Əbül-Əsvədin tələbələrindən dərs almış böyük nəhv alimləri tərəfindən nəql edilən xəbərlərin hamısını uydurma və əsassız saymaq, açıq-aşkar bir yanlışlıqdır. Bu yanaşma, eyni zamanda ən etibarlı klassik əsərləri bir yerdə güvənilir sayıb başqa bir yerdə uydurma mənbə kimi dəyərləndirmə ziddiyyətini də üzə çıxarır. == Ədəbiyyat sahəsi == Əbül-Əsvəd eyni zamanda ərəb dilindəki qərib və nadir sözlər haqqında geniş biliyə malik bir şair olmuşdur. Onun bir divan təşkil edən şeirləri (''Divani-Əbil-Əsvəd'', nşr. M. A. Yasin, Beyrut: 1974) əsasən uzun qəsidələr şəklində deyil, on beytdən artıq olmayan muqəttaalar (qısa, sərbəst parçalar) formasındadır. Şeirlərinin məzmununa nəzər saldıqda, onların sənət məqsədilə deyil, həmin dövrün şairlərinin işlədikləri mövzuları əhatə etdiyi görünür. Bu mövzular arasında fəxr (özünü tərif), risa (yas və mərsiyə), qəhrəmanlıq və şücaətin tərənnümü, elmə dəyər vermək, səbri tövsiyə etmək, doğruluq və qardaşlıq, xüsusilə çalışqanlıq və zəhmətə təşviq kimi məsələlərə yer verilmişdir. Əbül-Əsvədin [[Əl-Əsmai|Əsmai]], [[Əbu Əmr əl-Bəsri|Əbu Əmr ibn Əla]], Sukkəri və Saləb kimi alimlər tərəfindən toplanmış şeirləri, Fükun fikirlərinə zidd olaraq,<ref name=":1" /> əsrlər boyu ədəbiyyatşünaslar, ədiblər və lüğət alimləri tərəfindən araşdırılmağa layiq görülmüşdür. [[İbn Cinni]] onun divanını köçürmüş, müəllimi Əbu Əli əl-Farisidən rəvayətlər gətirərək bu şeirlərə şərhlər yazmışdır. Eyni şəkildə, Hüzəli şairlərinin və digər tanınmış şairlərin divanlarına şərhlər yazmış Sukkəri də Əbül-Əsvədin şeirlərinə izahlar vermişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Cinni |title=əl-Xəsais |year=1952 |location=[[Qahirə]] |language=ar}}</ref> Görünür ki, bu şeirlərə göstərilən maraq onların sənət dəyərindən çox, dil və lüğət baxımından ilk islam dövrünü təmsil etməsi ilə bağlıdır. Çünki Əbül-Əsvəd öz şeirlərində ərəb dilinə sonradan daxil olmuş və ərəb dilinə uyğunlaşdırılmış sözlərdən istifadə etməmiş, İslam mədəniyyətinin inkişaf dövründə ərəb şeirinə təsir göstərmiş yad üslub və ifadələrdən, zahirə əsaslanan süni bədii üsullardan kənar durmuşdur. Bu səbəbdən də onun şeirləri nəhv (qrammatika), lüğət və qiraət kitablarında şahid və dəlil kimi qeyd olunmağa layiq görülmüşdür.<ref name=":0" /> == Həmçinin bax == * [[Əl-Əsmai]] * [[Əbu Zeyd əl-Ənsari]] * [[Nəsr ibn Asim]] == İstinadlar == {{istinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Taundan ölənlər]] [[Kateqoriya:688-ci ildə vəfat edənlər]] [[Kateqoriya:603-cü ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Ərəb şairlər]] [[Kateqoriya:VII əsr ərəbləri]] otqyzekft9myusgb4r11w247kv3pori Təbiət (fəlsəfə) 0 922391 8981220 8922755 2026-06-27T17:29:24Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Stoaçılıq]] 8981220 wikitext text/x-wiki '''Təbiət''' anlayışı [[fəlsəfə]]də bir-biri ilə əlaqəli iki mənası var. Bir tərəfdən, təbii olan və ya təbii qanunların adi hərəkətinə tabe olan hər şeyin məcmusunu ifadə edir. Digər tərəfdən, ayrı-ayrı şeylərin əsas xüsusiyyətlərini və səbəblərini ifadə edir. Təbiətin mənası və təsiri Qərb [[sivilizasiya]]sı tarixində, [[metafizika]] və [[epistemologiya]] fəlsəfi məktəblərində, eləcə də [[İlahiyyat|ilahiyyat]] və təbiət elmlərində daimi müzakirə mövzusu olmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, cisimlərin mahiyyətinin və onları idarə edən adi qanunların öyrənilməsi təbiət elmlərinin tədqiq sahəsidir. Fəlsəfə — "təbii olmaq nə deməkdir" sualını öyrənir (insanın daxili təbiəti ilə razılaşaraq). "Təbiət" [http://natura (natura]) sözü latın filosofik terminindən götürülmüşdür. Bu termin isə "doğulmaq" felindən yaranmış və bu da öz növbəsində daha erkən ([[Sokrat]]dan əvvəlki) [[yunan]] termini olan "phusis"in tərcüməsi kimi istifadə edilmişdir. Phusis isı təbii böyümə, təbii artım mənasını verir. Artıq klassik dövrlərdə bu sözlərin fəlsəfi istifadəsi iki oxşar mənası birləşdirdi. Onlar hadisələrin öz-özünə, "təbii olaraq", onlar insan zəkasının, ilahi müdaxilənin və ya reallıqdan kənar hər hansı bir şeyin "müdaxiləsi" olmadan baş verməsi prosesini təsvir edir. == Klassik təbiət konsepsiyası və Aristotel metafizikası == == Şərq fəlsəfəsində "təbiət" anlayışı == === Hind fəlsəfəsində === == Şərqi Asiya fəlsəfəsində "təbiət" anlayışı == [[Konfutsi]]çilik insan həyatının adi fəaliyyətlərinə və xüsusən də insan münasibətlərinə müqəddəsliyin təzahürü kimi baxır, çünki onlar Göydə (Tiān 天) transsendental dəstəyi olan və dünyanın ruhlarına və ya tanrılarına (shen) müvafiq hörmət vasitəsilə aşkar edilən bəşəriyyətin mənəvi təbiətinin (xìng性) ifadəsidir. Çin təfəkküründə əsas anlayış olan Tian (天), Cənnət Tanrısına, səmanın şimal zirvəsinə və onun fırlanan ulduzlarına, həmçinin yer təbiətinə və onun Cənnətdən yayılan qanunlarına, "Göy və Yerə" (yəni "hər şey") və heyranedici insan qüvvələrinə istinad edir. Konfutsi bu termini mistik mənada işlətmişdir. Bu, Daoçuların Tao dedikdə nəzərdə tutduqlarına bənzəyir: "şeylərin necə olduğu" və ya "dünyanın qanunları" ki, bunu Stefan Feyhtvanq qədim yunan physis anlayışı ilə, əxlaqi nizamın yaranması və bərpası ilə eyniləşdirir. Feyhtvanq izah edir ki, Konfutsiçiliklə [[Daosizm]] arasındakı fərq ilk növbədə ondan ibarətdir ki, birincisi cəmiyyətdə ulduz nizamının həyata keçirilməsinə diqqət yetirir, ikincisi isə təbiətdə ani yaranan Daonun təfəkkürünə diqqət yetirir. == Müasir elm və təbiət qanunları: metafizikadan qaçmaq cəhdi == == Son Modernizmin Təbiəti"[nə?] == == Metafizikanın sağ qalması == == Təbiəti metafizikasız öyrənmək == == Klassik təbiət konsepsiyası və Aristotel metafizikası == Fizika (ta phusika, "təbii [şeylər]"dən) Aristotelin təbiətlə bağlı əsas əsəridir. Fizika II.1-də Aristotel təbiəti "əsasən mənsub olduğu yerdə hərəkət və istirahətin mənbəyi və ya səbəbi" kimi təyin edir. Başqa sözlə, təbiət təbii xammalda dayanılmadıqca dəyişməyə və ya istirahətə meyllərin mənbəyi olan prinsipdir. Məsələn, qarşısı alınmasa, daş düşəcək. Təbii şeylər fitri meyllə deyil, süni şəkildə yaradılmış artefaktlarla ziddiyyət təşkil edir. (Yataq materialı çarpayıya çevrilməyə meyilli deyil.) Aristotelin dörd səbəb nəzəriyyəsi baxımından "təbii" sözü həm materiyanın fitri potensialına, həm də materiyanın təbii olaraq öz-özünə yığılmağa meyilli olduğu formalara aiddir. Leo Ştrausun fikrincə, Qərb fəlsəfəsinin başlanğıcı "təbiətin kəşfi və ya ixtirası" ilə bağlı idi və "təbiətin fəlsəfidən əvvəlki ekvivalenti" "adət" və ya "yollar" kimi anlayışlarla təmsil olunurdu. Qədim Yunan fəlsəfəsində isə Təbiət və ya təbiətlər "hər zaman və hər yerdə" "həqiqətən universal" olan yollardır. Təbiəti fərqləndirən odur ki, o, təkcə bütün adətlərin və yolların bərabər olmadığını deyil, həm də insanın "tədqiqat əsasında" (ənənə və ya din əsasında) "kosmosda orientasiya" edə biləcəyini təklif edir. Bu "kəşf və ya ixtira"nı ənənəvi terminologiyada ifadə etmək üçün "təbiətcə" olan "konvensiya ilə" olanla ziddiyyət təşkil edir. Bu qədər erkən meydana çıxan təbiət anlayışı müasir Qərb təfəkkürü üçün möhkəm təməl olaraq qalır. Ştrausun Qərb tarixinə dair şərhinə görə elm təbiətin təfəkkürüdür, halbuki texnologiya onu təqlid etmək cəhdidir. İnkişaf etdikcə təbiətin və ya təbiətin səbəbliliyin xüsusi bir növü kimi fəlsəfi konsepsiyası — məsələn, fərdi insanların quruluşu qismən "insan təbiəti" adlanan şeydən qaynaqlanır — müasir elmin doğulmasına qədər bütün Qərb fəlsəfəsinin əsasını təşkil edən Aristotelin səbəbiyyət doktrinasına doğru mühüm addım idi. Qəsdən olub-olmamasından asılı olmayaraq, Aristotelin bu mövzuda apardığı araşdırmalar uzun müddətdir ki, təbiətlə bağlı mübahisəni bir qərarla həll etmişdi. Bu risalə dörd müxtəlif səbəbləri təsvir edir: Maddi səbəb "xammal"dır – dəyişikliyə məruz qalan maddədir. Heykəlin mövcudluğunun bir səbəbi onun tunc olması ola bilər (və ya başqa sözlə, heykəlin növü materialdan asılıdır). Təbiət sözünün bütün mənalarına bu sadə məna daxildir. Effektiv səbəb bir obyektin başqa bir obyektdə dəyişikliklə nəticələnən hərəkətidir. Məsələn, çiselin daşa zərbəsi qırıntının qopmasına səbəb olur. Aristotelin dediyi kimi, maddənin substansiya adlandırılması üçün bir forma və maddə olmalıdır dediyi kimi, maddənin substansiyaya çevrilməsi yoludur. Bu, bir varlığın ikiyə hərəkətidir. Bu, müasir elmin təsvir etdiyi səbəb və nəticənin işləməsinin ən bariz yoludur. Lakin, Aristotel üçün bu, "hərəkət" anlayışına daxil olan hər şeyin tam təsviri deyil və "materiyadan başqa hər hansı bir səbəbin olub-olmadığını araşdırmaq" lazımdır. Formal səbəb şeylərin inkişafı üçün model kimi xidmət edən forma və ya ideyadır. Məsələn, Aristotelin ardınca deyə bilərik ki, uşaq qismən "insan təbiəti" adlı mahiyyətlə müəyyənləşən şəkildə inkişaf edir. Burada səbəb təbiətdir. Son səbəb nəyinsə yönəldiyi sondur. Məsələn, Aristotelin Nikomache Etikasının giriş sətirlərində dediyi kimi, insan yaxşı kimi qəbul edilən bir şeyi hədəfləyir. Formal və yekun səbəblərin müalicəsi Aristotelin Metafizikasının mühüm hissəsidir, onun təbiətdən kənara çıxmaq və təbiətin özünü izah etmək cəhdidir. Təcrübədə onlar insan şüurunun bütün cisimlərin, hətta insan əli ilə yaradılmayan obyektlərin səbəbiyyət əlaqəsində iştirak etdiyini nəzərdə tuturlar. Təbiətin özü varlıq məqsədləri ilə hesab olunur. [[Fayl:Aristotle.jpg|thumb|Aristotelin şəkli]] Beləliklə, süni, ənənəvi kimi, Qərb düşüncəsinin bu qolunda ənənəvi olaraq təbii ilə ziddiyyət təşkil edir. Texnologiya yuxarıda qeyd edildiyi kimi biliklə ziddiyyət təşkil edirdi. Və bu səbəbiyyətin başa düşülməsinin digər mühüm cəhəti obyektin təsadüfi xassələri ilə onun substansiyası arasındakı fərq idi ki, bu fərq orta əsrlər Avropasında çoxdan geniş şəkildə qəbul edilmiş, lakin o vaxtdan müasir dövrdə gözdən düşmüşdür. Başqa sözlə, Aristotel orqanizmlərə və digər təbii obyektlərə sadəcə hərəkətdə olan maddədən daha yüksək səviyyədə mövcud olanlar kimi baxırdı. Aristotelin formal və yekun səbəblər haqqında arqumenti insanların cisimləri necə tanıya bilməsi haqqında doktrina ilə bağlıdır: "Əgər ayrı-ayrı şeylərdən başqa heç bir şey mövcud deyilsə, onda heç bir şey başa düşülən olmayacaq; hər şey olacaq. == Şərq fəlsəfəsində "təbiət" anlayışı == Cain fəlsəfəsi varlığın və varlığın mənasını, kainatın və onun tərkib hissələrinin təbiətini, əsarətin təbiətini və azadlığa nail olmaq vasitələrini izah etməyə çalışır. Caynizm ruhun fərdi təbiətini və qərarları üçün şəxsi məsuliyyətini güclü şəkildə dəstəkləyir; və azadlığa yalnız özünə inam və fərdi səylər cavabdehdir. Ajnana radikal hind Şramana skeptisizm məktəbi və erkən Buddizm və Caynizmin rəqibi idi. Onlar hesab edirdilər ki, metafizik mahiyyəti bilmək və ya fəlsəfi müddəaların həqiqətini müəyyən etmək mümkün deyildir. Onlar təkziblərdə ixtisaslaşan, lakin özlərinin heç bir müsbət doktrinasını təbliğ etməyən sofistlər kimi görünürdülər. Cayarashi Bhatta (təxminən 800), skeptik Tattvopaplavasimha (Bütün Kateqoriyaları yeyən Aslan/Bütün Prinsiplərin pozulması) əsərinin müəllifi mühüm Ajnana filosofu hesab olunurdu. Müdrik Ashtavakraya aid edilən Ashtavakra Gita varlığın metafizik mahiyyətini və fərdi azadlığın mənasını araşdırır, öz tezisini təqdim edir ki, yalnız bir Ali Reallıq (Brahman) var, bütün kainat bu reallığın birliyi və təzahürüdür, hər şey bir-biri ilə bağlıdır, bütün mənliklər (Atman, bu azadlığın bir hissəsi deyil, bir nöqtədir, bir nöqtədir, bir nöqtədir). başlanğıc nöqtəsi, anadangəlmə. Müdrik Valmikinin Yoqa Vaşişthanın ilk kitabı Ramanın həyatın təbiətindən məyusluğu, insan əzabları və maddi dünyaya nifrətini təsvir edir. İkinci kitab Rama obrazı vasitəsilə insanın azadlıq axtarışını və bu azadlığa can atanların təbiətini təqdim edir. Dördüncü kitab dünyanın təbiətini təsvir edir və çoxsaylı hekayələr şəklində qeyri-dualizm ideyalarını təqdim edir. Valmiki iradə azadlığını və insanın yaradıcı gücünü vurğulayır. Qədim Mimamsa fəlsəfə məktəbinin diqqət mərkəzində qnoseologiya (pramana), etibarlı bilik vasitəsinin nə olduğunu öyrənirdi. Təlimlər təkcə "insan bildiyi hər şeyi necə bildiyi və ya bildiyi" deyil, həm də bütün biliyin mahiyyətinin mahiyyətcə qapalı olub-olmamasını müzakirə edirdi. İstənilən "ağlabatan inanc"ın və bilik sisteminin etibarlılığını tənqid edən fundamentalistlər kimi insanların tənqid etdikləri ilkin əsaslarla bağlı səhv fərziyyələr irəli sürmələri və Vedalar kimi dharma mətnlərinin düzgün şərh edilməsi və yanlış şərh edilməsinin qarşısının alınması. Mimamsa filosofları üçün qeyri-empirik biliyin təbiəti və onu əldə etmək üçün insan vasitələri elədir ki, insan heç vaxt heç bir şeydən tam əmin ola bilməz və bəzi hallarda yalnız iman üzərində nəyisə bilmək iddialarını qəbul etmək olar. Buddist fəlsəfənin əsas qayğısı dukkhadan (narahatlıqdan) azadlıq kimi müəyyən edilən soteriologiyadır. Şeylərin əsl mahiyyətini bilməmək əzabların köklərindən biri hesab olunduğundan, Buddist mütəfəkkirlər qnoseologiya və ağıldan istifadə ilə bağlı fəlsəfi məsələlərlə məşğul olmuşlar. Dukxa "qənaət edə bilməmək", "bütün şərtlənmiş hadisələrin qeyri-qənaətbəxş xarakteri və ümumi etibarsızlığı" kimi tərcümə edilə bilər; və ya "ağrılı". Pracna varlığın əsl mahiyyətinin dərk edilməsi və ya biliyidir. Buddist ənənəsi cəhalət (avidya), əsas cəhalət, həqiqətin mahiyyətinin səhv başa düşülməsi və ya yanlış qavranılmasına dukxa və samsara çarxında yenidən doğuşun əsas səbəblərindən biri kimi baxır. Cahilliyə və ya anlaşılmazlığa qalib gəlməklə insan maariflənir və azad olur. Bu qalibiyyət reallığın qeyri-müəyyənliyinə və qeyri-şəxsi təbiətinə oyanmağı nəzərdə tutur və bu, bağlılıq obyektlərinə qarşı laqeydliyi inkişaf etdirir və insanı dukxa və samsaradan azad edir. Pratityasamutpada, həmçinin "asılı mənşə və ya asılı yaranma" adlanır, varlığın, olmanın, mövcudluğun və son reallığın təbiətini və əlaqələrini izah edən Buddist nəzəriyyədir. Buddizm nirvana vəziyyətindən başqa müstəqil heç bir şeyin olmadığını iddia edir. Bütün fiziki və ruhi hallar digər əvvəlki hallardan asılıdır və onlardan yaranır və öz növbəsində, onlar dayandırılana qədər onlardan başqa asılı vəziyyətlər yaranır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Şərq fəlsəfəsi]] [[Kateqoriya:Elmin fəlsəfəsi]] {{Elm fəlsəfəsi}} [[Kateqoriya:Fəlsəfi anlayışlar]] [[Kateqoriya:Stoaçılıq]] 5ehje40vrcnhpwm2kz6q10o1awulg03 Evgenika 0 923097 8981284 8941902 2026-06-27T17:43:11Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bioetika]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/515bbe383e1de9a5|detallar]]) 8981284 wikitext text/x-wiki [[File:Eugenics Society Exhibit (1930s). Image from Wellcome Library.jpg|thumb|upright=1.5|1930-cu illərin [[Adelfi Genetik Forumu|Evgenika Cəmiyyəti sərgisi]]. Bəzi plakatlarda “Sağlam və qeyri-sağlam ailələr”, “İrsiyyət səmərəliliyin əsası kimi” və “Şüurla evlənin” yazılıb.]] '''Evgenika''' və ya '''yevgenika''' ({{dil-el|ευγενες}} — nəcib) — insanların genetik keyfiyyətlərini yaxşılaşdırmaq məqsədilə əhali strukturuna müdaxilə etmək ideyasını<ref>A discussion of the shifting meanings of the term can be found in {{cite book |last=Paul |first=Diane |url=https://archive.org/details/controllinghuman00paul |title=Controlling Human Heredity: 1865 to the Present |date=1995 |publisher=Humanities Press |isbn=9781573923439}}</ref> və ya tətbiqlərini əhatə edən [[sosial fəlsəfə|sosial-fəlsəfi]], [[elm]]i və [[ictimai hərəkat]].<ref>{{cite book |last=Galton |first=Francis |url=https://galton.org/books/human-faculty/text/galton-1883-human-faculty-v4.pdf |title=Inquiries into Human Faculty and Its Development |date=2002 |editor-last1=Tredoux |editor-first1=Gavan |pages=17, 30 |quote=what is termed in Greek, ''eugenes'' namely, good in stock, hereditarily endowed with noble qualities. This, and the allied words, ''eugeneia'', etc., are equally applicable to men, brutes, and plants. We greatly want a brief word to express the science of improving stock, which is by no means confined to questions of judicious mating, but which, especially in the case of man, takes cognisance of all influences that tend in however remote a degree to give to the more suitable races or strains of blood a better chance of prevailing speedily over the less suitable than they otherwise would have had. The word ''eugenics'' would sufficiently express the idea; it is at least a neater word and a more generalized one than ''viriculture'' which I once ventured to use.... The investigation of human eugenics – that is, of the conditions under which men of a high type are produced – is at present extremely hampered by the want of full family histories, both medical and general, extending over three or four generations. |access-date=21 July 2023 |via=Online Galton Archives |orig-year=1883 |archive-date=24 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724050847/https://galton.org/books/human-faculty/text/galton-1883-human-faculty-v4.pdf |url-status=live }}</ref> Bu ideya, genetik cəhətdən “arzuolunan” xüsusiyyətlərin təşviqi və “arzuolunmaz” xüsusiyyətlərin qarşısının alınması ilə bəşəriyyətin təkmilləşdirilməsini hədəfləyir. Evgenika tez-tez [[eutenika]] ilə qarışdırılır.<ref name=":2">{{Cite web |date=2022 |title=Eugenics |url=https://plato.stanford.edu/entries/eugenics/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2025-06-27 |archive-date=2022-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218001005/https://plato.stanford.edu/entries/eugenics/ |url-status=live }}</ref> Halbuki evgenika genetik irsiyyətə, eutenika isə ətraf mühit faktorlarının yaxşılaşdırılmasına yönəlib.<ref name=":0">{{cite encyclopedia|title=Eugenics – African American Studies|first=Daylanne K.|last=English|url= https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780190280024/obo-9780190280024-0029.xml |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190624141112/https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780190280024/obo-9780190280024-0029.xml |archive-date=24 June 2019 |date=28 June 2016|encyclopedia=Oxford Bibliographies |quote=Racially targeted sterilization practices between the 1960s and the present have been perhaps the most common topic among scholars arguing for, and challenging, the ongoing power of eugenics in the United States. Indeed, unlike in the modern period, contemporary expressions of eugenics have met with widespread, thoroughgoing resistance}}</ref><ref name="Galton 1904">{{cite journal |title=Eugenics: Its Definition, Scope, and Aims |last=Galton |first=Francis |date=1904 |journal=The American Journal of Sociology |volume=X |issue=1 |pages=82 |doi=10.1038/070082a0 |bibcode=1904Natur..70...82. |access-date=1 January 2020 |url= http://galton.org/essays/1900-1911/galton-1904-am-journ-soc-eugenics-scope-aims.htm |doi-access=free |archive-date=1 March 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060301165243/http://galton.org/essays/1900-1911/galton-1904-am-journ-soc-eugenics-scope-aims.htm |url-status=live |issn = 0028-0836 }}</ref> Məsələn, evgenika genetik xəstəlikləri daşıyan fərdlərin çoxalmasının qarşısını almağa çalışırsa, eutenika təmiz hava, qidalanma və təhsil kimi mühit şərtlərini yaxşılaşdırmağı məqsəd qoyur.<ref name="Spektorowski">{{cite book |last1=Spektorowski |first1=Alberto |url=https://books.google.com/books?id=zdkdAAAAQBAJ&q=Historically,+the+term+has+referred+to+everything+from+prenatal+care+for+mothers+to+forced+sterilization+and+euthanasia&pg=PA24 |title=Politics of Eugenics: Productionism, Population, and National Welfare |last2=Ireni-Saban |first2=Liza |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=9780203740231 |location=London |page=24 |quote=As an applied science, thus, the practice of eugenics referred to everything from prenatal care for mothers to forced sterilization and euthanasia. Galton divided the practice of eugenics into two types—positive and negative—both aimed at improving the human race through selective breeding. |access-date=16 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019203011/https://books.google.com/books?id=zdkdAAAAQBAJ&q=Historically,+the+term+has+referred+to+everything+from+prenatal+care+for+mothers+to+forced+sterilization+and+euthanasia&pg=PA24 |archive-date=19 October 2021 |url-status=live}}</ref> {{Evgenika}} == Tarixi evgenika == Evgenikanın əsasları [[Platon]]un "Respublika" əsərindəki “dövlətin ideal idarəetməsi üçün seçilmiş nikahlar” ideyasına qədər gedib çıxır.<ref>{{Cite journal |jstor=25054146 |title=Eugenic Ideas, Political Interests and Policy Variance Immigration and Sterilization Policy in Britain and U.S |url=https://archive.org/details/sim_world-politics_2001-01_53_2/page/n70 |date=1 January 2001 |journal=World Politics |doi=10.1353/wp.2001.0003 |pmid=18193564 |volume=53 |issue=2 |pages=237–263|last1=Hansen |first1=Randall |last2=King |first2=Desmond |s2cid=19634871}}</ref> Qədim Spartada fiziki cəhətdən zəif uşaqların həyatına son verilməsi evgenik yanaşmanın ilkin nümunələrindən hesab olunur. “Evgenika” termini 1883-cü ildə britaniyalı alim [[Frensis Qalton]] tərəfindən təqdim olunmuşdur.<ref>{{Cite journal |last=McGregor |first=Russell |date=2002 |title='Breed out the colour' or the importance of being white |url= https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/10314610208596220 |journal=Australian Historical Studies |volume=33 |issue=120 |pages=286–302 |doi=10.1080/10314610208596220 |s2cid=143863018 |access-date=18 February 2021 |archive-date=25 February 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210225154624/https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/10314610208596220 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> O, insan xüsusiyyətlərinin irsi yolla ötürülə bildiyini əsas götürərək, cəmiyyətin genetik cəhətdən yaxşılaşdırıla biləcəyini iddia etmişdir.<ref>{{cite journal|last=Haldane|first=J.|date=1940|title=Lysenko and Genetics|url=http://www.marxists.org/archive/haldane/works/1940s/lysenko.htm|url-status=live|journal=Science and Society|volume=4|issue=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623073151/http://www.marxists.org/archive/haldane/works/1940s/lysenko.htm|archive-date=23 June 2011}}</ref> XX əsrin əvvəlində bir çox elm adamı və ictimai xadim evgenikanı tənqid etməyə başladı. Onlar bu ideyanın etik problemlərə yol açdığını, fərdi hüquqları pozduğunu və elmi əsaslarının qeyri-müəyyən olduğunu bildirirdilər.<ref>Paul, Diane B. (1984). "[http://tankona.free.fr/dianepaul84.pdf Eugenics and the Left] {{Wayback|url=http://tankona.free.fr/dianepaul84.pdf |date=20250627190817 }}". ''Journal of the History of Ideas'' 45 (4):567. {{doi|10.2307/2709374}}.</ref><ref>{{cite book |last=Goldberg |first=Jonah |title=Liberal Fascism: The Secret History of the American Left, from Mussolini to the Politics of Meaning |url=https://archive.org/details/liberalfascismse00gold |date=2007 |publisher=Doubleday |isbn=9780385511841 |location=New York |author-link=}}</ref> Bəzi [[feministlər]], xüsusilə reproduktiv hüquqlar kontekstində evgenika ilə maraqlanırdılar. Onlar qadınların sağlam nəsillər yetişdirməsində mühüm rol oynadıqlarını vurğulayaraq, evgenikanı qadınların səhiyyə imkanları ilə əlaqələndirirdilər.<ref name="glad2008">{{cite book |last=Glad |first=John |url=https://archive.org/details/futurehumanevolu00glad |title=Future Human Evolution: Eugenics in the Twenty-First Century |date=2008 |publisher=Hermitage Publishers |isbn=9781557791542 |author-link=}}</ref> === Şimali Amerikada evgenika === ABŞ və Kanadada XX əsrin əvvəllərində evgenika geniş yayılmışdı. [[ABŞ]]-da 30-dan çox ştatda "sterilizasiya qanunları" qəbul olunmuş, minlərlə insan məcburi olaraq sterilizasiya edilmişdir. İmmiqrasiya məhdudiyyətləri və irqçi siyasətlər də evgenik arqumentlərlə əsaslandırılırdı.<ref>{{cite book |last=Pine |first=Lisa |url=https://archive.org/details/nazifamilypolicy0000pine |title=Nazi Family Policy, 1933–1945 |date=1997 |publisher=Berg |isbn=9781859739075 |pages=[https://archive.org/details/nazifamilypolicy0000pine/page/19 19] ff |access-date=11 April 2012 |url-access=registration}}</ref> === Meksikada evgenika === 1920–1940-cı illər arasında Meksikada evgenika ictimai səhiyyə və təhsil siyasətlərinə inteqrasiya edilmişdi. Ancaq buradakı evgenik yanaşmalar əsasən müsbət evgenika (ailə planlaması, ana sağlamlığı və s.) üzərində qurulmuşdu.<ref>Wilkinson, Stephen A. (2010). "On the distinction between positive and negative eugenics". In Matti Häyry (ed.), ''Arguments and analysis in bioethics.'' Amsterdam: Rodopi. pp. 115–128. {{doi|10.1163/9789042028036_011}}.</ref> === Nasisizm və evgenikanın süqutu === [[Nasist Almaniyası]]nda [[Nasist yevgenikası|evgenika]] dövlət ideologiyasına çevrildi.<ref>{{cite book |last1=Hughes |first1=Bill |url=https://books.google.com/books?id=_R6yDwAAQBAJ |title=A Historical Sociology of Disability: Human Validity and Invalidity from Antiquity to Early Modernity |date=26 September 2019 |publisher=Routledge |isbn=9780429615207 |series=Routledge Advances in Disability Studies |location=Abingdon |quote=The Spartan Council of Elders or Gerousia decided whether a new-born child brought before them would live or die. Impairment, deformity, even puny appearance was enough to condemn a child to death.|access-date=21 July 2023}}</ref> Nasistlər genetik cəhətdən “təmiz” irq yaratmaq məqsədilə milyonlarla insanı sterilizasiya etdi, həbs düşərgələrində eksperimentlər apardı və milyonlarla insanı qətliam etdi.<ref>''Making Patriots'' by Walter Berns, 2001, page 12, "and whose infants, if they chanced to be puny or ill-formed, were exposed in a chasm (the Apothetae) and left to die;"</ref><ref>{{cite book | author-link= | url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/plutarch/lives/lycurgus*.html | last=Plutarch | title=Lives of the Noble Greeks and Romans | access-date=2025-06-27 | archive-date=2023-02-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230220231926/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/e/roman/texts/plutarch/lives/lycurgus%2A.html | url-status=live }}</ref> Bu cinayətlər evgenika anlayışını beynəlxalq miqyasda ləkələdi və onun elmi və etik leqitimliyinə böyük zərbə vurdu. === Sinqapurda evgenika === Sinqapur hökuməti 1980-ci illərdə təhsil səviyyəsi yüksək olan fərdlər arasında nikahların təşviqi və “ağıllı nəsil” yetişdirmək kimi proqramlar həyata keçirmişdir. Bu tədbirlər evgenika ilə bağlı müasir nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilir.<ref name="popemcroberts">{{cite book |last1=Pope |first1=Marcia |last2=McRoberts |first2=Richard |title=Cambridge Wizard Student Guide Gattaca |url=https://archive.org/details/cambridgewizards0000marc |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2003 |isbn=0521536154}}</ref> == Müasir evgenika == Müasir dövrdə evgenika [[genetik mühəndislik]], [[preimplantasiya diaqnostikası]], [[CRISPR]] və [[reproduktiv texnologiyalar]] çərçivəsində müzakirə olunur. Texnologiyanın inkişafı yeni suallar doğurur: “genetik seçki etikdirmi?”, “xəstəliklərin qarşısının alınması ilə insan fərdiyyətinə müdaxilə arasındakı sərhəd haradadır?”<ref name="Jabr">{{Cite news |last1=Jabr |first1=Ferris |title=Are We Too Close to Making Gattaca a Reality? |newspaper=San Francisco Chronicle |date=2013 |url= http://www.sfgate.com/movies/article/Gattaca-a-Not-So-Perfect-Specimen-Hawke-only-2799938.php |access-date=30 April 2014 |archive-date=9 December 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191209172904/https://www.sfgate.com/movies/article/Gattaca-a-Not-So-Perfect-Specimen-Hawke-only-2799938.php |url-status=live}}</ref> == Elmi etibarlılıq məsələsi == Evgenikanı müdafiə edənlər insan xüsusiyyətlərinin genetik ötürülməsinin bioloji əsaslarını, genetika və təkamül nəzəriyyəsini istinad kimi göstərirlər. Onlar, müəyyən xəstəliklərin irsən keçməsinin qarşısının alınmasının elmi və tibbi baxımdan əsaslandırıldığını bildirirlər. Tənqidçilər isə insan davranışı və zəkası kimi xüsusiyyətlərin yalnız genetik faktorlardan asılı olmadığını vurğulayırlar. Mühit, sosial faktorlar və təsadüf bu xüsusiyyətlərə ciddi təsir göstərir. Bundan əlavə, tarixdə evgenika tez-tez saxta elmi əsaslarla irqçilik və ayrı-seçkiliyi legitimləşdirmək üçün istifadə edilmişdir.<ref name="Annas 2002">{{cite journal |author-link= |last1=Annas |first1=George |author2-link=|last2=Andrews |first2=Lori |author3-link= |last3=Isasi |first3=Rosario |title=Protecting the endangered human: Toward an international treaty prohibiting cloning and inheritable alterations |journal=American Journal of Law & Medicine |volume=28 |date=2002 |issue=2–3 |pages=151–78 |doi=10.1017/S009885880001162X |pmid=12197461 |s2cid=233430956 |url= https://scholarship.law.bu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2233&context=faculty_scholarship |access-date=5 December 2021 |archive-date=16 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220316111620/https://scholarship.law.bu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2233&context=faculty_scholarship |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> Müasir bioetika evgenikanı insan hüquqlarına zidd hesab edir. Məcburi sterilizasiya, cinsiyyət və qabiliyyət əsaslı seçkilər, fərdi azadlıqların pozulması, əlillərin hüquqlarının məhdudlaşdırılması kimi halların bu anlayışla əlaqəsi evgenik praktikaların etik cəhətdən qəbuledilməz olduğunu göstərir. Bəzi bioetikaşünaslar “liberal evgenika” anlayışını təklif edirlər. Onlara görə, fərdlər öz bədənləri və gələcək nəsilləri barədə seçim azadlığına sahibdirlərsə və bu müdaxilələr məcburi deyil, könüllüdürsə, etik baxımdan məqbul sayıla bilər.<ref>{{Cite web |last=Orquiola |first=John |date=2020-07-26 |title=Star Trek: How TOS' Khan Helped Create DS9's Dr. Bashir |url=https://screenrant.com/star-trek-tos-khan-ds9-bashir-genetically-altered-human/ |access-date=2025-06-12 |website=ScreenRant |language=en |archive-date=2025-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250627191337/https://screenrant.com/star-trek-tos-khan-ds9-bashir-genetically-altered-human/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Stowe |first=Dusty |date=2023-04-23 |title=Strange New Worlds' Illyrians Return: Revisiting Star Trek's Darkest Hidden History |url=https://screenrant.com/star-trek-strange-new-worlds-illyrians-explained/ |access-date=2025-06-12 |website=ScreenRant |language=en |archive-date=2025-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601201523/https://screenrant.com/star-trek-strange-new-worlds-illyrians-explained/ |url-status=live }}</ref> == Elmi fantastikada evgenika == Evgenika çox vaxt [[elmi fantastika]]da əsas motiv kimi istifadə olunur. Filmlərdə və ədəbiyyatda “ideallaşdırılmış genetik cəmiyyətlər” (məsələn, [[Qattaka]] filmi) tez-tez distopik nəticələr doğurur. Bu əsərlər evgenikanın potensial təhlükələrinə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır.<ref name="Darnovsky Crossroads">{{cite web |last=Darnovsky |first=Marcy |title=Health and human rights leaders call for an international ban on species-altering procedures |date=2001 |url= http://www.geneticsandsociety.org/article.php?id=2809 |access-date=21 February 2006 |archive-date=22 November 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101122090944/http://geneticsandsociety.org/article.php?id=2809 |url-status=live}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası}} {{Wikiquote}} * [https://networks.h-net.org/h-eugenics H-Eugenics, H-Net's network on the history of eugenics] from Michigan State University * [https://www.genome.gov/about-genomics/educational-resources/timelines/eugenics Eugenics: Its Origin and Development (1883–Present)] by the National Human Genome Research Institute (30 November 2021) * [https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Eugenics-and-Scientific-Racism Eugenics and Scientific Racism Fact Sheet] by the National Human Genome Research Institute (3 November 2021) {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Etika]] [[Kateqoriya:Genetika]] [[Kateqoriya:Biologiya]] [[Kateqoriya:Sosial fəlsəfə]] [[Kateqoriya:Elm və cəmiyyət]] [[Kateqoriya:Yalan elmlər]] [[Kateqoriya:İnsan hüquqları]] [[Kateqoriya:İrqçilik]] [[Kateqoriya:İkinci Dünya müharibəsi]] [[Kateqoriya:Bioetika]] 3c9s98j32bx5317wnaje02knnr6j0g6 İstifadəçi:Bozqurd77 2 925204 8981438 8978227 2026-06-27T19:20:46Z Bozqurd77 316685 /* Haqqımda */ 8981438 wikitext text/x-wiki {{User Rəsulzadə}} {{İstifadəçi/Avtopatrul}}{{Təcrübəli istifadəçi}} == Məqalələr == {{*}} [[Vüqar Yusubov]] {{*}} [[:tr:Bir_kere_yükselen_bayrak_bir_daha_inmez|Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez (tr.viki)]] {{*}} [[Kasımpaşa (İstanbul)]] {{*}} [[Kasımpaşa SK]] {{*}} [[Gürkan Uygun]] {{*}} [[Magnum (marka)]] {{*}} [[Məmmədrza Rəsulov]] {{*}} [[Canlı yayım]] {{*}} [[İlbilgə Xatun]] {{*}} [[Jeti Qazına]] {{*}} [[Danimarka müstəmləkə imperiyası]] {{*}} [[Ruslaşdırmadan imtina]] == Haqqımda == ----{{İstifadəçi Azərbaycanlı Türk 1}}{{User boz qurd}}{{Kişi}}{{İstifadəçi Kiril}}{{Hobbi:Azərbaycan filmləri}}{{Hobbi:Üzeyir Hacıbəyov}}{{Maraqlar:Mifologiya}}{{Vərdişlər:Çay içən}}{{Maraqlar:Maraqlı faktlar}}{{Maraqlar:Tarix}}{{İstifadəçi/Milliyətçi}}{{İstifadəçi/Atatürkçü}}{{İstifadəçi Ermənistanı tanımır}}{{İstifadəçi Şərqi Türkistan}}{{Cənubi Azərbaycana azadlıq!}}{{İstifadəçi Xocalı}}{{Maraqlar:Siyasət}} aofgjpsvvwr7ce5bgxndep5r1obxqsy Lev İlyin 0 927247 8981327 8617868 2026-06-27T18:01:02Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya, −1 kateqoriya 8981327 wikitext text/x-wiki {{Memar}} '''Lev Aleksandroviç İlyin''' ({{dil-ru|Лев Алекса́ндрович Ильи́н}}; {{DVTY}}) — rus və sovet memarı, şəhərsalma mütəxəssisi. SSRİ Memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü (1941), professor (1941), "Giprogor"un (Şəhərsalma Layihə İnstitutu) memarı. 1925–1938-ci illər arasında Lev İlyin Leninqradın (indiki Sankt-Peterburq) baş memarı kimi fəaliyyət göstərmiş, şəhərin baş planının müəllifi və şəhərsalma sahəsində mühüm materialların müəllifi olmuşdur. O, həmçinin Rusiya Dövlət Şəhərsalma Tədqiqat və Layihələndirmə İnstitutunun (Giprogor) baş direktoru vəzifəsində çalışmışdır. == Həyatı == Tambov quberniyasının Podosklyay kəndində (indiki Tambov vilayətinin Rasskazovski rayonu) dəniz zabitinin ailəsində anadan olub. Atası Aleksandr İlyin hüquqşünas idi, incəsənətə maraq göstərirdi.<ref name="gato">{{Cite web |url=http://tambovarchiv.ru/viewer/online/index.php?putevoditel-gato.pdf |title=Государственный архив Тамбовской области, Ф. 179: Ильин А. А. (1845—?) |access-date=2018-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729185003/http://tambovarchiv.ru/viewer/online/index.php?putevoditel-gato.pdf |archive-date=2018-07-29 |url-status=dead }}</ref> Anası Lyudmila Satinanın xətti ilə İlyinlər Raxmaninovlar ilə uzaq qohumluq əlaqəsində olublar. 1890-cı ildə ailə ənənəsinə uyğun olaraq Sankt-Peterburqdakı Aleksandrovski kadet korpusuna daxil olub. 1897–1902-ci illərdə Mülki Mühəndislər İnstitutunda təhsil alıb. 1903-cü ildə təhsilini davam etdirmək üçün [[İmperator incəsənət akademiyası|İmperator İncəsənət Akademiyasının]] Ali İncəsənət Məktəbinə daxil olub. Əvvəlcə memar Kosyakovun memarlıq atelyesində işləməyə başlayıb, daha sonra müstəqil fəaliyyət göstərib. == Karyerası == 1902–1903-cü illərdən etibarən fəal ictimai fəaliyyətlə məşğul olub, Mülki Mühəndislər Cəmiyyəti və Peterburq Memar-Rəssamlar Cəmiyyətinə qoşulub. 1903-cü ildən etibarən memarlıq üzrə ixtisaslaşmış jurnallarda məqalələr dərc etdirməyə başlayıb. 1907-ci ildə Memar-Rəssamlar Cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən Köhnə Peterburqun öyrənilməsi və təsviri üzrə Komissiyanın (1909-cu ildən — Köhnə Peterburq Muzeyi) üzvü olub. 1904–1917-ci illərdə Kseniya Qadınlar İnstitutunun memarı kimi çalışıb, 1905–1908-ci illərdə V. F. Romanovanın təşkil etdiyi Qadın Memarlıq Kurslarında, 1913–1919-cu illərdə isə Y. F. Bagaevanın Ali Qadın Memarlıq Bilikləri Kurslarında dərs deyib.<ref name="Ильин">{{Cite web |url=http://www.archpeter.ru/arkhiv/2011/07/lev-aleksandrovich-ilin/ |title=Лев Александрович Ильин |access-date=2017-05-04 |archive-date=2016-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160904033331/http://www.archpeter.ru/arkhiv/2011/07/lev-aleksandrovich-ilin/ |url-status=live }}</ref> 1908-ci ilin martında [[Fontanka|Fontanka çayı]] üzərindəki [[Panteleymon körpüsü]]nün yenidən qurulması layihəsini hazırlayıb. Məhz bu dövrdən etibarən onun fəaliyyəti şəhər mərkəzində tikintiyə ansambl yanaşması prinsipinə əsaslanmağa başlayıb. 1908-ci ildə Vyanada keçirilən VIII Beynəlxalq Memarlar Konqresində, 1910-cu ildə Sankt-Peterburqda baş tutan IV Rus Memarları Qurultayında və 1908-ci ilin may–sentyabr aylarında Sankt-Peterburqda təşkil olunan Beynəlxalq Memarlıq-Tikinti Sərgisində iştirak edib. 1912–1913-cü illərdə Rus ampir üslubunda tipik bir zadəgan malikanəsindən ilhamlanaraq [[Pesoçnaya sahili]]ndə öz şəxsi evini layihələndirib və inşa etdirib. 1918-ci ildə Kurbatovla birlikdə Şəhər Muzeyinin təşkilatçılarından biri olub. O, 1918–1928-ci illərdə muzeyin direktoru, 1918–1919-cu illərdə isə memarlıq və şəhərsalma şöbəsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərib. Muzeyin fəaliyyətində əsas mərhələlərdən biri 1922-ci ildə "Köhnə Peterburq Muzeyi"nin ekspozisiyalarının və Anıçkov sarayında yerləşən Memarlıq şöbəsinin 17 zalının təşkili olmuşdur. Elə həmin ildə muzeyin məşhur "Beş il ərzində" adlı sərgisi də keçirilmişdi.<ref name="Ильин" /> O, 1921-ci ildə yaradılmış "Köhnə Peterburq" cəmiyyətinin Şura sədri olmuşdur. Məhz bu cəmiyyətin təşəbbüsü ilə 1923-cü ildə Petroqradda "Sönməkdə olan kultların muzeyi" yaradılmışdır. Bu muzey şəhərdə bağlanan kilsələrdən çıxarılan maddi-mədəni dəyərlərin qorunub saxlanmasını təmin edirdi.<ref>{{Cite web |url=http://encspb.ru/object/2804017157 |title=«Старый Петербург», общество.&nbsp;— Энциклопедия Санкт-Петербурга. |access-date=2012-10-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203133736/http://encspb.ru/object/2804017157 |url-status=live }}</ref> Lakin 1928-ci il iyulun 14-də İlyin və Şəhər Muzeyinin daha 20-dən çox əməkdaşı, Leninqrad qəzetlərində uzun sürən qaralama kampaniyasından və RKİ Lenqubsovet komissiyasının xüsusi yoxlamasından sonra "sinfi cəhətdən yad elementlər" adlandırılaraq işdən çıxarıldılar. L. A. İlyinin təşəbbüsü ilə 1923–1924-cü illərdə Şəhər Muzeyində Petroqradın yenidən planlaşdırılması üzrə Komissiya yaradılmışdı. Bu komissiya 1924–1925-ci illərdə Leninqradın yenidən planlaşdırılması üzrə Büroya çevrildi və 1925-ci ilin dekabrında Petroqrad quberniya icraiyyə komitəsinin kommunal təsərrüfat şöbəsi nəzdindəki abadlaşdırma altşöbəsinin tərkibində şəhərin planlaşdırılması üzrə ayrıca bir bölmə kimi dövlət idarəçiliyi sisteminə daxil edildi. Bu quruma 1938-ci ilə qədər bütün mərhələlərdə rəhbərlik A. F. Şarov tərəfindən həyata keçirilmişdir. Onun memarlıq üzrə müavini isə Lev İlyin olmuşdur. İlyin faktiki olaraq (lakin rəsmi status olmadan) şəhərin baş memarı vəzifəsini yerinə yetirirdi.<ref name="Ильин" /> Lev İlyinin ən böyük işlərindən biri, 1935-ci il Leninqradın inkişafı üzrə baş planın hazırlanmasına rəhbərlik etməsidir. Bu plan sonrakı bütün baş planların əsasını təşkil etmişdir.<ref>{{Статья|ссылка=|автор=|заглавие=ВСПОМНИМ Л.А. ИЛЬИНА!|год=2013|язык=|издание=Вестник. Зодчий. XXI век|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=2070-6774}}</ref> Baş planın hazırlanması zamanı yalnız şəhərsalma mütəxəssisləri və memarların deyil, L. A. İlyinin rəhbərliyi altında, partiya və təsərrüfat rəhbərlərinin, vilayət və şəhər səviyyəsində, xüsusilə də Arxplan və Qorplan (Planlaşdırma Komissiyası) strukturlarının iştirakı ilə geniş əməkdaşlıq qurulmuşdu. Həmçinin, bu məqsədlə xüsusi olaraq formalaşdırılmış komissiyaya Leninqradın aparıcı alimləri, iqtisadçıları, coğrafiyaçıları (SSRİ Elmlər Akademiyasının institutlarından), eləcə də bir çox xalq komissarlıqlarının mütəxəssisləri daxil edilmişdi. 1934-cü ildə birgə səylərlə Leninqrad şəhərinin eskiz planlaşdırma layihəsi hazırlanmışdı. Bu baş planın ideyaları, sonrakı Leninqrad Baş planlarının — xüsusilə 1966-cı il və daha da önəmlisi, 1987-ci ildə hazırlanmış Leninqrad və Leninqrad vilayətinin Baş planlarının əsas prinsiplərini müəyyən etmişdi. Eskiz layihəsi Leninqraddakı və müxtəlif xalq komissarlıqlarındakı bütün təsdiqləmələrdən keçmiş, daha sonra isə baxılması və təsdiqlənməsi üçün Moskvaya, yəni ali dövlət və partiya orqanlarına göndərilmişdi. Lakin 1935-ci il avqustun 10-da keçirilən Siyasi Büro və Xalq Komissarları Sovetinin birgə iclasında layihə ciddi tənqidə məruz qalmış və rədd edilmişdi. Eyni zamanda, layihəyə edilmiş iradlar nəzərə alınmaqla yeni Baş plan layihəsinin hazırlanması tələb olunmuşdu. Bununla yanaşı, yeni Baş planla birlikdə Tikinti Qaydalarının da hazırlanaraq 1935-ci il noyabrın 1-dək təqdim edilməsi tapşırılmışdı.<ref name="Ильин" /> Qeyri-adi sərt vaxt məhdudiyyətinə baxmayaraq, tələb olunan sənədlər paketi — o cümlədən layihə, izahedici qeydlər və Tikinti Qaydaları daxil olmaqla — indiki adı ilə "L. A. İlyin Baş planı" hazırlanaraq 25 oktyabr 1935-ci ildə rəsmi təsdiq üçün təqdim edildi. Əsas tərtibatçılar L. A. İlyin, A. F. Şarov, V. A. Vitman, M. F. Myuller, O. A. Loginova, M. P. Lohmanova və digər şəxslər olmuşdur. Bu dəfə Baş plan təsdiqləndi və 4 dekabr 1935-ci ildə Leninqradda "Leninqrad şəhərinin planlaşdırma sxemi" kimi rəsmən təsdiq olundu.<ref name="Ильин" /> 1930–1936-cı illərdə Bakı ilə yanaşı, Petrozavodsk, İvanovo, Yaroslavl və digər şəhərlərin baş plan layihələri üzərində çalışıb. 1938-ci ildə isə vəzifəsindən uzaqlaşdırılıb, mətbuatda və partiya yığıncaqlarında tənqid və ifşa olunub. Müharibə başladıqdan sonra, 1941-ci ilin iyul-noyabr aylarında mühasirəyə alınmış şəhərdə — Leninqradda qalıb və "Leninqradda gəzintilər" adlı kitab üzərində işləyib. 1942-ci il dekabrın 11-də alman aviasiyasının Leninqradı bombardman etdiyi vaxtda küçədə həlak olub.<ref>В В. Милютина. Об архитекторе, академике Л. А. Ильине. / В. В. Милютина и о ней. М.: Прометей, 1991, С. 40–43.</ref> Sankt-Peterburqdakı Volkov qəbiristanlığının Ədiblər körpüsündə dəfn edilib. == Layihələri == === Leninqrad === * [[Böyük Pyotr Xəstəxanası]] (1907–1916-cı illər; A. İ. Kleyn və A. V. Rozenberq ilə birlikdə) * [[Smolnının Propileyləri]] (1922–1923-cü illər; müsabiqə) * Yelagin adasının burun hissəsi (reallaşdırılıb) * Sovetlər Evi (1936-cı il; müsabiqə) * Leninqradın ümumşəhər mərkəzi — Sovetlər Evi qarşısındakı meydan (1939–1940-cı illər; həmmüəllif; müsabiqə) * Yaşayış evi — Moskva prospekti, 79 === Digər şəhərlər === * [[Stalinabad]] — baş plan (1931–1938-ci illər; rəhbər; həmmüəlliflər: N. V. Baranov və V. A. Qaykoviç) * [[Yaroslavl]] — baş plan (1935–1938-ci illər; rəhbər; həmmüəlliflər: N. Baranov və V. Qaykoviç; qismən reallaşdırılıb) * [[Bakı]] — baş plan (1936–1938-ci illər; rəhbər; həmmüəlliflər: N. Baranov və V. Qaykoviç) * Bakıda [[Dağüstü park]] (1936-cı il; reallaşdırılıb) * [[Petrozavodsk]]da Leninə abidə (heykəltəraş: M. G. Manizer) * Bakıda [[Sergey Kirovun heykəli]] * Petrozavodskda S. M. Kirova abidə (heykəltəraş: M. Manizer) * [[Peterhof]]da imperator II Aleksandr adına Hərbi Məktəbin binası (1914). 2014-cü ilə olan məlumata görə bu bina Hərbi Dəniz Radioelektronika İnstitutunun korpuslarından biridir.<ref>{{Cite web |url=http://www.citywalls.ru/house20541.html |title=Военная школа им. имп. Александра II&nbsp;— Военно-морской институт радиоэлектроники им. А.&nbsp;С.&nbsp;Попова, Архитектор Ильин Л. А., Петергоф Разводная ул., 15 |access-date=2014-02-28 |archive-date=2014-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303185900/http://www.citywalls.ru/house20541.html |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{istinad siyahısı}} {{Xarici istinadlar}} [[Kateqoriya:SSRİ memarları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan memarları]] cvhw0brspkktb8xnht7k54oxdy90aw3 Lev Rudnev 0 927292 8981328 8753383 2026-06-27T18:01:09Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981328 wikitext text/x-wiki {{Memar}} '''Lev Vladimiroviç Rudnev''' ({{dil-ru|Лев Владимирович Ру́днев}}; {{DVTY}}) — rus-sovet memarı, Stalinizm memarlığının aparıcı praktiklərindən biri. SSRİ Memarlıq Akademiyasının akademiki, Birinci dərəcəli Stalin mükafatı laureatı (1949). İri memarlıq-layihələndirmə təşkilatlarının təşkilatçısı və SSRİ-də və Varşavada mühüm tikililərin müəllifi olmuşdur. == Həyatı == [[Novqorod]]da, Aleksandrovsk qəza müəllim seminariyasının rəisi Vladimir Vasilyeviç Rudnyev və onun həyat yoldaşı Anna Qriqoryevna Serb-Stratanoviçin ailəsində anadan olub. Atası mülki general rütbəsinə qədər yüksəlib və təqaüdə çıxmazdan əvvəl məktəblər üzrə inspektor vəzifəsində çalışıb.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://litkarta.opochka.ru/node/734|title=Тиме, Альберт. Турбиностроительный завод А.Тиме {{!}} Литературная карта. Опочецкий районный центр культуры.|website=litkarta.opochka.ru|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417021826/http://litkarta.opochka.ru/node/734|url-status=live}}</ref> 1890-cı ildə ailə [[Riqa]]ya köçüb, burada Rudnyev I Pyotr adına Riqa real məktəbini və incəsənət məktəbini bitirib.<ref>Мастера советской архитектуры об архитектуре. В 2-х т. Т. II. — М.: "Искусство", 1975. — С. 506.</ref> 1905-ci ilin yanvarından 1906-cı ilin iyununa qədər N. N. Mironovun Ticarət məktəbində təhsil alıb, sonra isə İmperator İncəsənət Akademiyası nəzdindəki Ali İncəsənət Məktəbinə daxil olub. Orada [[Leon Benua]] və [[İvan Fomin]]dən rəssamlıq və memarlıq dərsləri alıb, təhsilini davam etdirərkən eyni zamanda Fominin köməkçisi kimi çalışıb. 1911-ci ildən etibarən müxtəlif memarlıq müsabiqələrində iştirak edib, 1915-ci ildə memar-rəssam fəxri adına layiq görülüb. Diplom işi olan "Paytaxt şəhərində universitet" professor Leon Benuanın emalatxanasında hazırlanıb. [[Fevral inqilabı]]ndan sonra Rudnev Petroqradda Mars meydanında İnqilab qurbanlarına abidə üzrə keçirilən müsabiqənin qalibi olub (1917-ci ilin martı). Avanqard üslubunda olan abidə onun layihəsinə uyğun olaraq inşa edilib. 1920–1923-cü illərdə Buxarada olub, şəhərin mühasirəsi və alınması zamanı zədələnmiş Ark qalasının bərpasında iştirak edib. 1924-cü ildə "Lenproyekt" emalatxanasına rəhbərlik edib. Burada yaşayış evləri, xəstəxanalar, profilaktoriyalar və klublar layihələndirilib. 1926-cı ildə "Acarıstan" seriyasından olan gəmilərin memarlıq-bədii hissəsinin layihəsini hazırlayıb: "Acarıstan", "Ermənistan", "Abxaziya", "Ukrayna" və "Krım", "Gürcüstan"<ref>''Руднев Л. В.'', журнал "Советская архитектура", 1935, №&nbsp;6, с. 31.</ref> 1934-cü ildən etibarən [[SSRİ Xalq Müdafiə Komissarlığı]]nın (NKO) nəzdində özü tərəfindən təşkil olunmuş emalatxanaya rəhbərlik edib. Burada Hərbi Akademiyadan sonra Qızıl Ordu Teatrı, Kronştadtda Zabitlər Evi, Moskvada Müdafiə Nazirliyinin binaları layihələndirilib. Fərqli illərdə Moskva və Leninqraddakı layihə emalatxanalarında çalışıb. 1942-ci ilin fevralına qədər mühasirədə olan Leninqradda olub. Böyük Vətən müharibəsinin başa çatmasından sonra Voronej, Stalinqrad, Riqa və Moskva kimi dağıdılmış şəhərlərin bərpasında iştirak edib. 1922–1948-ci illərdə Leninqradda müxtəlif institutlarda professor olub, 1948–1952-ci illərdə isə Moskva Memarlıq İnstitutunda professor kimi çalışıb. SSRİ Memarlıq Akademiyasının akademiki seçilib. SSRİ Memarlar İttifaqının idarə heyətinin üzvü, VOKS-un memarlıq bölməsinin prezidenti, Moskva Sovetinin deputatı olmuşdur.<ref name="некролог">{{статья|заглавие=Лев Владимирович Руднев (некролог)|издание=Архитектура СССР|год=1956|номер=12}}</ref> 19 noyabr 1956-cı ildə vəfat etmişdir.<ref name="некролог"/> Moskvada Novodeviçy qəbiristanlığında dəfn edilmişdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:"1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı ilə təltif edilənlər]] [[Kateqoriya:SSRİ memarları]] 2yu801d2qfhmjk1jo4fofhjfh89dq5w Fərəh 0 927295 8981324 8903194 2026-06-27T18:00:36Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −2 kateqoriya 8981324 wikitext text/x-wiki {{Ad |mənası=Parlaqlıq, xoşbəxtlik, sevinc }} '''Fərəh''' — ərəb və fars dillərində (və bəzi digər dillərdə) qadın adı. Bu ad, zərdüştilikdəki Xvarenah (ilahi parıltı, nurlu aura) anlayışından törəmişdir. Son illərdə bu ad ingilisdilli ölkələrdə [[Farra Fouset]] və [[Fərəh Abraham]] ilə əlaqələndirildiyi üçün daha geniş yayılıb. Fərəh adı ABŞ-da yeni doğulan qız uşaqları üçün 1976–1980, 1987–1988 və yenidən 2010–2016-cı illər arasında ən çox qoyulan 1000 ad siyahısına daxil olmuşdur.<ref>{{cite web | url=https://www.behindthename.com/name/farrah/top/united-states | title=Popularity for the name Farrah - Behind the Name | access-date=2025-08-04 | archive-date=2025-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250620081737/https://www.behindthename.com/name/farrah/top/united-states | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://hilaryparker.com/2013/01/30/hilary-the-most-poisoned-baby-name-in-us-history/comment-page-1/ | title=Hilary: The most poisoned baby name in US history | date=30 January 2013 | access-date=4 August 2025 | archive-date=9 June 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250609125318/https://hilaryparker.com/2013/01/30/hilary-the-most-poisoned-baby-name-in-us-history/comment-page-1/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://nameberry.com/babyname/farrah | title=Farrah - Baby Name Meaning, Origin, and Popularity | access-date=2025-08-04 | archive-date=2023-11-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231107154222/https://nameberry.com/babyname/farrah | url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Ərəb qadın adları]] [[Kateqoriya:Soyadlar]] nl7ywsxn5gb1aukutnaq8ygwqlifc36 Cursorius rufus 0 929521 8981540 8881879 2026-06-28T05:41:01Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə −1 kateqoriya 8981540 wikitext text/x-wiki {{Takson}} '''Cursorius rufus''' — [[Haçaquyruqlar]] [[fəsilə]]sinə aid [[quş]] [[Bioloji növ|növü]]. == Ümumi məlumat == Cursorius rufusun adı ingilis təbiətşünası Vilyam Con Burçellin şərəfinə verilmişdir.<ref>{{cite book|last=Beolens|first=Bo|title=Whose Bird? Men and Women Commemorated in the Common Names of Birds|url=https://archive.org/details/whosebirdmenwome0000beol|year=2003|publisher=Christopher Helm|location=London|page=[https://archive.org/details/whosebirdmenwome0000beol/page/72 72]|author2=Watkins, Michael|isbn=9780713666472}}</ref> Cursorius rufus zərif bir görünüşə və dik bir duruşa malikdir. Mavi-boz arxa təpəsi ilə oxşar növ olan Temminck qaçağanından fərqlənir. Ağ qarın hissəsini ayıran üfüqi qara zolaq və ümumi solğun qırmızımtıl rəngi var. Üzünde ağ üst göz xətləri və qara göz xətləri var, bunlar boynun arxasında ikiqat V forması yaradır. Lələkləri baxımından, ikinci dərəcəli lələkləri əsasən ağ, alt qanadları qara, örtükləri isə qəhvəyi və ya boz rəngdədir. Qaçağanlar üçün tipik olaraq, dimdiyi uzun, aşağı əyilmiş və gözləri kimi tünd rəngdədir. Ayaqları qarın hissəsi kimi xüsusi krem-ağ rəngdədir. Uçuş zamanı ayaqları quyruğunu keçir.<ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Cursorius rufus'' |volume=2016 |page=e.T22694116A93439396 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22694116A93439396.en |access-date=12 November 2021}}</ref> Dişi və erkək fərdlər oxşar görünüşə malikdir, cavan fərdlər isə yetkinlərin qırmızımtıl rəngindən, üz zolaqlarından və boz arxa təpəsindən məhrumdur. Onlar həmçinin qara və bej zolaqlarla örtülüdür. Ümumilikdə, Cursorius rufus kamuflyaj görünüşü ilə ətraf mühitə uyğunlaşır və onu görməyi görməyi çətinləşdirir.<ref name="Birdlife">{{cite web|title=Species factsheet: Cursorius rufus|first1=J.|last1=Ekstrom|first2=S.|last2=Butchart|first3=L.|last3=Malpas|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3184|publisher=[[BirdLife International]]|date=2016|access-date=11 May 2016|archive-date=9 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609235936/http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=3184|url-status=live}}</ref><ref name="Alive">{{cite web|title=Handbook of the Birds of the World Alive: Burchell's Courser (Cursorius rufus)|first1=G.L.|last1=Maclean|first2=G.M.|last2=Kirwan|url=http://www.hbw.com/species/burchells-courser-cursorius-rufus|publisher=Lynx Edicions|location=Barcelona, Spain|date=2016|access-date=11 May 2016}}</ref> Cursorius rufus əsasən həşəratlarla qidalanır. Uzun dimdiyi ilə yerdə qida axtarır və həşəratları qazır. Bu quş həmçinin qaçaraq ovunu tutur. Tez-tez "Coleoptera" qrupundan, xüsusilə "curculionidae" böcəklərini əsas qida mənbəyi kimi yeyir. Lakin Burchell qaçağanı mövcud olduqda ən çox "Hodotermes mossambicus" termitlərini üstün tutur, bu onun qidasının 50%-dən çoxunu təşkil edə bilər. Demək olar ki, heç vaxt toxumları qida mənbəyi kimi seçmir. İllik yağış tezliyi qida mövcudluğunu və keyfiyyətini təsir edir, bu da Burchell qaçağanının əsas köç səbəbidir.<ref name=Hancock>{{cite book|title=Birds of Botswana |first1=Peter|last1=Hancock|first2=Ingrid|last2=Weiersbye|url=https://books.google.com/books?id=H-d0CgAAQBAJ&pg=PA158|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ|page=158|date=24 November 2015|access-date=11 May 2016|isbn=9781400874170}}</ref> == Qalereya == <gallery mode=packed heights=160 style="font-size:100%; line-height:130%"> Cursorius rufus dist.jpg|Cursorius rufusun yayıldığı ərazi Cursorius rufus - Etosha 2014.jpg|Cursorius rufus Burchell's Courser.jpg|Cursorius rufus </gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası|Cursorius rufus}} * [https://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/299.pdf Burchell's courser] in The Atlas of Southern African Birds * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/burcou2/cur/introduction Burchell's courser ''Cursorius rufus''] at The Cornell Lab of Ornithology * [http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=burchell%27s+courser&RESULTS=100&Search2=Search Burchell's courser photo gallery] at VIREO *[https://ebird.org/media/catalog?taxonCode=burcou2&sort=rating_rank_desc&mediaType=p&regionCode= Burchell's courser photo gallery] at eBird *[https://thebdi.org/2023/01/25/burchells-courser-cursorius-rufus/ Burchell's courser] Structured guide to the species in southern Africa {{taksonbar}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Əlifba sırasına görə heyvanlar]] [[Kateqoriya:Qırmızı kitaba görə az qayğı tələb edən növlər]] [[Kateqoriya:Cənubi Afrika quşları]] [[Kateqoriya:Təhlükədə olmayan növlər]] [[Kateqoriya:1837-ci ildə təsvir edilən quşlar]] [[Kateqoriya:Haçaquyruqlar]] 5084ez1volttcl5oo80p6ytacrzpwlm İbn Mücahid 0 930743 8981124 8981063 2026-06-27T13:04:05Z Medineli92 148338 /* Əsərləri */ 8981124 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Əbu Bəkr Əhməd ibn Musa ibn əl-Abbas ibn Mücahid ət-Təmimi''' ({{dil-ar|ابن مجاهد}}; {{DVTY}}) — [[qiraət]] alimi. == Bioqrafiyası == Bağdadda doğulub və burada da yaşayıb. Əbüz-Zəra Əbdürrəhman ibn Əbdüsdən Quran və qiraət dərsləri aldı. [[Nafi ibn Əbdürrəhman|Nafi ibn Əbdürrəhmanın]] qiraət ilə təxminən iyirmi, [[Əbu Əmr əl-Bəsri|Əbu Əmr ibn Əla]], [[Həmzə ibn Həbib Kufi|Həmzə ibn Həbib]] və [[əl-Kisai]] qiraətləri ilə də bir neçə dəfə Quranı xətm etdi.<ref>{{Cite book |last=İbn Mücahid |title=Kitabüs-Səba |pages=88, 98, 99 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Mərifətül-qurra |volume=I |pages=468 |language=ar}}</ref> Həmçinin qiraət sahəsində Abdullah ibn Kəsir əl-Müəddib və İdris ibn Əbdülkərimdən bəhrələndi. Həcc ziyarəti üçün getdiyi Məkkədə Qunbulun evində qalaraq ondan [[İbn Kəsir əl-Məkki|İbn Kəsir əl-Məkkinin]] qiraətini öyrəndi.<ref>{{Cite book |last=İbn Mücahid |title=Kitabüs-Səba |pages=92 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Mərifətül-qurra |volume=II |pages=533-535 |language=ar}}</ref> Sədan ibn Nəsr, Əhməd ibn Mənsur ər-Rəmadi, Məhəmməd ibn İshaq əs-Səğani, Müfəddəl ibn Məhəmməd əl-Cənədi, Məhəmməd ibn Abdullah ibn Mübarək və Abbas ibn Məhəmməd əd-Düri onun hədis öyrəndiyi müəllimləridir. İbn əl-Əhrəm əd-Dəməşqi, İbn Mücahiddən 300-ə yaxın tələbənin qiraət öyrəndiyini yazmışdır. Əbu Tahir Əbdülvahid ibn Əbu Haşim, Saleh ibn İdris, Əbül-Fərəc əş-Şənəbuzi, Abdullah ibn Hüseyn əs-Samarri, Əli ibn Hüseyn əl-Qədairi onlardan bəziləridir. Ömər ibn Şahin, Darəqutni, Əbu Müslim Əhməd ibn Məhəmməd əl-Katib kimi şəxslər də ondan hədis rəvayət ediblər. Dindarlığı və gözəl əxlaqı ilə tanınan İbn Mücahid hicri 324-cü (13 iyul 936) ildə vəfat etmiş və evinin bağçasına dəfn edilmişdir. İbn ən-Nədim ölüm tarixinin şaban ayının son gecəsi olduğunu qeyd etmişdir. == Qiraət və Hədis elmlərindəki yeri == [[Xətib əl-Bağdadi]] və [[Zəhəbi]] onu "siqa" hesab etmişdir. Saləb Əhməd ibn Yəhya ən-Nəhvi onu dövrünün "''Allahın kitabını ən yaxşı bilən''" şəxsi adlandırmışdır. İbn Mücahidin qiraət elminə verdiyi ən vacib töhfə, məşhur və mütəvatir qiraətləri sahənin mütəxəssislərini razı salacaq qurra seçimi ilə (Nafi ibn Əbdürrəhman, Əbu Əmr ibn Əla, [[İbn Amir əd-Dəməşqi]], [[İbn Kəsir əl-Məkki]], [[Asim ibn Bəhdələ]], Həmzə ibn Həbib, əl-Kisai) "''Kitabüs-Səba fil-qiraət''" adlı əsərində bir yerə toplamasıdır. Bu əsəri ilə İbn Mücahid, məşhur yeddi qiraəti ilk dəfə bir yerə toplamışdır. O, "''Quran yeddi hərf üzərində nazil oldu''" hədisindəki "yeddi hərf"lə yeddi qiraət termini arasında qarışıqlığa səbəb olduğu iddiası ilə (bəzi alimlər tərəfindən) tənqid olunsa da,<ref>{{Cite book |last=İbn əl-Cəzəri |title=ən-Nəşr |volume=I |pages=36, 39 |language=ar}}</ref> "''yeddini yeddi edən müəllif''" olaraq qiraət ədəbiyyatlarındakı yerini almışdır. Bu əsər, şöhrəti dövrümüzə qədər gəlib çatmış bir əsər olub, səhih və mütəvatir qiraətlərin ilk mənbəyidir. Həmçinin İbn Mücahid, şaz hesab olunan qiraətləri oxuyanlarla mübarizə apararaq onları bu işdən vaz keçirməyə çalışmışdır. Məsələyə dövlət adamlarının da diqqətini cəlb etmiş və onların məsələyə müdaxiləsini təmin etmişdir. O, İbn Şənəbuz və İbn Miksəm əl-Əttar kimi [[Abdullah ibn Məsud|Abdullah]] [[Abdullah ibn Məsud|ibn Məsud]], [[Ubeyy ibn Kəb|Übey]] [[Ubeyy ibn Kəb|ibn Kəab]] və digər bəzi səhabələrdən rəvayət edilən şaz qiraətləri oxuyan qarilərin qarşısının alınması təmin etmişdir.<ref>{{Cite book |last=Əbu Şamə |title=əl-Mürşidül-vəciz |pages=162, 187-192 |language=ar}}</ref> == Əsərləri == İbn Mücahidin qələmə almış olduğu əsərləri bunlardır: # [[Kitabus-səba|Kitabüs-Səba]]. ''"Kitabüs-Səba fil-qiraət"'' adı ilə və həmçinin Şövqi Dayfın təhqiqi ilə nəşr edilmişdir (Qahirə 1972, 1980). # İxtilafü qurra il-əmsar. Bir nüsxəsi Dublində (Chester Beatty Library, № 4930) saxlanılır.<ref>{{Cite book |last=Sezgin |title=Geschichte des arabischen Schrifttums |year= |volume=I |location= |pages=14 |language=de}}</ref> # Kitabüş-Şəvaz fil-qiraət. [[İbn Cinni]], ''"əl-Muhtəsəb fi təbyini vücuhi şəvazzil-qiraət vəl-izahi anhə"'' adlı əsərində (nəşr edən Əli ən-Nəcdi Nasif – Əbdülfəttah İsmayıl Şələbi, Qahirə 1386/1966) bu kitaba istinad etmişdir. İbn Mücahidin mənbələrdə adı çəkilən digər əsərləri bunlardır: * ''Əl-Qiraətül-kəbir,'' * ''Əl-Qiraətüs-sağir,'' * ''Kitabül-Yaət,'' * ''Kitabül-Haət,'' * ''Qiraətü Əbi Əmr,'' * ''Qiraətü İbn Kəsir,'' * ''Qiraətü Asim,'' * ''Qiraətü Nafi,'' * ''Qiraətü Həmzə,'' * ''Qiraətül-Kisai,'' * ''Qiraətü İbn Amir,'' * ''Qiraətün-nəbi,'' * ''İnfiradül-qurrais-səba,'' * ''Qiraətü Əli ibn Əbi Talib,'' * ''İxtilafül-qiraət və təsrifü vücuhiha''.<ref>{{Cite book |last=İbn Xeyr |title=Fəhrəsə |publisher= |year= |location= |pages=23-24 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == <references /> [[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]] [[Kateqoriya:Ravilər]] [[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]] [[Kateqoriya:Quran qariləri]] g5smhjpl74w45h01x019au1e5w9a143 Bazar kilsəsi (Visbaden) 0 933212 8981480 8315659 2026-06-27T22:53:51Z InternetArchiveBot 179784 0 mənbə arxivləşdirildi və 1 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981480 wikitext text/x-wiki {{Tarixi abidə}} '''Bazar kilsəsi''' və ya '''Nassau kafedralı''' ({{dil-de|Marktkirche}}) — [[Hessen|Hessen əyalətinin]] paytaxtı [[Visbaden]]də yerləşən əsas [[Protestantlıq|Protestant]] [[kilsə]]si. Şəhərin Saray Meydanında yerləşən [[neoqotika]] üslubunda inşa edilən kilsə Karl Boos tərəfindən layihələndirilmiş və 1853–1862-ci illər arasında inşa edilmişdir. O dövrdə kilsə Nassau Qraflığının ən böyük kərpic binası idi. == Tarixi == [[Fayl:Wiesbaden Innenstadt.jpg|250px|thumb|left|Şəhərin ümumi görünüşündə kilsə qüllələri]] 27 iyun 1850-ci ildə [[Visbaden]]in əsas kilsəsi olan Müqəddəs Martin orta əsr kilsəsi yanğın nəticəsində məhv oldu. Hesabatlar qalan xarici divarlarının kifayət qədər dayanıqlı olmadığını göstərdikdən sonra yeni bir kilsə planlaşdırıldı. 26 yanvar 1851-ci ildə Karl Boos memar təyin edildi. Boos üç yer üçün təkliflər təqdim etdi. Yeni bina Nassau iqamətgahının və inkişaf edən kurort istiqamətinin təmsil olunma ehtiyacını əks etdirməli olduğundan, köhnə şəhərdəki keçmiş kilsə yeri rədd edildi. Beş nazir və kilsə şurası təpədəki üzümlüklərdəki yeri üstün tutdular ki, yeni kilsə uzaqdan görünsün. Nassau qrafı tikinti üçün əmlakı təmin etdi, lakin tikinti xərclərini maliyyələşdirmədi.<ref name="Anderson2003">{{cite book|last=Anderson|first=Christopher|title=Max Reger and Karl Straube: perspectives on an organ performing tradition|url=https://books.google.com/books?id=TotkWHbc2nkC&pg=PA36|accessdate=20 March 2012|date=October 2003|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-3075-3|page=36}}</ref> Karl Boos müsabiqəsiz müqaviləni aldı. 14 yanvar 1852-ci ildə ilk planları təqdim etdi, lakin 25 fevral 1852-ci ildə onları dəyişdirdi və [[Berlin]]dəki Karl Fridrix Kilsəsi modelinə əsaslanan bir kərpic bina təklif etdi. Beş qülləli qeyri-adi layihəli çox materiala ehtiyac duyduğu və çox yüksək olduğu üçün tənqid edildi, lakin o, hətta əsas qüllənin hündürlüyünü təxminən 98 m-ə qədər artırdı. Təməl daşı 22 sentyabr 1853-cü ildə qoyuldu. Kilsə tamamlandıqda Nassau qraflığının ən böyük kərpic binası idi.<ref name="EichlerWiesbaden1981">{{cite book|last=Eichler|first=Volker|title=Herzogtum Nassau 1806-1866|url=https://books.google.com/books?id=ZQ5oAAAAMAAJ|accessdate=20 March 2012|year=1981|publisher=Museum Wiesbaden|page=327|isbn=9783922244462 }}</ref> == Memarlığı == Transeptsiz kilsənin modeli Fridrix Kilsəsi idi. O, qraflıqda tamamilə kərpicdən tikilmiş ilk bina idi. Qərb qülləsi onu şəhərin ən hündür binası edir. Daxili hissənin uzunluğu 50 m, eni 20 m və hündürlüyü 28 m-dir və qalereyalarla əhatə olunmuşdur. [[Tağ]]lı tavan ulduzlu səma kimi boyanmışdır.<ref name="HR">{{cite web |url=http://www.hr-online.de/website/specials/glocken/index.jsp?rubrik=51787&key=standard_document_38375059 |title=Wiesbaden Marktkirche |accessdate=21 March 2012 |language=German |publisher=[[:en:Hessischer Rundfunk]]}}</ref><ref name="RMF">{{cite web |url=http://www.rheingau-musik-festival.de/rmf,en,17,Marktkirche-Wiesbaden,spielstaette.html |title=Marktkirche, Wiesbaden |accessdate=21 March 2012 |publisher=[[:en:Rheingau Musik Festival]] }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Qalereya == <gallery mode=packed heights="220px"> Marktkirche Exterior Detail.jpg|Əsas giriş portalı Marktkirche, Wiesbaden, Nave view 20200613 2.jpg|Əsas zal Marktkirche Interior Detail.jpg|Kilə sütunları </gallery> <gallery mode=packed heights="180px"> Wiesbaden, Marktkirche (3).JPG|Kilsə orqanı Marktkirche_Detail.jpg Marktkirche_Plafond.jpg </gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book | last=Baedeker | first=Karl | title=Baedekers Wiesbaden Stadtführer | publication-place=Freiburg [Breisgau] | date=1986 | isbn=978-3-87954-076-1 | oclc=74770013 | language=de}} * {{cite book | last1=Gerber | first1=Manfred | last2=Sawert | first2=Axel | title=Himmlische Türme : die Marktkirche in Wiesbaden | publication-place=Bonn | date=2012 | isbn=978-3-86795-066-4 | oclc=820786661 | language=de}} * ''Die Marktkirche Wiesbaden'', comprehensive illustrated guide, parish of the Marktkirche == Xarici keçidlər == {{Commons category|Marktkirche (Wiesbaden)}} * {{Official website}} * [http://www.wiesbaden.de/en/living-in-wiesbaden/churches-religion/churches/protestant-churches-centre/marktkirche.php Marktkirche] [[:en:Wiesbaden]] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Visbaden]] [[Kateqoriya:Almaniya kilsələri]] [[Kateqoriya:Protestant kilsələri]] [[Kateqoriya:Neoqotika üslubunda tikililər]] tgmtbbtqjwrcgh20su25pideeitfmkg Banco 0 936275 8981100 8844914 2026-06-27T12:14:48Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/a283108aa7409c2d|detallar]]) 8981100 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti}} '''Banço''' (ing. banjo) — [[Lyutnya]] tipli [[Simli musiqi alətləri|simli musiqi aləti]]dir.<ref>{{cite book |müəllif= |kitabın adı= Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|cild= III|fəsil= |sitat= |url= |dil= |yer=Bakı |nəşriyyat= |tarix=2011 |səhifə=157 |isbn= 978-9952-441-07-9 978-9952-441-00-0|arxiv keçidi= |arxiv tarixi= }}</ref> Bu alət [[gitara]]ya bənzərdir.<ref name="bre-kantri">{{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 12 |часть = Кантри |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/music/text/2042403 |место = М. |год = 2008 |страницы = 755 }}</ref> 4-6 simdən ibarətdir. Korpusu dairəvidir və səs lövhəsi plastik membrandan hazırlanmışdır.<ref name="bre-blus">{{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 3 |часть = Блюз |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/music/text/1870800 |место = М. |год = 2005 |страницы = 616 }}</ref> [[ABŞ]] musiqisində ([[caz]], [[kantri]], blyuqrass, [[blyuz]], qospel), Amerika zənciləri<ref name="vest-ind">{{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 7 |часть = Вест-индские негры |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1910822 |место = М. |год = 2007 |страницы = 507 }}</ref> və [[Afrika ölkələrinin siyahısı|Afrika ölkələri]] olan [[Malavi]],<ref name="malavi">{{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 18 |часть = Малави |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/geography/text/2167849 |место = М. |год = 2011 |страницы = 593—599 }}</ref> [[Kamerun]]<ref name="kamerun">{{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 12 |часть = Камерун |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/geography/text/2038869 |место = М. |год = 2008 |страницы = 623 }}</ref> və [[Zimbabve]]<ref name="zimb">{{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия (электронная версия) |часть = Зимбабве |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/geography/text/5721187 |место = М. |год = 2021 |страницы = }}</ref> musiqilərində istifadə olunur. == Forması == Banco rezonator yaratmaq üçün çərçivə və ya boşluq üzərində uzanan nazik membrana malik simli alətdir. Membran adətən dairəvi olur və müasir formalarda plastikdən hazırlanırdı.<ref name="bre-gosp">{{Книга |заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 3 |часть = Госпел |ссылка часть = https://old.bigenc.ru/music/text/2372606 |место = М. |год = 2005 |страницы = 616 }}</ref> == Tarixi == XVII əsrdə alətin ilk formaları afrikalı [[amerikalılar]] tərəfindən hazırlanmış və afrikalı sələfləri olmuşdur. Banco musiqi aləti XX əsrin 2-ci yarısında beşsimli növü populyar olmuşdur. == Həmçinin bax == * [[Gitara]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * Conway, Cecelia (1995). ''African Banjo Echoes in Appalachia: A Study of Folk Traditions'', University of Tennessee Press. Paper: {{ISBN|0-87049-893-2}}; cloth: {{ISBN|0-87049-892-4}}. A study of the influence of African Americans on banjo playing throughout U.S. history. * De Smaele G. (1983). "Banjo a cinq cordes". Brussels: Musée Instrumental (MIM), Brussels. D 1983-2170-1 * De Smaele G. (2015). "Banjo Attitudes." Paris: L'Harmattan, 2015. * De Smaele G. (2019). "A Five-String Banjo Sourcebook." Paris: L'Harmattan, 2019. * Dubois, Laurent (2016). ''The Banjo: America's African Instrument.'' Cambridge, MA: Harvard University Press, 2016. * Epstein, Dena (1977). ''Sinful Tunes and Spirituals: Black Folk Music to the Civil War''. University of Illinois Press, 2003. Winner of the Simkins Prize of the Southern Historical Association, 1979. Winner of the Chicago Folklore Prize. The anniversary edition of a classic study of black slave music in America. * Gaddy, Kristina (2022). ''Well of Souls: Uncovering the Banjo's Hidden History''. W. W. Norton & Company, 2022. {{ISBN|978-0393866803}}. The author uncovers the banjo's key role in Black spirituality, ritual, and rebellion. * Gibson, George R. (2018). "Black Banjo, Fiddle and Dance in Kentucky and the Amalgamation of African American and Anglo-American Folk Music." ''Banjo Roots and Branches''(Winans, 2018). University of Illinois Press, 2018. Gibson's historiographic chapter uncovers much new information about black banjo and fiddle players, and dance, in Kentucky, and their influence on white musicians, from the 1780s. * Gura, Philip F. and James F. Bollman (1999). ''America's Instrument: The Banjo in the Nineteenth Century''. The University of North Carolina Press. {{ISBN|0-8078-2484-4}}. The definitive history of the banjo, focusing on the instrument's development in the 1800s. * Katonah Museum of Art (2003). ''The Birth of the Banjo''. Katonah Museum of Art, Katonah, New York. {{ISBN|0-915171-64-3}}. * Linn, Karen (1994). ''That Half-Barbaric Twang: The Banjo in American Popular Culture''. University of Illinois Press. {{ISBN|0-252-06433-X}}. Scholarly cultural history of the banjo, focusing on how its image has evolved over the years. * Tsumura, Akira (1984). ''Banjos: The Tsumura Collection''. Kodansha International Ltd. {{ISBN|0-87011-605-3}}. An illustrated history of the banjo featuring the world's premier collection. == Xarici keçidlər == {{Commons category|Banjos}} * {{cite EB1911|wstitle=Banjo |volume=3 |short=x}} * [https://www.theirishplace.com/traditional-irish-music/the-irish-banjo/ The Banjo in Irish Traditional Music] * [http://www.vintagebanjomaker.com 200 banjo makers pre 2nd WW] * [http://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&obj=livre&no=48796 BANJO ATTITUDES - Le banjo à cinq cordes : son histoire générale, sa documentation, Gérard De Smaele - livre, ebook, epub] * [http://elib.hamilton.edu/banjo-tutors 19th Century Banjo Instruction Manuals] * [https://archive.org/details/to_hear_your_banjo_play ''To Hear Your Banjo Play''], 1947 Alan Lomax film (16 minutes) * [https://web.archive.org/web/20160110220432/http://mirekpatek.com/ Fingerstyle Tenor Banjo] * [https://banjonews.com/ Banjo Newsletter] * [http://www.banjohangout.org/ Banjo Hangout] * Dr Joan Dickerson, [[:en:Sparky Rucker]], and George Gibson with host [[:en:Michael Johnathon]] explore the ''African-American History of the Banjo'' through conversation and music on show 350 of the [[:en:WoodSongs Old-Time Radio Hour]]. [https://web.archive.org/web/20080320095521/http://www.woodsongs.com/showlist.asp Both audio and video are provided]. * [http://www.ideasroadshow.com/issues/the-physics-of-banjos-part-i "The Physics of Banjos – A Conversation with David Politzer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104012407/http://www.ideasroadshow.com/issues/the-physics-of-banjos-part-i |date=4 November 2016 }}, ''Ideas Roadshow'', 2016 * Banjo Physics 411 https://www.its.caltech.edu/~politzer/ {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Amerika musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Musiqi]] [[Kateqoriya:Simli musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Xalq musiqi alətləri]] tizq5m2kk191lfpdnmu9flupk810pvo Kateqoriya:SSRİ mühəndisləri 14 942566 8981336 8945666 2026-06-27T18:04:55Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] 8981336 wikitext text/x-wiki {{Vikilər}} [[Kateqoriya:SSRİ şəxsləri|Mühəndislər]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə mühəndislər]] [[Kateqoriya:XX əsr mühəndisləri]] [[Kateqoriya:SSRİ alimləri]] s6olfavhlgs7s7hzbvila2f7p8m1btw Cinsi zorakılıq 0 945172 8981296 8945553 2026-06-27T17:44:54Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/2247fa5455f1c415|detallar]]) 8981296 wikitext text/x-wiki [[File:Slut_Walk_München_2019_031_(cropped).jpg|thumb|Susqunluğum "bəli" demək deyil]] [[File:MY_DRESS_is_not_a_YES_Ⓐ,_Längenfeldgasse_25,_Vienna.jpg|thumb|Mənim geyimim razılıq mənasına gəlmir]] '''Cinsi zorakılıq''' və ya '''cinsi şiddət''' — şəxsdən razılıq alınmadan [[cinsi əlaqə]]də olmağı və ya cinsiliyə yönəlmiş cəhd və yaxud özündə təhdid ehtiva edən hər hansısa bir hərəkətin törədilməsini ifadə edir. Müxtəlif zorakılıq formalarını özündə birləşdirən ümumi anlayış. Bu termin şifahi formada edilmiş təhqir, fiziki cinsi təcavüz, məcburi [[pornoqrafiya]] izlətdirmə, [[zorlama]] (təcavüz), cinsiyyətə yönəlmiş hədə-qorxu və [[şantaj]] kimi hərəkətləri əhatə edir.<ref name="kuedutr">{{Cite web|url=http://dos.ku.edu.tr/sites/dos.ku.edu.tr/files/brochures/tr/cinsel_siddet.pdf|title=Cinsel şiddet|access-date=22 sentyabr 2016|archive-date=28 May 2015|archice-url=https://web.archive.org/web/20150528141150/http://dos.ku.edu.tr/sites/dos.ku.edu.tr/files/brochures/tr/cinsel_siddet.pdf|dead-url=|publisher=dos.ku.edu.tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528141150/http://dos.ku.edu.tr/sites/dos.ku.edu.tr/files/brochures/tr/cinsel_siddet.pdf}}</ref> Cinsi zorakılıq yalnız baş vermiş əməli deyil, həmçinin cəhd və ya təhdid səviyyəsində qalmış, lakin həyata keçirilməmiş davranışları da əhatə edir.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cinselsiddetlemucadele.org/wp-content/uploads/2025/11/CS-101-kitapcik.pdf|title=CŞ 101 Cinsel Şiddet Nedir Ne Değildir|date=noyabr 2025|work=Cinsel Şiddetle Mücadele Derneği}}</ref> Bu zorakılıq növü fiziki təmas olmadan da — şifahi, [[Emosiya|emosional]], [[Psixologiya|psixoloji]] və ya rəqəmsal vasitələrlə — törədilə bilər. Məsələn, şəxsin bədəninə və ya cinsiyyətinə dair təhqiramiz ifadələrin işlədilməsi, şəxsin cinsi məzmunlu mesajlarla narahat edilməsi və ya razılığı olmadan görüntülərinin paylaşılması fiziki təmassız cinsi zorakılıq formalarına daxildir. Cinsi zorakılıq törədən şəxs zərərçəkənə yad bir fərd ola biləcəyi kimi, həyat yoldaşı, [[Dostluq|dostu]], romantik partnyoru və ya [[Qohumluq münasibətləri|qohumu]] kimi yaxın bir şəxs də ola bilər.<ref name="bilgiedutr">{{Cite web|url=http://www.bilgi.edu.tr/site_media/uploads/files/2013/12/02/cinsel_siddet.pdf|title=Cinsel şiddet|access-date=22 sentyabr 2016|archive-date=29 oktyabr 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029025431/http://www.bilgi.edu.tr/site_media/uploads/files/2013/12/02/cinsel_siddet.pdf|dead-url=yes|publisher=bilgi.edu.tr}}</ref> Tanışlıq münasibətlərindən istifadə edilməklə razılıq olmadan cinsi əlaqəyə məcbur etmə, yaxud zərərçəkənin şüursuz, hərəkətsiz və ya iradə bildirmək qabiliyyətindən məhrum olduğu anlardan (məsələn, sərxoşluq, huşsuzluq və ya anesteziyanın təsiri altında olma halları) istifadə etmə "tanış tərəfindən törədilən cinsi zorakılıq" kimi qiymətləndirilir.<ref name=":0" /> Cinsi zorakılıq daha çox qadınlara və qız uşaqlarına yönəlsə də, cinsi mənsubiyyətindən və gender kimliyindən asılı olmayaraq hər kəsin məruz qala biləcəyi zorakılıq formasıdır. Cinsi zorakılıq güc və hakimiyyətin zorakı vasitəyə çevrilməsi nəticəsində insan hüquq və azadlıqlarının pozulması ilə xarakterizə olunan, ictimai sağlamlığı və ümumi rifahı təhlükə altına alan sosial problemdir. == Əlaqəli anlayışlar == '''Cinsiləşdirilmiş zorakılıq''': Təkcə "cinsi xarakterli hərəkətlər" vasitəsilə baş verən zorakılıqdan fərqli olaraq, dolayı və görünməyən cinsi zorakılıq formalarını ifadə etmək üçün istifadə olunan termindir. Qadınların, [[LGBT|LGBTİ+]] fərdlərinin, gənclərin, uşaqların və heyvanların bədənlərini və cinsiliklərini nəzarət altına alma, istiqamətləndirmə, cəzalandırma və alçaltma məqsədi daşıyan bütün zorakılıq formalarını əhatə edir. '''Zərərçəkəni günahlandırma''': Cinsi zorakılıq hallarında hadisənin törədicisi əvəzinə zərərçəkənin günahlandırılması və ya sorğu-sual edilməsini, beləliklə də təqsirkarın məsuliyyətinin gizlədilməsini ifadə edir. "Bu saatda orada nə gəzirdi?" kimi yanaşmalar zərərçəkəni günahlandırmanın ən geniş yayılmış nümunələrindəndir. '''Bədən müstəqilliyi''': Hər bir fərdin xarici təzyiq və müdaxilə olmadan öz bədəni üzərində sərbəst qərar vermək hüququna hörmət göstərilməsini ifadə edir. '''Təcavüz mədəniyyəti''': Cinsi zorakılığın cəmiyyətdə adi hal kimi qəbul edilməsi, görməzlikdən gəlinməsi və hətta zarafat mövzusuna çevrilməsidir. '''Razılıq mədəniyyəti''': Cəmiyyət daxilində emosional və seksuallıqla əlaqədar olan bütün münasibətlərdə razılığın olub-olmamasının əsas meyar kimi qəbul edilməsi, razılıq olmadan baş vermiş hər hansısa davranışın seksuallıq kimi dəyərləndirilməməsi prinsipidir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat siyahısı == {{refbegin}} * {{cite journal |last=Campanaro |first=Jocelyn |year=2002 |title=Women, war and international law: the historical treatment of gender-based war crimes |journal=The Georgetown Law Journal |volume=89 |pages=2557–2592 }} * {{cite book |editor-last=Heineman |editor-first=Elizabeth D. |year=2011 |title=Sexual violence in conflict zones: from the ancient world to the era of human rights |url=https://archive.org/details/sexualviolencein0000unse |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia, PA |isbn=978-0-8122-4318-5 |edition=1st }} * {{cite book |last=Lindsey |first=Charlotte |year=2001 |title=Women Facing War |publisher=ICRC |location=Geneva }} * {{cite book |last=McDougall |first=Gay J. |year=1998 |title=Contemporary forms of slavery: systematic rape, sexual slavery and slavery-like practices during armed conflict |publisher=Final report submitted by Ms. Jay J. McDougall, Special Rapporteur, E/CN.4/Sub.2/1998/13 }} * {{cite book |author=OCHA |year=2007 |title=The shame of war: sexual violence against women and girls in conflict |publisher=OCHA/IRIN }} * {{cite book |author=WHO |publisher=World Health Organization |year=2003 |title=Guidelines for medico-legal care for victims of sexual violence |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/924154628X.pdf |isbn=978-92-4-154628-7 |access-date=2025-12-01 |archive-date=2012-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119014734/http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/924154628X.pdf |url-status=live }} {{refend}} == Əlavə ədəbiyyat siyahısı == * {{cite book|last=Cohn|first=Carol|title=Women and wars|year=2010|publisher=Polity Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-7456-4245-1|edition=1. publ.}} * {{cite book|last=de Brouwer|first=Anne-Marie|title=Supranational criminal prosecution of sexual violence: the ICC and the practice of the ICTY and the ICTR|year=2005|publisher=Intersentia|location=Antwerpen [u.a.]|isbn=978-90-5095-533-1}} * de Brouwer, Anne-Marie, Charlotte Ku, Renée Römkens and Larissa van den Herik (2013): ''Sexual Violence as an International Crime: Interdisciplinary Approaches''. Cambridge: Intersentia. * Eichert, David (2019): "'Homosexualization' revisited: an audience-focused theorization of wartime male sexual violence," ''International Feminist Journal of Politics'' 21(3): 409–433. * {{cite book|last=Eriksson|first=Maria|title=Defining rape: emerging obligations for states under international law?|url=https://archive.org/details/definingrapeemer0000erik|year=2011|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|location=Leiden|isbn=978-9004-20263-4}} * Gray, Harriet et al. (2020): "Torture and sexual violence in war and conflict: The unmaking and remaking of subjects of violence," ''Review of International Studies'' 46(2): 197–216. * {{cite book|last=Kunz|first=Megan Bastick, Karin Grimm, Rahel|title=Sexual violence in armed conflict: global overview and implications for the security sector|year=2007|publisher=Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces|location=Geneva|isbn=978-92-9222-059-4}} * {{cite book|last=United Nations High Commissioner for Refugees|title=Sexual and Gender-Based Violence against Refugees, Returnees and Internally Displaced Persons: Guidelines for Prevention and Response|year=2003|publisher=UNHCR}} * Wishart, G.D. (2003). "The Sexual Abuse of People with Learning Difficulties: Do We Need A Social Model Approach To Vulnerability?", ''Journal of Adult Protection'', Volume 5 (Issue 3). == Xarici keçidlər == * [https://web.archive.org/web/20131213114827/http://tj.facinghistory.org/reading/nuremberg-trials-fact-sheet Nuremberg Trials Fact Sheet] * [http://imtfe.law.virginia.edu/ The Tokyo War Crimes Trial] * [https://web.archive.org/web/20131120065452/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/faq/sexual-violence-questions-and-answers.htm ICRC Resource Center. Sexual violence in armed conflicts: questions and answers] * [https://www.un.org/sexualviolenceinconflict/ Office of the Special Representative of the Secretary General for Sexual Violence in Conflict] * [https://www.un.org/womenwatch/feature/wps/StopRapeNow_Brochure.pdf UN Action against Sexual Violence in Conflict Brochure] * [https://stoprapenow.org/ Stop Rape Now. UN Action Against Sexual Violence in Conflict] * [http://www.stoprapenow.org/uploads/advocacyresources/1282164733.pdf Reporting and interpreting data on sexual violence from conflict-affected countries] * [http://stoprapenow.org/uploads/files/63711.pdf UN Action against sexual violence in conflict: Progress Report 2010-2011] * [http://www.stoprapenow.org/uploads/advocacyresources/1291722944.pdf Addressing Conflict Related Sexual Violence: An analytical inventory of peacekeeping practice] * [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Meetings/Meeting%20Transcripts/180213Bangura.pdf Global Solution to Sexual Violence in Conflict, Chatham House, 18 February 2013. Speech of the UN SRSG on Sexual Violence in Conflict, Haja Zainab Hawa Bangura.] * [https://www.who.int/publications/i/item/9789241564793 World Report on Violence and Health] * [https://web.archive.org/web/20150506063708/http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/legal%20texts%20and%20tools/official%20journal/Pages/elements%20of%20crimes.aspx ICC Elements of Crimes] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Zorlama]] [[Kateqoriya:Gender tədqiqatları]] [[Kateqoriya:Genderlə əlaqəli zorakılıq]] [[Kateqoriya:Kriminologiya]] [[Kateqoriya:Cinsi zorakılıq]] [[Kateqoriya:İşgəncə]] [[Kateqoriya:Cinsi istismar]] [[Kateqoriya:Təcili tibbi vəziyyətlər]] [[Kateqoriya:Kişilərə qarşı şiddət]] [[Kateqoriya:Qadınlara qarşı şiddət]] lhqcohap0dc4xos3szgruw5th0bwz73 Müvəkkil Hüquq Mərkəzi 0 946002 8981439 8977205 2026-06-27T19:36:39Z Javid 312072 /* Departamentlər */ 8981439 wikitext text/x-wiki {{Silinməyə namizəd|s=Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Müvəkkil Hüquq Mərkəzi}} {{Təşkilat | tam adı = Müvəkkil Hüquq Mərkəzi | originalın dilindəki adı = | Loqonun ölçüsü = | abreviatura = MHM | yaranma tarixi = 24 dekabr 2008 <ref>{{cite web |title="“Müvəkkil Hüquq Mərkəzi"nin 16 illik yubileyi qeyd olunur" |url=https://qht.az/details/az/38412 |website=QHT.az |accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Haqqımızda - Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Rəsmi Saytı |url=https://www.muvekkil.az/haqqimizda|accessdate=2025-12-30}}</ref> | dağılma tarixi = | Növü = [[Qeyri-hökümət təşkilatı|İctimai Birlik ]] | dili = [[Azərbaycan dili]] | mərkəzi = {{AZE}}, [[Bakı]] | üzvləri = [[hüquqşünas]]lar və [[ictimai xadim|ictimai fəallar]] | rəsmi saytı = www.muvekkil.az }} '''Müvəkkil Hüquq Mərkəzi''' və ya qısaca '''MHM''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nda [[hüquq]]i maarifləndirmə, [[hüquq]] müdafiəsi və sosial həssas qruplara dəstək sahələrində fəaliyyət göstərən [[qeyri-hökümət təşkilatı|hüquq mərkəzi]]. [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Daxili İşlər Nazirliyi]] yanında İctimai Şuranın və İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının üzvü.<ref>{{cite web |title=İctimai Şura portalında məlumat |url=https://ictimaishura.az/details/az/9146 |accessdate=2025-12-30}}</ref> "[[Azəriqaz|Azəriqaz İB]]" yanında İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının<ref>{{cite web |title=SOCAR “Azəriqaz” İB-də İctimai Şuranın yaradılması işlərinə başlanıldı|url=https://azeriqaz.az/az/news/2417 |accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=SOCAR “Azəriqaz” İB-də İctimai Şuranın təşkilinə dair ilk iclas keçirildi |url=https://azeriqaz.az/az/news/2418 |accessdate=2025-12-30}}</ref> və [[Dövlət Gömrük Komitəsi (Azərbaycan)|Dövlət Gömrük Komitəsi]] yanında İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının üzvü.<ref>{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsi yanında İctimai Şuraya seçkilərin keçirilməsi məqsədilə yaradılmış Seçki Komissiyasının tərkibi |url=https://customs.gov.az/uploads/counsil/5/8b43ea45c092b88fee0c96bc2430dfc9.pdf?v=1697609087 |accessdate=2025-12-30}}</ref> == Tarixi və əsas fəaliyyəti == Müvəkkil Hüquq Mərkəzi 24 dekabr 2008-ci ildə rəsmi dövlət qeydiyyatından keçərək fəaliyyətə başlamışdır. Təşkilatın əsas məqsədi insan hüquqları sahəsində tədqiqatların aparılması, hüquqi maarifləndirmə ilə bağlı elmi araşdırmaların təşkili, seminar və təlimlərin keçirilməsidir. 2009-cu ildə Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azərbaycanda ilk dəfə olaraq "Məhkəməyə etimad" layihəsini həyata keçirmişdir. Layihə Bakı şəhəri və ölkənin bir sıra regionlarını əhatə etmişdir.<ref>{{cite web |title=Haqqımızda - Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Rəsmi Saytı |url=http://muvekkil.az/?page_id=8092 |accessdate=2025-12-30 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815034404/http://muvekkil.az/?page_id=8092 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{cite web |date=06.02.2026 |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin rəsmi saytı bərpa edildi - FOTO |url=https://qht.az/details/az/48273 |access-date= |website=QHT.az |language=}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə ölkənin müxtəlif bölgələrində geniş hüquqi maarifləndirmə layihələri,<ref>{{cite web |title=Maarifləndirici görüş |url=https://sia.az/az/news/social/628086.html |accessdate=2025-12-30}}</ref> təlimlər, ictimai görüşlər və sosial proqramlar həyata keçirmişdir.<ref>{{cite web |title=“Müvəkkil” Hüquq Mərkəzi əmək hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı maarifləndirici tədbirlər təşkil edəcək |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=123659|accessdate=2025-12-30}}</ref> Şəhid ailələri və qazilər üçün sosial-hüquqi dəstəyin göstərilməsi Mərkəzin əsas fəaliyyət istiqamətlərindəndir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Şirvan şəhərində şəhid ailələri ilə bağlı tədbir keçirib |url=https://ordum.az/cemiyyet/8734-muvekkil-huquq-merkezi-sirvan-seherinde-shehid-aileleri-ile-bagli-tedbir-kecrib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref> Təşkilat həm paytaxtda, həm də regionlarda müxtəlif layihələr icra etmiş, hüquqi xidmətlərin əlçatanlığını artırmaq məqsədilə ictimai tədbirlər, maarifləndirici seminarlar, hüquqi konsultasiyalar və ictimai müzakirələr keçirmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi maarifləndirmə tədbirlərini yekunlaşdırıb |url=https://aktor.az/2019/09/19/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-maarifl%C9%99ndirilm%C9%99-t%C9%99dbirl%C9%99rini-yekunlasdirib-foto|accessdate=2025-12-30}}</ref> Sahibkarlara hüquqi dəstək göstərmişdir.<ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov sahibkarlara hüquqi yardım edib |url=https://www.miq.az/az/semed-vekilov-sahibkarlara-huquqi-yardim-etdi-muvekkil-huquq-merkezi|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Regional layihələr == === Salyanda "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti – Salyana deportasiya" tədbiri === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti: Salyana deportasiya" layihəsi çərçivəsində Salyan Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxanasında tədbir keçirilmişdir. Tədbir zamanı MHM-nin sədri Səməd Vəkilovun "Qərbi Azərbaycandan deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948–1953)" adlı kitabının təqdimatı olmuşdur. Tədbirdə yerli ictimaiyyət nümayəndələri, qeyri-hökumət təşkilatlarının təmsilçiləri, ziyalılar və gənclər iştirak etmiş, Qərbi azərbaycanlıların deportasiyası mövzusunda elmi araşdırmaların və maarifləndirmə fəaliyyətlərinin əhəmiyyəti müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Salyanda "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti – Salyana deportasiya" adlı tədbir keçirilib |url=https://gundelik.az/salyanda-q%c9%99rbi-az%c9%99rbaycanlilarin-yurd-h%c9%99sr%c9%99ti-salyana-deportasiya-adli-t%c9%99dbir-kecirilib-fotolar|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Salyanda “Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti: Salyana deportasiya” adlı tədbir keçirilib - FOTO |url=https://qaziler.az/news/country/183781-salyanda-qerbi-azerbaycanlilarin-yurd-hesreti-salyana-deportasiya-adli-tedbir-kecirilib|accessdate=2025-12-30}}</ref> === İcra Hakimiyyəti ilə birgə tədbirlər === Masallı şəhər Gənclər Mərkəzində və Cəlilabad rayon İcra Hakimiyyətində Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda təlim keçirilmişdir. Təlim İcra Hakimiyyətlərilə əməkdaşlıq çərçivəsində təşkil olunmuşdur. Tədbirlər "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində həyata keçirilmiş və Cəlilabad, Masallı rayonundan olan müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən sahibkarlar iştirak etmişdir. Tədbirlər nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Təlimlərin sonunda iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur. <ref>{{cite web |title=Masallıda IH hüquqi maarifləndirmə tədbiri keçirilib |url=http://www.masalli-ih.gov.az/az/news/697.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Cənub bölgəsində sahibkarlar üçün təlimlər təşkil edib |url=https://qlobal.az/muvekkil-huquq-merkezi-cenub-blgesinde-sahibkarlar-ucun-telimler-teskil-edib|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Sahibkarlar üçün təlimlər təşkil edib |url=https://sia.az/az/news/social/560029.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində Gəncə şəhərində sahibkarlar üçün təlim keçirilmişdir. Təlim Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətində təşkil olunmuşdur. "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda keçirilən təlimdə yerli sahibkarlar iştirak etmişdir. Tədbir nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Təlimin praktiki mərhələsində iştirakçılar qrup şəklində çalışmalar aparmış və təqdimatlar hazırlamışlar. Təlimi uğurla başa vuran iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi sahibkarlar üçün təlim təşkil edib |url=https://sia.az/az/news/social/568791.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Əhali arasında “Açıq hökumət”in təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi layihəsinin yekunlarına həsr olunan təqdimat mərasimi keçirilib|url=https://ednews.net/az/news/politics/88859-ehali-arasinda-aciq-hokumetin-tesviqi-ve-vergi-medeniyyetinin-inkisaf-etdirilmesi-layihesinin-yekunlarina-hesr-olunan-teqdimat-merasimi-kecirilib|website=EDNews|access-date=1 February 2026}}</ref> === Qərbi Azərbaycan mövzusu ilə bağlı fəaliyyəti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Çalxanqala: qaçqınların qayıdış həsrəti" adlı layihə icra olunmuşdur. Layihə çərçivəsində Qərbi Azərbaycan mövzusuna həsr olunmuş veriliş SƏS TV-də yayımlanmışdır. Həmçinin layihə çərçivəsində "Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi (1987–1991). Çalxanqalaya köç" adlı kitabın təqdimatı keçirilmişdir. Təqdimatda Milli Məclisin deputatları, elm və təhsil nümayəndələri, akademiklər və ictimai fəallar iştirak etmişdir. Tədbir zamanı kitabda yer alan tarixi hadisələr və Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlı əhalinin köçürülməsi prosesi müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb |url=https://fact-info.az/22615-muvekkil-huquq-merkezi-qerbi-azerbaycanla-bagli-verilis-hazirlayib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title="Çalxanqala: qaçqınların qayıdış həsrəti" layihəsi çərçivəsində yeni kitabın təqdimatı keçirilir |url=https://qht.az/details/az/37175|accessdate=2025-12-30}}</ref> Bu mövzuda hazırlanan verilişlər bir neçə media orqanında işıqlandırılmış, təşkilatın mövzu ilə bağlı ardıcıl layihələri ictimaiyyət tərəfindən geniş müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb |url=https://qaziler.az/news/country/161094-muvekkil-huquq-merkezi-qerbi-azerbaycanla-bagli-verilis-hazirlayib|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb (video) |url=https://butov.az/xeber/39435-muvkkil-huquq-mrkzi-qrbi-azrbaycanla-bal-verili-hazrlayb-vdeo.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Sosial layihələr və ictimai tədbirlər == Baş Prokurorluq və Minatəmizləmə Agentliyi dəstəyi ilə Müvəkkil Hüquq Mərkəzi və Azərbaycan Jurnalist Qadınlar Assosiasiyasının birgə hazırladığı "Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Azərbaycanın mülki əhalisinə qarşı qadağan olunmuş silahlardan istifadəyə" (27 sentaybr 2020-ci il — 10 noyabr 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə) hesabat Prezident Kitabxanasının rəsmi saytında dərc olunub. <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi və AJQA-nın hesabatı Prezident Kitabxanasında |url=https://qaziler.az/news/country/131567-muvekkil-huquq-merkezi-ve-ajqa-nin-hesabati-prezident-kitabxanasinin-saytinda-yer-alib|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref name="PreslibMulki">Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi, Prezident Kitabxanası (2020). ''44 günlük Vətən müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan Respublikasının mülki əhalisinin bombalanması nəticəsində yaralanan şəxslərin siyahısı'' (PDF). Retrieved from https://files.preslib.az/projects/zefer/az/mulki.pdf</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Qərbi Azərbaycan haqqında həqiqətlərin araşdırılması və təbliği" layihəsi çərçivəsində Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş və hazırda Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmış şəxslərin ailə tarixləri və xatirələri araşdırılmışdır. Tədqiqatlar Dərələyəz və Göyçə mahallarının kəndlərindən köçürülmüş ailələri, həmçinin Bərdə rayonunun İmirli kəndində yaşayan şəxsləri əhatə etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi araşdırma aparıb |url=https://kanal32.az/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-bu-k%C9%99ndl%C9%99-bagli-arasdirmalara-baslayib-fotolar|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin araşdırmaları davam edir - FOTOLAR |url=https://qaziler.az/news/country/144904-muvekkil-huquq-merkezinin-sedrinin-imirlide-arasdirmalari-davam-edir|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği" adlı layihənin icrasına başlanılmışdır. Layihə çərçivəsində deportasiya və etnik təmizləmə prosesləri konkret icma nümunəsində araşdırılaraq, Əmirli (İmirli) kəndində məskunlaşmış əhali ilə bağlı tədqiqat materialları, o cümlədən kitab və maarifləndirici televiziya verilişlərinin hazırlanması nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” - Layihəyə start verilib |url=https://sia.az/az/news/social/1074852.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” layihəsinin icrasına start verilib |url=https://avrasiya.net/sosial/74197-qrbi-azrbaycan-haqqnda-tarixi-hqiqtlrin-aradrlmas-v-tblii-layihsinin-icrasna-start-verilib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” layihəsinin icrasına start verilib |url=https://www.sabahinfo.az/posts/detail/qerbi-azerbaycan-haqqinda-tarixi-heqiqetlerin-arasdirilmasi-ve-tebligi-layihesinin-icrasina-start-verilib-1689789036|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Hüquqi biliklərin inkişafı və vətəndaşların yeni qanunlarla bağlı maarifləndirilməsi" layihəsi icra olunmuşdur. Layihənin əsas məqsədi vətəndaşların hüquqi biliklərinin artırılması, yeni qəbul olunmuş qanunların izah edilməsi, eləcə də dövlət orqanlarına ünvanlanan müraciət formaları və digər hüquqi sənədlərin vətəndaşlar üçün əlçatanlığının təmin olunması olmuşdur.<ref>{{cite web |title=“Müvəkkil” Hüquq Mərkəzi hüquqi biliklərin inkişafı ilə bağlı layihə icra edir |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=13282|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsi çərçivəsində yekun təqdimat tədbiri təşkil edilmişdir. Layihə kütləvi informasiya vasitələri və ictimaiyyət arasında milli təhlükəsizlik, eləcə də hərbi sirlərin qorunması sahəsində hüquqi maarifləndirmənin gücləndirilməsini hədəfləmişdir. İcra prosesi zamanı mövcud qanunvericilik aktları sistemləşdirilmiş, onların əsas müddəalarını əhatə edən izahlı materiallar hazırlanmış və mövzu üzrə analitik məzmun vahid informasiya bazasında toplanmışdır.<ref>{{cite web |title=QHT rəhbərləri hərbi sirlərdən danışdı |url=https://qaziler.az/news/country/11701-qht-rehberleri-herbi-sirlerden-danisdi|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=QHT rəhbərləri hərbi sirlərdən danışdı - Foto|url=https://axar.az/news/toplum/61437.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> "Qeyri-leqal məşğulluğun qarşısının alınması və işçilərin əmək hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı maarifləndirici tədbirlərin təşkili" layihəsi çərçivəsində Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən maarifləndirici təlim təşkil edilmişdir. Təlim Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədr müavini, hüquqşünas Mobil Vəkiloğlu tərəfindən aparılmışdır. Tədbir zamanı əmək müqaviləsinin mahiyyəti, bağlanması və xitamı, əmək müqaviləsi bildirişinin elektron sistemdə qeydiyyatı, əmək haqlarının rəsmiləşdirilməsi, vergi və sosial ödənişlərin hesablanması, eləcə də qeyri-leqal məşğulluğa görə tətbiq edilən hüquqi məsuliyyət tədbirləri barədə məlumat verilmişdir.<ref>{{cite web|title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib|url=http://muvekkil.az/?p=9543|accessdate=2025-12-30|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815072520/http://muvekkil.az/?p=9543|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda təlim: Əmək müqaviləsi… |url=https://axar.az/news/toplum/295817.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib. |url=https://muxalifet.az/lnkranda-tlim-mk-muqavilsi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=132818|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsinin yekunlarına həsr edilmiş təqdimat tədbiri keçirilmişdir. Layihənin məqsədi kütləvi informasiya vasitələri və ictimaiyyət arasında milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması ilə bağlı hüquqi maarifləndirmənin aparılması olmuşdur. Layihə çərçivəsində milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunmasına dair qanunvericilik aktları sistemləşdirilmiş, onların əsas müddəələrini əks etdirən izahlı materiallar hazırlanmış və mövzu üzrə analitik məqalələr vahid informasiya bazasında toplanmışdır.<ref>{{cite web|title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi təqdimat mərasimi keçirib|url=http://muvekkil.az/?p=8913|accessdate=2025-12-30|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920033449/http://muvekkil.az/?p=8913|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title="Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsinin yekunlarına həsr olunan təqdimat mərasimi |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=37818|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən Bərdə və Tərtər rayonlarında "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda təlimlər keçirilmişdir. Təlimlər "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində təşkil olunmuşdur. Tədbirlərdə ümumilikdə 24 sahibkar iştirak etmişdir. Təlimlər nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Praktiki mərhələdə iştirakçılar qrup şəklində çalışmalar aparmış və təqdimatlar hazırlamışlar. Təlimi uğurla başa vuran iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur.<ref>{{cite web|title=Bərdə və Tərtərdə sahibkarlar üçün təlimlər keçirilib.|url=http://muvekkil.az/?p=9262|accessdate=2025-12-30|archive-date=2018-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814192827/http://muvekkil.az/?p=9262|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title= MHM - Bərdə və Tərtərdə sahibkarlar üçün təlimlər keçirilib |url=https://miq.az/az/berde-ve-terterde-sahibkarlar-ucun-telimler-kecirilib/l|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi "Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzi" ilə birgə Beynəlxalq Avrasiya Fondunun ofisində "Şurnuxu – Zəngəzurun giriş qapısı" mövzusunda elmi-mədəni tədbirin birgə təşkilatçısı olmuşdur. Tədbir Şurnuxu kəndinin işğaldan azad olunmasının 5 illiyinə həsr edilmişdir. Tədbirdə Şurnuxu kəndinin tarixi-coğrafi mövqeyi, Zəngəzur bölgəsindəki rolu, toponimika, mədəni irs və tarixi yaddaş baxımından əhəmiyyəti elmi faktlar əsasında müzakirə olunmuşdur. Müzakirələr zamanı Şurnuxunun regionun tarixi və mədəni kimliyində tutduğu yer diqqətə çatdırılmışdır. Tədbirdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, professor Mahirə Hüseynova, Prezident Kitabxanasının direktoru, professor Afət Abbasova, elm, mədəniyyət və media sahələrinin nümayəndələri, eləcə də ictimai təşkilatların təmsilçiləri iştirak etmişlər. Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin rəhbəri Səməd Vəkilov və Mərkəzin Departamentlərinin üzvləri (Cavid Vəkilov, Cəfər Əliyev, Əli Əhədzadə) də tədbirdə iştirak etmişdir. Tədbir çərçivəsində tarixi məkanların elmi əsaslarla araşdırılması, milli-mədəni irsin qorunması və bu mövzuların ictimaiyyətə çatdırılmasının əhəmiyyəti vurğulanmışdır.<ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi - FOTOLAR |url=https://qht.az/details/az/47908 |publisher=QHT.az |access-date=18 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi - FOTOLAR |url=https://yerveinsan.az/news.php?id=39941 |publisher=Yervəİnsan.az |access-date=19 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi |url=https://butov.az/edebiyyat/zengezur/53907-uurlu-tdbirin-uurlu-tarixi.html |publisher=Butov.az |access-date=19 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi – fotolar |url=https://avrasiya.net/sosial/92067-uurlu-tdbirin-uurlu-tarixi-fotolar.html |publisher=Avrasiya.Net |access-date=19 January 2026 }}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzi və "Cosmoline" Tərcümə və Araşdırma Mərkəzi ilə birgə Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun ofisində "Qərbi Azərbaycan həqiqətləri erməni mediasında: yalanlar və gerçəklər" mövzusunda tədbirin təşkilatçısı olmuşdur. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan mövzusunun Ermənistan mediasında işıqlandırılması, tarixi mənbələrin araşdırılması və məlumatların müqayisəli təhlili məsələləri müzakirə edilmişdir. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan İcmasının, elm və media ictimaiyyətinin nümayəndələri, tələbələr və gənc fəallar iştirak etmişlər. Tədbir çərçivəsində mövzu ilə bağlı təqdimat və videoçarx nümayiş etdirilmiş, tarixi yaddaşın qorunmasının və elmi araşdırmaların əhəmiyyəti vurğulanmışdır.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://paraqraf.com/2026/03/12/erm%C9%99nistan-mediasinda-q%C9%99rbi-az%C9%99rbaycan-h%C9%99qiq%C9%99tl%C9%99ri-yalanlar-v%C9%99-gerc%C9%99kl%C9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Paraqraf.com |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://www.turkustan.az/news/society/138137 |access-date=23 iyun 2026 |website=Turkustan.az |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://gundelik.az/erm%C9%99nistan-mediasinda-q%C9%99rbi-az%C9%99rbaycan-h%C9%99qiq%C9%99tl%C9%99ri-yalanlar-v%C9%99-gerc%C9%99kl%C9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Gündəlik.az |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://ilkxeber.org/news.php?id=56682 |access-date=23 iyun 2026 |website=İlk Xəbər |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://azbelediyye.az/erm%c9%99nistan-mediasinda-q%c9%99rbi-az%c9%99rbaycan-h%c9%99qiq%c9%99tl%c9%99ri-yalanlar-v%c9%99-gerc%c9%99kl%c9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Azbelediyye.az |publisher="Azərbaycan Bələdiyyəsi" Qəzeti |language=}}</ref> === MHM-nin şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım göstərilməsilə bağlı lahiyələr === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələri və qazilərin hüquqlarının müdafiəsi" adlı layihə icra olunmuşdur. Layihənin əsas məqsədi şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və müharibə veteranlarının hüquqlarının müdafiəsi, onlara hüquqi yardımın göstərilməsi və hüquqi maarifləndirmənin təşkili olmuşdur. Layihə çərçivəsində şəhid ailələri və müharibə veteranlarının hüquqları ilə bağlı maarifləndirici məzmun daşıyan dörd televiziya verilişinin (internet televiziyaları vasitəsilə) hazırlanması nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda layihə müddətində Tovuz, Şirvan, Şabran və Siyəzən rayonlarında bu kateqoriyadan olan şəxslərlə görüşlər keçirilmiş, hüquqi məsləhət və yardımlar göstərilmişdir. Görüşlər zamanı şəhid ailəsi statusu, onlara verilən sosial təminatlar, mənzillə təmin olunma qaydaları, habelə şəhid adlarının əbədiləşdirilməsi ilə bağlı mövcud qanunvericilik və normativ-hüquqi aktlar barədə məlumat verilmişdir. Layihə iştirakçıları həmçinin mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının bu sahədə fəaliyyəti ilə bağlı hüquqi mexanizmlər haqqında məlumatlandırılmışdır. Layihə üç ay müddətində həyata keçirilmiş və fəaliyyətlər Bakı şəhəri daxil olmaqla bir neçə regionu əhatə etmişdir. <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım edəcək |url=https://kanal32.az/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-s%C9%99hid-ail%C9%99l%C9%99rin%C9%99-v%C9%99-qazil%C9%99r%C9%99-huquqi-yardim-ed%C9%99c%C9%99k/|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Şabran’da şəhid ailələri üçün tədbir keçirib |url=https://ednews.net/az/news/society/554851-muvekkil-huquq-merkezi-sabranda-sehid|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım edəcək |url=https://sabaha-inamla.az/cemiyyet/33862-muvkkil-huquq-mrkzi-hid-aillrin-v-qazilr-huquqi-yardm-edck.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələri və qazilərin hüquqlarının müdafiəsi" layihəsi çərçivəsində Siyəzən rayon Mədəniyyət Mərkəzində hüquqi-maarifləndirici tədbir keçirilmişdir. Tədbir zamanı şəhid ailələrinin, müharibə iştirakçılarının və müharibə əlillərinin hüquqlarının müdafiəsi, bu sahədə mövcud qanunvericilik bazası və normativ-hüquqi aktlar, o cümlədən şəhid adlarının əbədiləşdirilməsi ilə bağlı məsələlər müzakirə olunmuşdur. Görüşdə şəhid ailəsi statusu, onlara verilən sosial təminatlar və mənzillə təmin olunma qaydaları barədə məlumat verilmişdir. Həmçinin müharibə iştirakçılarının mənzil təminatı ilə bağlı qanunvericilik normaları izah edilmiş, iştirakçıların sualları cavablandırılmışdır. Tədbirdə yerli ictimaiyyət nümayəndələri və Siyəzən Rayon İcra Hakimiyyətinin əməkdaşı iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb - FOTO |url=https://yerveinsan.az/news.php?id=17147|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=MHM Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb - FOTO |url=https://www.turkustan.az/news.php?id=33761|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb |url=https://avrasiya.net/sosial/68667-muvkkil-huquq-mrkzi-siyznd-hid-aillri-v-qazilrl-goruub-foto.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının hüquqlarının təşviqi" layihəsi çərçivəsində Siyəzən rayonu Mədəniyyət Mərkəzində hüquqi-maarifləndirici tədbir keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə icra olunmuşdur. Görüş zamanı şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının qanunvericiliklə nəzərdə tutulan hüquqları, sosial təminatlar və hüquqi prosedurlar barədə məlumatlar təqdim olunmuşdur. Layihə çərçivəsində hüquqi maarifləndirmə məqsədilə məlumatlandırıcı materiallar hazırlanmış, iştirakçıların müraciətləri əsasında hüquqi məsləhət və yardım göstərilmişdir. Tədbir sual-cavab formatında davam etmiş və ehtiyacı olan şəxslərə fərdi hüquqi dəstək verilmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyezəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib |url=https://ikisahil.az/post/291532-muvekkil-huquq-merkezi-siyezende-shehid-ailelerine-ve-veteranlara-huquqi-yardim-gosterib-foto|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title = Müvəkkil Hüquq Mərkəzindən Siyəzənlilərə hüquqi yardım |url = https://butov.az/maarif/20728-muvkkil-huquq-mrkzindn-siyznlilr-huquqi-yardm.html |website = Butov.az |access-date = 1 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title = Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib – foto |url = https://avrasiya.net/sosial/62729-mvkkil-hquq-mrkzi-siyznd-hid-aillrin-v-veteranlara-hquqi-yardm-gstrib-foto.html |website = Avrasiya.net |access-date = 1 February 2026 }}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilən "Müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili" layihəsinin yekunları ilə bağlı tədbir keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə dörd ay ərzində icra olunmuşdur. Layihənin məqsədi müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili və hüquqi maarifləndirmənin artırılması olmuşdur. Layihə çərçivəsində qeyri-hökumət təşkilatları ilə birgə maarifləndirici görüşlər keçirilmiş, 100-ə yaxın müharibə və əmək veteranı, 20 Yanvar əlilləri və sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər iştirak etmişdir. Bundan əlavə, Mərkəzə müraciət edən vətəndaşlara hüquqi yardım göstərilmiş, müvafiq qanunvericilik və sosial imtiyazlar barədə məlumatlar təşkilatın rəsmi saytında yerləşdirilmişdir. <ref>{{cite web |title=Hüquqi Dəstək Layihəsinin yekun tədbiri keçirilib |url=https://azertag.az/xeber/muharibe_veteranlari_eliller_ve_diger_hessas_sosial_qruplar_uchun_huquqi_desteyin_teskili_layihesinin_yekun_tedbiri_kechirilib-1085260|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili” layihəsinin yekun tədbiri keçirilib |url=https://azertag.az/xeber/1085260|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının hüquqlarının təşviqi" adlı layihənin icrasına başlanılmışdır. Layihə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə üç ay müddətində həyata keçirilmişdir. Layihənin məqsədi birinci və İkinci Qarabağ müharibəsinin şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının mövcud qanunvericiliklə nəzərdə tutulan hüquqları barədə məlumatlandırılması və onlara hüquqi dəstəyin göstərilməsi olmuşdur. Layihə çərçivəsində maarifləndirici bukletlər və informasiya xarakterli verilişlər hazırlanmış, Şabran, Siyəzən, Tərtər və Quba rayonlarında hüquqi-maarifləndirici tədbirlər təşkil edilmişdir. Eyni zamanda ehtiyacı olan şəhid ailələrinə, müharibə əlillərinə və veteranlara pulsuz hüquqi məsləhət və yardım göstərilmişdir.<ref>{{cite web |title= Müvəkkil Hüquq Mərkəzi yeni layihənin icrasına başlayıb |url=https://sia.az/az/news/social/929662.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və müharibə veteranlarının hüquqlarının təşviqi" layihəsinin yekun təqdimatı Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun ofisində keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə 1 fevral – 1 may 2022-ci il tarixlərində icra olunmuşdur. Layihə çərçivəsində televiziya verilişləri hazırlanmış, Şabran, Siyəzən, Quba və Tərtər rayonlarında şəhid ailələri və müharibə veteranları ilə hüquqi maarifləndirici görüşlər keçirilmişdir. Tədbirlərdə şəhid və veteranların hüquqi statusu, mövcud qanunvericilik və sosial təminat məsələləri müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi layihəsinin yekun təqdimatını keçirib |url=https://ordum.az/cemiyyet/5810-muvkkil-huquq-mrkzi-layihsinin-yekun-tqdimatn-kecirib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin layihəsi yekun vurdu |url=https://butov.az/maarif/26704-muvkkil-huquq-mrkzi-daha-bir-layihy-yekun-vurdu.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> === Təltiflər === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azad Azərbaycan Televiziyası-nin aparıcısı və hüquqşünas Zülfiyyə Bayramova-nı diplomla təltif etmişdir. Mərkəzin sədri Səməd Vəkilov bildirmişdir ki, Z. Bayramova ATV-də yayımlanan "Qanunla Biz" verilişində aktual hüquqi mövzuların işıqlandırılması və hüquqi maarifləndirmə sahəsində fəaliyyəti ilə seçildiyinə görə bu mükafata layiq görülmüşdür.<ref>{{cite web |title=Hüquq Mərkəzi televiziya aparıcısını təltif edib |url=https://reyting.az/xeberler/4548-huquq-merkezi-teleaparicini-teltif-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> 2 aprel 2026-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə Vətən müharibəsi şəhidi Miqdad Abduəlimovun atası, Vətən Naminə Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyinin sədr müavini Faiq Abduəlimov mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir. Təltif onun şəhid ailələrinin sosial inteqrasiyasının təmin olunması istiqamətində göstərdiyi fəaliyyətə görə verilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Şəhid atası Faiq Abdüəlimov fəxri fərmanla təltif edilib |url=https://ednews.net/az/news/society/724556-sehid-atasi-faiq-abduelimov-fexri |access-date=23 iyun 2026 |website=EDnews |publisher= |language=}}</ref> 20 oktyabr 2025-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə tarixçi alim, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Mahir Qəribov Azərbaycan tarixinin araşdırılması sahəsindəki fəaliyyətinə görə mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tarixçi alim Mahir Qəribovu fəxri diplomla təltif edib |url=https://qht.az/details/az/46129 |access-date=23 iyun 2026 |website=QHT.az |publisher= |language=a}}</ref> 4 iyun 2022-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə hüquqşünas Elnur Rəhimov insan hüquqlarının təmin olunması sahəsindəki səmərəli fəaliyyətinə görə mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Hüquqşünas Elnur Rəhimov Fəxri Diplomla təltif edilib |url=https://kanal4.az/post.php?id=7517 |access-date=23 iyun 2026 |website=Kanal4.az |publisher= |language=}}</ref> === Məsələlər üzrə mövqe === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatı tərəfindən Azərbaycanın əleyhinə qəbul edilmiş qətnamə ilə bağlı etiraz mövqeyi sərgiləmişdir. Mərkəzin açıqlamasında qeyd olunmuşdur ki, sözügedən qətnamə Cənubi Qafqaz regionunda sülh və sabitliyin bərqərar olunması prosesinə mənfi təsir göstərir. MHM Fransa rəhbərliyinin, o cümlədən Prezident Emmanuel Macron-un mövqeyinin beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri - dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini bildirmişdir. Mərkəz bu qətnamənin sülh müqaviləsinin imzalanması prosesinə maneə yaratdığını və beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olmadığını bəyan etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8858-muvekkil-huquq-merkezi-fransa-senatinin-qetnamesine-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Butov.az |url=https://butov.az/xeber/26558-muvkkil-huquq-mrkzi-fransa-senatnn-qtnamsin-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Avrasiya.net |url=https://avrasiya.net/siyaset/68715-muvkkil-huquq-mrkzi-fransa-senatnn-qtnamsin-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi İranın Naxçıvan Muxtar Respublikası istiqamətində pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirildiyi bildirilən hücumla bağlı bəyanat yaymışdır. Bəyanatda hadisə beynəlxalq hüquq və dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipləri kontekstində qiymətləndirilmiş, regionda sülh və sabitliyin qorunmasının vacibliyi vurğulanmışdır.<ref>{{Cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi İrandan Naxçıvana hücumla bağlı bəyanat yaydı |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezi-irandan-naxcivana-hucumla-bagli-beyanat-yaydi |access-date=23 iyun 2026 |website=Muvekkil.az |publisher=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi |language=}}</ref> === Ali Turizm və Menecment Universitetində hüquqi təlim === Təlim Universitetin Karyera və kommunikasiya şöbəsinin təşkilatçılığı ilə, Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun icra etdiyi "Təhsil müəssisələrində tələbələrin sosial fəaliyyəti və inkişafı" layihəsi çərçivəsində təşkil edilmişdir. Tədbirdə "Müvəkkil Hüquq Mərkəzi"nin sədri, hüquq müdafiəçisi Səməd Vəkilov məruzəçi qismində çıxış etmişdir.<ref>{{cite web |title=ATMU – hüquqi məlumatlandırma tədbiri |url=https://atmu.edu.az/az/web/post/525|accessdate=2025-12-30}}</ref> == MHM Kitabları == Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin fəaliyyəti çərçivəsində nəşr olunmuş bir sıra kitabların müəllifi mərkəzin prezidenti, Azərbaycan hüquqşünası-ictimai xadimi Səməd Vəkilovdur<ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref>. Mərkəzin Tanınmış Kitablarından bir neçəsi; Qərbi Azərbaycandan Deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948–1953)<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan Deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948-1953) |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/GlqonhT|accessdate=2025-12-30}}</ref> Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi: 1987–1991: Çalxanqalaya köç<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi: 1987-1991: Çalxanqalaya köç |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/m87js5K|accessdate=2025-12-30}}</ref> Qərbi Azərbaycandan deportasiya. İmirlidə məskunlaşma<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan deportasiya. İmirlidə məskunlaşma |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/voctjba|accessdate=2025-12-30}}</ref> Azərbaycan folklor nümunələrinin hüquqi qorunması<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Azərbaycan folklor nümunələrinin hüquqi qorunması |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/n4MrqAL|accessdate=2025-12-30}}</ref> [[Prezident Kitabxanası (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası]]nda yer alır. == Departamentlər == === Könüllülər Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Könüllülər departamenti təşkilatın ən tanınan departamentlərindən biridir. Departamentin əsas fəaliyyəti könüllülərin seçimi, qeydiyyatı, təlimi və müxtəlif layihə və tədbirlərə yönləndirilməsi, Könüllülər maarifləndirmə aksiyalarında, sosial layihələrdə, ictimai tədbirlərin təşkilində, media və informasiya dəstəyində, eləcə də tədqiqat və analitik işlərdə fəal iştirak etməsidir. Departamentin Strukturu: – ''Könüllülərin tədbirlərə yönləndirilməsi'' ''–İctimaiyyətlə əlaqələr'' ''– Tədbirlərin təşkili'' ''– Vikipediyaçılar qrupu'' ''-Gənclərlə iş'' Departamentə gənc ictimai fəal Cavid Vəkilov rəhbərlik edir.<ref>{{Cite web |date= |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində yeni təyinat |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezinde-yeni-teyinat |access-date=23 iyun 2026 |website=Muvekkil.az |publisher=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Cavid Vəkilov yazır: Gənclərin formalaşmasında QHT-lərin rolu |url=https://kanal32.az/cavid-v%C9%99kilov-yazir-g%C9%99ncl%C9%99rin-formalasmasinda-qht-l%C9%99rin-rolu/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Kanal32.az |publisher=Kanal32 Media Şəbəkəsi |language=az}}</ref> Departamentin baş koordinatoru Əli Əhədzadədir<ref>{{cite web | title=“Like” ilə yaşayan nəsil - Əli Əhədzadə yazır | url=https://avrasiya.net/sosial/92069-like-il-yaayan-nsil-li-hdzad-yazr.html | website=Avrasiya.Net | | accessdate=20 January 2026}}</ref><ref>{{cite web | title=Əli Əhədzadə yazır: Gənclər və Liderlik, Yeni Nəsil İdarəetmə Modeli | url=https://qht.az/details/az/48430 | website=QHT.az | accessdate=20 January 2026}}</ref>, baş məsləhətçisi isə Cəfər Əliyevdir. O, həm də "Könüllülərin tədbirlərə yönləndirilməsi" üzrə koordinatordur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində Könüllülər Departamentinin fəaliyyət sahələləri təsdiq olunub - Qht.az|url=https://qht.az/details/az/47707|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində Könüllülər Departamentinin fəaliyyət sahələləri təsdiq olunub - Avrasiya.net|url=https://avrasiya.net/sosial/91812-mvkkil-hquq-mrkzind-knlllr-departamentinin-faliyyt-sahllri-tsdiq-olunub.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Departamentin Gənclərlə iş üzrə koordinatoru Elmar Quluzadə, ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə koordinatoru İsa İsayev, məsləhətçisi isə Cahid Həsənlidir.<ref>{{Cite web |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezinde-konullulerin-ehate-dairesi-genislenir |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində könüllülərin əhatə dairəsi genişlənir |website=Muvekkil.az |access-date=2026-06-27 }}</ref> === Sosial Psixoloji Dəstək Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Sosial Psixoloji Dəstək Departamenti təşkilatın fəaliyyət istiqamətlərindən biri olaraq sosial həssas qruplara psixoloji və sosial dəstəyin göstərilməsi məqsədilə fəaliyyət göstərir. Departamentə psixoloq Vüsalə Vəkiloğlu rəhbərlik edir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Butov.az|url=https://butov.az/maarif/26704-muvkkil-huquq-mrkzi-daha-bir-layihy-yekun-vurdu.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8903-muvekkil-huquq-merkezi-layihesini-yekunlasdirdi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> === İnformasiya Texnologiyaları üzrə Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İnformasiya Texnologiyaları üzrə Departamenti təşkilatın rəqəmsal fəaliyyətinin təşkili, informasiya resurslarının idarə olunması və texnoloji həllərin tətbiqi istiqamətində fəaliyyət göstərir. Departamentə fotoqraf Rahim Qədimov rəhbərlik edir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8903-muvekkil-huquq-merkezi-layihesini-yekunlasdirdi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Rəhbərlik == Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin təsisçisi və sədri hüquqşünas-ictimai xadim Səməd Vəkilovdur.<ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov: "Fəaliyyət istiqamətlərimiz cəmiyyətə dəyərli xidmətlər təqdim edir" |url=https://qht.az/details/az/38423 |website=QHT.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Hüquqşünas Səməd Vəkilovun kitabı Prezident Kitabxanasının saytında yer alıb |url=https://gundelik.az/huquqsunas-s%C9%99m%C9%99d-v%C9%99kilovun-kitabi-prezident-kitabxanasinin-saytinda-yer-alib/?amp=1 |website=Gundelik.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Vəkilovlar nəslinin təmsilçisi də deputatlığa namizəd oldu |url=https://axar.az/news/siyaset/432120.html |website=Axar.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov şəhid Cabbar Zeynalovun ailəsini ziyarət edib |url=https://qaziler.az/news/country/158521-semed-vekilov-sehid-cabbar-zeynalovun-ailesini-ziyaret-edib |website=Qaziler.az |accessdate=2025-12-30 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207152959/https://qaziler.az/news/country/158521-semed-vekilov-sehid-cabbar-zeynalovun-ailesini-ziyaret-edib |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Şəhid ailələri və qazilərlə bağlı daha bir layihə yekunlaşdı |url=https://www.turkustan.az/news/health/34334 |website=Turkustan.az|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədrinin müavini vəzifəsini hüquqşünas Mobil Vəkiloğlu icra edir.<ref>{{cite web |title=Maaşların leqallaşması buna xidmət edir – Hüquqşünas |url=https://axar.az/news/toplum/302780.html |website=Axar.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Maarifləndirici görüş |url=https://sia.az/az/news/social/628086.html |website=SIA.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Şəhid ailələri və qazilərlə bağlı daha bir layihə yekunlaşdı |url=https://www.turkustan.az/news/health/34334 |website=Turkustan.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyezəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib – foto |url=https://ikisahil.az/post/291532-muvekkil-huquq-merkezi-siyezende-shehid-ailelerine-ve-veteranlara-huquqi-yardim-gosterib-foto |website=IkiSahil.az|accessdate=2025-12-30}}</ref> == İstinadlar == {{reflist}} == Xarici Keçidlər == * [https://www.muvekkil.az Muvekkil.az — rəsmi saytı] * [https://www.facebook.com/share/1XhC4FDyv6/?mibextid=wwXIfr Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Rəsmi Facebook Səhifəsi] [[Kateqoriya:Azərbaycan təşkilatları]] huccn2p2bnu3jtfsbmsfzzs2vqwrbc3 8981440 8981439 2026-06-27T19:37:06Z Javid 312072 /* Departamentlər */ 8981440 wikitext text/x-wiki {{Silinməyə namizəd|s=Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Müvəkkil Hüquq Mərkəzi}} {{Təşkilat | tam adı = Müvəkkil Hüquq Mərkəzi | originalın dilindəki adı = | Loqonun ölçüsü = | abreviatura = MHM | yaranma tarixi = 24 dekabr 2008 <ref>{{cite web |title="“Müvəkkil Hüquq Mərkəzi"nin 16 illik yubileyi qeyd olunur" |url=https://qht.az/details/az/38412 |website=QHT.az |accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Haqqımızda - Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Rəsmi Saytı |url=https://www.muvekkil.az/haqqimizda|accessdate=2025-12-30}}</ref> | dağılma tarixi = | Növü = [[Qeyri-hökümət təşkilatı|İctimai Birlik ]] | dili = [[Azərbaycan dili]] | mərkəzi = {{AZE}}, [[Bakı]] | üzvləri = [[hüquqşünas]]lar və [[ictimai xadim|ictimai fəallar]] | rəsmi saytı = www.muvekkil.az }} '''Müvəkkil Hüquq Mərkəzi''' və ya qısaca '''MHM''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nda [[hüquq]]i maarifləndirmə, [[hüquq]] müdafiəsi və sosial həssas qruplara dəstək sahələrində fəaliyyət göstərən [[qeyri-hökümət təşkilatı|hüquq mərkəzi]]. [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Daxili İşlər Nazirliyi]] yanında İctimai Şuranın və İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının üzvü.<ref>{{cite web |title=İctimai Şura portalında məlumat |url=https://ictimaishura.az/details/az/9146 |accessdate=2025-12-30}}</ref> "[[Azəriqaz|Azəriqaz İB]]" yanında İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının<ref>{{cite web |title=SOCAR “Azəriqaz” İB-də İctimai Şuranın yaradılması işlərinə başlanıldı|url=https://azeriqaz.az/az/news/2417 |accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=SOCAR “Azəriqaz” İB-də İctimai Şuranın təşkilinə dair ilk iclas keçirildi |url=https://azeriqaz.az/az/news/2418 |accessdate=2025-12-30}}</ref> və [[Dövlət Gömrük Komitəsi (Azərbaycan)|Dövlət Gömrük Komitəsi]] yanında İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının üzvü.<ref>{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsi yanında İctimai Şuraya seçkilərin keçirilməsi məqsədilə yaradılmış Seçki Komissiyasının tərkibi |url=https://customs.gov.az/uploads/counsil/5/8b43ea45c092b88fee0c96bc2430dfc9.pdf?v=1697609087 |accessdate=2025-12-30}}</ref> == Tarixi və əsas fəaliyyəti == Müvəkkil Hüquq Mərkəzi 24 dekabr 2008-ci ildə rəsmi dövlət qeydiyyatından keçərək fəaliyyətə başlamışdır. Təşkilatın əsas məqsədi insan hüquqları sahəsində tədqiqatların aparılması, hüquqi maarifləndirmə ilə bağlı elmi araşdırmaların təşkili, seminar və təlimlərin keçirilməsidir. 2009-cu ildə Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azərbaycanda ilk dəfə olaraq "Məhkəməyə etimad" layihəsini həyata keçirmişdir. Layihə Bakı şəhəri və ölkənin bir sıra regionlarını əhatə etmişdir.<ref>{{cite web |title=Haqqımızda - Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Rəsmi Saytı |url=http://muvekkil.az/?page_id=8092 |accessdate=2025-12-30 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815034404/http://muvekkil.az/?page_id=8092 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{cite web |date=06.02.2026 |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin rəsmi saytı bərpa edildi - FOTO |url=https://qht.az/details/az/48273 |access-date= |website=QHT.az |language=}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə ölkənin müxtəlif bölgələrində geniş hüquqi maarifləndirmə layihələri,<ref>{{cite web |title=Maarifləndirici görüş |url=https://sia.az/az/news/social/628086.html |accessdate=2025-12-30}}</ref> təlimlər, ictimai görüşlər və sosial proqramlar həyata keçirmişdir.<ref>{{cite web |title=“Müvəkkil” Hüquq Mərkəzi əmək hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı maarifləndirici tədbirlər təşkil edəcək |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=123659|accessdate=2025-12-30}}</ref> Şəhid ailələri və qazilər üçün sosial-hüquqi dəstəyin göstərilməsi Mərkəzin əsas fəaliyyət istiqamətlərindəndir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Şirvan şəhərində şəhid ailələri ilə bağlı tədbir keçirib |url=https://ordum.az/cemiyyet/8734-muvekkil-huquq-merkezi-sirvan-seherinde-shehid-aileleri-ile-bagli-tedbir-kecrib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref> Təşkilat həm paytaxtda, həm də regionlarda müxtəlif layihələr icra etmiş, hüquqi xidmətlərin əlçatanlığını artırmaq məqsədilə ictimai tədbirlər, maarifləndirici seminarlar, hüquqi konsultasiyalar və ictimai müzakirələr keçirmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi maarifləndirmə tədbirlərini yekunlaşdırıb |url=https://aktor.az/2019/09/19/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-maarifl%C9%99ndirilm%C9%99-t%C9%99dbirl%C9%99rini-yekunlasdirib-foto|accessdate=2025-12-30}}</ref> Sahibkarlara hüquqi dəstək göstərmişdir.<ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov sahibkarlara hüquqi yardım edib |url=https://www.miq.az/az/semed-vekilov-sahibkarlara-huquqi-yardim-etdi-muvekkil-huquq-merkezi|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Regional layihələr == === Salyanda "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti – Salyana deportasiya" tədbiri === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti: Salyana deportasiya" layihəsi çərçivəsində Salyan Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxanasında tədbir keçirilmişdir. Tədbir zamanı MHM-nin sədri Səməd Vəkilovun "Qərbi Azərbaycandan deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948–1953)" adlı kitabının təqdimatı olmuşdur. Tədbirdə yerli ictimaiyyət nümayəndələri, qeyri-hökumət təşkilatlarının təmsilçiləri, ziyalılar və gənclər iştirak etmiş, Qərbi azərbaycanlıların deportasiyası mövzusunda elmi araşdırmaların və maarifləndirmə fəaliyyətlərinin əhəmiyyəti müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Salyanda "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti – Salyana deportasiya" adlı tədbir keçirilib |url=https://gundelik.az/salyanda-q%c9%99rbi-az%c9%99rbaycanlilarin-yurd-h%c9%99sr%c9%99ti-salyana-deportasiya-adli-t%c9%99dbir-kecirilib-fotolar|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Salyanda “Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti: Salyana deportasiya” adlı tədbir keçirilib - FOTO |url=https://qaziler.az/news/country/183781-salyanda-qerbi-azerbaycanlilarin-yurd-hesreti-salyana-deportasiya-adli-tedbir-kecirilib|accessdate=2025-12-30}}</ref> === İcra Hakimiyyəti ilə birgə tədbirlər === Masallı şəhər Gənclər Mərkəzində və Cəlilabad rayon İcra Hakimiyyətində Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda təlim keçirilmişdir. Təlim İcra Hakimiyyətlərilə əməkdaşlıq çərçivəsində təşkil olunmuşdur. Tədbirlər "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində həyata keçirilmiş və Cəlilabad, Masallı rayonundan olan müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən sahibkarlar iştirak etmişdir. Tədbirlər nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Təlimlərin sonunda iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur. <ref>{{cite web |title=Masallıda IH hüquqi maarifləndirmə tədbiri keçirilib |url=http://www.masalli-ih.gov.az/az/news/697.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Cənub bölgəsində sahibkarlar üçün təlimlər təşkil edib |url=https://qlobal.az/muvekkil-huquq-merkezi-cenub-blgesinde-sahibkarlar-ucun-telimler-teskil-edib|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Sahibkarlar üçün təlimlər təşkil edib |url=https://sia.az/az/news/social/560029.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində Gəncə şəhərində sahibkarlar üçün təlim keçirilmişdir. Təlim Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətində təşkil olunmuşdur. "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda keçirilən təlimdə yerli sahibkarlar iştirak etmişdir. Tədbir nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Təlimin praktiki mərhələsində iştirakçılar qrup şəklində çalışmalar aparmış və təqdimatlar hazırlamışlar. Təlimi uğurla başa vuran iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi sahibkarlar üçün təlim təşkil edib |url=https://sia.az/az/news/social/568791.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Əhali arasında “Açıq hökumət”in təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi layihəsinin yekunlarına həsr olunan təqdimat mərasimi keçirilib|url=https://ednews.net/az/news/politics/88859-ehali-arasinda-aciq-hokumetin-tesviqi-ve-vergi-medeniyyetinin-inkisaf-etdirilmesi-layihesinin-yekunlarina-hesr-olunan-teqdimat-merasimi-kecirilib|website=EDNews|access-date=1 February 2026}}</ref> === Qərbi Azərbaycan mövzusu ilə bağlı fəaliyyəti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Çalxanqala: qaçqınların qayıdış həsrəti" adlı layihə icra olunmuşdur. Layihə çərçivəsində Qərbi Azərbaycan mövzusuna həsr olunmuş veriliş SƏS TV-də yayımlanmışdır. Həmçinin layihə çərçivəsində "Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi (1987–1991). Çalxanqalaya köç" adlı kitabın təqdimatı keçirilmişdir. Təqdimatda Milli Məclisin deputatları, elm və təhsil nümayəndələri, akademiklər və ictimai fəallar iştirak etmişdir. Tədbir zamanı kitabda yer alan tarixi hadisələr və Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlı əhalinin köçürülməsi prosesi müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb |url=https://fact-info.az/22615-muvekkil-huquq-merkezi-qerbi-azerbaycanla-bagli-verilis-hazirlayib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title="Çalxanqala: qaçqınların qayıdış həsrəti" layihəsi çərçivəsində yeni kitabın təqdimatı keçirilir |url=https://qht.az/details/az/37175|accessdate=2025-12-30}}</ref> Bu mövzuda hazırlanan verilişlər bir neçə media orqanında işıqlandırılmış, təşkilatın mövzu ilə bağlı ardıcıl layihələri ictimaiyyət tərəfindən geniş müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb |url=https://qaziler.az/news/country/161094-muvekkil-huquq-merkezi-qerbi-azerbaycanla-bagli-verilis-hazirlayib|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb (video) |url=https://butov.az/xeber/39435-muvkkil-huquq-mrkzi-qrbi-azrbaycanla-bal-verili-hazrlayb-vdeo.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Sosial layihələr və ictimai tədbirlər == Baş Prokurorluq və Minatəmizləmə Agentliyi dəstəyi ilə Müvəkkil Hüquq Mərkəzi və Azərbaycan Jurnalist Qadınlar Assosiasiyasının birgə hazırladığı "Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Azərbaycanın mülki əhalisinə qarşı qadağan olunmuş silahlardan istifadəyə" (27 sentaybr 2020-ci il — 10 noyabr 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə) hesabat Prezident Kitabxanasının rəsmi saytında dərc olunub. <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi və AJQA-nın hesabatı Prezident Kitabxanasında |url=https://qaziler.az/news/country/131567-muvekkil-huquq-merkezi-ve-ajqa-nin-hesabati-prezident-kitabxanasinin-saytinda-yer-alib|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref name="PreslibMulki">Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi, Prezident Kitabxanası (2020). ''44 günlük Vətən müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan Respublikasının mülki əhalisinin bombalanması nəticəsində yaralanan şəxslərin siyahısı'' (PDF). Retrieved from https://files.preslib.az/projects/zefer/az/mulki.pdf</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Qərbi Azərbaycan haqqında həqiqətlərin araşdırılması və təbliği" layihəsi çərçivəsində Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş və hazırda Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmış şəxslərin ailə tarixləri və xatirələri araşdırılmışdır. Tədqiqatlar Dərələyəz və Göyçə mahallarının kəndlərindən köçürülmüş ailələri, həmçinin Bərdə rayonunun İmirli kəndində yaşayan şəxsləri əhatə etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi araşdırma aparıb |url=https://kanal32.az/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-bu-k%C9%99ndl%C9%99-bagli-arasdirmalara-baslayib-fotolar|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin araşdırmaları davam edir - FOTOLAR |url=https://qaziler.az/news/country/144904-muvekkil-huquq-merkezinin-sedrinin-imirlide-arasdirmalari-davam-edir|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği" adlı layihənin icrasına başlanılmışdır. Layihə çərçivəsində deportasiya və etnik təmizləmə prosesləri konkret icma nümunəsində araşdırılaraq, Əmirli (İmirli) kəndində məskunlaşmış əhali ilə bağlı tədqiqat materialları, o cümlədən kitab və maarifləndirici televiziya verilişlərinin hazırlanması nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” - Layihəyə start verilib |url=https://sia.az/az/news/social/1074852.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” layihəsinin icrasına start verilib |url=https://avrasiya.net/sosial/74197-qrbi-azrbaycan-haqqnda-tarixi-hqiqtlrin-aradrlmas-v-tblii-layihsinin-icrasna-start-verilib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” layihəsinin icrasına start verilib |url=https://www.sabahinfo.az/posts/detail/qerbi-azerbaycan-haqqinda-tarixi-heqiqetlerin-arasdirilmasi-ve-tebligi-layihesinin-icrasina-start-verilib-1689789036|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Hüquqi biliklərin inkişafı və vətəndaşların yeni qanunlarla bağlı maarifləndirilməsi" layihəsi icra olunmuşdur. Layihənin əsas məqsədi vətəndaşların hüquqi biliklərinin artırılması, yeni qəbul olunmuş qanunların izah edilməsi, eləcə də dövlət orqanlarına ünvanlanan müraciət formaları və digər hüquqi sənədlərin vətəndaşlar üçün əlçatanlığının təmin olunması olmuşdur.<ref>{{cite web |title=“Müvəkkil” Hüquq Mərkəzi hüquqi biliklərin inkişafı ilə bağlı layihə icra edir |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=13282|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsi çərçivəsində yekun təqdimat tədbiri təşkil edilmişdir. Layihə kütləvi informasiya vasitələri və ictimaiyyət arasında milli təhlükəsizlik, eləcə də hərbi sirlərin qorunması sahəsində hüquqi maarifləndirmənin gücləndirilməsini hədəfləmişdir. İcra prosesi zamanı mövcud qanunvericilik aktları sistemləşdirilmiş, onların əsas müddəalarını əhatə edən izahlı materiallar hazırlanmış və mövzu üzrə analitik məzmun vahid informasiya bazasında toplanmışdır.<ref>{{cite web |title=QHT rəhbərləri hərbi sirlərdən danışdı |url=https://qaziler.az/news/country/11701-qht-rehberleri-herbi-sirlerden-danisdi|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=QHT rəhbərləri hərbi sirlərdən danışdı - Foto|url=https://axar.az/news/toplum/61437.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> "Qeyri-leqal məşğulluğun qarşısının alınması və işçilərin əmək hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı maarifləndirici tədbirlərin təşkili" layihəsi çərçivəsində Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən maarifləndirici təlim təşkil edilmişdir. Təlim Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədr müavini, hüquqşünas Mobil Vəkiloğlu tərəfindən aparılmışdır. Tədbir zamanı əmək müqaviləsinin mahiyyəti, bağlanması və xitamı, əmək müqaviləsi bildirişinin elektron sistemdə qeydiyyatı, əmək haqlarının rəsmiləşdirilməsi, vergi və sosial ödənişlərin hesablanması, eləcə də qeyri-leqal məşğulluğa görə tətbiq edilən hüquqi məsuliyyət tədbirləri barədə məlumat verilmişdir.<ref>{{cite web|title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib|url=http://muvekkil.az/?p=9543|accessdate=2025-12-30|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815072520/http://muvekkil.az/?p=9543|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda təlim: Əmək müqaviləsi… |url=https://axar.az/news/toplum/295817.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib. |url=https://muxalifet.az/lnkranda-tlim-mk-muqavilsi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=132818|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsinin yekunlarına həsr edilmiş təqdimat tədbiri keçirilmişdir. Layihənin məqsədi kütləvi informasiya vasitələri və ictimaiyyət arasında milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması ilə bağlı hüquqi maarifləndirmənin aparılması olmuşdur. Layihə çərçivəsində milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunmasına dair qanunvericilik aktları sistemləşdirilmiş, onların əsas müddəələrini əks etdirən izahlı materiallar hazırlanmış və mövzu üzrə analitik məqalələr vahid informasiya bazasında toplanmışdır.<ref>{{cite web|title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi təqdimat mərasimi keçirib|url=http://muvekkil.az/?p=8913|accessdate=2025-12-30|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920033449/http://muvekkil.az/?p=8913|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title="Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsinin yekunlarına həsr olunan təqdimat mərasimi |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=37818|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən Bərdə və Tərtər rayonlarında "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda təlimlər keçirilmişdir. Təlimlər "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində təşkil olunmuşdur. Tədbirlərdə ümumilikdə 24 sahibkar iştirak etmişdir. Təlimlər nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Praktiki mərhələdə iştirakçılar qrup şəklində çalışmalar aparmış və təqdimatlar hazırlamışlar. Təlimi uğurla başa vuran iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur.<ref>{{cite web|title=Bərdə və Tərtərdə sahibkarlar üçün təlimlər keçirilib.|url=http://muvekkil.az/?p=9262|accessdate=2025-12-30|archive-date=2018-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814192827/http://muvekkil.az/?p=9262|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title= MHM - Bərdə və Tərtərdə sahibkarlar üçün təlimlər keçirilib |url=https://miq.az/az/berde-ve-terterde-sahibkarlar-ucun-telimler-kecirilib/l|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi "Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzi" ilə birgə Beynəlxalq Avrasiya Fondunun ofisində "Şurnuxu – Zəngəzurun giriş qapısı" mövzusunda elmi-mədəni tədbirin birgə təşkilatçısı olmuşdur. Tədbir Şurnuxu kəndinin işğaldan azad olunmasının 5 illiyinə həsr edilmişdir. Tədbirdə Şurnuxu kəndinin tarixi-coğrafi mövqeyi, Zəngəzur bölgəsindəki rolu, toponimika, mədəni irs və tarixi yaddaş baxımından əhəmiyyəti elmi faktlar əsasında müzakirə olunmuşdur. Müzakirələr zamanı Şurnuxunun regionun tarixi və mədəni kimliyində tutduğu yer diqqətə çatdırılmışdır. Tədbirdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, professor Mahirə Hüseynova, Prezident Kitabxanasının direktoru, professor Afət Abbasova, elm, mədəniyyət və media sahələrinin nümayəndələri, eləcə də ictimai təşkilatların təmsilçiləri iştirak etmişlər. Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin rəhbəri Səməd Vəkilov və Mərkəzin Departamentlərinin üzvləri (Cavid Vəkilov, Cəfər Əliyev, Əli Əhədzadə) də tədbirdə iştirak etmişdir. Tədbir çərçivəsində tarixi məkanların elmi əsaslarla araşdırılması, milli-mədəni irsin qorunması və bu mövzuların ictimaiyyətə çatdırılmasının əhəmiyyəti vurğulanmışdır.<ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi - FOTOLAR |url=https://qht.az/details/az/47908 |publisher=QHT.az |access-date=18 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi - FOTOLAR |url=https://yerveinsan.az/news.php?id=39941 |publisher=Yervəİnsan.az |access-date=19 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi |url=https://butov.az/edebiyyat/zengezur/53907-uurlu-tdbirin-uurlu-tarixi.html |publisher=Butov.az |access-date=19 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi – fotolar |url=https://avrasiya.net/sosial/92067-uurlu-tdbirin-uurlu-tarixi-fotolar.html |publisher=Avrasiya.Net |access-date=19 January 2026 }}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzi və "Cosmoline" Tərcümə və Araşdırma Mərkəzi ilə birgə Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun ofisində "Qərbi Azərbaycan həqiqətləri erməni mediasında: yalanlar və gerçəklər" mövzusunda tədbirin təşkilatçısı olmuşdur. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan mövzusunun Ermənistan mediasında işıqlandırılması, tarixi mənbələrin araşdırılması və məlumatların müqayisəli təhlili məsələləri müzakirə edilmişdir. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan İcmasının, elm və media ictimaiyyətinin nümayəndələri, tələbələr və gənc fəallar iştirak etmişlər. Tədbir çərçivəsində mövzu ilə bağlı təqdimat və videoçarx nümayiş etdirilmiş, tarixi yaddaşın qorunmasının və elmi araşdırmaların əhəmiyyəti vurğulanmışdır.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://paraqraf.com/2026/03/12/erm%C9%99nistan-mediasinda-q%C9%99rbi-az%C9%99rbaycan-h%C9%99qiq%C9%99tl%C9%99ri-yalanlar-v%C9%99-gerc%C9%99kl%C9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Paraqraf.com |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://www.turkustan.az/news/society/138137 |access-date=23 iyun 2026 |website=Turkustan.az |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://gundelik.az/erm%C9%99nistan-mediasinda-q%C9%99rbi-az%C9%99rbaycan-h%C9%99qiq%C9%99tl%C9%99ri-yalanlar-v%C9%99-gerc%C9%99kl%C9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Gündəlik.az |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://ilkxeber.org/news.php?id=56682 |access-date=23 iyun 2026 |website=İlk Xəbər |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://azbelediyye.az/erm%c9%99nistan-mediasinda-q%c9%99rbi-az%c9%99rbaycan-h%c9%99qiq%c9%99tl%c9%99ri-yalanlar-v%c9%99-gerc%c9%99kl%c9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Azbelediyye.az |publisher="Azərbaycan Bələdiyyəsi" Qəzeti |language=}}</ref> === MHM-nin şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım göstərilməsilə bağlı lahiyələr === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələri və qazilərin hüquqlarının müdafiəsi" adlı layihə icra olunmuşdur. Layihənin əsas məqsədi şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və müharibə veteranlarının hüquqlarının müdafiəsi, onlara hüquqi yardımın göstərilməsi və hüquqi maarifləndirmənin təşkili olmuşdur. Layihə çərçivəsində şəhid ailələri və müharibə veteranlarının hüquqları ilə bağlı maarifləndirici məzmun daşıyan dörd televiziya verilişinin (internet televiziyaları vasitəsilə) hazırlanması nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda layihə müddətində Tovuz, Şirvan, Şabran və Siyəzən rayonlarında bu kateqoriyadan olan şəxslərlə görüşlər keçirilmiş, hüquqi məsləhət və yardımlar göstərilmişdir. Görüşlər zamanı şəhid ailəsi statusu, onlara verilən sosial təminatlar, mənzillə təmin olunma qaydaları, habelə şəhid adlarının əbədiləşdirilməsi ilə bağlı mövcud qanunvericilik və normativ-hüquqi aktlar barədə məlumat verilmişdir. Layihə iştirakçıları həmçinin mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının bu sahədə fəaliyyəti ilə bağlı hüquqi mexanizmlər haqqında məlumatlandırılmışdır. Layihə üç ay müddətində həyata keçirilmiş və fəaliyyətlər Bakı şəhəri daxil olmaqla bir neçə regionu əhatə etmişdir. <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım edəcək |url=https://kanal32.az/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-s%C9%99hid-ail%C9%99l%C9%99rin%C9%99-v%C9%99-qazil%C9%99r%C9%99-huquqi-yardim-ed%C9%99c%C9%99k/|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Şabran’da şəhid ailələri üçün tədbir keçirib |url=https://ednews.net/az/news/society/554851-muvekkil-huquq-merkezi-sabranda-sehid|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım edəcək |url=https://sabaha-inamla.az/cemiyyet/33862-muvkkil-huquq-mrkzi-hid-aillrin-v-qazilr-huquqi-yardm-edck.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələri və qazilərin hüquqlarının müdafiəsi" layihəsi çərçivəsində Siyəzən rayon Mədəniyyət Mərkəzində hüquqi-maarifləndirici tədbir keçirilmişdir. Tədbir zamanı şəhid ailələrinin, müharibə iştirakçılarının və müharibə əlillərinin hüquqlarının müdafiəsi, bu sahədə mövcud qanunvericilik bazası və normativ-hüquqi aktlar, o cümlədən şəhid adlarının əbədiləşdirilməsi ilə bağlı məsələlər müzakirə olunmuşdur. Görüşdə şəhid ailəsi statusu, onlara verilən sosial təminatlar və mənzillə təmin olunma qaydaları barədə məlumat verilmişdir. Həmçinin müharibə iştirakçılarının mənzil təminatı ilə bağlı qanunvericilik normaları izah edilmiş, iştirakçıların sualları cavablandırılmışdır. Tədbirdə yerli ictimaiyyət nümayəndələri və Siyəzən Rayon İcra Hakimiyyətinin əməkdaşı iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb - FOTO |url=https://yerveinsan.az/news.php?id=17147|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=MHM Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb - FOTO |url=https://www.turkustan.az/news.php?id=33761|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb |url=https://avrasiya.net/sosial/68667-muvkkil-huquq-mrkzi-siyznd-hid-aillri-v-qazilrl-goruub-foto.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının hüquqlarının təşviqi" layihəsi çərçivəsində Siyəzən rayonu Mədəniyyət Mərkəzində hüquqi-maarifləndirici tədbir keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə icra olunmuşdur. Görüş zamanı şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının qanunvericiliklə nəzərdə tutulan hüquqları, sosial təminatlar və hüquqi prosedurlar barədə məlumatlar təqdim olunmuşdur. Layihə çərçivəsində hüquqi maarifləndirmə məqsədilə məlumatlandırıcı materiallar hazırlanmış, iştirakçıların müraciətləri əsasında hüquqi məsləhət və yardım göstərilmişdir. Tədbir sual-cavab formatında davam etmiş və ehtiyacı olan şəxslərə fərdi hüquqi dəstək verilmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyezəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib |url=https://ikisahil.az/post/291532-muvekkil-huquq-merkezi-siyezende-shehid-ailelerine-ve-veteranlara-huquqi-yardim-gosterib-foto|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title = Müvəkkil Hüquq Mərkəzindən Siyəzənlilərə hüquqi yardım |url = https://butov.az/maarif/20728-muvkkil-huquq-mrkzindn-siyznlilr-huquqi-yardm.html |website = Butov.az |access-date = 1 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title = Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib – foto |url = https://avrasiya.net/sosial/62729-mvkkil-hquq-mrkzi-siyznd-hid-aillrin-v-veteranlara-hquqi-yardm-gstrib-foto.html |website = Avrasiya.net |access-date = 1 February 2026 }}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilən "Müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili" layihəsinin yekunları ilə bağlı tədbir keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə dörd ay ərzində icra olunmuşdur. Layihənin məqsədi müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili və hüquqi maarifləndirmənin artırılması olmuşdur. Layihə çərçivəsində qeyri-hökumət təşkilatları ilə birgə maarifləndirici görüşlər keçirilmiş, 100-ə yaxın müharibə və əmək veteranı, 20 Yanvar əlilləri və sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər iştirak etmişdir. Bundan əlavə, Mərkəzə müraciət edən vətəndaşlara hüquqi yardım göstərilmiş, müvafiq qanunvericilik və sosial imtiyazlar barədə məlumatlar təşkilatın rəsmi saytında yerləşdirilmişdir. <ref>{{cite web |title=Hüquqi Dəstək Layihəsinin yekun tədbiri keçirilib |url=https://azertag.az/xeber/muharibe_veteranlari_eliller_ve_diger_hessas_sosial_qruplar_uchun_huquqi_desteyin_teskili_layihesinin_yekun_tedbiri_kechirilib-1085260|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili” layihəsinin yekun tədbiri keçirilib |url=https://azertag.az/xeber/1085260|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının hüquqlarının təşviqi" adlı layihənin icrasına başlanılmışdır. Layihə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə üç ay müddətində həyata keçirilmişdir. Layihənin məqsədi birinci və İkinci Qarabağ müharibəsinin şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının mövcud qanunvericiliklə nəzərdə tutulan hüquqları barədə məlumatlandırılması və onlara hüquqi dəstəyin göstərilməsi olmuşdur. Layihə çərçivəsində maarifləndirici bukletlər və informasiya xarakterli verilişlər hazırlanmış, Şabran, Siyəzən, Tərtər və Quba rayonlarında hüquqi-maarifləndirici tədbirlər təşkil edilmişdir. Eyni zamanda ehtiyacı olan şəhid ailələrinə, müharibə əlillərinə və veteranlara pulsuz hüquqi məsləhət və yardım göstərilmişdir.<ref>{{cite web |title= Müvəkkil Hüquq Mərkəzi yeni layihənin icrasına başlayıb |url=https://sia.az/az/news/social/929662.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və müharibə veteranlarının hüquqlarının təşviqi" layihəsinin yekun təqdimatı Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun ofisində keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə 1 fevral – 1 may 2022-ci il tarixlərində icra olunmuşdur. Layihə çərçivəsində televiziya verilişləri hazırlanmış, Şabran, Siyəzən, Quba və Tərtər rayonlarında şəhid ailələri və müharibə veteranları ilə hüquqi maarifləndirici görüşlər keçirilmişdir. Tədbirlərdə şəhid və veteranların hüquqi statusu, mövcud qanunvericilik və sosial təminat məsələləri müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi layihəsinin yekun təqdimatını keçirib |url=https://ordum.az/cemiyyet/5810-muvkkil-huquq-mrkzi-layihsinin-yekun-tqdimatn-kecirib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin layihəsi yekun vurdu |url=https://butov.az/maarif/26704-muvkkil-huquq-mrkzi-daha-bir-layihy-yekun-vurdu.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> === Təltiflər === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azad Azərbaycan Televiziyası-nin aparıcısı və hüquqşünas Zülfiyyə Bayramova-nı diplomla təltif etmişdir. Mərkəzin sədri Səməd Vəkilov bildirmişdir ki, Z. Bayramova ATV-də yayımlanan "Qanunla Biz" verilişində aktual hüquqi mövzuların işıqlandırılması və hüquqi maarifləndirmə sahəsində fəaliyyəti ilə seçildiyinə görə bu mükafata layiq görülmüşdür.<ref>{{cite web |title=Hüquq Mərkəzi televiziya aparıcısını təltif edib |url=https://reyting.az/xeberler/4548-huquq-merkezi-teleaparicini-teltif-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> 2 aprel 2026-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə Vətən müharibəsi şəhidi Miqdad Abduəlimovun atası, Vətən Naminə Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyinin sədr müavini Faiq Abduəlimov mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir. Təltif onun şəhid ailələrinin sosial inteqrasiyasının təmin olunması istiqamətində göstərdiyi fəaliyyətə görə verilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Şəhid atası Faiq Abdüəlimov fəxri fərmanla təltif edilib |url=https://ednews.net/az/news/society/724556-sehid-atasi-faiq-abduelimov-fexri |access-date=23 iyun 2026 |website=EDnews |publisher= |language=}}</ref> 20 oktyabr 2025-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə tarixçi alim, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Mahir Qəribov Azərbaycan tarixinin araşdırılması sahəsindəki fəaliyyətinə görə mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tarixçi alim Mahir Qəribovu fəxri diplomla təltif edib |url=https://qht.az/details/az/46129 |access-date=23 iyun 2026 |website=QHT.az |publisher= |language=a}}</ref> 4 iyun 2022-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə hüquqşünas Elnur Rəhimov insan hüquqlarının təmin olunması sahəsindəki səmərəli fəaliyyətinə görə mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Hüquqşünas Elnur Rəhimov Fəxri Diplomla təltif edilib |url=https://kanal4.az/post.php?id=7517 |access-date=23 iyun 2026 |website=Kanal4.az |publisher= |language=}}</ref> === Məsələlər üzrə mövqe === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatı tərəfindən Azərbaycanın əleyhinə qəbul edilmiş qətnamə ilə bağlı etiraz mövqeyi sərgiləmişdir. Mərkəzin açıqlamasında qeyd olunmuşdur ki, sözügedən qətnamə Cənubi Qafqaz regionunda sülh və sabitliyin bərqərar olunması prosesinə mənfi təsir göstərir. MHM Fransa rəhbərliyinin, o cümlədən Prezident Emmanuel Macron-un mövqeyinin beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri - dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini bildirmişdir. Mərkəz bu qətnamənin sülh müqaviləsinin imzalanması prosesinə maneə yaratdığını və beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olmadığını bəyan etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8858-muvekkil-huquq-merkezi-fransa-senatinin-qetnamesine-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Butov.az |url=https://butov.az/xeber/26558-muvkkil-huquq-mrkzi-fransa-senatnn-qtnamsin-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Avrasiya.net |url=https://avrasiya.net/siyaset/68715-muvkkil-huquq-mrkzi-fransa-senatnn-qtnamsin-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi İranın Naxçıvan Muxtar Respublikası istiqamətində pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirildiyi bildirilən hücumla bağlı bəyanat yaymışdır. Bəyanatda hadisə beynəlxalq hüquq və dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipləri kontekstində qiymətləndirilmiş, regionda sülh və sabitliyin qorunmasının vacibliyi vurğulanmışdır.<ref>{{Cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi İrandan Naxçıvana hücumla bağlı bəyanat yaydı |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezi-irandan-naxcivana-hucumla-bagli-beyanat-yaydi |access-date=23 iyun 2026 |website=Muvekkil.az |publisher=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi |language=}}</ref> === Ali Turizm və Menecment Universitetində hüquqi təlim === Təlim Universitetin Karyera və kommunikasiya şöbəsinin təşkilatçılığı ilə, Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun icra etdiyi "Təhsil müəssisələrində tələbələrin sosial fəaliyyəti və inkişafı" layihəsi çərçivəsində təşkil edilmişdir. Tədbirdə "Müvəkkil Hüquq Mərkəzi"nin sədri, hüquq müdafiəçisi Səməd Vəkilov məruzəçi qismində çıxış etmişdir.<ref>{{cite web |title=ATMU – hüquqi məlumatlandırma tədbiri |url=https://atmu.edu.az/az/web/post/525|accessdate=2025-12-30}}</ref> == MHM Kitabları == Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin fəaliyyəti çərçivəsində nəşr olunmuş bir sıra kitabların müəllifi mərkəzin prezidenti, Azərbaycan hüquqşünası-ictimai xadimi Səməd Vəkilovdur<ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref>. Mərkəzin Tanınmış Kitablarından bir neçəsi; Qərbi Azərbaycandan Deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948–1953)<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan Deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948-1953) |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/GlqonhT|accessdate=2025-12-30}}</ref> Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi: 1987–1991: Çalxanqalaya köç<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi: 1987-1991: Çalxanqalaya köç |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/m87js5K|accessdate=2025-12-30}}</ref> Qərbi Azərbaycandan deportasiya. İmirlidə məskunlaşma<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan deportasiya. İmirlidə məskunlaşma |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/voctjba|accessdate=2025-12-30}}</ref> Azərbaycan folklor nümunələrinin hüquqi qorunması<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Azərbaycan folklor nümunələrinin hüquqi qorunması |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/n4MrqAL|accessdate=2025-12-30}}</ref> [[Prezident Kitabxanası (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası]]nda yer alır. == Departamentlər == === Könüllülər Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Könüllülər departamenti təşkilatın ən tanınan departamentlərindən biridir. Departamentin əsas fəaliyyəti könüllülərin seçimi, qeydiyyatı, təlimi və müxtəlif layihə və tədbirlərə yönləndirilməsi, Könüllülər maarifləndirmə aksiyalarında, sosial layihələrdə, ictimai tədbirlərin təşkilində, media və informasiya dəstəyində, eləcə də tədqiqat və analitik işlərdə fəal iştirak etməsidir. Departamentin Strukturu: – ''Könüllülərin tədbirlərə yönləndirilməsi'' ''–İctimaiyyətlə əlaqələr'' ''– Tədbirlərin təşkili'' ''– Vikipediyaçılar qrupu'' ''-Gənclərlə iş'' Departamentə gənc ictimai fəal Cavid Vəkilov rəhbərlik edir.<ref>{{Cite web |date= |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində yeni təyinat |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezinde-yeni-teyinat |access-date=23 iyun 2026 |website=Muvekkil.az |publisher=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Cavid Vəkilov yazır: Gənclərin formalaşmasında QHT-lərin rolu |url=https://kanal32.az/cavid-v%C9%99kilov-yazir-g%C9%99ncl%C9%99rin-formalasmasinda-qht-l%C9%99rin-rolu/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Kanal32.az}}</ref> Departamentin baş koordinatoru Əli Əhədzadədir<ref>{{cite web | title=“Like” ilə yaşayan nəsil - Əli Əhədzadə yazır | url=https://avrasiya.net/sosial/92069-like-il-yaayan-nsil-li-hdzad-yazr.html | website=Avrasiya.Net | | accessdate=20 January 2026}}</ref><ref>{{cite web | title=Əli Əhədzadə yazır: Gənclər və Liderlik, Yeni Nəsil İdarəetmə Modeli | url=https://qht.az/details/az/48430 | website=QHT.az | accessdate=20 January 2026}}</ref>, baş məsləhətçisi isə Cəfər Əliyevdir. O, həm də "Könüllülərin tədbirlərə yönləndirilməsi" üzrə koordinatordur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində Könüllülər Departamentinin fəaliyyət sahələləri təsdiq olunub - Qht.az|url=https://qht.az/details/az/47707|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində Könüllülər Departamentinin fəaliyyət sahələləri təsdiq olunub - Avrasiya.net|url=https://avrasiya.net/sosial/91812-mvkkil-hquq-mrkzind-knlllr-departamentinin-faliyyt-sahllri-tsdiq-olunub.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Departamentin Gənclərlə iş üzrə koordinatoru Elmar Quluzadə, ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə koordinatoru İsa İsayev, məsləhətçisi isə Cahid Həsənlidir.<ref>{{Cite web |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezinde-konullulerin-ehate-dairesi-genislenir |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində könüllülərin əhatə dairəsi genişlənir |website=Muvekkil.az |access-date=2026-06-27 }}</ref> === Sosial Psixoloji Dəstək Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Sosial Psixoloji Dəstək Departamenti təşkilatın fəaliyyət istiqamətlərindən biri olaraq sosial həssas qruplara psixoloji və sosial dəstəyin göstərilməsi məqsədilə fəaliyyət göstərir. Departamentə psixoloq Vüsalə Vəkiloğlu rəhbərlik edir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Butov.az|url=https://butov.az/maarif/26704-muvkkil-huquq-mrkzi-daha-bir-layihy-yekun-vurdu.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8903-muvekkil-huquq-merkezi-layihesini-yekunlasdirdi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> === İnformasiya Texnologiyaları üzrə Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İnformasiya Texnologiyaları üzrə Departamenti təşkilatın rəqəmsal fəaliyyətinin təşkili, informasiya resurslarının idarə olunması və texnoloji həllərin tətbiqi istiqamətində fəaliyyət göstərir. Departamentə fotoqraf Rahim Qədimov rəhbərlik edir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8903-muvekkil-huquq-merkezi-layihesini-yekunlasdirdi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Rəhbərlik == Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin təsisçisi və sədri hüquqşünas-ictimai xadim Səməd Vəkilovdur.<ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov: "Fəaliyyət istiqamətlərimiz cəmiyyətə dəyərli xidmətlər təqdim edir" |url=https://qht.az/details/az/38423 |website=QHT.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Hüquqşünas Səməd Vəkilovun kitabı Prezident Kitabxanasının saytında yer alıb |url=https://gundelik.az/huquqsunas-s%C9%99m%C9%99d-v%C9%99kilovun-kitabi-prezident-kitabxanasinin-saytinda-yer-alib/?amp=1 |website=Gundelik.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Vəkilovlar nəslinin təmsilçisi də deputatlığa namizəd oldu |url=https://axar.az/news/siyaset/432120.html |website=Axar.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov şəhid Cabbar Zeynalovun ailəsini ziyarət edib |url=https://qaziler.az/news/country/158521-semed-vekilov-sehid-cabbar-zeynalovun-ailesini-ziyaret-edib |website=Qaziler.az |accessdate=2025-12-30 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207152959/https://qaziler.az/news/country/158521-semed-vekilov-sehid-cabbar-zeynalovun-ailesini-ziyaret-edib |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Şəhid ailələri və qazilərlə bağlı daha bir layihə yekunlaşdı |url=https://www.turkustan.az/news/health/34334 |website=Turkustan.az|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədrinin müavini vəzifəsini hüquqşünas Mobil Vəkiloğlu icra edir.<ref>{{cite web |title=Maaşların leqallaşması buna xidmət edir – Hüquqşünas |url=https://axar.az/news/toplum/302780.html |website=Axar.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Maarifləndirici görüş |url=https://sia.az/az/news/social/628086.html |website=SIA.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Şəhid ailələri və qazilərlə bağlı daha bir layihə yekunlaşdı |url=https://www.turkustan.az/news/health/34334 |website=Turkustan.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyezəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib – foto |url=https://ikisahil.az/post/291532-muvekkil-huquq-merkezi-siyezende-shehid-ailelerine-ve-veteranlara-huquqi-yardim-gosterib-foto |website=IkiSahil.az|accessdate=2025-12-30}}</ref> == İstinadlar == {{reflist}} == Xarici Keçidlər == * [https://www.muvekkil.az Muvekkil.az — rəsmi saytı] * [https://www.facebook.com/share/1XhC4FDyv6/?mibextid=wwXIfr Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Rəsmi Facebook Səhifəsi] [[Kateqoriya:Azərbaycan təşkilatları]] hdqyqoq685ksmr3dbqps8xtmxemjyf1 8981446 8981440 2026-06-27T19:55:35Z Javid 312072 /* Departamentlər */ 8981446 wikitext text/x-wiki {{Silinməyə namizəd|s=Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Müvəkkil Hüquq Mərkəzi}} {{Təşkilat | tam adı = Müvəkkil Hüquq Mərkəzi | originalın dilindəki adı = | Loqonun ölçüsü = | abreviatura = MHM | yaranma tarixi = 24 dekabr 2008 <ref>{{cite web |title="“Müvəkkil Hüquq Mərkəzi"nin 16 illik yubileyi qeyd olunur" |url=https://qht.az/details/az/38412 |website=QHT.az |accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Haqqımızda - Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Rəsmi Saytı |url=https://www.muvekkil.az/haqqimizda|accessdate=2025-12-30}}</ref> | dağılma tarixi = | Növü = [[Qeyri-hökümət təşkilatı|İctimai Birlik ]] | dili = [[Azərbaycan dili]] | mərkəzi = {{AZE}}, [[Bakı]] | üzvləri = [[hüquqşünas]]lar və [[ictimai xadim|ictimai fəallar]] | rəsmi saytı = www.muvekkil.az }} '''Müvəkkil Hüquq Mərkəzi''' və ya qısaca '''MHM''' — [[Azərbaycan Respublikası]]nda [[hüquq]]i maarifləndirmə, [[hüquq]] müdafiəsi və sosial həssas qruplara dəstək sahələrində fəaliyyət göstərən [[qeyri-hökümət təşkilatı|hüquq mərkəzi]]. [[Daxili İşlər Nazirliyi (Azərbaycan)|Daxili İşlər Nazirliyi]] yanında İctimai Şuranın və İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının üzvü.<ref>{{cite web |title=İctimai Şura portalında məlumat |url=https://ictimaishura.az/details/az/9146 |accessdate=2025-12-30}}</ref> "[[Azəriqaz|Azəriqaz İB]]" yanında İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının<ref>{{cite web |title=SOCAR “Azəriqaz” İB-də İctimai Şuranın yaradılması işlərinə başlanıldı|url=https://azeriqaz.az/az/news/2417 |accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=SOCAR “Azəriqaz” İB-də İctimai Şuranın təşkilinə dair ilk iclas keçirildi |url=https://azeriqaz.az/az/news/2418 |accessdate=2025-12-30}}</ref> və [[Dövlət Gömrük Komitəsi (Azərbaycan)|Dövlət Gömrük Komitəsi]] yanında İctimai Şuranın Seçki Komissiyasının üzvü.<ref>{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsi yanında İctimai Şuraya seçkilərin keçirilməsi məqsədilə yaradılmış Seçki Komissiyasının tərkibi |url=https://customs.gov.az/uploads/counsil/5/8b43ea45c092b88fee0c96bc2430dfc9.pdf?v=1697609087 |accessdate=2025-12-30}}</ref> == Tarixi və əsas fəaliyyəti == Müvəkkil Hüquq Mərkəzi 24 dekabr 2008-ci ildə rəsmi dövlət qeydiyyatından keçərək fəaliyyətə başlamışdır. Təşkilatın əsas məqsədi insan hüquqları sahəsində tədqiqatların aparılması, hüquqi maarifləndirmə ilə bağlı elmi araşdırmaların təşkili, seminar və təlimlərin keçirilməsidir. 2009-cu ildə Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azərbaycanda ilk dəfə olaraq "Məhkəməyə etimad" layihəsini həyata keçirmişdir. Layihə Bakı şəhəri və ölkənin bir sıra regionlarını əhatə etmişdir.<ref>{{cite web |title=Haqqımızda - Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Rəsmi Saytı |url=http://muvekkil.az/?page_id=8092 |accessdate=2025-12-30 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815034404/http://muvekkil.az/?page_id=8092 |url-status=unfit }}</ref><ref>{{cite web |date=06.02.2026 |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin rəsmi saytı bərpa edildi - FOTO |url=https://qht.az/details/az/48273 |access-date= |website=QHT.az |language=}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə ölkənin müxtəlif bölgələrində geniş hüquqi maarifləndirmə layihələri,<ref>{{cite web |title=Maarifləndirici görüş |url=https://sia.az/az/news/social/628086.html |accessdate=2025-12-30}}</ref> təlimlər, ictimai görüşlər və sosial proqramlar həyata keçirmişdir.<ref>{{cite web |title=“Müvəkkil” Hüquq Mərkəzi əmək hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı maarifləndirici tədbirlər təşkil edəcək |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=123659|accessdate=2025-12-30}}</ref> Şəhid ailələri və qazilər üçün sosial-hüquqi dəstəyin göstərilməsi Mərkəzin əsas fəaliyyət istiqamətlərindəndir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Şirvan şəhərində şəhid ailələri ilə bağlı tədbir keçirib |url=https://ordum.az/cemiyyet/8734-muvekkil-huquq-merkezi-sirvan-seherinde-shehid-aileleri-ile-bagli-tedbir-kecrib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref> Təşkilat həm paytaxtda, həm də regionlarda müxtəlif layihələr icra etmiş, hüquqi xidmətlərin əlçatanlığını artırmaq məqsədilə ictimai tədbirlər, maarifləndirici seminarlar, hüquqi konsultasiyalar və ictimai müzakirələr keçirmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi maarifləndirmə tədbirlərini yekunlaşdırıb |url=https://aktor.az/2019/09/19/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-maarifl%C9%99ndirilm%C9%99-t%C9%99dbirl%C9%99rini-yekunlasdirib-foto|accessdate=2025-12-30}}</ref> Sahibkarlara hüquqi dəstək göstərmişdir.<ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov sahibkarlara hüquqi yardım edib |url=https://www.miq.az/az/semed-vekilov-sahibkarlara-huquqi-yardim-etdi-muvekkil-huquq-merkezi|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Regional layihələr == === Salyanda "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti – Salyana deportasiya" tədbiri === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti: Salyana deportasiya" layihəsi çərçivəsində Salyan Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxanasında tədbir keçirilmişdir. Tədbir zamanı MHM-nin sədri Səməd Vəkilovun "Qərbi Azərbaycandan deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948–1953)" adlı kitabının təqdimatı olmuşdur. Tədbirdə yerli ictimaiyyət nümayəndələri, qeyri-hökumət təşkilatlarının təmsilçiləri, ziyalılar və gənclər iştirak etmiş, Qərbi azərbaycanlıların deportasiyası mövzusunda elmi araşdırmaların və maarifləndirmə fəaliyyətlərinin əhəmiyyəti müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Salyanda "Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti – Salyana deportasiya" adlı tədbir keçirilib |url=https://gundelik.az/salyanda-q%c9%99rbi-az%c9%99rbaycanlilarin-yurd-h%c9%99sr%c9%99ti-salyana-deportasiya-adli-t%c9%99dbir-kecirilib-fotolar|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Salyanda “Qərbi azərbaycanlıların yurd həsrəti: Salyana deportasiya” adlı tədbir keçirilib - FOTO |url=https://qaziler.az/news/country/183781-salyanda-qerbi-azerbaycanlilarin-yurd-hesreti-salyana-deportasiya-adli-tedbir-kecirilib|accessdate=2025-12-30}}</ref> === İcra Hakimiyyəti ilə birgə tədbirlər === Masallı şəhər Gənclər Mərkəzində və Cəlilabad rayon İcra Hakimiyyətində Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda təlim keçirilmişdir. Təlim İcra Hakimiyyətlərilə əməkdaşlıq çərçivəsində təşkil olunmuşdur. Tədbirlər "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində həyata keçirilmiş və Cəlilabad, Masallı rayonundan olan müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən sahibkarlar iştirak etmişdir. Tədbirlər nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Təlimlərin sonunda iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur. <ref>{{cite web |title=Masallıda IH hüquqi maarifləndirmə tədbiri keçirilib |url=http://www.masalli-ih.gov.az/az/news/697.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Cənub bölgəsində sahibkarlar üçün təlimlər təşkil edib |url=https://qlobal.az/muvekkil-huquq-merkezi-cenub-blgesinde-sahibkarlar-ucun-telimler-teskil-edib|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Sahibkarlar üçün təlimlər təşkil edib |url=https://sia.az/az/news/social/560029.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində Gəncə şəhərində sahibkarlar üçün təlim keçirilmişdir. Təlim Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətində təşkil olunmuşdur. "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda keçirilən təlimdə yerli sahibkarlar iştirak etmişdir. Tədbir nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Təlimin praktiki mərhələsində iştirakçılar qrup şəklində çalışmalar aparmış və təqdimatlar hazırlamışlar. Təlimi uğurla başa vuran iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi sahibkarlar üçün təlim təşkil edib |url=https://sia.az/az/news/social/568791.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Əhali arasında “Açıq hökumət”in təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi layihəsinin yekunlarına həsr olunan təqdimat mərasimi keçirilib|url=https://ednews.net/az/news/politics/88859-ehali-arasinda-aciq-hokumetin-tesviqi-ve-vergi-medeniyyetinin-inkisaf-etdirilmesi-layihesinin-yekunlarina-hesr-olunan-teqdimat-merasimi-kecirilib|website=EDNews|access-date=1 February 2026}}</ref> === Qərbi Azərbaycan mövzusu ilə bağlı fəaliyyəti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Çalxanqala: qaçqınların qayıdış həsrəti" adlı layihə icra olunmuşdur. Layihə çərçivəsində Qərbi Azərbaycan mövzusuna həsr olunmuş veriliş SƏS TV-də yayımlanmışdır. Həmçinin layihə çərçivəsində "Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi (1987–1991). Çalxanqalaya köç" adlı kitabın təqdimatı keçirilmişdir. Təqdimatda Milli Məclisin deputatları, elm və təhsil nümayəndələri, akademiklər və ictimai fəallar iştirak etmişdir. Tədbir zamanı kitabda yer alan tarixi hadisələr və Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlı əhalinin köçürülməsi prosesi müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb |url=https://fact-info.az/22615-muvekkil-huquq-merkezi-qerbi-azerbaycanla-bagli-verilis-hazirlayib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title="Çalxanqala: qaçqınların qayıdış həsrəti" layihəsi çərçivəsində yeni kitabın təqdimatı keçirilir |url=https://qht.az/details/az/37175|accessdate=2025-12-30}}</ref> Bu mövzuda hazırlanan verilişlər bir neçə media orqanında işıqlandırılmış, təşkilatın mövzu ilə bağlı ardıcıl layihələri ictimaiyyət tərəfindən geniş müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb |url=https://qaziler.az/news/country/161094-muvekkil-huquq-merkezi-qerbi-azerbaycanla-bagli-verilis-hazirlayib|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Qərbi Azərbaycanla bağlı veriliş hazırlayıb (video) |url=https://butov.az/xeber/39435-muvkkil-huquq-mrkzi-qrbi-azrbaycanla-bal-verili-hazrlayb-vdeo.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Sosial layihələr və ictimai tədbirlər == Baş Prokurorluq və Minatəmizləmə Agentliyi dəstəyi ilə Müvəkkil Hüquq Mərkəzi və Azərbaycan Jurnalist Qadınlar Assosiasiyasının birgə hazırladığı "Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Azərbaycanın mülki əhalisinə qarşı qadağan olunmuş silahlardan istifadəyə" (27 sentaybr 2020-ci il — 10 noyabr 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə) hesabat Prezident Kitabxanasının rəsmi saytında dərc olunub. <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi və AJQA-nın hesabatı Prezident Kitabxanasında |url=https://qaziler.az/news/country/131567-muvekkil-huquq-merkezi-ve-ajqa-nin-hesabati-prezident-kitabxanasinin-saytinda-yer-alib|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref name="PreslibMulki">Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi, Prezident Kitabxanası (2020). ''44 günlük Vətən müharibəsi dövründə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan Respublikasının mülki əhalisinin bombalanması nəticəsində yaralanan şəxslərin siyahısı'' (PDF). Retrieved from https://files.preslib.az/projects/zefer/az/mulki.pdf</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Qərbi Azərbaycan haqqında həqiqətlərin araşdırılması və təbliği" layihəsi çərçivəsində Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş və hazırda Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmış şəxslərin ailə tarixləri və xatirələri araşdırılmışdır. Tədqiqatlar Dərələyəz və Göyçə mahallarının kəndlərindən köçürülmüş ailələri, həmçinin Bərdə rayonunun İmirli kəndində yaşayan şəxsləri əhatə etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi araşdırma aparıb |url=https://kanal32.az/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-bu-k%C9%99ndl%C9%99-bagli-arasdirmalara-baslayib-fotolar|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin araşdırmaları davam edir - FOTOLAR |url=https://qaziler.az/news/country/144904-muvekkil-huquq-merkezinin-sedrinin-imirlide-arasdirmalari-davam-edir|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği" adlı layihənin icrasına başlanılmışdır. Layihə çərçivəsində deportasiya və etnik təmizləmə prosesləri konkret icma nümunəsində araşdırılaraq, Əmirli (İmirli) kəndində məskunlaşmış əhali ilə bağlı tədqiqat materialları, o cümlədən kitab və maarifləndirici televiziya verilişlərinin hazırlanması nəzərdə tutulmuşdur.<ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” - Layihəyə start verilib |url=https://sia.az/az/news/social/1074852.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” layihəsinin icrasına start verilib |url=https://avrasiya.net/sosial/74197-qrbi-azrbaycan-haqqnda-tarixi-hqiqtlrin-aradrlmas-v-tblii-layihsinin-icrasna-start-verilib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Qərbi Azərbaycan haqqında tarixi həqiqətlərin araşdırılması və təbliği” layihəsinin icrasına start verilib |url=https://www.sabahinfo.az/posts/detail/qerbi-azerbaycan-haqqinda-tarixi-heqiqetlerin-arasdirilmasi-ve-tebligi-layihesinin-icrasina-start-verilib-1689789036|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Hüquqi biliklərin inkişafı və vətəndaşların yeni qanunlarla bağlı maarifləndirilməsi" layihəsi icra olunmuşdur. Layihənin əsas məqsədi vətəndaşların hüquqi biliklərinin artırılması, yeni qəbul olunmuş qanunların izah edilməsi, eləcə də dövlət orqanlarına ünvanlanan müraciət formaları və digər hüquqi sənədlərin vətəndaşlar üçün əlçatanlığının təmin olunması olmuşdur.<ref>{{cite web |title=“Müvəkkil” Hüquq Mərkəzi hüquqi biliklərin inkişafı ilə bağlı layihə icra edir |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=13282|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən icra olunan "Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsi çərçivəsində yekun təqdimat tədbiri təşkil edilmişdir. Layihə kütləvi informasiya vasitələri və ictimaiyyət arasında milli təhlükəsizlik, eləcə də hərbi sirlərin qorunması sahəsində hüquqi maarifləndirmənin gücləndirilməsini hədəfləmişdir. İcra prosesi zamanı mövcud qanunvericilik aktları sistemləşdirilmiş, onların əsas müddəalarını əhatə edən izahlı materiallar hazırlanmış və mövzu üzrə analitik məzmun vahid informasiya bazasında toplanmışdır.<ref>{{cite web |title=QHT rəhbərləri hərbi sirlərdən danışdı |url=https://qaziler.az/news/country/11701-qht-rehberleri-herbi-sirlerden-danisdi|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=QHT rəhbərləri hərbi sirlərdən danışdı - Foto|url=https://axar.az/news/toplum/61437.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> "Qeyri-leqal məşğulluğun qarşısının alınması və işçilərin əmək hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı maarifləndirici tədbirlərin təşkili" layihəsi çərçivəsində Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən maarifləndirici təlim təşkil edilmişdir. Təlim Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədr müavini, hüquqşünas Mobil Vəkiloğlu tərəfindən aparılmışdır. Tədbir zamanı əmək müqaviləsinin mahiyyəti, bağlanması və xitamı, əmək müqaviləsi bildirişinin elektron sistemdə qeydiyyatı, əmək haqlarının rəsmiləşdirilməsi, vergi və sosial ödənişlərin hesablanması, eləcə də qeyri-leqal məşğulluğa görə tətbiq edilən hüquqi məsuliyyət tədbirləri barədə məlumat verilmişdir.<ref>{{cite web|title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib|url=http://muvekkil.az/?p=9543|accessdate=2025-12-30|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815072520/http://muvekkil.az/?p=9543|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda təlim: Əmək müqaviləsi… |url=https://axar.az/news/toplum/295817.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib. |url=https://muxalifet.az/lnkranda-tlim-mk-muqavilsi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Lənkəranda “Əmək müqaviləsi: gələcəyə təminat” adlı təlim keçirilib |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=132818|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsinin yekunlarına həsr edilmiş təqdimat tədbiri keçirilmişdir. Layihənin məqsədi kütləvi informasiya vasitələri və ictimaiyyət arasında milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması ilə bağlı hüquqi maarifləndirmənin aparılması olmuşdur. Layihə çərçivəsində milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunmasına dair qanunvericilik aktları sistemləşdirilmiş, onların əsas müddəələrini əks etdirən izahlı materiallar hazırlanmış və mövzu üzrə analitik məqalələr vahid informasiya bazasında toplanmışdır.<ref>{{cite web|title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi təqdimat mərasimi keçirib|url=http://muvekkil.az/?p=8913|accessdate=2025-12-30|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920033449/http://muvekkil.az/?p=8913|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title="Milli təhlükəsizlik və hərbi sirlərin qorunması üzrə təşəbbüslərin dəstəklənməsi" layihəsinin yekunlarına həsr olunan təqdimat mərasimi |url=https://az.strategiya.az/news.php?id=37818|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən Bərdə və Tərtər rayonlarında "Sahibkarlar üçün hüquqi əqdlər və mühasibatlıq" mövzusunda təlimlər keçirilmişdir. Təlimlər "Əhali arasında açıq hökumətin təşviqi və vergi mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi" layihəsi çərçivəsində təşkil olunmuşdur. Tədbirlərdə ümumilikdə 24 sahibkar iştirak etmişdir. Təlimlər nəzəri və praktik hissələrdən ibarət olmuş, sahibkarlıq subyektləri arasında bağlanan əqdlərin hüquqi aspektləri və mühasibatlıq işinin təşkili ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdir. Praktiki mərhələdə iştirakçılar qrup şəklində çalışmalar aparmış və təqdimatlar hazırlamışlar. Təlimi uğurla başa vuran iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunmuşdur.<ref>{{cite web|title=Bərdə və Tərtərdə sahibkarlar üçün təlimlər keçirilib.|url=http://muvekkil.az/?p=9262|accessdate=2025-12-30|archive-date=2018-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814192827/http://muvekkil.az/?p=9262|url-status=unfit}}</ref><ref>{{cite web |title= MHM - Bərdə və Tərtərdə sahibkarlar üçün təlimlər keçirilib |url=https://miq.az/az/berde-ve-terterde-sahibkarlar-ucun-telimler-kecirilib/l|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi "Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzi" ilə birgə Beynəlxalq Avrasiya Fondunun ofisində "Şurnuxu – Zəngəzurun giriş qapısı" mövzusunda elmi-mədəni tədbirin birgə təşkilatçısı olmuşdur. Tədbir Şurnuxu kəndinin işğaldan azad olunmasının 5 illiyinə həsr edilmişdir. Tədbirdə Şurnuxu kəndinin tarixi-coğrafi mövqeyi, Zəngəzur bölgəsindəki rolu, toponimika, mədəni irs və tarixi yaddaş baxımından əhəmiyyəti elmi faktlar əsasında müzakirə olunmuşdur. Müzakirələr zamanı Şurnuxunun regionun tarixi və mədəni kimliyində tutduğu yer diqqətə çatdırılmışdır. Tədbirdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, professor Mahirə Hüseynova, Prezident Kitabxanasının direktoru, professor Afət Abbasova, elm, mədəniyyət və media sahələrinin nümayəndələri, eləcə də ictimai təşkilatların təmsilçiləri iştirak etmişlər. Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin rəhbəri Səməd Vəkilov və Mərkəzin Departamentlərinin üzvləri (Cavid Vəkilov, Cəfər Əliyev, Əli Əhədzadə) də tədbirdə iştirak etmişdir. Tədbir çərçivəsində tarixi məkanların elmi əsaslarla araşdırılması, milli-mədəni irsin qorunması və bu mövzuların ictimaiyyətə çatdırılmasının əhəmiyyəti vurğulanmışdır.<ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi - FOTOLAR |url=https://qht.az/details/az/47908 |publisher=QHT.az |access-date=18 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi - FOTOLAR |url=https://yerveinsan.az/news.php?id=39941 |publisher=Yervəİnsan.az |access-date=19 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi |url=https://butov.az/edebiyyat/zengezur/53907-uurlu-tdbirin-uurlu-tarixi.html |publisher=Butov.az |access-date=19 January 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Uğurlu tədbirin uğurlu tarixi – fotolar |url=https://avrasiya.net/sosial/92067-uurlu-tdbirin-uurlu-tarixi-fotolar.html |publisher=Avrasiya.Net |access-date=19 January 2026 }}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzi və "Cosmoline" Tərcümə və Araşdırma Mərkəzi ilə birgə Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun ofisində "Qərbi Azərbaycan həqiqətləri erməni mediasında: yalanlar və gerçəklər" mövzusunda tədbirin təşkilatçısı olmuşdur. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan mövzusunun Ermənistan mediasında işıqlandırılması, tarixi mənbələrin araşdırılması və məlumatların müqayisəli təhlili məsələləri müzakirə edilmişdir. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan İcmasının, elm və media ictimaiyyətinin nümayəndələri, tələbələr və gənc fəallar iştirak etmişlər. Tədbir çərçivəsində mövzu ilə bağlı təqdimat və videoçarx nümayiş etdirilmiş, tarixi yaddaşın qorunmasının və elmi araşdırmaların əhəmiyyəti vurğulanmışdır.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://paraqraf.com/2026/03/12/erm%C9%99nistan-mediasinda-q%C9%99rbi-az%C9%99rbaycan-h%C9%99qiq%C9%99tl%C9%99ri-yalanlar-v%C9%99-gerc%C9%99kl%C9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Paraqraf.com |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://www.turkustan.az/news/society/138137 |access-date=23 iyun 2026 |website=Turkustan.az |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://gundelik.az/erm%C9%99nistan-mediasinda-q%C9%99rbi-az%C9%99rbaycan-h%C9%99qiq%C9%99tl%C9%99ri-yalanlar-v%C9%99-gerc%C9%99kl%C9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Gündəlik.az |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date= |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://ilkxeber.org/news.php?id=56682 |access-date=23 iyun 2026 |website=İlk Xəbər |publisher= |language=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan həqiqətləri: yalanlar və gerçəklər |url=https://azbelediyye.az/erm%c9%99nistan-mediasinda-q%c9%99rbi-az%c9%99rbaycan-h%c9%99qiq%c9%99tl%c9%99ri-yalanlar-v%c9%99-gerc%c9%99kl%c9%99r/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Azbelediyye.az |publisher="Azərbaycan Bələdiyyəsi" Qəzeti |language=}}</ref> === MHM-nin şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım göstərilməsilə bağlı lahiyələr === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələri və qazilərin hüquqlarının müdafiəsi" adlı layihə icra olunmuşdur. Layihənin əsas məqsədi şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və müharibə veteranlarının hüquqlarının müdafiəsi, onlara hüquqi yardımın göstərilməsi və hüquqi maarifləndirmənin təşkili olmuşdur. Layihə çərçivəsində şəhid ailələri və müharibə veteranlarının hüquqları ilə bağlı maarifləndirici məzmun daşıyan dörd televiziya verilişinin (internet televiziyaları vasitəsilə) hazırlanması nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda layihə müddətində Tovuz, Şirvan, Şabran və Siyəzən rayonlarında bu kateqoriyadan olan şəxslərlə görüşlər keçirilmiş, hüquqi məsləhət və yardımlar göstərilmişdir. Görüşlər zamanı şəhid ailəsi statusu, onlara verilən sosial təminatlar, mənzillə təmin olunma qaydaları, habelə şəhid adlarının əbədiləşdirilməsi ilə bağlı mövcud qanunvericilik və normativ-hüquqi aktlar barədə məlumat verilmişdir. Layihə iştirakçıları həmçinin mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının bu sahədə fəaliyyəti ilə bağlı hüquqi mexanizmlər haqqında məlumatlandırılmışdır. Layihə üç ay müddətində həyata keçirilmiş və fəaliyyətlər Bakı şəhəri daxil olmaqla bir neçə regionu əhatə etmişdir. <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım edəcək |url=https://kanal32.az/muv%C9%99kkil-huquq-m%C9%99rk%C9%99zi-s%C9%99hid-ail%C9%99l%C9%99rin%C9%99-v%C9%99-qazil%C9%99r%C9%99-huquqi-yardim-ed%C9%99c%C9%99k/|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Şabran’da şəhid ailələri üçün tədbir keçirib |url=https://ednews.net/az/news/society/554851-muvekkil-huquq-merkezi-sabranda-sehid|accessdate=2025-12-30}}</ref> <ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi şəhid ailələrinə və qazilərə hüquqi yardım edəcək |url=https://sabaha-inamla.az/cemiyyet/33862-muvkkil-huquq-mrkzi-hid-aillrin-v-qazilr-huquqi-yardm-edck.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələri və qazilərin hüquqlarının müdafiəsi" layihəsi çərçivəsində Siyəzən rayon Mədəniyyət Mərkəzində hüquqi-maarifləndirici tədbir keçirilmişdir. Tədbir zamanı şəhid ailələrinin, müharibə iştirakçılarının və müharibə əlillərinin hüquqlarının müdafiəsi, bu sahədə mövcud qanunvericilik bazası və normativ-hüquqi aktlar, o cümlədən şəhid adlarının əbədiləşdirilməsi ilə bağlı məsələlər müzakirə olunmuşdur. Görüşdə şəhid ailəsi statusu, onlara verilən sosial təminatlar və mənzillə təmin olunma qaydaları barədə məlumat verilmişdir. Həmçinin müharibə iştirakçılarının mənzil təminatı ilə bağlı qanunvericilik normaları izah edilmiş, iştirakçıların sualları cavablandırılmışdır. Tədbirdə yerli ictimaiyyət nümayəndələri və Siyəzən Rayon İcra Hakimiyyətinin əməkdaşı iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb - FOTO |url=https://yerveinsan.az/news.php?id=17147|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=MHM Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb - FOTO |url=https://www.turkustan.az/news.php?id=33761|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələri və qazilərlə görüşüb |url=https://avrasiya.net/sosial/68667-muvkkil-huquq-mrkzi-siyznd-hid-aillri-v-qazilrl-goruub-foto.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının hüquqlarının təşviqi" layihəsi çərçivəsində Siyəzən rayonu Mədəniyyət Mərkəzində hüquqi-maarifləndirici tədbir keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə icra olunmuşdur. Görüş zamanı şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının qanunvericiliklə nəzərdə tutulan hüquqları, sosial təminatlar və hüquqi prosedurlar barədə məlumatlar təqdim olunmuşdur. Layihə çərçivəsində hüquqi maarifləndirmə məqsədilə məlumatlandırıcı materiallar hazırlanmış, iştirakçıların müraciətləri əsasında hüquqi məsləhət və yardım göstərilmişdir. Tədbir sual-cavab formatında davam etmiş və ehtiyacı olan şəxslərə fərdi hüquqi dəstək verilmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyezəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib |url=https://ikisahil.az/post/291532-muvekkil-huquq-merkezi-siyezende-shehid-ailelerine-ve-veteranlara-huquqi-yardim-gosterib-foto|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title = Müvəkkil Hüquq Mərkəzindən Siyəzənlilərə hüquqi yardım |url = https://butov.az/maarif/20728-muvkkil-huquq-mrkzindn-siyznlilr-huquqi-yardm.html |website = Butov.az |access-date = 1 February 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title = Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyəzəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib – foto |url = https://avrasiya.net/sosial/62729-mvkkil-hquq-mrkzi-siyznd-hid-aillrin-v-veteranlara-hquqi-yardm-gstrib-foto.html |website = Avrasiya.net |access-date = 1 February 2026 }}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilən "Müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili" layihəsinin yekunları ilə bağlı tədbir keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə dörd ay ərzində icra olunmuşdur. Layihənin məqsədi müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili və hüquqi maarifləndirmənin artırılması olmuşdur. Layihə çərçivəsində qeyri-hökumət təşkilatları ilə birgə maarifləndirici görüşlər keçirilmiş, 100-ə yaxın müharibə və əmək veteranı, 20 Yanvar əlilləri və sağlamlıq imkanları məhdud şəxslər iştirak etmişdir. Bundan əlavə, Mərkəzə müraciət edən vətəndaşlara hüquqi yardım göstərilmiş, müvafiq qanunvericilik və sosial imtiyazlar barədə məlumatlar təşkilatın rəsmi saytında yerləşdirilmişdir. <ref>{{cite web |title=Hüquqi Dəstək Layihəsinin yekun tədbiri keçirilib |url=https://azertag.az/xeber/muharibe_veteranlari_eliller_ve_diger_hessas_sosial_qruplar_uchun_huquqi_desteyin_teskili_layihesinin_yekun_tedbiri_kechirilib-1085260|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=“Müharibə veteranları, əlillər və digər həssas sosial qruplar üçün hüquqi dəstəyin təşkili” layihəsinin yekun tədbiri keçirilib |url=https://azertag.az/xeber/1085260|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının hüquqlarının təşviqi" adlı layihənin icrasına başlanılmışdır. Layihə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə üç ay müddətində həyata keçirilmişdir. Layihənin məqsədi birinci və İkinci Qarabağ müharibəsinin şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və veteranlarının mövcud qanunvericiliklə nəzərdə tutulan hüquqları barədə məlumatlandırılması və onlara hüquqi dəstəyin göstərilməsi olmuşdur. Layihə çərçivəsində maarifləndirici bukletlər və informasiya xarakterli verilişlər hazırlanmış, Şabran, Siyəzən, Tərtər və Quba rayonlarında hüquqi-maarifləndirici tədbirlər təşkil edilmişdir. Eyni zamanda ehtiyacı olan şəhid ailələrinə, müharibə əlillərinə və veteranlara pulsuz hüquqi məsləhət və yardım göstərilmişdir.<ref>{{cite web |title= Müvəkkil Hüquq Mərkəzi yeni layihənin icrasına başlayıb |url=https://sia.az/az/news/social/929662.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilən "Şəhid ailələrinin, müharibə əlillərinin və müharibə veteranlarının hüquqlarının təşviqi" layihəsinin yekun təqdimatı Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun ofisində keçirilmişdir. Layihə Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə 1 fevral – 1 may 2022-ci il tarixlərində icra olunmuşdur. Layihə çərçivəsində televiziya verilişləri hazırlanmış, Şabran, Siyəzən, Quba və Tərtər rayonlarında şəhid ailələri və müharibə veteranları ilə hüquqi maarifləndirici görüşlər keçirilmişdir. Tədbirlərdə şəhid və veteranların hüquqi statusu, mövcud qanunvericilik və sosial təminat məsələləri müzakirə olunmuşdur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi layihəsinin yekun təqdimatını keçirib |url=https://ordum.az/cemiyyet/5810-muvkkil-huquq-mrkzi-layihsinin-yekun-tqdimatn-kecirib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin layihəsi yekun vurdu |url=https://butov.az/maarif/26704-muvkkil-huquq-mrkzi-daha-bir-layihy-yekun-vurdu.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> === Təltiflər === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Azad Azərbaycan Televiziyası-nin aparıcısı və hüquqşünas Zülfiyyə Bayramova-nı diplomla təltif etmişdir. Mərkəzin sədri Səməd Vəkilov bildirmişdir ki, Z. Bayramova ATV-də yayımlanan "Qanunla Biz" verilişində aktual hüquqi mövzuların işıqlandırılması və hüquqi maarifləndirmə sahəsində fəaliyyəti ilə seçildiyinə görə bu mükafata layiq görülmüşdür.<ref>{{cite web |title=Hüquq Mərkəzi televiziya aparıcısını təltif edib |url=https://reyting.az/xeberler/4548-huquq-merkezi-teleaparicini-teltif-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> 2 aprel 2026-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə Vətən müharibəsi şəhidi Miqdad Abduəlimovun atası, Vətən Naminə Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyinin sədr müavini Faiq Abduəlimov mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir. Təltif onun şəhid ailələrinin sosial inteqrasiyasının təmin olunması istiqamətində göstərdiyi fəaliyyətə görə verilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Şəhid atası Faiq Abdüəlimov fəxri fərmanla təltif edilib |url=https://ednews.net/az/news/society/724556-sehid-atasi-faiq-abduelimov-fexri |access-date=23 iyun 2026 |website=EDnews |publisher= |language=}}</ref> 20 oktyabr 2025-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə tarixçi alim, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Mahir Qəribov Azərbaycan tarixinin araşdırılması sahəsindəki fəaliyyətinə görə mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi tarixçi alim Mahir Qəribovu fəxri diplomla təltif edib |url=https://qht.az/details/az/46129 |access-date=23 iyun 2026 |website=QHT.az |publisher= |language=a}}</ref> 4 iyun 2022-ci il tarixində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İdarə Heyətinin qərarı ilə hüquqşünas Elnur Rəhimov insan hüquqlarının təmin olunması sahəsindəki səmərəli fəaliyyətinə görə mərkəzin fəxri fərmanıyla təltif edilmişdir.<ref>{{Cite web |title=Hüquqşünas Elnur Rəhimov Fəxri Diplomla təltif edilib |url=https://kanal4.az/post.php?id=7517 |access-date=23 iyun 2026 |website=Kanal4.az |publisher= |language=}}</ref> === Məsələlər üzrə mövqe === Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatı tərəfindən Azərbaycanın əleyhinə qəbul edilmiş qətnamə ilə bağlı etiraz mövqeyi sərgiləmişdir. Mərkəzin açıqlamasında qeyd olunmuşdur ki, sözügedən qətnamə Cənubi Qafqaz regionunda sülh və sabitliyin bərqərar olunması prosesinə mənfi təsir göstərir. MHM Fransa rəhbərliyinin, o cümlədən Prezident Emmanuel Macron-un mövqeyinin beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri - dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini bildirmişdir. Mərkəz bu qətnamənin sülh müqaviləsinin imzalanması prosesinə maneə yaratdığını və beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olmadığını bəyan etmişdir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8858-muvekkil-huquq-merkezi-fransa-senatinin-qetnamesine-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Butov.az |url=https://butov.az/xeber/26558-muvkkil-huquq-mrkzi-fransa-senatnn-qtnamsin-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Fransa Senatının qətnaməsinə etiraz edib - Avrasiya.net |url=https://avrasiya.net/siyaset/68715-muvkkil-huquq-mrkzi-fransa-senatnn-qtnamsin-etiraz-edib.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzi İranın Naxçıvan Muxtar Respublikası istiqamətində pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirildiyi bildirilən hücumla bağlı bəyanat yaymışdır. Bəyanatda hadisə beynəlxalq hüquq və dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipləri kontekstində qiymətləndirilmiş, regionda sülh və sabitliyin qorunmasının vacibliyi vurğulanmışdır.<ref>{{Cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi İrandan Naxçıvana hücumla bağlı bəyanat yaydı |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezi-irandan-naxcivana-hucumla-bagli-beyanat-yaydi |access-date=23 iyun 2026 |website=Muvekkil.az |publisher=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi |language=}}</ref> === Ali Turizm və Menecment Universitetində hüquqi təlim === Təlim Universitetin Karyera və kommunikasiya şöbəsinin təşkilatçılığı ilə, Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun icra etdiyi "Təhsil müəssisələrində tələbələrin sosial fəaliyyəti və inkişafı" layihəsi çərçivəsində təşkil edilmişdir. Tədbirdə "Müvəkkil Hüquq Mərkəzi"nin sədri, hüquq müdafiəçisi Səməd Vəkilov məruzəçi qismində çıxış etmişdir.<ref>{{cite web |title=ATMU – hüquqi məlumatlandırma tədbiri |url=https://atmu.edu.az/az/web/post/525|accessdate=2025-12-30}}</ref> == MHM Kitabları == Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin fəaliyyəti çərçivəsində nəşr olunmuş bir sıra kitabların müəllifi mərkəzin prezidenti, Azərbaycan hüquqşünası-ictimai xadimi Səməd Vəkilovdur<ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref>. Mərkəzin Tanınmış Kitablarından bir neçəsi; Qərbi Azərbaycandan Deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948–1953)<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan Deportasiyanın tarixi və hüquqi aspektləri: Salyana köçürülmə (1948-1953) |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/GlqonhT|accessdate=2025-12-30}}</ref> Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi: 1987–1991: Çalxanqalaya köç<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan etnik təmizlənmənin sonuncu mərhələsi: 1987-1991: Çalxanqalaya köç |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/m87js5K|accessdate=2025-12-30}}</ref> Qərbi Azərbaycandan deportasiya. İmirlidə məskunlaşma<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Qərbi Azərbaycandan deportasiya. İmirlidə məskunlaşma |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/voctjba|accessdate=2025-12-30}}</ref> Azərbaycan folklor nümunələrinin hüquqi qorunması<ref>{{cite web |title=Prezident Kitabxanası : Azərbaycan folklor nümunələrinin hüquqi qorunması |url=https://www.preslib.az/az/elibrary/ebook/n4MrqAL|accessdate=2025-12-30}}</ref> [[Prezident Kitabxanası (Azərbaycan)|Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası]]nda yer alır. == Departamentlər == === Könüllülər Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Könüllülər departamenti təşkilatın ən tanınan departamentlərindən biridir. Departamentin əsas fəaliyyəti könüllülərin seçimi, qeydiyyatı, təlimi və müxtəlif layihə və tədbirlərə yönləndirilməsi, Könüllülər maarifləndirmə aksiyalarında, sosial layihələrdə, ictimai tədbirlərin təşkilində, media və informasiya dəstəyində, eləcə də tədqiqat və analitik işlərdə fəal iştirak etməsidir. Departamentin Strukturu: – ''Könüllülərin tədbirlərə yönləndirilməsi'' ''–İctimaiyyətlə əlaqələr'' ''– Tədbirlərin təşkili'' ''– Vikipediyaçılar qrupu'' ''-Gənclərlə iş'' Departamentə gənc ictimai fəal Cavid Vəkilov rəhbərlik edir.<ref>{{Cite web |date= |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində yeni təyinat |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezinde-yeni-teyinat |access-date=23 iyun 2026 |website=Muvekkil.az |publisher=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Cavid Vəkilov yazır: Gənclərin formalaşmasında QHT-lərin rolu |url=https://kanal32.az/cavid-v%C9%99kilov-yazir-g%C9%99ncl%C9%99rin-formalasmasinda-qht-l%C9%99rin-rolu/ |access-date=23 iyun 2026 |website=Kanal32.az}}</ref> Departamentin baş koordinatoru Əli Əhədzadədir<ref>{{cite web | title=“Like” ilə yaşayan nəsil - Əli Əhədzadə yazır | url=https://avrasiya.net/sosial/92069-like-il-yaayan-nsil-li-hdzad-yazr.html | website=Avrasiya.Net | | accessdate=20 January 2026}}</ref><ref>{{cite web | title=Əli Əhədzadə yazır: Gənclər və Liderlik, Yeni Nəsil İdarəetmə Modeli | url=https://qht.az/details/az/48430 | website=QHT.az | accessdate=20 January 2026}}</ref>, baş məsləhətçisi isə Cəfər Əliyevdir. O, həm də "Könüllülərin tədbirlərə yönləndirilməsi" üzrə koordinatordur.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində Könüllülər Departamentinin fəaliyyət sahələləri təsdiq olunub - Qht.az|url=https://qht.az/details/az/47707|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində Könüllülər Departamentinin fəaliyyət sahələləri təsdiq olunub - Avrasiya.net|url=https://avrasiya.net/sosial/91812-mvkkil-hquq-mrkzind-knlllr-departamentinin-faliyyt-sahllri-tsdiq-olunub.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> Departamentin ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə koordinatoru İsa İsayev, məsləhətçisi isə Cahid Həsənlidir.<ref>{{Cite web |url=https://muvekkil.az/xeberler/muvekkil-huquq-merkezinde-konullulerin-ehate-dairesi-genislenir |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzində könüllülərin əhatə dairəsi genişlənir |website=Muvekkil.az |access-date=2026-06-27 }}</ref> === Sosial Psixoloji Dəstək Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Sosial Psixoloji Dəstək Departamenti təşkilatın fəaliyyət istiqamətlərindən biri olaraq sosial həssas qruplara psixoloji və sosial dəstəyin göstərilməsi məqsədilə fəaliyyət göstərir. Departamentə psixoloq Vüsalə Vəkiloğlu rəhbərlik edir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Butov.az|url=https://butov.az/maarif/26704-muvkkil-huquq-mrkzi-daha-bir-layihy-yekun-vurdu.html|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8903-muvekkil-huquq-merkezi-layihesini-yekunlasdirdi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> === İnformasiya Texnologiyaları üzrə Departamenti === Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin İnformasiya Texnologiyaları üzrə Departamenti təşkilatın rəqəmsal fəaliyyətinin təşkili, informasiya resurslarının idarə olunması və texnoloji həllərin tətbiqi istiqamətində fəaliyyət göstərir. Departamentə fotoqraf Rahim Qədimov rəhbərlik edir.<ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi daha bir layihəyə yekun vurdu - Ordum.az|url=https://ordum.az/cemiyyet/8903-muvekkil-huquq-merkezi-layihesini-yekunlasdirdi.html|accessdate=2025-12-30}}</ref> == Rəhbərlik == Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin təsisçisi və sədri hüquqşünas-ictimai xadim Səməd Vəkilovdur.<ref>{{cite web |title=Tanınmış ictimai xadim və hüquqşünas Səməd Vəkilov 50 illik yubileyini qeyd edir |url=https://www.qht.az/details/az/41420|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov: "Fəaliyyət istiqamətlərimiz cəmiyyətə dəyərli xidmətlər təqdim edir" |url=https://qht.az/details/az/38423 |website=QHT.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Hüquqşünas Səməd Vəkilovun kitabı Prezident Kitabxanasının saytında yer alıb |url=https://gundelik.az/huquqsunas-s%C9%99m%C9%99d-v%C9%99kilovun-kitabi-prezident-kitabxanasinin-saytinda-yer-alib/?amp=1 |website=Gundelik.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Vəkilovlar nəslinin təmsilçisi də deputatlığa namizəd oldu |url=https://axar.az/news/siyaset/432120.html |website=Axar.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Səməd Vəkilov şəhid Cabbar Zeynalovun ailəsini ziyarət edib |url=https://qaziler.az/news/country/158521-semed-vekilov-sehid-cabbar-zeynalovun-ailesini-ziyaret-edib |website=Qaziler.az |accessdate=2025-12-30 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207152959/https://qaziler.az/news/country/158521-semed-vekilov-sehid-cabbar-zeynalovun-ailesini-ziyaret-edib |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Şəhid ailələri və qazilərlə bağlı daha bir layihə yekunlaşdı |url=https://www.turkustan.az/news/health/34334 |website=Turkustan.az|accessdate=2025-12-30}}</ref> Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədrinin müavini vəzifəsini hüquqşünas Mobil Vəkiloğlu icra edir.<ref>{{cite web |title=Maaşların leqallaşması buna xidmət edir – Hüquqşünas |url=https://axar.az/news/toplum/302780.html |website=Axar.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Maarifləndirici görüş |url=https://sia.az/az/news/social/628086.html |website=SIA.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Şəhid ailələri və qazilərlə bağlı daha bir layihə yekunlaşdı |url=https://www.turkustan.az/news/health/34334 |website=Turkustan.az|accessdate=2025-12-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Siyezəndə şəhid ailələrinə və veteranlara hüquqi yardım göstərib – foto |url=https://ikisahil.az/post/291532-muvekkil-huquq-merkezi-siyezende-shehid-ailelerine-ve-veteranlara-huquqi-yardim-gosterib-foto |website=IkiSahil.az|accessdate=2025-12-30}}</ref> == İstinadlar == {{reflist}} == Xarici Keçidlər == * [https://www.muvekkil.az Muvekkil.az — rəsmi saytı] * [https://www.facebook.com/share/1XhC4FDyv6/?mibextid=wwXIfr Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Rəsmi Facebook Səhifəsi] [[Kateqoriya:Azərbaycan təşkilatları]] 1m1udsgpk2wx4vlc6k2oh265vhj7z4y Qalatasaray muzeyi 0 953058 8981117 8877581 2026-06-27T12:38:24Z Bozqurd77 316685 /* */ 8981117 wikitext text/x-wiki {{Vikiləşdirmək}}{{Mənbə azlığı}}{{Muzey |Adı = Qalatasaray muzeyi |Orijinal adı = |Loqo = |Loqonun ölçüsü = |Loqonun izahı = |Şəkil = Galatasaray_Museum.jpg |Şəklin ölçüsü = |Şəklin izahı = |Əsası qoyulub = |Açılış tarixi = |Bağlanıb = |Dağıdılıb = |Yenidən təşkil olunub = |Təsisçi = |Mövzu = |Ölkə = |Yerləşir = [[Qalatasaray]], [[Bəyoğlu]] <br /> [[İstanbul]] |Ünvan = |Kolleksiyası = |Ziyarətçi sayı = |Direktor = Münəvvər Eminoğlu |Muzeyə yetişmək = |Telefon = |İş rejimi = |Bilet = |Qeydlər = |Saytı = |Vikianbar = }} '''Qalatasaray Muzeyi''', [[İstanbul]]un [[Bəyoğlu]] və [[Sarıyer]] rayonlarında yerləşən muzeydir. == Tarixi == 1868-ci ildə Qalatasaray Liseyi, [[Tənzimat]] hərəkatı ilə birlikdə fəaliyyətinə yenidən başladığında, [[III Napoleon]] tərəfindən hədiyyə edilmiş içi doldurulmuş bir [[Mamont]] və Tarih-i Tabiiye Muzeyinin məktəbdə qurulması ilə Qalatasaray muzey anlayışı ilə tanış oldu. 1909-cu ildə Fransızca danışıqla keçirilən [[Qalatasaray İK]] (İdman Klubu)nun Ümumi Məclisi, “Məktəbimizin bir küncündə xatirələrimizi saxlayacağımız bir muzey” ideyasını məqsəd olaraq müəyyən etdi və Qalatasaray İdman Klubunun 1 nömrəli qurucusu Ali Sami Yen 1912-ci ildə Kalamışda ilk Galatasaray Muzeyini açdı. Muzeydə o vaxta qədər qazanılmış medallar və kubokların yanı sıra tarixi fotoşəkillər, sənədlər, forma və şiltlər də yer alırdı. [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin sonunda Galatasaray İdman Klubunun xatirələrinə əl qoyulacağı xəbəri alan qurucu [[Əli Sami Yen]], muzeyi 15 may 1919 tarixli Ümumi Məclis qərarı ilə Qalatasaray Liseyinə köçürdü. Muzeydə ümumilikdə 775 kubok və medal yerləşir.<ref>{{Web kaynağı | başlık = Ana Sayfa- Stadyum ve Müze Turu | url = https://gsmuze.com/ | website = GS Müze | erişimtarihi = 22 Nisan 2023 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20180410055044/https://gsmuze.com/ | arşivtarihi = 10 Nisan 2018 | ölüurl = evet | title = Arxivlənmiş surət | access-date = 2026-01-08 | archive-date = 2018-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180410055044/https://gsmuze.com/ | url-status = live }}</ref> Qalatasaray İdman Klubu 2018-ci ildə [[Əli Sami Yen İdman Kompleksi]]ndə yeni muzeyini açmışdır. Beyoğlu rayonunda yerləşən muzeydəki əksər kubok və şiltlər yeni muzeyə köçürülmüşdür. Beyoğlu muzeyində isə hələ də müəyyən kuboklar sərgilənməkdədir.<ref>{{Web kaynağı|url=https://www.ntv.com.tr/galeri/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi,Aqb522vOqkeZbtO4lMztgA|başlık=Galatasaray Stadyum Müzesi'nin resmi açılışı yapıldı|arşivurl=https://web.archive.org/web/20200915000409/https://www.ntv.com.tr/galeri/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi,Aqb522vOqkeZbtO4lMztgA|arşivtarihi=15 Eylül 2020|ölüurl=hayır|erişimtarihi=15 Eylül 2020|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-01-08|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915000409/https://www.ntv.com.tr/galeri/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi,Aqb522vOqkeZbtO4lMztgA|url-status=live}}</ref><ref>{{Web kaynağı|url=https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/galatasaray-muzesi-nerede-galatasaray-muzesi-tarihcesi-eserleri-giris-ucreti-ve-ziyaret-saatleri-2020-41606270|başlık=Galatasaray Müzesi Nerede? Galatasaray Müzesi Tarihçesi, Eserleri, Giriş Ücreti Ve Ziyaret Saatleri (2020)|arşivurl=https://web.archive.org/web/20200912020854/https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/galatasaray-muzesi-nerede-galatasaray-muzesi-tarihcesi-eserleri-giris-ucreti-ve-ziyaret-saatleri-2020-41606270|arşivtarihi=12 Eylül 2020|ölüurl=hayır|erişimtarihi=15 Eylül 2020|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-01-08|archive-date=2020-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912020854/https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/galatasaray-muzesi-nerede-galatasaray-muzesi-tarihcesi-eserleri-giris-ucreti-ve-ziyaret-saatleri-2020-41606270|url-status=live}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = https://www.aa.com.tr/tr/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi/1076066 | başlık = Galatasaray Stadyum Müzesi açıldı | erişimtarihi = 7 Ağustos 2022 | çalışma = [[Anadolu Ajansı]] | arşivurl = https://web.archive.org/web/20220807051942/https://www.aa.com.tr/tr/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi/1076066 | arşivtarihi = 7 Ağustos 2022 | title = Arxivlənmiş surət | access-date = 2026-01-08 | archive-date = 2022-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220807051942/https://www.aa.com.tr/tr/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi/1076066 | url-status = live }}</ref> == Sərgidə göstərilən == Türkiyənin ilk idman muzeyi xarakterini daşıyan Qalatasaray Muzeyinin direktorluğu hazırda Münəvvər Eminoğlu tərəfindən icra olunur. Muzeyin birinci mərtəbəsində Qalatasaray Liseyinin quruluşundan bu günə qədərki hekayəsi, tələbələrin geyimləri, dərslərdə istifadə etdikləri avadanlıqlar və bir çox əşya və fotoşəkillər nümayiş olunur. İkinci mərtəbədə isə Qalatasaray İdman Klubunun quruluşundan bu günə qədər qazandığı kubokların ən önəmliləri, [[Mətin Oqtay]]ın forması və çoxsaylı fotoşəkillər və idman ləvazimatları yerləşir. Üçüncü mərtəbədə isə idarəetmə bölmələri mövcuddur. == Muzeyin gələcəyi == Galatasaray Muzeyi, 2009-cu ilin dekabr ayında Galatasaray Universiteti Mədəniyyət və İncəsənət Mərkəzi adı ilə Galatasaraydakı köhnə Galatasaray Poçt Binasında açılmışdır. Bazar ertəsi günləri istisna olmaqla hər gün ziyarətçilərə açıq olan muzeyin tam fəaliyyətə keçməsi üçün işlər hələ də davam etdirilməkdədir. Digər bir muzey isə yeni tikilən Əli Sami Yen Kompleksində yerləşən İdman Muzeyidir. == Muzeydəki kuboklar == Galatasaray İdman Klubunun rəsmi olaraq Futbolda 87, Qadın Futbolda 1, Kişi Basketbolda 37, Qadın Basketbolda 37, Kişi Voleybolda 34, Qadın Voleybolda 14, Atletikada 35, Təkərli Kürsü Basketbolda 24, Qadın Avarçəkmə Komandasında 24, Kişi Avarçəkmə Komandasında 39, Kişi Su Polosunda 41, Qadın Su Polosunda 4, Kişi Üzgüçülükdə 37, Qadın Üzgüçülükdə 18 kuboku vardır. Aşağıdakı siyahıda göstərilən kubokların əksəriyyəti Galatasaray Stadion Muzeyində sərgilənməkdədir. Bəziləri isə Beyoğlu Muzeyində nümayiş olunur. Qalan kuboklar isə yer çatışmazlığı səbəbindən Galatasaray Liseyindəki anbara yerləşdirilmişdir. Aşağıdakı siyahıda rəsmi kuboklar yer almamışdır. Klubun rəsmi olmayan müxtəlif turnirlərdə qazandığı kuboklar da muzeydə sərgilənməkdədir. === Futbol === * [[Super Liqa (Türkiyə)]] '''(25)''': 1961-62, 1962-63, 1968-69, 1970-71, 1971-72, 1972-73, 1986-87, 1987-88, 1992-93, 1993-94, 1996-97, 1997-98, 1998-99, 1999-00, 2001-02, 2005-06, 2007-08, 2011-12, 2012-13, 2014-15, 2017-18, 2018-19, 2022-23, 2023-24, 2024-25 * [[Türkiyə Kuboku]] '''(19)''': 1963, 1964, 1965, 1966, 1973, 1976, 1982, 1985, 1991, 1993, 1996, 1999, 2000, 2005, 2014, 2015, 2016, 2019, 2025 * [[Türkiyə Super Kuboku]] '''(17)''': 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019, 2023 * Başbakanlıq Kuboku '''(5)''' : 1975, 1979, 1986, 1990, 1995 * İstanbul Liqaları '''(15)''': 1908-09, 1909-10, 1910-11,1914-15, 1915-16, 1921-22, 1924-25, 1925-26, 1926-27, 1928-29, 1930-31, 1948-49, 1954-55, 1955-56, 1957-58 * İstanbul Kuboku '''(2)''': 1941-42, 1942-43 * [[Milli Liqa]] '''(1)''': 1939 * 50-ci il Kuboku '''(1)''': 1973 * [[UEFA Superkuboku]] '''(1)''': 2000 * [[UEFA Avropa Liqası]] '''(1)''': 1999-2000 === Kadın futbol === * Qadınlar Super liqası '''(1)''': 2023-24 === Kişi basketbol === * Basketbol Super Liqası '''(5)''': 1968-1969, 1984-1985, 1985-1986, 1989-1990, 2012-2013 * Türkiyə Kuboku '''(3)''': 1969-70, 1971-72, 1994-95 * Prezident Kuboku '''(2)''': 1984-85, 2010-11 * Türkiyə Kişi Basketbol Çempionatı '''(11)''': 1947, 1948, 1949, 1950, 1953, 1955, 1956, 1960, 1963, 1964, 1966 * İstanbul Kişi Basketbol Liqası '''(15)''': 1933-34, 1941-42, 1942-43, 1944-45, 1945-46, 1946-47, 1947-48, 1948-49, 1949-50, 1950-51, 1951-52, 1952-53, 1953-54, 1957-58, 1960-61 * EuroCup '''(1)''': 2015-16 === Qadın basketbol === * Qadınlar Basketbol Süper Liqası '''(13)''': 1987-88, 1989-90, 1990-91, 1991-92, 1992-93, 1993-94, 1994-95, 1995-96, 1996-97, 1997-98, 1999-00, 2013-14, 2014-15 * Türkiyə Kuboku '''(11)''': 1992-93, 1993-94, 1994-95, 1995-96, 1996-97, 1997-98, 2009-10, 2010-11, 2011-12, 2012-13, 2013-14 * Prezident Kuboku '''(8)''': 1992-93, 1993-94, 1994-95, 1995-96, 1996-97, 1997-98, 2007-08, 2010-11 * Türkiyə Qadınlar Basketbol Liqası '''(2)''': 1986-87, 2005-06 * Avroliqa qadın '''(1)''': 2013-14 * Avrokubok qadın '''(2)''': 2008-09, 2017-18 === Kişi voleybol === * Efeler Liqası '''(4)''': 1970-71, 1986-87, 1987-88, 1988-89 * Kişi Voleybol Çempionlar Kuboku '''(1)''': 2018-19 * Türkiyə Kişi Voleybol Çempionatı '''(12)''': 1955, 1956, 1957, 1958, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967 * İstanbul Kişi Voleybol Liqası '''(16)''': 1931-32, 1934-35, 1943-44, 1944-45, 1952-53, 1954-55, 1955-56, 1956-57, 1958-59, 1959-60, 1960-61, 1961-62, 1962-63, 1963-64, 1964-65, 1965-66 * Kişi Voleybol Balkan Kuboku '''(1)''': 2016 === Qadın voleybol === * Türkiyə Qadınlar Voleybol Çempionatı '''(5)''': 1961, 1962, 1963, 1964, 1966 * İstanbul Qadınlar Voleybol Liqası '''(7)''': 1959-60, 1961-62, 1962-63, 1963-64, 1964-65, 1965-66, 1977-78 * Qadınlar Voleybol Balkan Kuboku '''(2)''': 2023, 2024 === Kişi atletika === * Türkiyə Klublararası Atletika Çempionatı '''(14)''': 1951, 1966, 1969, 1970, 1971, 1973, 1974, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1986 * İstanbul Klublararası Atletika Çempionatı '''(16)''': 1933, 1951, 1963, 1965, 1966, 1967, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1978, 1981, 1983, 1986 * Türkiyə Atletika Liqası '''(2)''': 1988, 1989 * Türkiye Gənclər Atletika Çempionatı '''(3)''': 1994, 1995, 1996 === Əlil arabasında basketbol === * Təkərli Kürsü Basketbolu Süper Liqası '''(11)''': 2006-07, 2007-08, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15, 2017-18, 2024-25 *Təkərli Kürsü Basketbolu 1-ci Liqa '''(1)''': 2005-06 * IWBF Çempionlar Kuboku '''(5)''': 2007-08, 2008-09, 2010-11, 2012-13, 2013-14 * Qitələrarası Kitakyushu Çempionlar Kuboku '''(4)''': 2008, 2009, 2011, 2012 * Andre Vergauwen Kuboku / IWBF Eurocup 1 '''(3)''': 2017, 2018, 2025 === Qadın avarçəkmə komandası === * Türkiye Qayıq Çempionatı '''(23)''': 1953, 1954, 1955, 1957, 1958, 1965, 1966, 1972, 1979, 1981, 1984, 1985, 1987, 1992, 1994, 1995, 1996, 2001, 2002, 2012, 2013, 2017, 2018 * Qadın Qayıq Türkiye Kuboku (1): 2025 === Kişi avarçəkmə komandası === * Türkiye Qayıq Çempionatı (27): 1953, 1954, 1956, 1957, 1958, 1959, 1966, 1967, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1987, 1988, 1989, 1992, 1994, 2000, 2007, 2009, 2010, 2012, 2013, 2015, 2016 * Qayıq Kişi Türkiyə Kuboku (12): 1987, 1988, 1989, 1992, 1993, 1994, 2004, 2010, 2013, 2015, 2018, 2025 === Kişi sutopu komandası === * Sutopu Super liqa '''(30)''': 1955, 1957, 1973, 1975, 1977, 1991, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2017, 2022, 2024, 2025 * İstanbul sutopu Çempionatlığı '''(9)''': 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936, 1937, 1938, 1939 * LEN Challenger Kupa '''(1)''': 2023-2024 * Nordic Liqa '''(1)''': 2024-2025 === Qadın sutopu komandası === * Qadınlar 1-ci Liqa (sutopu) '''(4)''': 2012, 2013, 2019, 2025 === Kişi üzgüçülük komandası === * Türkiyə Klublararası Yaz üzmə Çempionatı '''(17)''': 1980, 1983, 1988, 1991, 1992, 1993, 2001, 2002, 2006, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2023 * Türkiyə Klublararası Qış üzmə Çempionatı '''(4)''': 1996, 2002, 2003, 2010 * Türkiyə Klublararası Qısa Hovuz üzmə Çempionatı '''(5)''': 2009, 2011, 2012, 2013, 2014 * Beynəlxalq Prens Adaları Kuboku '''(3)''': 1997, 1999, 2001 * Lüksemburq üzmə Çempionatı '''(4)''': 1998, 1999, 2000, 2002 *Internationales Stuttgarter Schwimfest '''(1)''': 2004 * Sun Kuboku (1): 1989 * Beynəlxalq Sakız Adası Kuboku '''(2)''': 1988, 1989 === Qadın üzgüçülük komandası === * Türkiyə klublararası Yaz üzmə Çempionatı '''(14)''': 1980, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1991, 1992, 1993, 2001, 2002 * Türkiyə klublararası Qış üzmə Çempionatı '''(3)''': 2001, 2002, 2003 * Türkiyə klublararası qısa hovuz üzmə Çempionatı '''(1)''': 2011 === E-idman === * League of Legends Çempionlar liqası '''(1)''': Yaz Mevsimi 2021 * FIFA Türk Telekom eSuper Liqası '''(1)''': 2022-23 * Züla Super Liqası '''(4)''': 1.Sezon, 2.Sezon, 3.Sezon, 4.Sezon * Züla Beynəlxalq kubok '''(1)''': 2018 * Wolfteam Türkiyə Kuboku '''(1)''': 2019 == Qalereya == <gallery> Fayl:GS Lisesi - GS Museum 1.JPG|Qalatasaray Liseyi cihazlar Fayl:GS Lisesi - GS Museum 2.JPG|Qalatasaray Liseyi alətlər Fayl:Galatasaray Era.JPG|1481-1826 Qalata Sarayı Enderun Məktəbi dövrü Fayl:Galatasaray Era 2.JPG|1838-1868 Qalata Sarayı Mekteb-i Tıbbiye-i Şahanə dövrü Fayl:Galatasaray Era 3.JPG|1874-1881 Mekteb-i Sultani dövrü Fayl:Galatasaray Era 4.JPG|1874-1881 Darülfünun-ı Sultani dövrü Fayl:Galatasaray Era 5.JPG|1868-1923 2. Meşrutiyət dövrü Fayl:Galatasaray Müzesi Tavan.JPG|Qalatasaray Muzeyi Tavanı Fayl:Galatasaray Müzesi Kapı.JPG|Qalatasaray Muzeyi iç qapısı Fayl:Metin Oktay forması.jpg|Qalatasarayda 1955-1969 yılları arasında forma geyinən Mətin Oqtayın forması Fayl:Union Club Kupası.jpg|Qalatasaray Futbol Komandasının qazandığı ilk kubok İstanbul futbol liqası</gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://gsmuze.com/ Galatasaray Müzesi Resmî Sitesi] {{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20180410055044/https://gsmuze.com/ |tarih=10 Nisan 2018 }} [[Kateqoriya:Qalatasaray İdman Klubu]] [[Kateqoriya:İstiqlaliyyət küçəsi (İstanbul)]] [[Kateqoriya:İstanbul muzeyləri]] nfsluw4txlap2o1qn3zm9icw87wbtgd 8981118 8981117 2026-06-27T12:38:52Z Bozqurd77 316685 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981118 wikitext text/x-wiki {{Vikiləşdirmək}}{{Mənbə azlığı}}{{Muzey |Adı = Qalatasaray muzeyi |Orijinal adı = |Loqo = |Loqonun ölçüsü = |Loqonun izahı = |Şəkil = Galatasaray_Museum.jpg |Şəklin ölçüsü = |Şəklin izahı = |Əsası qoyulub = |Açılış tarixi = |Bağlanıb = |Dağıdılıb = |Yenidən təşkil olunub = |Təsisçi = |Mövzu = |Ölkə = |Yerləşir = [[Qalatasaray]], [[Bəyoğlu]] <br /> [[İstanbul]] |Ünvan = |Kolleksiyası = |Ziyarətçi sayı = |Direktor = Münəvvər Eminoğlu |Muzeyə yetişmək = |Telefon = |İş rejimi = |Bilet = |Qeydlər = |Saytı = |Vikianbar = }} '''Qalatasaray Muzeyi''', [[İstanbul]]un [[Bəyoğlu]] və [[Sarıyer]] rayonlarında yerləşən muzeydir. == Tarixi == 1868-ci ildə Qalatasaray Liseyi, [[Tənzimat]] hərəkatı ilə birlikdə fəaliyyətinə yenidən başladığında, [[III Napoleon]] tərəfindən hədiyyə edilmiş içi doldurulmuş bir [[Mamont]] və Tarih-i Tabiiye Muzeyinin məktəbdə qurulması ilə Qalatasaray muzey anlayışı ilə tanış oldu. 1909-cu ildə Fransızca danışıqla keçirilən [[Qalatasaray İK]] (İdman Klubu)nun Ümumi Məclisi, “Məktəbimizin bir küncündə xatirələrimizi saxlayacağımız bir muzey” ideyasını məqsəd olaraq müəyyən etdi və Qalatasaray İdman Klubunun 1 nömrəli qurucusu Ali Sami Yen 1912-ci ildə Kalamışda ilk Galatasaray Muzeyini açdı. Muzeydə o vaxta qədər qazanılmış medallar və kubokların yanı sıra tarixi fotoşəkillər, sənədlər, forma və şiltlər də yer alırdı. [[Birinci Dünya müharibəsi]]nin sonunda Galatasaray İdman Klubunun xatirələrinə əl qoyulacağı xəbəri alan qurucu [[Əli Sami Yen]], muzeyi 15 may 1919 tarixli Ümumi Məclis qərarı ilə Qalatasaray Liseyinə köçürdü. Muzeydə ümumilikdə 775 kubok və medal yerləşir.<ref>{{Web kaynağı | başlık = Ana Sayfa- Stadyum ve Müze Turu | url = https://gsmuze.com/ | website = GS Müze | erişimtarihi = 22 Nisan 2023 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20180410055044/https://gsmuze.com/ | arşivtarihi = 10 Nisan 2018 | ölüurl = evet | title = Arxivlənmiş surət | access-date = 2026-01-08 | archive-date = 2018-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180410055044/https://gsmuze.com/ | url-status = live }}</ref> Qalatasaray İdman Klubu 2018-ci ildə [[Əli Sami Yen İdman Kompleksi]]ndə yeni muzeyini açmışdır. Beyoğlu rayonunda yerləşən muzeydəki əksər kubok və şiltlər yeni muzeyə köçürülmüşdür. Beyoğlu muzeyində isə hələ də müəyyən kuboklar sərgilənməkdədir.<ref>{{Web kaynağı|url=https://www.ntv.com.tr/galeri/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi,Aqb522vOqkeZbtO4lMztgA|başlık=Galatasaray Stadyum Müzesi'nin resmi açılışı yapıldı|arşivurl=https://web.archive.org/web/20200915000409/https://www.ntv.com.tr/galeri/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi,Aqb522vOqkeZbtO4lMztgA|arşivtarihi=15 Eylül 2020|ölüurl=hayır|erişimtarihi=15 Eylül 2020|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-01-08|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915000409/https://www.ntv.com.tr/galeri/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi,Aqb522vOqkeZbtO4lMztgA|url-status=live}}</ref><ref>{{Web kaynağı|url=https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/galatasaray-muzesi-nerede-galatasaray-muzesi-tarihcesi-eserleri-giris-ucreti-ve-ziyaret-saatleri-2020-41606270|başlık=Galatasaray Müzesi Nerede? Galatasaray Müzesi Tarihçesi, Eserleri, Giriş Ücreti Ve Ziyaret Saatleri (2020)|arşivurl=https://web.archive.org/web/20200912020854/https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/galatasaray-muzesi-nerede-galatasaray-muzesi-tarihcesi-eserleri-giris-ucreti-ve-ziyaret-saatleri-2020-41606270|arşivtarihi=12 Eylül 2020|ölüurl=hayır|erişimtarihi=15 Eylül 2020|title=Arxivlənmiş surət|access-date=2026-01-08|archive-date=2020-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912020854/https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/galatasaray-muzesi-nerede-galatasaray-muzesi-tarihcesi-eserleri-giris-ucreti-ve-ziyaret-saatleri-2020-41606270|url-status=live}}</ref><ref>{{Web kaynağı | url = https://www.aa.com.tr/tr/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi/1076066 | başlık = Galatasaray Stadyum Müzesi açıldı | erişimtarihi = 7 Ağustos 2022 | çalışma = [[Anadolu Ajansı]] | arşivurl = https://web.archive.org/web/20220807051942/https://www.aa.com.tr/tr/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi/1076066 | arşivtarihi = 7 Ağustos 2022 | title = Arxivlənmiş surət | access-date = 2026-01-08 | archive-date = 2022-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220807051942/https://www.aa.com.tr/tr/spor/galatasaray-stadyum-muzesinin-resmi-acilisi-yapildi/1076066 | url-status = live }}</ref> == Sərgidə göstərilən == Türkiyənin ilk idman muzeyi xarakterini daşıyan Qalatasaray Muzeyinin direktorluğu hazırda Münəvvər Eminoğlu tərəfindən icra olunur. Muzeyin birinci mərtəbəsində Qalatasaray Liseyinin quruluşundan bu günə qədərki hekayəsi, tələbələrin geyimləri, dərslərdə istifadə etdikləri avadanlıqlar və bir çox əşya və fotoşəkillər nümayiş olunur. İkinci mərtəbədə isə Qalatasaray İdman Klubunun quruluşundan bu günə qədər qazandığı kubokların ən önəmliləri, [[Mətin Oqtay]]ın forması və çoxsaylı fotoşəkillər və idman ləvazimatları yerləşir. Üçüncü mərtəbədə isə idarəetmə bölmələri mövcuddur. == Muzeyin gələcəyi == Galatasaray Muzeyi, 2009-cu ilin dekabr ayında Galatasaray Universiteti Mədəniyyət və İncəsənət Mərkəzi adı ilə Galatasaraydakı köhnə Galatasaray Poçt Binasında açılmışdır. Bazar ertəsi günləri istisna olmaqla hər gün ziyarətçilərə açıq olan muzeyin tam fəaliyyətə keçməsi üçün işlər hələ də davam etdirilməkdədir. Digər bir muzey isə yeni tikilən Əli Sami Yen Kompleksində yerləşən İdman Muzeyidir. == Muzeydəki kuboklar == Galatasaray İdman Klubunun rəsmi olaraq Futbolda 87, Qadın Futbolda 1, Kişi Basketbolda 37, Qadın Basketbolda 37, Kişi Voleybolda 34, Qadın Voleybolda 14, Atletikada 35, Təkərli Kürsü Basketbolda 24, Qadın Avarçəkmə Komandasında 24, Kişi Avarçəkmə Komandasında 39, Kişi Su Polosunda 41, Qadın Su Polosunda 4, Kişi Üzgüçülükdə 37, Qadın Üzgüçülükdə 18 kuboku vardır. Aşağıdakı siyahıda göstərilən kubokların əksəriyyəti Galatasaray Stadion Muzeyində sərgilənməkdədir. Bəziləri isə Beyoğlu Muzeyində nümayiş olunur. Qalan kuboklar isə yer çatışmazlığı səbəbindən Galatasaray Liseyindəki anbara yerləşdirilmişdir. Aşağıdakı siyahıda rəsmi kuboklar yer almamışdır. Klubun rəsmi olmayan müxtəlif turnirlərdə qazandığı kuboklar da muzeydə sərgilənməkdədir. === Futbol === * [[Super Liqa (Türkiyə)]] '''(25)''': 1961-62, 1962-63, 1968-69, 1970-71, 1971-72, 1972-73, 1986-87, 1987-88, 1992-93, 1993-94, 1996-97, 1997-98, 1998-99, 1999-00, 2001-02, 2005-06, 2007-08, 2011-12, 2012-13, 2014-15, 2017-18, 2018-19, 2022-23, 2023-24, 2024-25 * [[Türkiyə Kuboku]] '''(19)''': 1963, 1964, 1965, 1966, 1973, 1976, 1982, 1985, 1991, 1993, 1996, 1999, 2000, 2005, 2014, 2015, 2016, 2019, 2025 * [[Türkiyə Super Kuboku]] '''(17)''': 1966, 1969, 1972, 1982, 1987, 1988, 1991, 1993, 1996, 1997, 2008, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019, 2023 * Başbakanlıq Kuboku '''(5)''' : 1975, 1979, 1986, 1990, 1995 * İstanbul Liqaları '''(15)''': 1908-09, 1909-10, 1910-11,1914-15, 1915-16, 1921-22, 1924-25, 1925-26, 1926-27, 1928-29, 1930-31, 1948-49, 1954-55, 1955-56, 1957-58 * İstanbul Kuboku '''(2)''': 1941-42, 1942-43 * [[Milli Liqa]] '''(1)''': 1939 * 50-ci il Kuboku '''(1)''': 1973 * [[UEFA Superkuboku]] '''(1)''': 2000 * [[UEFA Avropa Liqası]] '''(1)''': 1999-2000 === Kadın futbol === * Qadınlar Super liqası '''(1)''': 2023-24 === Kişi basketbol === * Basketbol Super Liqası '''(5)''': 1968-1969, 1984-1985, 1985-1986, 1989-1990, 2012-2013 * Türkiyə Kuboku '''(3)''': 1969-70, 1971-72, 1994-95 * Prezident Kuboku '''(2)''': 1984-85, 2010-11 * Türkiyə Kişi Basketbol Çempionatı '''(11)''': 1947, 1948, 1949, 1950, 1953, 1955, 1956, 1960, 1963, 1964, 1966 * İstanbul Kişi Basketbol Liqası '''(15)''': 1933-34, 1941-42, 1942-43, 1944-45, 1945-46, 1946-47, 1947-48, 1948-49, 1949-50, 1950-51, 1951-52, 1952-53, 1953-54, 1957-58, 1960-61 * EuroCup '''(1)''': 2015-16 === Qadın basketbol === * Qadınlar Basketbol Süper Liqası '''(13)''': 1987-88, 1989-90, 1990-91, 1991-92, 1992-93, 1993-94, 1994-95, 1995-96, 1996-97, 1997-98, 1999-00, 2013-14, 2014-15 * Türkiyə Kuboku '''(11)''': 1992-93, 1993-94, 1994-95, 1995-96, 1996-97, 1997-98, 2009-10, 2010-11, 2011-12, 2012-13, 2013-14 * Prezident Kuboku '''(8)''': 1992-93, 1993-94, 1994-95, 1995-96, 1996-97, 1997-98, 2007-08, 2010-11 * Türkiyə Qadınlar Basketbol Liqası '''(2)''': 1986-87, 2005-06 * Avroliqa qadın '''(1)''': 2013-14 * Avrokubok qadın '''(2)''': 2008-09, 2017-18 === Kişi voleybol === * Efeler Liqası '''(4)''': 1970-71, 1986-87, 1987-88, 1988-89 * Kişi Voleybol Çempionlar Kuboku '''(1)''': 2018-19 * Türkiyə Kişi Voleybol Çempionatı '''(12)''': 1955, 1956, 1957, 1958, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1967 * İstanbul Kişi Voleybol Liqası '''(16)''': 1931-32, 1934-35, 1943-44, 1944-45, 1952-53, 1954-55, 1955-56, 1956-57, 1958-59, 1959-60, 1960-61, 1961-62, 1962-63, 1963-64, 1964-65, 1965-66 * Kişi Voleybol Balkan Kuboku '''(1)''': 2016 === Qadın voleybol === * Türkiyə Qadınlar Voleybol Çempionatı '''(5)''': 1961, 1962, 1963, 1964, 1966 * İstanbul Qadınlar Voleybol Liqası '''(7)''': 1959-60, 1961-62, 1962-63, 1963-64, 1964-65, 1965-66, 1977-78 * Qadınlar Voleybol Balkan Kuboku '''(2)''': 2023, 2024 === Kişi atletika === * Türkiyə Klublararası Atletika Çempionatı '''(14)''': 1951, 1966, 1969, 1970, 1971, 1973, 1974, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1986 * İstanbul Klublararası Atletika Çempionatı '''(16)''': 1933, 1951, 1963, 1965, 1966, 1967, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1978, 1981, 1983, 1986 * Türkiyə Atletika Liqası '''(2)''': 1988, 1989 * Türkiye Gənclər Atletika Çempionatı '''(3)''': 1994, 1995, 1996 === Əlil arabasında basketbol === * Təkərli Kürsü Basketbolu Süper Liqası '''(11)''': 2006-07, 2007-08, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15, 2017-18, 2024-25 *Təkərli Kürsü Basketbolu 1-ci Liqa '''(1)''': 2005-06 * IWBF Çempionlar Kuboku '''(5)''': 2007-08, 2008-09, 2010-11, 2012-13, 2013-14 * Qitələrarası Kitakyushu Çempionlar Kuboku '''(4)''': 2008, 2009, 2011, 2012 * Andre Vergauwen Kuboku / IWBF Eurocup 1 '''(3)''': 2017, 2018, 2025 === Qadın avarçəkmə komandası === * Türkiye Qayıq Çempionatı '''(23)''': 1953, 1954, 1955, 1957, 1958, 1965, 1966, 1972, 1979, 1981, 1984, 1985, 1987, 1992, 1994, 1995, 1996, 2001, 2002, 2012, 2013, 2017, 2018 * Qadın Qayıq Türkiye Kuboku (1): 2025 === Kişi avarçəkmə komandası === * Türkiye Qayıq Çempionatı (27): 1953, 1954, 1956, 1957, 1958, 1959, 1966, 1967, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1987, 1988, 1989, 1992, 1994, 2000, 2007, 2009, 2010, 2012, 2013, 2015, 2016 * Qayıq Kişi Türkiyə Kuboku (12): 1987, 1988, 1989, 1992, 1993, 1994, 2004, 2010, 2013, 2015, 2018, 2025 === Kişi sutopu komandası === * Sutopu Super liqa '''(30)''': 1955, 1957, 1973, 1975, 1977, 1991, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2017, 2022, 2024, 2025 * İstanbul sutopu Çempionatlığı '''(9)''': 1931, 1932, 1933, 1934, 1935, 1936, 1937, 1938, 1939 * LEN Challenger Kupa '''(1)''': 2023-2024 * Nordic Liqa '''(1)''': 2024-2025 === Qadın sutopu komandası === * Qadınlar 1-ci Liqa (sutopu) '''(4)''': 2012, 2013, 2019, 2025 === Kişi üzgüçülük komandası === * Türkiyə Klublararası Yaz üzmə Çempionatı '''(17)''': 1980, 1983, 1988, 1991, 1992, 1993, 2001, 2002, 2006, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2023 * Türkiyə Klublararası Qış üzmə Çempionatı '''(4)''': 1996, 2002, 2003, 2010 * Türkiyə Klublararası Qısa Hovuz üzmə Çempionatı '''(5)''': 2009, 2011, 2012, 2013, 2014 * Beynəlxalq Prens Adaları Kuboku '''(3)''': 1997, 1999, 2001 * Lüksemburq üzmə Çempionatı '''(4)''': 1998, 1999, 2000, 2002 *Internationales Stuttgarter Schwimfest '''(1)''': 2004 * Sun Kuboku (1): 1989 * Beynəlxalq Sakız Adası Kuboku '''(2)''': 1988, 1989 === Qadın üzgüçülük komandası === * Türkiyə klublararası Yaz üzmə Çempionatı '''(14)''': 1980, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1991, 1992, 1993, 2001, 2002 * Türkiyə klublararası Qış üzmə Çempionatı '''(3)''': 2001, 2002, 2003 * Türkiyə klublararası qısa hovuz üzmə Çempionatı '''(1)''': 2011 === E-idman === * League of Legends Çempionlar liqası '''(1)''': Yaz Mevsimi 2021 * FIFA Türk Telekom eSuper Liqası '''(1)''': 2022-23 * Züla Super Liqası '''(4)''': 1.Sezon, 2.Sezon, 3.Sezon, 4.Sezon * Züla Beynəlxalq kubok '''(1)''': 2018 * Wolfteam Türkiyə Kuboku '''(1)''': 2019 == Qalereya == <gallery> Fayl:GS Lisesi - GS Museum 1.JPG|Qalatasaray Liseyi cihazlar Fayl:GS Lisesi - GS Museum 2.JPG|Qalatasaray Liseyi alətlər Fayl:Galatasaray Era.JPG|1481-1826 Qalata Sarayı Enderun Məktəbi dövrü Fayl:Galatasaray Era 2.JPG|1838-1868 Qalata Sarayı Mekteb-i Tıbbiye-i Şahanə dövrü Fayl:Galatasaray Era 3.JPG|1874-1881 Mekteb-i Sultani dövrü Fayl:Galatasaray Era 4.JPG|1874-1881 Darülfünun-ı Sultani dövrü Fayl:Galatasaray Era 5.JPG|1868-1923 2. Meşrutiyət dövrü Fayl:Galatasaray Müzesi Tavan.JPG|Qalatasaray Muzeyi Tavanı Fayl:Galatasaray Müzesi Kapı.JPG|Qalatasaray Muzeyi iç qapısı Fayl:Metin Oktay forması.jpg|Qalatasarayda 1955-1969 yılları arasında forma geyinən Mətin Oqtayın forması Fayl:Union Club Kupası.jpg|Qalatasaray Futbol Komandasının qazandığı ilk kubok İstanbul futbol liqası</gallery> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://gsmuze.com/ Galatasaray Müzesi Resmî Sitesi] {{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20180410055044/https://gsmuze.com/ |tarih=10 Nisan 2018 }} [[Kateqoriya:Qalatasaray İdman Klubu]] [[Kateqoriya:İstiqlaliyyət küçəsi (İstanbul)]] [[Kateqoriya:İstanbul muzeyləri]] [[Kateqoriya:Futbol muzeyləri və Şöhrət zalları]] orkkuwxndpvt5o5ic856a3skg3aii5s Bağdadlı İsmayıl Paşa 0 953840 8981489 8795554 2026-06-27T23:50:03Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981489 wikitext text/x-wiki {{hərbçi|orijinal adı={{dil-ota|بغدادلی اسماعیل پاشا}} {{dil-tr|Bağdatlı İsmâil Paşa}}}} '''Bağdadlı İsmayıl paşa''' ({{Dil-tr|Bağdatlı İsmâil Paşa}};{{DVTY}}) — hərbçi, [[biblioqraf]] və [[avtobioqrafiya]] alimi. == Bioqrafiyası == 1839-cu ildə [[Bağdad|Bağdadda]] anadan olub.<ref name=":0">{{Cite book |last=Teber |first=Ömer F. |url=https://isamveri.org/pdfdrg/G01450/2022/2022_TEBEROF.pdf |title=Babanzâde ailesinden Bağdatlı İsmail paşa (1839-1920) ve ilmi şahsiyeti |pages=71-72 |language=tr}}</ref> [[İraq|İraqın]] [[Süleymaniyyə]] şəhərinin nüfuzlu ailələrindən biri olan Babanlar ailəsinə mənsubdur. Buna görə də ona "Babani" və "Babanzadə" deyilmişdir.<ref>{{Cite book |last=Hansu |first=Hüseyin |title=Secdede biten bir ömür: Babanzade Ahmed Naim |publisher=Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları |year=2018 |location=[[İstanbul]] |pages=248 |language=tr}}</ref> Atasının adı Mehmed Əmin, babasının adı isə Səlim olub. İraqdakı Zabit Məktəbini bitirmişdir. 1875-ci ildə [[İstanbul|İstanbula]] köçmüş, 1878-ci ildə isə [[Bakırköy|Bakırköydə]] məskunlaşmışdır. 1908-ci ildən sonra [[mirliva]] rütbəsi ilə [[Jandarma]] idarəsində ikinci şöbə müdiri işləmişdir. 1920-ci ildə təqaüdə çıxdıqdan üç ay sonra vəfat etmişdir.<ref name=":0" /> Məzarı İstanbulun Bakırköy qəbiristanlığındadır.<ref name=":1">{{Cite web |last=Kılıç |first=Hulusi |date=1991 |title=Bağdatlı İsmâil Paşa |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bagdatli-ismail-pasa |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20260217180910/https://islamansiklopedisi.org.tr/bagdatli-ismail-pasa |archive-date=2026-02-17 |access-date=2026-01-09 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] }}</ref> == Əsərləri == İsmayıl Paşa hərbçiliklə yanaşı elmi fəaliyyətini də davam etdirmişdir. İstanbulda gəlişindən bir müddət sonra əsər qələmə almağa başlamış və iki əsər ərsəyə gətirmişdir. 35 illik əməyin məhsulu olan bu əsərlər aşağıdakılardır: * [[Hədiyyətül-Arifin|Hədiyyətül-Arifin, əsmaül-müəllifin və əsərül-müsənnifin]]. Müsəlman müəlliflər və onların əsərləri haqqında ensiklopedik məlumatlar verən əsər. * İzahul-məknun fiz-zəyli alə Kəşfiz-Zünun ən əsamil-kütub vəl-fünun. "[[Kəşfüz-Zünun]]"a yazılmış əlavə olub, Katib Çələbinin bəhs etməyi və ondan sonra yazılmış əsərlər haqqında qısa məlumatlar verilmişdir. Əsərin dili [[Ərəb dili|ərəbcədir]].<ref name=":1" /> == İstinadları == {{İstinad siyahısı}} == Həmçinin bax == * [[Kəşfüz-Zünun]] c3cw9p259vldbrvgsaquvii4lvbvjg3 Süni ət 0 954301 8981273 8734235 2026-06-27T17:41:36Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/5ccfd4348423418f|detallar]]) 8981273 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Good Meat Cultivated Chicken pasta dish.jpg|thumb]] '''Süni ət''' (Bəzən ''Becərilən ət'') — [[laboratoriya]] muhitində heyvan hüceyrələrinin becərilməsi üsulu ilə istehsal olunmuş ət növüdür. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Ət]] [[Kateqoriya:Biotexnologiya]] [[Kateqoriya:Heyvanların rifahı]] p3derd7yij9ovp0du948nuud41g5gs6 Kateqoriya:Utilitarizm 14 954416 8981238 8752065 2026-06-27T17:36:59Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] ([[:toolforge:editgroups-azwiki/b/CS/f95fce3e3e136c65|detallar]]) 8981238 wikitext text/x-wiki {{Vikianbar kateqoriyası|Utilitarizm}} {{Cat main}} [[Kateqoriya:İqtisadi fikir cərəyanları]] [[Kateqoriya:Siyasi nəzəriyyələr]] [[Kateqoriya:Nəticəçilik]] [[Kateqoriya:Faydalılıq]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi cərəyanlar və məktəblər]] [[Kateqoriya:Fəlsəfi hərəkatlar]] [[Kateqoriya:İdeologiyalar]] [[Kateqoriya:Etik məktəblər və hərəkatlar]] 17y42iyassvid2ct74wd0ukqnh4exqn Əl-İtqan fi Ülum əl-Quran 0 955313 8981125 8472694 2026-06-27T13:06:21Z Medineli92 148338 /* Əsər */ 8981125 wikitext text/x-wiki {{kitab|Janr=Quran elmləri}} '''Əl-İtqan fi Ülum əl-Quran''' ({{Dil-ar|الإتقان في علوم القرآن}}) — [[Cəlaləddin Süyuti|Cəlaləddin əs-Süyutinin]] [[Quran]] elmləri sahəsinə aid əsəri == Əsər == [[Cəlaləddin Süyuti|Süyutinin]] əsəri qələmə almaqdakı məqsədi [[Quran]] elmlərinə dair bütün mövzuları əhatə edən müstəqil bir əsərin ərsə gətirilməsi olmuşdur. Bu məqsədlə o, müəllimlərindən Qafiyəcinin təfsir elmlərinə dair müxtəsər əsərini və Əbdürrəhman ibn Ömər əl-Bulqininin olduqca həcmli "Məvaqiul-ülum min məvaqiin-nücum" adlı kitabını araşdırmışdır. Bu iki əsərdən ikincisində müxtəsər şəkildə təqdim edilən mövzuları genişləndirərək və yeni mövzular əlavə edərək əvvəlcə "ət-Təhbir fi elmit-təfsir" adlı əsərini qələmə almışdır (1467–1468). Daha sonra bu sahədə yazılmış ilk müstəqil əsər olan [[Zərkəşi|Bədrəddin əz-Zərkəşinin]] "[[Əl-Burhan fi ülumil-Quran (kitab)|əl-Burhan fi ülumil-Quran]]" adlı kitabını görən və Quran elmlərinə dair araşdırmalarını bu əsəri nümunə götürərək davam etdirən Süyuti, "əl-Burhan"dan daha zəngin məzmunlu və daha sistemli olduğunu bildirdiyi "əl-İtqan" əsərini, hazırlamaqda olduğu böyük təfsiri "Məcməul-bəhreyn və mətləul-bədreyn" üçün bir müqəddimə olaraq yazmışdır.<ref>{{Cite book |last=Süyuti |first=Cəlaləddin |title=əl-İtqan |year=1967 |volume=I |location=[[Qahirə]] |pages=13-14 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Süyuti |first=Cəlaləddin |title=ət-Təhbir |year=1982 |location=[[Ər-Riyad]] |pages=12-13 |language=ar}}</ref> Əsərin qələmə alınmasında [[Təbəri|İbn Cərir ət-Təbəri]], [[İbn Əbu Hətim]], İbn Mərduyə, İbn Həyyan, Əbu Ubeyd Qasım ibn Səlləm, [[İbn Əbu Davud]], [[İmam Nəvəvi|Nəvəvi]], Əcurri, [[Ələməddin əs-Səxavi]], [[İbn əl-Cəzəri|İbnül-Cəzəri]], Hüzəli, Nəhhas, Əbu Əmr əd-Dəni, Rəqib əl-İsfahani, [[İbn Quteybə]], [[İbn Cinni]], Xəttabi, Rumməni, [[Baqillani]] kimi alimlərin təfsir, hədis fiqh, lüğət, [[qiraət]], rəsm xətt, əhkam və tarixlə bağlı əsərlərindən bəhrələnilmişdir.<ref>{{Cite book |last=Süyuti |first=Cəlaləddin |title=əl-İtqan |year=1967 |volume=I |location=Qahirə |pages=18-21 |language=ar}}</ref> Əsərdəki mövzuların həcmi müxtəlifdir: bir iki səhifəlik mövzu olduğu kimi, daha çox səhifəlik mövzular da vardır. Mövzular işlənərkən əvvəlcə həmin mövzuda əsər yazmış müəlliflər və onların əsərləri qeyd edilərək dəyərləndirilmiş, daha sonra müvafiq məsələlər ayə və hədislər işığında araşdırılmışdır. Əgər bu mənbələrdə birbaşa dəlil tapılmamışsa, alimlərin sözlərinə istinad edilərək məsələlər izah edilmişdir. Əsərdə bəhrələnilmiş əsərlərdən xülasə mətnlər də nəql olunmuşdur. Fərqli fikirlər təqdim edildikdən sonra müəllif öz mövqeyini ifadə etmiş, nəql edilən məlumatların mənbəyini və isnadını göstərmişdir. Hədislər sənədləri ilə birlikdə verilmiş, onların səhihliyi ilə bağlı qiymətləndirmə isə tədqiqatçının ixtiyarına buraxılmışdır.<ref>{{Cite book |last=əl-Qarani |first=Əbdülhafiz F. |title=əl-Hafiz Cəlaləddin əs-Süyuti |year=1990 |location=Qahirə |pages=112 |language=ar}}</ref> Əsər ilk dəfə 1852-ci ildə, [[Kəlkətə|Kəlkətədə]] Mövləvi Bəşirəddin və Nurulhəq tərəfindən Alois Şprenqerin təhlili ilə birlikdə nəşr olunmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Sarı |first=Mehmed Ali |date=2001 |title=el-İtkan |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/el-itkan |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/el-itkan |archive-date=2026-01-16 |access-date=2026-01-16 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> == Həmçinin bax == * [[Sünni kitablarının siyahısı]] == İstinadlar == [[Kateqoriya:XV əsrin kitabları]] [[Kateqoriya:Sünni ədəbiyyatı]] 36x55hcg50nrczrwtno3p4q86h46h1h Bayes təhlili 0 960169 8981457 8946318 2026-06-27T21:07:24Z InternetArchiveBot 179784 3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981457 wikitext text/x-wiki '''Bayes inferensiyası''' ({{lang-en|Bayesian inference}}) [[statistik inferensiya]]nın bir üsuludur və burada bir hipotezin ehtimalı əvvəlki [[sübut]]lara əsaslanaraq [[Bayes teoremi]] vasitəsilə hesablanır və yeni [[məlumat]] əldə edildikcə yenilənir. Əsas etibarilə Bayes inferensiyası [[aprior ehtimal|aprior paylanmadan]] istifadə edərək [[aposterior ehtimal]]ları qiymətləndirir. Bayes inferensiyası [[statistika]]da, xüsusilə də [[riyazi statistika]]da mühüm bir texnikadır. Bayes yenilənməsi [[ardıcıl analiz|məlumat ardıcıllığının dinamik təhlili]]ndə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bayes inferensiyası [[elm]], [[mühəndislik]], [[fəlsəfə]], [[tibb]], [[idman]] və [[hüquq]] daxil olmaqla geniş fəaliyyət sahələrində tətbiq olunmuşdur. [[Qərar nəzəriyyəsi]] fəlsəfəsində Bayes inferensiyası tez-tez “[[:en:Bayesian probability|Bayes ehtimalı]]” adlandırılan subyektiv ehtimal anlayışı ilə sıx əlaqələndirilir. <!-- ; lakin qeyri-Bayes yenilənmə qaydaları da filosoflar [[Ian Hacking]] və [[Bas van Fraassen]]ə görə rasionaldır. --> == Bayes qaydasına giriş == [[File:Bayes theorem visualisation.svg|thumb|upright=1.2|Bayes teoreminin həndəsi vizuallaşdırılması. Cədvəldə 2, 3, 6 və 9 qiymətləri müvafiq şərt və hallar üçün nisbi çəkiləri göstərir. FiQurlar hər bir metrikdə iştirak edən cədvəl xanalarını ifadə edir; ehtimal isə kölgələnmiş sahənin payı kimi göstərilir. Bu, <math>P(A\mid B)P(B)=P(B\mid A)P(A)</math>, yəni <math>P(A\mid B)=\frac{P(B\mid A)P(A)}{P(B)}</math> olduğunu nümayiş etdirir. Oxşar məntiqdən istifadə etməklə <math>P(\neg A\mid B)=\frac{P(B\mid \neg A)P(\neg A)}{P(B)}</math> və s. göstərilə bilər.]] {{Main|Bayes teoremi}} {{See also|Bayes ehtimalı}} === Formal izah === {| class="wikitable floatright" style="font-size:100%;" |+ [[Kontingensiya cədvəli]] ! {{Çarpaz başlıq|<br /><br />Sübut|Hipotez}} !! Hipotezi<br />ödəyir<br />{{mvar|H}} !! Hipotezi<br />pozur<br />{{tmath|\neg H}} !! rowspan="5" style="padding:0;"| !! <br />Cəm |- ! Sübut var<br />{{mvar|E}} | |<math>P(H\mid E)\cdot P(E)</math><br /><math>= P(E\mid H)\cdot P(H)</math> || |<math>P(\neg H\mid E)\cdot P(E)</math><br /><math>= P(E\mid \neg H)\cdot P(\neg H)</math> || {{tmath|P(E)}} |- ! Sübut yoxdur<br />{{tmath|\neg E}} | nowrap|<math>P(H\mid \neg E)\cdot P(\neg E)</math><br /><math>= P(\neg E\mid H)\cdot P(H)</math> || nowrap|<math>P(\neg H\mid \neg E)\cdot P(\neg E)</math><br /><math>= P(\neg E\mid \neg H)\cdot P(\neg H)</math> || nowrap|<math>P(\neg E)</math>=<br /><math>1-P(E)</math> |- | colspan="5" style="padding:0;"| |- ! Cəm | &nbsp;&nbsp; {{tmath|P(H)}} || style="text-align:right;" nowrap|<math>P(\neg H) = 1-P(H)</math> || style="text-align:center;"|1 |} Bayes inferensiyası [[aposterior ehtimal]]ı iki [[öncül (məntiq)|öncül]]ün [[nəticə əlaqəsi|nəticəsi]] kimi əldə edir: [[aprior ehtimal]] və müşahidə olunan məlumatlar üçün [[statistik model]]dən çıxarılan “[[:en:Likelihood function|ehtimal funksiyası]]”. Bayes inferensiyası aposterior ehtimalı [[Bayes teoremi]]nə əsasən hesablayır: <math display="block">P(H \mid E) = \frac{P(E \mid H) \cdot P(H)}{P(E)},</math> burada: * <math>H</math> — ehtimalı [[eksperimental məlumat|məlumatlardan]] (aşağıda “sübut” adlandırılır) asılı olaraq dəyişə bilən istənilən ''hipotez''dir. Çox vaxt rəqabət aparan bir neçə hipotez olur və məqsəd onların hansının daha ehtimallı olduğunu müəyyən etməkdir. * <math>P(H)</math> — ''[[aprior ehtimal]]''dır və <math>E</math> sübutları müşahidə olunmazdan ''əvvəl'' hipotez <math>H</math>-nin ehtimalını ifadə edir. * <math>E</math> — ''sübut''dur və aprior ehtimalın hesablanmasında istifadə olunmamış yeni məlumatlara uyğundur. * <math>P(H \mid E)</math> — ''[[aposterior ehtimal]]''dır, yəni <math>E</math> müşahidə edildikdən ''sonra'' * <math>H</math>-nin ehtimalı. Bu, axtardığımız əsas kəmiyyətdir. * <math>P(E \mid H)</math> — <math>H</math> doğru olduğu halda <math>E</math>-nin müşahidə olunma ehtimalıdır və ''[[ehtimal funksiyası|likelihood]]'' adlanır. <math>H</math> sabit saxlanılmaqla <math>E</math>-nin funksiyası kimi götürüldükdə, bu funksiya sübutun verilmiş hipotezlə uyğunluğunu göstərir. Ehtimal sübutun funksiyasıdır, aposterior ehtimal isə hipotezin funksiyasıdır. * <math>P(E)</math> — [[marjinal likelihood]] və ya “model sübutu” adlanır. Bu amil nəzərdən keçirilən bütün hipotezlər üçün eynidir və buna görə də hipotezlərin nisbi ehtimallarının müqayisəsinə təsir etmir. * <math>P(E) > 0</math> (əks halda <math>0/0</math> alınar). <math>H</math>-nin müxtəlif qiymətləri üçün <math>P(H\mid E)</math>-nin dəyərinə yalnız surətdə olan <math>P(H)</math> və <math>P(E\mid H)</math> təsir göstərir{{snd}}; yəni hipotezin aposterior ehtimalı onun aprior ehtimalı (daxili inandırıcılığı) və yeni sübutlarla uyğunluğu ilə mütənasibdir. <math>\neg H</math> (“<math>H</math> deyil”), yəni <math>H</math>-nin [[məntiqi inkar]]ı, etibarlı hipotez olduqda Bayes qaydası aşağıdakı kimi yenidən yazıla bilər: <math display="block"> \begin{align} P(H \mid E) &= \frac{P(E \mid H) P(H)}{P(E)} \\ \\ &= \frac{P(E \mid H) P(H)}{P(E \mid H) P(H) + P(E \mid \neg H) P(\neg H)} \\ \\ &= \frac{1}{1 + \left(\frac{1}{P(H)} - 1\right)\frac{P(E \mid \neg H)}{P(E \mid H)} } \end{align} </math> çünki <math display="block"> P(E) = P(E \mid H)P(H) + P(E \mid \neg H)P(\neg H) </math> və <math display="block"> P(H) + P(\neg H) = 1. </math> Bu, aşağıdakı ifadəyə diqqəti yönəldir: <math display="block"> \left(\tfrac{1}{P(H)} - 1\right)\tfrac{P(E \mid \neg H)}{P(E \mid H)}. </math> Əgər bu ifadə təqribən 1-ə bərabərdirsə, onda sübut verildikdə hipotezin ehtimalı <math>P(H\mid E)</math> təxminən <math>\tfrac{1}{2}</math>-yə, yəni 50%-ə bərabərdir. Əgər bu termin çox kiçikdirsə (sıfra yaxın), onda <math>P(H\mid E)</math> 1-ə yaxın olur və hipotez kifayət qədər ehtimallı sayılır. Əgər termin çox böyükdürsə (1-dən xeyli böyük), hipotez sübutlara baxmayaraq ehtimalsızdır. Əgər hipotez sübutlar nəzərə alınmadan da ehtimalsızdırsa, onda <math>P(H)</math> kiçikdir (amma mütləq son dərəcə kiçik deyil) və <math>\tfrac{1}{P(H)}</math> 1-dən xeyli böyük olur; bu halda termin təqribən <math>\tfrac{P(E \mid \neg H)}{P(E \mid H)\cdot P(H)}</math> kimi ifadə oluna bilər və müvafiq ehtimallar birbaşa müqayisə edilə bilər. Düsturu yadda saxlamağın sadə üsullarından biri [[şərti ehtimal#Ehtimal aksiomu kimi|vurma qaydası]]ndan istifadə etməkdir: <math display="block"> P(E \cap H) = P(E \mid H)P(H) = P(H \mid E)P(E). </math> === Bayes yenilənməsinə alternativlər === Bayes yenilənməsi geniş şəkildə istifadə olunur və hesablama baxımından əlverişlidir. Lakin o, rasional hesab edilə bilən yeganə yenilənmə qaydası deyildir. [[İen Hakkinq]] qeyd etmişdir ki, ənənəvi “[[:en:Dutch book|Dutch book]]” arqumentləri Bayes yenilənməsini konkret şəkildə tələb etmir: bu arqumentlər qeyri-Bayes yenilənmə qaydalarının da Dutch book-lardan yayınmasının mümkünlüyünü açıq saxlayır. Hacking yazır:<ref>{{cite journal |last=Hacking |first=Ian |date=December 1967 |page=316 |title=Slightly More Realistic Personal Probability |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1967-12_34_4/page/316 |journal=Philosophy of Science |doi=10.1086/288169 |volume=34 |number=4 |s2cid=14344339}}</ref> “Və nə Dutch book arqumenti, nə də şəxsi ehtimal yanaşmasının sübut arsenalındakı digər arqumentlər dinamik fərziyyəni tələb edir. Heç biri Bayesianizmi zəruri etmir. Buna görə də personalist Bayesçi olmaq üçün əlavə dinamik fərziyyə qəbul etməlidir. Doğrudur, ardıcıllıq naminə personalist təcrübədən öyrənmənin Bayes modelindən imtina edə bilər. Bu halda isə duz öz dadını itirər.” Doğrudan da, [[Riçard Ceffri]] qaydasının nəşrindən sonra (burada Bayes qaydası sübutun özünün də ehtimalla qiymətləndirildiyi hallara tətbiq olunur) “[[:en:Probability kinematics|ehtimal kinematikası]]” ədəbiyyatında müzakirə edildiyi kimi, Dutch book-lardan yayınan qeyri-Bayes yenilənmə qaydaları mövcuddur.<ref>{{cite web|url=http://plato.stanford.edu/entries/bayes-theorem/|title=Bayes' Theorem (Stanford Encyclopedia of Philosophy)|publisher=Plato.stanford.edu|access-date=2014-01-05|archive-date=2019-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428200338/https://plato.stanford.edu/entries/bayes-theorem/|url-status=live}}</ref> Bayes yenilənməsini yeganə zəruri qayda kimi tələb etmək üçün lazım olan əlavə hipotezlər isə əhəmiyyətli, mürəkkəb və qənaətbəxş olmayan hesab edilmişdir.<ref>Bas van Fraassen (1989) ''Laws and Symmetry'', Oxford University Press. {{ISBN|0-19-824860-1}}.</ref> == Qarşılıqlı istisna edən və tam olan imkanlar üzərində inferensiya == Əgər sübut eyni zamanda qarşılıqlı istisna edən və tam olan müddəalar toplusu üzrə inamı yeniləmək üçün istifadə edilirsə, Bayes inferensiyasını bu inam paylanmasına bütöv şəkildə təsir edən bir mexanizm kimi başa düşmək olar. === Ümumi formulasiya === [[File:Bayesian inference event space.svg|thumb|Bayes inferensiyasının ümumi formulyasiyasında hadisə məkanı <math>\Omega</math>-nı göstərən diaqram. Bu diaqram diskret modellər və hadisələri göstərsə də, fasiləsiz hal ehtimal sıxlıqları vasitəsilə oxşar şəkildə təsəvvür edilə bilər.]] Tutaq ki, bir proses müstəqil və eyni paylanmaya malik hadisələr yaradır: <math>E_n,\ n = 1, 2, 3, \ldots</math>, lakin bu hadisələrin [[ehtimal paylanması]] naməlumdur. Hadisə məkanı <math>\Omega</math> bu proses barədə mövcud inam vəziyyətini təmsil etsin. Hər bir model <math>M_m</math> hadisəsi ilə ifadə olunur. Modelləri müəyyən etmək üçün <math>P(E_n \mid M_m)</math> şərti ehtimalları verilir. <math>P(M_m)</math> isə <math>M_m</math>-ə olan [[inam dərəcəsi]]ni ifadə edir. İlk inferensiya addımından əvvəl <math>{P(M_m)}</math> çoxluğu ''ilkin aprior ehtimallar'' toplusudur. Bu ehtimalların cəmi 1-ə bərabər olmalıdır, lakin başqa baxımdan ixtiyaridir. Fərz edək ki, prosesin <math>E \in {E_n}</math> hadisəsini yaratdığı müşahidə olunur. Hər bir <math>M \in {M_m}</math> üçün aprior <math>P(M)</math> ehtimalı aposterior <math>P(M \mid E)</math> ehtimalına yenilənir. [[Bayes teoremi]]nə görə:<ref>Gelman, Andrew; Carlin, John B.; Stern, Hal S.; Dunson, David B.; Vehtari, Aki; Rubin, Donald B. (2013). ''Bayesian Data Analysis'', Third Edition. Chapman and Hall/CRC. {{ISBN|978-1-4398-4095-5}}.</ref> <math display="block"> P(M \mid E) = \frac{P(E \mid M)}{\sum_m {P(E \mid M_m) P(M_m)}} \cdot P(M). </math> Əlavə sübut müşahidə edildikcə bu prosedur təkrar oluna bilər. === Çoxsaylı müşahidələr === Müstəqil və eyni paylanmaya malik müşahidələr ardıcıllığı üçün <math>\mathbf{E} = (e_1, \dots, e_n)</math>, induksiya yolu ilə göstərilə bilər ki, yuxarıdakı qaydanın təkrar-təkrar tətbiqi aşağıdakı ifadəyə ekvivalentdir: <math display="block"> P(M \mid \mathbf{E}) = \frac{P(\mathbf{E} \mid M)}{\sum_m {P(\mathbf{E} \mid M_m) P(M_m)}} \cdot P(M), </math> burada <math display="block"> P(\mathbf{E} \mid M) = \prod_k {P(e_k \mid M)}. </math> === Parametrik formulasiya: formal təsvirin motivasiyası === Modellər məkanını parametrləşdirməklə bütün modellərə olan inamı bir addımda yeniləmək mümkündür. Bu halda model məkanı üzrə inam paylanması parametr məkanı üzrə inam paylanması kimi şərh edilə bilər. Bu bölmədə paylanmalar fasiləsiz hesab olunur və ehtimal sıxlıqları ilə ifadə edilir; bu, ən çox rast gəlinən haldır. Lakin texnika diskret paylanmalara da eyni dərəcədə tətbiq oluna bilər. <math>\boldsymbol{\theta}</math> vektoru parametr məkanını əhatə etsin. <math>\boldsymbol{\theta}</math> üzrə ilkin aprior paylanma <math>p(\boldsymbol{\theta} \mid \boldsymbol{\alpha})</math> olsun; burada <math>\boldsymbol{\alpha}</math> apriorun öz parametrləri, yəni ''[[hiperparametr]]lər''dir. <math>\mathbf{E} = (e_1, \dots, e_n)</math> müstəqil və eyni paylanmaya malik hadisə müşahidələri ardıcıllığı olsun və bütün <math>e_i</math>-lər bəzi <math>\boldsymbol{\theta}</math> üçün <math>p(e \mid \boldsymbol{\theta})</math> paylanmasına malik olsun. [[Bayes teoremi]] tətbiq edilərək <math>\boldsymbol{\theta}</math> üzrə [[aposterior paylanma]] tapılır: <math display="block"> \begin{align} p(\boldsymbol{\theta} \mid \mathbf{E}, \boldsymbol{\alpha}) &= \frac{p(\mathbf{E} \mid \boldsymbol{\theta}, \boldsymbol{\alpha})}{p(\mathbf{E} \mid \boldsymbol{\alpha})} \cdot p(\boldsymbol{\theta} \mid \boldsymbol{\alpha}) \\ &= \frac{p(\mathbf{E} \mid \boldsymbol{\theta}, \boldsymbol{\alpha})}{\int p(\mathbf{E} \mid \boldsymbol{\theta}, \boldsymbol{\alpha})\, p(\boldsymbol{\theta} \mid \boldsymbol{\alpha}) \, d\boldsymbol{\theta}} \cdot p(\boldsymbol{\theta} \mid \boldsymbol{\alpha}), \end{align} </math> burada <math display="block"> p(\mathbf{E} \mid \boldsymbol{\theta}, \boldsymbol{\alpha}) = \prod_k p(e_k \mid \boldsymbol{\theta}). </math> ==Tarixi== {{Main|Statistika tarixi#Bayes statistikası}} ''Bayesçi'' (Bayesian) termini ehtimal nəzəriyyəsində naməlum bir hadisə üçün ehtimal sərhədlərinin müəyyən edilə biləcəyini sübut etmiş [[Thomas Bayes]]ə (1701–1761) istinad edir.<ref>{{cite journal |last1=Stigler |first1=Stephen |title=Thomas Bayes's Bayesian Inference |journal=Journal of the Royal Statistical Society |date=1982 |volume=145 |issue=2 |pages=250–58 |doi=10.2307/2981538 |jstor=2981538 }}</ref> Lakin bu gün [[Bayes teoremi]] kimi tanınan anlayışı (Prinsip VI kimi) formalaşdıran və onu [[səma mexanikası]], tibbi statistika, [[Etibarlılıq (statistika)|etibarlılıq]] və [[məhkəmə hüququ]] sahələrində tətbiq edən şəxs [[Pierre-Simon Laplace]] (1749–1827) olmuşdur.<ref name="Stigler1986" /> Laplasın [[yetərsiz səbəb prinsipi]]nə əsaslanan vahid prior ehtimallardan istifadə edən erkən Bayesçi nəticəçıxarma “[[əks ehtimal|inverse probability]]” adlandırılmışdır. Bu termin müşahidələrdən parametrlərə, yaxud nəticələrdən səbəblərə doğru geriyə istiqamətli [[induktiv mülahizə]]ni ifadə edir.<ref name=Fienberg2006/> 1920-ci illərdən sonra “əks ehtimal” anlayışı əsasən [[tezlikçi statistika]] (frequentist statistics) kimi tanınan metodlar toplusu tərəfindən sıxışdırılmışdır.<ref name=Fienberg2006/> XX əsrdə Laplasın ideyaları Bayesçi praktikada iki fərqli istiqamətdə inkişaf etdirilmiş və nəticədə ''obyektiv'' və ''subyektiv'' cərəyanlar formalaşmışdır. Obyektiv və ya “qeyri-informativ” cərəyanda statistik təhlil yalnız qəbul edilən modeldən, təhlil olunan məlumatlardan<ref name="Bernardo2005"/> və priorun təyin edilməsi metodundan asılıdır; bu metod isə müxtəlif obyektiv Bayesçi tədqiqatçılar arasında fərqlənə bilər. Subyektiv və ya “informativ” cərəyanda isə priorun müəyyən edilməsi inanclara əsaslanır; bu inanclar ekspert biliklərini, əvvəlki tədqiqatların nəticələrini və digər məlumat mənbələrini ümumiləşdirə bilər. 1980-ci illərdə Bayesçi metodların tədqiqi və tətbiqində kəskin artım müşahidə olunmuşdur. Bu artım əsasən [[Markov zənciri Monte Karlo]] metodlarının kəşfi ilə əlaqələndirilir; sözügedən metodlar bir çox hesablama çətinliklərini aradan qaldırmış və qeyri-standart, mürəkkəb tətbiqlərə marağı artırmışdır.<ref name="Wolpert2004"/> Bayesçi tədqiqatların artmasına baxmayaraq, ali məktəblərdə statistik tədris hələ də əsasən tezlikçi statistikaya söykənir.<ref name="Bernardo2006"/> Bununla belə, Bayesçi metodlar geniş şəkildə qəbul edilir və tətbiq olunur; məsələn, [[maşın öyrənməsi]] sahəsində bu metodlardan fəal istifadə edilir.<ref name="Bishop2007" /> == İstinadlar == {{Reflist|refs= <ref name="Stigler1986">{{cite book |first=Stephen M. |last=Stigler |year=1986 |title=The History of Statistics |chapter-url=https://archive.org/details/historyofstatist00stig |chapter-url-access=registration |publisher=Harvard University Press |chapter=Chapter 3 |isbn=978-0-674-40340-6 }}</ref> <ref name=Fienberg2006>{{cite journal|first=Stephen E. |last=Fienberg |year=2006 |title=When did Bayesian Inference Become 'Bayesian'? |journal=Bayesian Analysis |volume=1 |issue=1 |pages=1–40 [p. 5] |doi=10.1214/06-ba101 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Bernardo2005>{{cite book |author-link= |first=José-Miguel |last=Bernardo |year=2005 |chapter=Reference analysis |title=Handbook of statistics |volume=25 |pages=17–90 }}</ref> <ref name="Wolpert2004">{{cite journal |last=Wolpert |first=R.&nbsp;L. |year=2004 |title=A Conversation with James O. Berger |url=https://archive.org/details/sim_statistical-science_2004-02_19_1/page/204 |journal=Statistical Science |volume=19 |issue=1 |pages=205–218 |doi=10.1214/088342304000000053 |mr=2082155 |citeseerx=10.1.1.71.6112 |s2cid=120094454 }}</ref> <ref name="Bishop2007">{{cite book |last=Bishop |first=C. M. |title=Pattern Recognition and Machine Learning |url=https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish |publisher=Springer |year=2007 |location=New York |isbn=978-0-387-31073-2 }}</ref> <ref name="Bernardo2006">{{cite journal |author-link= |first=José M. |last=Bernardo |year=2006 |url=http://www.ime.usp.br/~abe/ICOTS7/Proceedings/PDFs/InvitedPapers/3I2_BERN.pdf |title=A Bayesian mathematical statistics primer |journal=Icots-7 |archive-date=2011-11-10 |access-date=2026-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111110142927/http://www.ime.usp.br/~abe/ICOTS7/Proceedings/PDFs/InvitedPapers/3I2_BERN.pdf |url-status=live }}</ref> }} === Mənbə === {{refbegin}} * Aster, Richard; Borchers, Brian, and Thurber, Clifford (2012). ''Parameter Estimation and Inverse Problems'', Second Edition, Elsevier. {{ISBN|0123850487}}, {{ISBN|978-0123850485}} * {{cite book |author1 = Bickel, Peter J. |author2 = Doksum, Kjell A. |name-list-style=amp |title = Mathematical Statistics, Volume 1: Basic and Selected Topics |edition=Second (updated printing 2007) |year=2001 |publisher=Pearson Prentice–Hall |isbn = 978-0-13-850363-5 }} * Box, G.&nbsp;E.&nbsp;P. and Tiao, G.&nbsp;C. (1973). ''Bayesian Inference in Statistical Analysis'', Wiley, {{ISBN|0-471-57428-7}} * {{cite book |author = Edwards, Ward |chapter = Conservatism in Human Information Processing |editor = Kleinmuntz, B. |title = Formal Representation of Human Judgment |publisher=Wiley |year=1968 }} * {{cite journal |author=Edwards, Ward | quote=Chapter: Conservatism in Human Information Processing (excerpted) |editor= Daniel Kahneman |editor-link= |editor2=Paul Slovic |editor2-link= |editor3=Amos Tversky |editor3-link= |title = Judgment under uncertainty: Heuristics and biases |journal=Science |volume=185 |issue=4157 |pages=1124–1131 |year=1982 |bibcode = 1974Sci...185.1124T |doi = 10.1126/science.185.4157.1124 |pmid = 17835457 | s2cid=143452957 }} * Jaynes E.&nbsp;T. (2003) ''Probability Theory: The Logic of Science'', CUP. {{ISBN|978-0-521-59271-0}} ([http://www-biba.inrialpes.fr/Jaynes/prob.html Link to Fragmentary Edition of March 1996] {{Wayback|url=http://www-biba.inrialpes.fr/Jaynes/prob.html |date=20201108171426 }}). * {{cite book |title=Scientific Reasoning: the Bayesian Approach| author=Howson, C. |author2=Urbach, P. |name-list-style=amp |publisher=Open Court Publishing Company |year=2005 |edition=3rd |isbn=978-0-8126-9578-6 | author-link= }} * {{cite book |last1=Phillips |first1=L. D. |last2=Edwards |first2=Ward |chapter=Chapter 6: Conservatism in a Simple Probability Inference Task (''Journal of Experimental Psychology'' (1966) 72: 346-354) |title=A Science of Decision Making:The Legacy of Ward Edwards |url=https://archive.org/details/scienceofdecisio0000edwa |editor=Jie W. Weiss |editor2=David J. Weiss |isbn=978-0-19-532298-9 |page=536 |date=October 2008 |publisher=Oxford University Press }} {{refend}} == Əlavə ədəbiyyat == * For a full report on the history of Bayesian statistics and the debates with frequentists approaches, read {{cite book |last=Vallverdu |first=Jordi |title=Bayesians Versus Frequentists A Philosophical Debate on Statistical Reasoning |publisher=Springer |year=2016 |location=New York |isbn=978-3-662-48638-2 }} * {{Cite book |last=Clayton |first=Aubrey |author-link=|url=https://cup.columbia.edu/book/bernoullis-fallacy/9780231199940 |title=Bernoulli's Fallacy: Statistical Illogic and the Crisis of Modern Science |date=August 2021 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-55335-3}} ===İbtidai=== The following books are listed in ascending order of probabilistic sophistication: * Stone, JV (2013), "Bayes' Rule: A Tutorial Introduction to Bayesian Analysis", [http://jim-stone.staff.shef.ac.uk/BookBayes2012/BayesRuleBookMain.html Download first chapter here], Sebtel Press, England. * {{Cite book| title=Understanding Uncertainty, Revised Edition| author=Dennis V. Lindley | publisher=John Wiley | year=2013| edition=2nd | isbn=978-1-118-65012-7| author-link= }} * {{Cite book| title=Scientific Reasoning: The Bayesian Approach| author=Colin Howson |author2=Peter Urbach |name-list-style=amp | publisher=Open Court Publishing Company| year=2005| edition=3rd | isbn=978-0-8126-9578-6| author-link= }} * {{Cite book|author=Berry, Donald A.|title=Statistics: A Bayesian Perspective|url=https://archive.org/details/ssmstatisticsbay0000dona|publisher=Duxbury| year=1996|isbn=978-0-534-23476-8}} *{{Cite book|author=Morris H. DeGroot|author2=Mark J. Schervish|name-list-style=amp|title=Probability and Statistics|url=https://archive.org/details/probabilitystati0000degr_j5d9|url-access=registration|edition=third|isbn=978-0-201-52488-8|publisher=Addison-Wesley|year=2002|author-link=}} * Bolstad, William M. (2007) ''Introduction to Bayesian Statistics'': Second Edition, John Wiley {{ISBN|0-471-27020-2}} *{{cite book |author=Winkler, Robert L |title=Introduction to Bayesian Inference and Decision |url=https://archive.org/details/introductiontoba0000wink |publisher=Probabilistic |year=2003 |isbn=978-0-9647938-4-2 |edition=2nd }} Updated classic textbook. Bayesian theory clearly presented. * Lee, Peter M. ''Bayesian Statistics: An Introduction''. Fourth Edition (2012), John Wiley {{ISBN|978-1-1183-3257-3}} * {{Cite book| title = Bayesian Methods for Data Analysis, Third Edition | url = https://archive.org/details/bayesianmethodsf0000carl | publisher = Boca Raton, FL: Chapman and Hall/CRC | year = 2008 | isbn = 978-1-58488-697-6|author1=Carlin, Bradley P. |author2=Louis, Thomas A. |name-list-style=amp }} * {{Cite book| title = Bayesian Data Analysis, Third Edition | publisher = Chapman and Hall/CRC | year = 2013 | isbn = 978-1-4398-4095-5|last1=Gelman|first1=Andrew|author-link1=|last2=Carlin|first2=John B.|last3=Stern|first3=Hal S.|last4=Dunson|first4=David B.|last5=Vehtari|first5=Aki|last6=Rubin|first6=Donald B.|author-link6=}} ===Orta və ya qabaqcıl=== * {{Cite book|author=Berger, James O| title=Statistical Decision Theory and Bayesian Analysis| edition=Second|year=1985| publisher=Springer-Verlag|series=Springer Series in Statistics|isbn=978-0-387-96098-2| bibcode=1985sdtb.book.....B| author-link=}} *{{Cite book|title=Bayesian Theory|url=https://archive.org/details/bayesiantheory0000bern|publisher=Wiley|year=1994|author-link1=|last1=Bernardo|first1=José&nbsp;M.|author-link2=|last2=Smith|first2=Adrian&nbsp;F.&nbsp;M.}} * Morris H. DeGroot, ''Optimal Statistical Decisions''. Wiley Classics Library. 2004. (Originally published (1970) by McGraw-Hill.) {{ISBN|0-471-68029-X}}. * {{cite book|title=Theory of statistics|first=Mark J.|last=Schervish|publisher=Springer-Verlag|year=1995|isbn=978-0-387-94546-0}} * Jaynes, E. T. (1998). [http://www-biba.inrialpes.fr/Jaynes/prob.html ''Probability Theory: The Logic of Science'']. * O'Hagan, A. and Forster, J. (2003). ''Kendall's Advanced Theory of Statistics'', Volume 2B: ''Bayesian Inference''. Arnold, New York. {{ISBN|0-340-52922-9}}. * {{Cite book|author=Robert, Christian P|title=The Bayesian Choice: From Decision-Theoretic Foundations to Computational Implementation|publisher=Springer|year=2007|edition=paperback|isbn=978-0-387-71598-8}} * Pearl, Judea. (1988). ''Probabilistic Reasoning in Intelligent Systems: Networks of Plausible Inference'', San Mateo, CA: Morgan Kaufmann. * Pierre Bessière et al. (2013). "[http://www.crcpress.com/product/isbn/9781439880326 Bayesian Programming]". CRC Press. {{ISBN|9781439880326}} * Francisco J. Samaniego (2010). "A Comparison of the Bayesian and Frequentist Approaches to Estimation". Springer. New York, {{ISBN|978-1-4419-5940-9}} sna7s45odfesh8slijyhz8qxg2a0zmu Əl-Xiraqi 0 960223 8981758 8906554 2026-06-28T11:29:15Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981758 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Əbül-Qasım Ömər ibn Hüseyn ibn Abdillah əl-Xiraqi əl-Bağdadi''' ({{Dil-ar|الخرقي}}; {{DVTY}}) — [[Hənbəlilər|Hənbəli]] [[fəqih]]i. == Həyatı == "Xiraqi" nisbəsi ərəbcədə "paltar və parça" mənasını verən xirqə (cəmi: xiraq) sözündən, yəni bu malların ticarəti ilə məşğul olmaqdan qaynaqlanır. Atası Əbu Əli əl-Xiraqi də müəllimi Əbu Bəkr əl-Mərruziyə yaxınlığı səbəbilə "Mərruzinin xəlifəsi" olaraq tanınan bir hənbəli alimi olub. O, Mərruziyə ünvanladığı suallara verilən cavabları toplayaraq "Qəsasu mən həcərəhu Əhməd" adlı əsər yazmışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Teymiyyə |title=Dəru təəruzil-əql vən-nəql |publisher=naşir: M. Rəşad Salim |year=1978 |location=[[Ər-Riyad]] |pages=148 |language=ar}}</ref> Əl-Xiraqi Bağdadda təhsil almış, Əbu Bəkr əl-Mərruzidən, Hərb ibn İsmayıl əl-Kirmanidən, atasından və Əbül-Fəzl ibn Əbdüssəmi əl-Haşimi kimi bir çox alimdən dərs almışdır. Xiraqinin birbaşa Əhməd ibn Hənbəlin oğullarından dərs aldığı barədə bəzi müəlliflər tərəfindən qeyd edilən məlumat<ref>{{Cite book |last=Sezgin |first=Fuad |title=Geschichte des arabischen Schrifttums |year=1967-2010 |volume=I |location=[[Leyden]] |pages=512 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=İbnül-Mibrəd |title=əd-Dürrun-nəqi fi şərhi-əlfəzil-Xiraqi |year=1991 |volume=I |location=[[Ciddə]] |pages=85-97 |language=ar}}</ref> klassik mənbələrdə verilən bu məlumatlarla ziddiyyət təşkil edir. Aralarında Əbül-Həsən Əbdüləziz ibn Haris ət-Təmimi, Əbu Məhəmməd Abdullah ibn Osman əs-Səffar, İbn Bətta əl-Uqbəri, Əbül-Hüseyn ibn Səmun və Əbu Bəkr Həsən ibn Yəhya əl-Muqri kimi fəqih və mühəddislərin olduğu bir çox alim də Xiraqidən dərs almışdır. Əl-Xiraqinin dövründə [[Büveyhilər]]in hakimiyyəti altında olan [[İraq]]da [[Rafizilər|Rafizilik]] və [[Mötəzililər|Mötəzililik]] üstün mövqeyə gəlmiş, [[Bağdad]]da dini vəziyyət gərginləşmişdi. Bağdadda vəziyyət çətinləşdiyindən əl-Xiraqi də hənbəli məzhəbinin kök salmağa başladığı [[Dəməşq|Şama]] getdi. Burada vəfat edən əl-Xiraqi [[Bab əs-Səğir qəbiristanlığı|Babüs-Səğir qəbiristanlığında]], Cərrah məscidinin qarşısında dəfn edildi. Onun qəbri sonradan ziyarətgaha çevrildi. İbn Bətta müəllimi əl-Xiraqinin Şamdakı qəbrini ziyarət etdiyini açıq şəkildə bildirdiyinə görə, onun Bağdadda öldüyü barədə rəvayət həqiqəti əks etdirmir.<ref name=":0">{{Cite web |last=Özen |first=Şükrü |date=1998 |title=Hıraki |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hiraki |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hiraki |archive-date=2026-01-27 |access-date=2026-01-27 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> == Əsərləri == Əbu Yəla əl-Fərranın bildirdiyinə görə, əl-Xiraqi çoxsaylı əsər müəllifi olmuşdur, lakin onlar geniş yayılmamışdır. Çünki o, Bağdaddan ayrılarkən kitablarını əmanət qoyduğu dostunun evi yanmış, bu yanğından isə yalnız "[[Müxtəsər əl-Xiraqi|əl-Müxtəsər]]" adlı əsəri xilas ola bilmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == {{istinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]] [[Kateqoriya:Müsəlmanlar]] ke6ui3hhi2x8lva18ui70xh9d4i9l8l Banhu 0 960329 8981145 8695910 2026-06-27T13:46:24Z InternetArchiveBot 179784 3 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981145 wikitext text/x-wiki {{Musiqi aləti |Adı = Banhu |Şəkil = |Şəklin ölçüsü = |Şəklin izahı = |Təsnifat = simli musiqi aləti |Diapazon = |Mənşə ölkəsi = [[Çin]] |Əlaqəli alətlər = [[Husin]] |İfaçılar = |Səslənməsi = |Səslənmənin izahı = }} '''Banhu''' ([[Çin dili|Çincə]]: ''板胡'') — [[Çin]]mənşəli simli [[musiqi aləti]]. Ondan xalq musiqisi orkestrlərində, [[Çin operası]]nda istifadə olunur. Çin kamanlı simli aləti [[husin]]in bir variantıdır. Kəsilmiş kokos qabığından hazırlanmış gövdəsi nazik taxta səs lövhəsi ilə örtülmüşdür. Uzun, pərdəsiz boyun kökləmə sancaqları olan bir başlıqla bitir. Ümumi uzunluğu təxminən 700 mm-dir. Kvintlərdə köklənmiş iki simi var (d2 – a1). Modernləşdirilmiş alətin xromatik diapazonu c1 – e4-dür. İfaçı simləri boynuna basmadan sol əlin barmaqları ilə basır.<ref name=":0">{{Cite web |title=Banhu {{!}} Chinese, 2-string, Fiddle |url=https://www.britannica.com/art/banhu |access-date=2024-02-17 |website=[[:en:Britannica]] |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305085219/http://www.britannica.com/art/banhu |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Stock |first=Johnathan P.J. |date=1993 |title=An Ethnomusicological Perspective on Musical Style, with Reference to Music for Chinese Two-Stringed Fiddles |url=https://www.jstor.org/stable/766308 |journal=Journal of the Royal Musical Association |volume=118 |issue=2 |page=279 |archive-date=2024-03-31 |access-date=2026-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331203949/https://www.jstor.org/stable/766308 |url-status=live }}</ref> Ənənəvi banhu əsasən Şimali Çin musiqi dramında müşayiət aləti kimi istifadə olunurdu. XX əsrdə orkestr aləti kimi istifadə olunmağa başlayıb.<ref>{{Cite web |title=China 'Yehu' |url=https://wmic.net/china-yehu-happy/ |access-date=2024-02-17 |website=Hartenberger World Musical Instrument Collection |archive-date=2024-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218022958/https://wmic.net/china-yehu-happy/ |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Vikianbar kateqoriyası}} * [http://music.yahoo.com.cn/search.html?pid=ysearch&p=%22%B0%E5%BA%FA%22&button=%CB%D1%B8%E8%C7%FA&button=%CB%D1%B8%E8%B4%CA&mimetype=all&source=ysearch_music_result_topsearch Banhu MP3s] (click on headphones to listen to individual tracks) {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Simli musiqi alətləri]] [[Kateqoriya:Çin musiqisi]] [[Kateqoriya:Çin dilində sözlər və ifadələr]] rmeunexsm1aj5jm5t55545xgec1sde0 Baş Kəşfiyyat İdarəsi (Suriya) 0 962468 8981491 8721417 2026-06-28T00:37:29Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981491 wikitext text/x-wiki {{dövlət qurumu}} '''Baş Kəşfiyyat İdarəsi''' ({{dil-ar|إدارة المخابرات العامة}}, {{transl|ar|İdarət əl-Muxabarat əl-Amma}}), həmçinin '''Baş Təhlükəsizlik İdarəsi''' və ya sadəcə '''Müxabərat''' — keçmiş [[Bəəsçi Suriya]]nın ən mühüm mülki kəşfiyyat xidməti. Qurum hökumətin maraqları naminə xalqın sıxışdırılmasında mühüm rol oynamışdır.<ref name="desinfos">{{cite web|url=http://www.desinfos.com/article.php?id_article%3D3899 |title=&#91;DESINFOS.COM&#93; - le rapport Mehlis: La Syrie et de hauts responsables libanais officiellement impliqués dans l'assassinat de Rafic Hariri |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060113204637/http://www.desinfos.com/article.php?id_article=3899 |archive-date=13 January 2006 }}</ref> Baş Kəşfiyyat İdarəsi 2024-cü ilin dekabrında ləğv olunana qədər [[Suriya]] əhalisi üzərində repressiv nəzarət həyata keçirmiş, xarici kəşfiyyatı idarə etmiş və "[[Hizbullah]]" adından [[Livan]]dakı fəaliyyətləri izləmişdir. == Tarixi == 1970-ci ilin noyabrında [[Hafiz Əsəd]] "İslah hərəkatı" adlandırdığı [[Suriyada dövlət çevrilişi (1970)|çevriliş nəticəsi]]ndə [[Sələh Cədid]]i hakimiyyətdən uzaqlaşdırmışdır. Yeni sistem Suriyanın müstəqillik qazandığı dövrdən bəri ən uzunömürlü hakimiyyəti olmuş və əvvəlki rejimin radikallığını müəyyən dərəcədə yumşaltmışdır. İdarə rəsmən 1971-ci ildə təsis edilmişdir. 1972-ci ildən etibarən Baş Kəşfiyyat İdarəsi əhəmiyyətli dərəcədə [[Almaniya Demokratik Respublikası]]nın (ADR) "[[Ştazi]]" təşkilatının modeli əsasında formalaşdırılmışdır.<ref>{{Cite journal |last=Trentin |first=Massimiliano |date=November 2021 |title=State-led Development: The Privileged Linkage between East Germany and Ba'athist Syria, 1965–1972 |journal=Contemporary European History |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=581–596 |doi=10.1017/S0960777321000369 |issn=0960-7773|doi-access=free |hdl=11585/852257 |hdl-access=free }}</ref> Hafiz Əsəd və [[Baas Partiyası]]nın rəhbərliyi dövründə, xüsusilə 1973-cü ildən başlayaraq, Suriya Baş Təhlükəsizlik İdarəsinin agentləri təlim keçmək üçün tez-tez [[Şərqi Berlin]]ə səfər etmişdilər. "Ştazi" arxivlərinə görə, [[suriyalılar]] həmçinin, Şərqi Almaniyadan avadanlıq və materiallar tədarük etmişdilər. Bu cür sonuncu çatdırılmalar 1990-cı ilə qədər sənədləşdirilmişdir.<ref>{{Cite web|url=https://www.mena-researchcenter.org/germanys-ties-to-the-syrian-regime/|title=Germany's ties to the Syrian regime|date=14 January 2023|access-date=3 February 2026|archive-date=23 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250323103539/https://www.mena-researchcenter.org/germanys-ties-to-the-syrian-regime/|url-status=live}}</ref> Baş Kəşfiyyat İdarəsi Əsəd rejiminin süqutundan sonra 2024-cü ilin dekabrında digər Bəəsçi Suriya qurumları ilə birlikdə ləğv edilmişdir. Suriya kəşfiyyatının rəhbəri təyin edilmiş [[Ənəs Xəttab]] bildirmişdir ki, bütün köhnə qurumlar ləğv edildikdən sonra ölkənin təhlükəsizlik institutları yenidən strukturlaşdırılacaqdır.<ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Syria's New Intel Chief Vows Reforms To End Abuses |url=https://www.barrons.com/news/syria-s-new-intel-chief-vows-reforms-to-end-abuses-0925783f |access-date=29 December 2024 |website=www.barrons.com |language=en-US |archive-date=9 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109173647/https://www.barrons.com/news/syria-s-new-intel-chief-vows-reforms-to-end-abuses-0925783f |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=28 December 2024 |title=Syria's head of intelligence says security institution to be restructured |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syrias-head-intelligence-says-security-institution-be-restructured-2024-12-28/ |website=Reuters}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Suriyanın dövlət quruluşu]] [[Kateqoriya:Suriyada vətəndaş müharibəsi]] [[Kateqoriya:Suriyada siyasət]] iq2nmb8y42u6atgzug6wha0910bqpmh Baqillani 0 963375 8981167 8891661 2026-06-27T15:01:03Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981167 wikitext text/x-wiki {{Alim}} '''Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Təyyib ibn Məhəmməd əl-Bəsri əl-Baqilani''' ({{Dil-ar|الباقلّاني}}; {{DVTY}}) — [[Əşərilər|Əşari]] kəlamçısı və [[Maliki məzhəbi|Maliki]] fəqihi. == Bioqrafiyası == Atası və ya babalarından kiminsə paxla ticarəti ilə məşğul olmasından ötrü ona "Baqillani" deyilmişdir. Ləqəbi "Qazı"dır. Digər bir bir nisbəsi də "Bəsri"dir. İbn Mücahid ət-Tai, Əbül-Həsən əl-Bəhili, Əbu Abdullah əş-Şirazi, İbn Əbu Zeyd əl-Qayrəvani, Əbu Bəkr əl-Əbhəri və İbn Səmundan üsul, fiqh, kəlam və əxlaq öyrənib, Əbu Bəkr əl-Qətii, İbn Məsi və [[Darəqutni|Darəqutnidən]] hədis dinləyib. [[Bəsrə]] məscidində dərs deyib, Ədudüddövlə oğlu Simnanüddövləyə müəllimlik edib. [[Şiraz|Şirazda]] Ədudüddövlənin hüzurunda Əbül-Həsən əl-Əhdəb, Əbu İshaq ən-Nusaybini, [[Şiəlik|şiələrədən]] İbn əl-Müəllim, [[Şafeilik|şafeilərdən]] Əbül-Fərəc İbn Tərar ilə elmi debatlar etmişdir. [[Bizans imperiyası|Bizans]] imperatoru [[II Vasili Vulqarokton]] səfir olaraq göndərilmiş və orada da keşişlərlə [[üç üqnum]] inancı ilə bağlı debatlar etmişdir. Bir müddət qazı və qazıl-quzatlıq etmiş, [[Bağdad|Bağdaddakı]] Mənsur məscidində dərs demişdir. Əbu Cəfər əs-Simnani, Əli ibn Məhəmməd əl-Hərbi, Əbu Abdullah əl-Əzdi, Əbu Əbdürrəhman əs-Süləmi, Əbül-Qasım əs-Seyrəfi, Əbu Zər əl-Hərəvi və Əbu Xətim əl-Qəzvini onun tələbələrindən bəziləridir. Bağdadda yaşadığı dövrdə Kərxi və müxtəlif bölgələri ziyarət etmiş, [[Hənbəlilər|Hənbəli]] alimləri ilə elmi mübahisələr apararaq onların kəlam elminə münasibətini qismən yumşaltmışdır. [[Batinilik|Batiniyyə]] təliminə qarşı əsər yazmış və bu firqənin Bağdatdakı fəaliyyətlərini təkzib etmişdir. Batiniyyənin tərəfdarı olan [[Mosul]] valisi Kərvanın təhlükəli işlərinin qarşısını almaq üçün xəlifə Qədir-Billah tərəfindən Bəhaüddövləyə səfir kimi göndərilmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn əl-İməd |title=Şəzərətüz-zəhəb fi əxbəri-mən zəhəb |pages=160 |language=ar|year=1979|location=[[Beyrut]]|volume=III}}</ref> Baqillani 23 Zilqadə hicri 403-cü (5 iyun 1013) ildə Bağdadda vəfat etmiş və [[Əhməd ibn Hənbəl]] yanında dəfn edilmişdir.<ref>{{Cite web |last=Gölcük |first=Şerafettin |date=1991 |title=Bakıllani |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bakillani |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bakillani |archive-date=2026-02-06 |access-date=2026-02-06 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> Baqillani "ət-Təmhid", "əl-İnsaf", "İcazül-Quran", "əl-Bəyan" və başqa əsərlərin<ref>{{Cite web |title=الباقلاني |url=https://shamela.ws/author/15 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20260613053819/https://shamela.ws/author/15 |archive-date=2026-06-13 |access-date=2026-02-06 |website=[[Əl-Məktəbətü əş-Şamilə]] }}</ref> müəllifidir. == İstinadlar == [[Kateqoriya:Sünni müsəlman İslam alimləri]] [[Kateqoriya:İslam filosofları]] [[Kateqoriya:Müsəlman teoloqlar]] [[Kateqoriya:Sünni imamları]] [[Kateqoriya:Sünnilik]] [[Kateqoriya:XI əsr ərəbləri]] my7i8dds86pgb4imd4yt7031eyodxz7 Əbu Züra ər-Razi 0 964194 8981131 8535583 2026-06-27T13:19:25Z Medineli92 148338 /* Bioqrafiyası */ 8981131 wikitext text/x-wiki {{Alim|şəkil=ابو زرعة.png}} '''Əbu Züra Ubeydullah ibn Əbdilkərim ibn Yezid ər-Razi''' ({{dvty}}) — [[hədis]] hafizi və tənqidçisi. == Bioqrafiyası == Hicri 194-cü (809-810) ildə anadan olub. "[[Muvatta]]"nı əzbərləyib. [[Kufə]], [[Bəsrə]], [[Misir]], Cəzirə, [[Bağdad]], [[Qəzvin]], [[Nişapur|Nişabur]] və [[Dəməşq|Şama]] elmi səyəhətlər edib. Hədis sahəsi üzrə Əbu Nuaym Fəzl ibn Dükeyn, [[Əhməd ibn Hənbəl]], Rəbi ibn Süleyman əl-Cizi, Əbu Sələmə ət-Təbuzəki, İbrahim ibn Musa əl-Fərra, [[İbn Əbu Şeybə]] və başqalarında bəhrələnib, onlardan yüz minlərlə hədis yazıb. [[Qiraət]] sahəsi üzrə isə [[Qalun]], [[Xələf əl-Bəzzar|Xələf ibn Hişam]] və [[Əd-Duri|Duri]] kimi alimlərə tələbəlik edib. Sədi əl-Haşimi onun həyatını tədqiq etdiyi əsərində 580 müəlliminin adını qeyd edib.<ref>{{Cite book |title=Əbu Züra ər-Razi və cühuduhu fis-sünnətin-nəbəviyyə |volume=I |pages=85-155 |language=ar|last=Əl-Haşimi|first=Sədi|year=1989|location=[[Mədinə]]}}</ref> Ondan hədis rəvayət etmiş şəxslər arasında isə Hərmələ ibn Yəhya, [[Fəllas]], [[Yunus ibn Əbdüləla|Yunus ibn Əbdüləla əs-Sədəfi]], [[Müslüm ibn Həccac|Müslüm ibn Həccac əl-Quşeyri]], İbn Varə, [[Tirmizi]], [[Əbu Hətim ər-Razi]], [[Əbu Züra əd-Dəməşqi|Əbu Züra əd-Dəməşqi,]] İbrahim əl-Hərbi, [[Abdullah ibn Əhməd ibn Hənbəl]], [[Nəsai]], [[Əbu Yalə əl-Mövsili|Əbu Yalə öl-Mövsili]], [[Təbəri]], [[Əbu Əvanə əl-İsfərayini]] və [[İbn Əbu Davud]] kimi tanınmış alimlər vardır. Əbu Züra ər-Razi hicri 264-cü (878) ildə [[Rey|Reydə]] vəfat edib. Onunın dövrümüzə qədər gəlib çatmış yeganə əsəri "''Kitabüd-Duafə vəl-kəzzabin vəl-mətrukin min əshabil-hədis''" adlı kitabdır.<ref>{{Cite web |last=Kandemir |first=M. Yaşar |title=Ebu Zur'a er-Razi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-zura-er-razi |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-zura-er-razi |archive-date=2026-02-10 |access-date=2026-02-10 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=1994}}</ref> == İstinadlar == [[Kateqoriya:Hədis alimləri]] [[Kateqoriya:Hədis alimləri]] [[Kateqoriya:Ravilər]] mdipb6fujsddliq2tr0wx9opwiauxdc Bazar anomaliyası 0 969746 8981475 8886308 2026-06-27T22:47:31Z InternetArchiveBot 179784 4 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981475 wikitext text/x-wiki '''Bazar anomaliyası''' — [[maliyyə bazarı]]nda müşahidə olunan və aktiv qiymətlərinin (adətən riskə əsaslanan) nəzəriyyələri ilə uyğun gəlməyən proqnozlaşdırıla bilən nəticələrə verilən addır.<ref>{{Cite journal|last=Schwert|first=G. William|date=2003|title=Anomalies and Market Efficiency|url=http://schwert.ssb.rochester.edu/hbfech15.pdf|journal=Handbook of Economics and Finance|doi=10.1016/S1574-0102(03)01024-0|archive-date=2019-11-04|access-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104193502/http://schwert.ssb.rochester.edu/hbfech15.pdf|url-status=}}</ref> Standart nəzəriyyələrə [[kapital aktivlərinin qiymətləndirilməsi modeli]] və [[Fama-Frençin üçfaktorlu modeli]] daxildir. Lakin aktiv qiymətlərini izah edən düzgün nəzəriyyə barədə akademiklər arasında tam razılıq olmadığı üçün bir çox tədqiqatçı anomaliyaları konkret etalon nəzəriyyəyə istinad etmədən izah edir (məsələn, Deniel və Hirşleyfer 2015;<ref>{{Cite journal|last1=Kent|first1=Daniel|last2=Hirshleifer|first2=David|date=Fall 2015|title=Overconfident Investors, Predictable Returns, and Excessive Trading|journal=Journal of Economic Perspectives}}</ref> Barberis 2018<ref name=":1">{{Cite journal|last=Barberis|first=Nicholas|date=2018|title=Psychology-based Models of Asset Prices and Trading Volume|url=http://faculty.som.yale.edu/nicholasbarberis/bdl17b.pdf|journal=NBER Working Paper|series=WIDER Working Paper|volume=2018|doi=10.35188/UNU-WIDER/2018/444-5|isbn=978-92-9256-444-5|archive-date=2019-08-11|access-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811192609/http://faculty.som.yale.edu/nicholasbarberis/bdl17b.pdf|url-status=dead}} </ref>). Həqiqətən də bir çox akademiklər anomaliyaları sadəcə olaraq “gəlir proqnozlaşdırıcıları” kimi adlandırır və beləliklə etalon nəzəriyyənin müəyyən edilməsi problemini aradan qaldırmağa çalışırlar.<ref name=":2">{{cite journal|last1=McLean|first1=David|last2=Pontiff|first2=Jeffrey|date=February 2016|title=Does Academic Research Destroy Return Predictability?|journal=The Journal of Finance|volume=61|issue=1|page=5|doi=10.1111/jofi.12365|doi-access=free}}</ref> Akademik ədəbiyyatda 150-dən çox gəlir proqnozlaşdırıcısı müəyyən edilmişdir (bax: ''[[Bazar anomaliyası#Akademik jurnallarda sənədləşdirilmiş anomaliyaların siyahısı|Akademik jurnallarda sənədləşdirilmiş anomaliyaların siyahısı]]''). Bununla belə, bu “anomaliyalar” bir sıra məhdudiyyətlərlə müşayiət olunur. Demək olar ki, bütün sənədləşdirilmiş anomaliyalar likvidliyi aşağı olan və bazar kapitallaşması kiçik olan səhmlərə yönəlmişdir.<ref name=":2" /> Bundan əlavə, bir çox tədqiqatlar ticarət xərclərini nəzərə almır. Nəticədə proqnozlaşdırıla bilənlik mövcud olsa da, bir çox anomaliya real qazanc imkanı yaratmır.<ref name=":0" /> Həmçinin, hər hansı proqnozlaşdırıcının dərc olunmasından sonra gəlirlərin proqnozlaşdırıla bilmə qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə azalır və bu da gələcəkdə mənfəət əldə etməyi çətinləşdirə bilər.<ref name=":2" /> Digər tərəfdən, gəlirlərin proqnozlaşdırıla bilməsi riskin kəsişmə və ya zaman üzrə dəyişməsi ilə bağlı ola bilər və buna görə də mütləq yaxşı investisiya imkanı demək deyil. Bu baxımdan yalnız proqnozlaşdırıla bilənlik faktı [[səmərəli bazar hipotezi]]ni təkzib etmir, çünki bunun üçün riskin konkret modeli ilə izah ediləndən artıq proqnozlaşdırıla bilənlik nümayiş etdirilməlidir.<ref>{{Cite journal|last=Fama|first=Eugene|date=1970|title=Efficient Capital Markets: A Review of Theory and Empirical Work|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-finance_1970-05_25_2/page/382|journal=Journal of Finance|volume=25|issue=2|pages=383–417|doi=10.2307/2325486|jstor=2325486}}</ref> Bazar anomaliyalarının izahı üçün dörd əsas yanaşma göstərilir: (1) qiymətlərin yanlış formalaşması (mispricing), (2) ölçülməmiş [[maliyyə riski]], (3) [[arbitraj məhdudiyyətləri]] və (4) [[seçim qərəzi]].<ref name=":2" /> Bu məsələnin əsas səbəbi barədə akademiklər arasında hələ də ümumi konsensus yoxdur. Bəzi tanınmış tədqiqatçılar seçim qərəzini,<ref>{{Cite journal|last=Harvey|first=Campbell R.|date=January 2016|title=... and the Cross-Section of Expected Returns|journal=The Review of Financial Studies|doi=10.1093/rfs/hhv059|doi-access=free}}</ref> digərləri qiymətlərin yanlış formalaşmasını,<ref name=":1" /> bəziləri isə riskə əsaslanan nəzəriyyələri əsas səbəb kimi müdafiə edir.<ref>{{Cite journal|last=Cochrane|first=John|date=2017|title=Macro-Finance|journal=Review of Finance|volume=21|issue=3|pages=945–985|doi=10.1093/rof/rfx010|doi-access=free}}</ref> Anomaliyalar ümumilikdə iki əsas kateqoriyaya bölünür: zaman sırası (time-series) və kəsişmə (cross-sectional) anomaliyaları. Zaman sırası anomaliyaları ümumi səhm bazarında proqnozlaşdırıla bilən dəyişiklikləri ifadə edir; buna tez-tez müzakirə olunan [[tsiklik olaraq tənzimlənmiş qiymət-gəlir nisbəti]] ({{dil-en|cyclically adjusted price-to-earnings ratio, CAPE}}) göstəricisi nümunədir.<ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=John Y.|date=July 1988|title=Stock Prices, Earnings, and Expected Dividends|url=http://cowles.yale.edu/sites/default/files/files/pub/d08/d0858.pdf|journal=The Journal of Finance|volume=43|issue=3|pages=661–676|doi=10.1111/j.1540-6261.1988.tb04598.x|jstor=2328190|archive-date=2020-01-06|access-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106141957/http://cowles.yale.edu/sites/default/files/files/pub/d08/d0858.pdf|url-status=live}}</ref> Bu cür göstəricilər səhmlərə investisiya etməyin hansı dövrlərdə daha sərfəli olduğunu (məsələn, [[Xəzinədarlıq vekselləri]] kimi təhlükəsiz aktivlərlə müqayisədə) müəyyən etməyə kömək edir. Kəsişmə anomaliyaları isə müəyyən səhmlərin digərlərinə nisbətən sistemli şəkildə daha yüksək gəlir gətirməsini ifadə edir. Məsələn, məşhur ölçü anomaliyası<ref>{{Cite journal|last=Banz|first=Rolf W.|date=March 1981|title=The relationship between return and market value of common stocks|journal=Journal of Financial Economics|volume=9|pages=3–18|doi=10.1016/0304-405X(81)90018-0}}</ref> göstərir ki, bazar kapitallaşması daha aşağı olan şirkətlərin səhmləri gələcəkdə daha böyük şirkətlərin səhmlərindən daha yüksək gəlir gətirməyə meyllidir. == Anomaliyaların izahı == === Yanlış qiymətləndirmə === Anomaliyaları sənədləşdirən bir çox, hətta əksər elmi məqalələr onları aktivlərin bazarda yanlış qiymətləndirilməsi ilə izah edir (məsələn, Lakonişok, Şleyfer və Vişnı 1994).<ref>{{Cite journal|last1=Lakonishok|first1=Josef|last2=Shleifer|first2=Andrei|last3=Vishny|first3=Robert W.|date=December 1994|title=Contrarian Investment, Extrapolation, and Risk|url=http://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/30721347/84.pdf|journal=Journal of Finance|volume=49|issue=5|pages=1541–1578|doi=10.1111/j.1540-6261.1994.tb04772.x|s2cid=55404532|doi-access=free}}</ref> Yanlış qiymətləndirmə izahı təbii hesab olunur, çünki anomaliyalar tərifinə görə aktiv qiymətləri nəzəriyyəsinin müəyyən etdiyi etalon modeldən kənara çıxmaları ifadə edir. Bu halda “yanlış qiymətləndirmə” həmin etalon nəzəriyyə ilə müqayisədə yaranan fərq kimi müəyyən edilir. Ən çox istifadə olunan etalon model [[Kapital aktivlərinin qiymətləndirilməsi modeli|CAPM]] (Capital Asset Pricing Model) modelidir. Bu nəzəriyyədən kənarlaşma adətən [[təhlükəsizlik bazarı xətti]] üzrə qiymətləndirmədə sıfırdan fərqli kəsim (intercept) ilə ölçülür. Bu kəsim adətən yunan əlifbasının alfa hərfi ilə işarə olunur: <math>E(R_t-R_{f,t}) = \alpha + \beta[E(R_{M,t} - R_{f,t})],</math> burada <math>R_t</math> — anomaliya üzrə gəlir, <math>R_{f,t}</math> — risksiz faiz dərəcəsi üzrə gəlir, <math>\beta</math> — anomaliya gəlirinin bazar gəliri ilə regressiyasından əldə edilən meyil əmsalı, <math>R_{M,t}</math> isə “bazarın” gəliridir və çox vaxt bütün açıq şəkildə ticarət olunan ABŞ səhmlərini əhatə edən [[Təhlükəsizlik Qiymətləri üzrə Tədqiqat Mərkəzi|CRSP]] indeksinin gəliri ilə təxmini ifadə olunur. Yanlış qiymətləndirmə izahı akademik maliyyə sahəsində tez-tez mübahisə doğurur, çünki tədqiqatçılar uyğun etalon nəzəriyyə barədə razılığa gəlmirlər (bax: Ölçülməmiş risk). Bu fikir ayrılığı [[səmərəli bazar hipotezi]] ilə bağlı “birgə hipotez problemi” ilə sıx bağlıdır. === Ölçülməmiş risk === {{Main|Risk faktoru (maliyyə)}} Akademiklər arasında yanlış qiymətləndirmə iddialarına verilən geniş yayılmış cavablardan biri də anomaliyaların etalon nəzəriyyədə nəzərə alınmayan əlavə risk ölçüsünü əks etdirməsi fikridir. Məsələn, anomaliya CAPM regresiyası ilə ölçülən göstəricilərdən artıq gözlənilən gəlir yarada bilər, çünki onun gəlir zaman sırası əmək gəlirləri ilə əlaqəli ola bilər və bu isə bazar gəliri üçün istifadə olunan standart göstəricilərdə əks olunmur.<ref>{{cite journal |last1=Jagannathan |first1=Ravi |last2=Wang |first2=Zhenyu |title=The Conditional CAPM and the Cross-Section of Expected Returns |journal=Journal of Finance |date=March 1995}}</ref> Bu yanaşmanın ən məşhur nümunələrindən biri [[Yucin Fama]] və [[Kennet Frenç]] tərəfindən təklif edilən üçfaktorlu model üzrə aparılmış tədqiqatdır. Onların fikrincə, əgər aktivlər rasional şəkildə qiymətləndirilirsə, orta gəlirlərlə əlaqəli olan dəyişənlər gəlirlərdə mövcud olan və diversifikasiya olunmayan ümumi risk faktorlarına həssaslığı ifadə etməlidir.<ref>{{cite journal |last1=Fama |first1=Eugene |last2=French |first2=Kenneth |title=Common risk factors in the return on stocks and bonds |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-financial-economics_1993-02_33_1/page/2 |journal=Journal of Financial Economics |date=1993|volume=33 |pages=3–56 |doi=10.1016/0304-405X(93)90023-5 |citeseerx=10.1.1.139.5892 }}</ref> Ölçülməmiş risk izahı CAPM modelinin risk nəzəriyyəsi kimi çatışmazlıqları və onun empirik testlərindəki problemlərlə də əlaqəlidir. CAPM modelinə ən çox yönəldilən tənqidlərdən biri onun tək dövr (single-period) çərçivəsində qurulmasıdır və buna görə də yüksək qeyri-müəyyənlik dövrləri kimi dinamik xüsusiyyətləri nəzərə almamasıdır. Daha ümumi modellərdə CAPM adətən bir neçə risk faktorunu nəzərdə tutur; bu, [[Zamanarası CAPM|Mertonun intertemporal CAPM]] nəzəriyyəsində göstərilmişdir. Bundan əlavə, ICAPM modelinə görə gözlənilən gəlirlər zaman üzrə dəyişə bilər və buna görə də zaman sırası üzrə proqnozlaşdırıla bilənlik həmişə yanlış qiymətləndirmənin sübutu hesab edilmir. Həqiqətən də CAPM dinamik gözlənilən gəlirləri tam şəkildə izah edə bilmədiyi üçün zaman sırası üzrə proqnozlaşdırıla bilənlik çox vaxt kəsişmə anomaliyalarına nisbətən daha az dərəcədə yanlış qiymətləndirmə kimi qəbul edilir. Empirik problemlər əsasən sərvətin və ya [[marjinal fayda]]nın ölçülməsinin çətinliyi ilə bağlıdır. Nəzəri baxımdan sərvət təkcə səhm bazarı aktivlərini deyil, həm də şəxsi aktivlər və gələcək əmək gəlirləri kimi ticarət olunmayan sərvət formalarını əhatə edir. [[İstehlak əsaslı kapital aktivlərinin qiymətləndirilməsi modeli|istehlaka əsaslanan CAPM]] modelində (bu model nəzəri olaraq Mertonun ICAPM modeli ilə ekvivalent hesab edilir) sərvətin düzgün göstəricisi istehlakdır, lakin onun ölçülməsi çətin olduğuna görə empirik tədqiqatlarda problemlər yaranır.<ref>{{cite journal |last1=Savov |first1=Alexi |title=Asset pricing with garbage |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-finance_2011-02_66_1/page/176 |journal=The Journal of Finance |date=2011|volume=66 |pages=177–201 |doi=10.1111/j.1540-6261.2010.01629.x |s2cid=9452564 }}</ref> Nəzəri cəhətdən əsaslandırılmış olsa da, ölçülməmiş risk izahı üzrə akademiklər arasında CAPM-dən daha üstün ümumi risk modeli barədə konsensus yoxdur. Təklif olunan modellər arasında [[Fama-Frençin üçfaktorlu modeli]], Fama-Frenç–Karhart dördfaktorlu modeli, Fama-Frenç beşfaktorlu modeli və Stambo və Yuanın dördfaktorlu modeli yer alır.<ref>{{cite journal |last1=Stambaugh |first1=Robert |last2=Yuan |first2=Yu |title=Mispricing Factors |journal=Review of Financial Studies |date=2016}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Carhart |first1=Mark |title=On persistence in mutual fund performance |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-finance_1997-03_52_1/page/56 |journal=Journal of Finance |date=1997|volume=52 |issue=1 |pages=57–82 |doi=10.1111/j.1540-6261.1997.tb03808.x |bibcode=1997JFin...52...57C |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Fama |first1=Eugene |last2=French |first2=Kenneth |title=A five-factor asset pricing model |journal=Journal of Financial Economics |date=2015|volume=116 |pages=1–22 |doi=10.1016/j.jfineco.2014.10.010 }}</ref> Bu modellər əsasən empirik müşahidələrə əsaslanır və Mertonun ICAPM modeli kimi formal tarazlıq nəzəriyyəsindən çıxarılmamışdır. === Arbitrajın məhdudiyyətləri === {{Main|Arbitrajın məhdudiyyətləri}} Anomaliyalar adətən CRSP məlumat bazasındakı bağlanış qiymətlərinə əsaslanaraq müəyyən edilir. Bu qiymətlər isə ticarət xərclərini nəzərə almır və bu xərclər arbitraj imkanlarını məhdudlaşdıra, nəticədə proqnozlaşdırıla bilənlik qalmaqda davam edə bilər. Bundan əlavə, demək olar ki, bütün anomaliyalar bərabər çəkili portfellər əsasında hesablanır.<ref name=":2" /> Bu isə likvidliyi aşağı olan və ticarəti bahalı başa gələn səhmlərin alqı-satqısını tələb edir. Arbitrajın məhdudiyyətləri izahı müəyyən mənada yanlış qiymətləndirmə yanaşmasının təkmilləşdirilmiş forması hesab olunur. Gəlir nümunəsi yalnız o halda real mənfəət imkanı yaradır ki, həmin gəlirlər ticarət xərclərindən sonra da qalır. Buna görə də ticarət xərcləri nəzərə alınmadan müşahidə olunan gəlir nümunələri avtomatik olaraq yanlış qiymətləndirmə kimi qəbul edilə bilməz. Geniş akademik ədəbiyyat göstərir ki, ticarət xərcləri anomaliyalar üzrə əldə olunan gəlirləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Bu istiqamətdə aparılmış tədqiqatlar Stoll və Veyli (1983) və Ball, Kotari və Şanken (1995) kimi klassik işlərə qədər gedib çıxır.<ref>{{cite journal |last1=Ball |first1=Ray |last2=Kothari |first2=S.P. |last3=Shanken |first3=Jay |title=Problems in measuring portfolio performance An application to contrarian investment strategies |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-financial-economics_1995-05_38_1/page/78 |journal=Journal of Financial Economics |date=1995|volume=38 |pages=79–107 |doi=10.1016/0304-405X(94)00806-C |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Stoll |first1=Hans |last2=Whaley |first2=Robert |title=Transaction costs and the small firm effect |journal=Journal of Financial Economics |date=1983|volume=12 |pages=57–79 |doi=10.1016/0304-405X(83)90027-2 }}</ref> Onlarla anomaliyanı araşdıran daha yeni bir tədqiqat isə ticarət xərclərinin orta anomaliya gəlirlərinə çox böyük təsir göstərdiyini göstərmişdir.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Novy-Marx |first1=Robert |last2=Velikov |first2=Mihail |title=A taxonomy of anomalies and their trading costs |journal=The Review of Financial Studies |date=2015}}</ref> === Seçmə qərəzi === {{Main|Seçmə qərəzi}} Sənədləşdirilmiş anomaliyalar ehtimal ki, mümkün gəlir proqnozlaşdırıcılarının daha geniş bir toplusu içərisindən ən yaxşı nəticə göstərənlərdir. Bu cür seçim qərəz yaradır və anomaliyaların gəlirliliyinə dair qiymətləndirmələrin şişirdilməsinə səbəb olur. Anomaliyaların bu izahı həm də məlumatların izlənməsi, p-hacking, məlumatların çıxarılması və [[məlumatların dərinləşdirilməsi]] kimi terminlərlə tanınır və [[çoxlu müqayisə problemi]] (multiple comparisons problem) ilə sıx bağlıdır. Anomaliyalarda seçmə qərəzi ilə bağlı narahatlıqlar ən azı [[Maykl Censen]] və [[Corc Benninqton]] tərəfindən 1970-ci ildə aparılmış tədqiqatlara qədər gedib çıxır.<ref>{{cite journal |last1=Jensen |first1=Michael |last2=Bennington |first2=George |title=Random walks and technical theories: Some additional evidence |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-finance_1970-05_25_2/page/468 |journal=Journal of Finance |date=1970|volume=25 |issue=2 |pages=469–482 |doi=10.1111/j.1540-6261.1970.tb00671.x }}</ref> Bazar anomaliyalarında seçmə qərəzi üzrə aparılan tədqiqatların əksəriyyəti proqnozlaşdırıcıların müəyyən alt qruplarına fokuslanır. Məsələn, Sullivan, Timmermann və Vayt (2001) göstərmişlər ki, təqvim əsaslı anomaliyalar seçmə qərəzinə düzəliş edildikdən sonra artıq statistik cəhətdən əhəmiyyətli sayılmır.<ref>{{cite journal |last1=Sullivan |first1=Ryan |last2=Timmermann |first2=Allan |last3=White |first3=Halbert |title=Dangers of data mining: The case of calendar effects in stock returns |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-econometrics_2001-11_105_1/page/248 |journal=Journal of Econometrics |date=2001|volume=105 |pages=249–286 |doi=10.1016/S0304-4076(01)00077-X }}</ref> Ölçü mükafatı (size premium) üzrə aparılmış son meta-analiz isə göstərir ki, seçmə qərəzi səbəbindən bu mükafat üzrə təqdim olunan qiymətləndirmələr təxminən iki dəfə şişirdilmişdir.<ref>{{Cite journal|doi=10.1111/joes.12335 |title=Firm Size and Stock Returns: A Quantitative Survey |journal=Journal of Economic Surveys |volume=33 |issue=5 |pages=1463–1492 |year=2019 |last1=Astakhov |first1=Anton |last2=Havranek |first2=Tomas |last3=Novak |first3=Jiri |s2cid=201355673 }}</ref> Ümumilikdə anomaliyalar üzrə seçmə qərəzini araşdıran tədqiqatlar isə nisbətən məhduddur və yekdil nəticələr vermir. Maklin və Pontiff (2016) nümunədənkənar (out-of-sample) testdən istifadə edərək göstərirlər ki, seçmə qərəzi ilkin nəşrin nümunə dövründə tipik anomaliyanın orta gəlirinin maksimum 26%-ni izah edə bilər. Bunu göstərmək üçün onlar təxminən 100 anomaliyanı təkrar analiz etmiş və müəyyən etmişlər ki, orijinal nümunə dövrünün bitməsindən sonrakı bir neçə ildə orta anomaliya gəliri yalnız 26% azalır. Bu azalmanın bir hissəsi investorların öyrənmə effekti ilə izah oluna biləcəyindən, 26% göstəricisi yuxarı hədd kimi qəbul edilir.<ref name=":2" /> Bunun əksinə olaraq, [[Kempbell Harvi]], [[Yan Liu]] və [[Heqing Zhu]] (2016) statistika sahəsində istifadə olunan çoxsaylı test düzəlişlərini, o cümlədən [[Yalan aşkarlama nisbəti]] metodunu aktiv qiymətləndirmə faktorlarına tətbiq etmişlər. Onlar “faktor” anlayışını gözlənilən gəlirlərin kəsişmə bölgüsünü izah etməyə kömək edən hər hansı dəyişən kimi qəbul edir və buna görə də bir çox anomaliyaları da tədqiqatlarına daxil edirlər. Onların nəticələrinə görə, çoxsaylı test statistikasına əsasən t-statistikası 3.0-dan aşağı olan faktorlar statistik cəhətdən əhəmiyyətli hesab edilməməlidir və buna görə də dərc olunmuş nəticələrin böyük hissəsi ehtimal ki, yalnışdır.<ref>{{cite journal |last1=Harvey |first1=Campbell |last2=Liu |first2=Yan |last3=Zhu |first3=Heqing |title=... and the cross-section of expected returns |journal=The Review of Financial Studies |date=2016|doi=10.1093/rfs/hhv059 |doi-access=free }}</ref> == Akademik jurnallarda sənədləşdirilmiş anomaliyaların siyahısı == '''Kiçik firma effekti''' (small firm effect) kiçik şirkətlərin böyük şirkətlərdən daha yüksək gəlir əldə etdiyini irəli sürür. Akademik jurnallarda bu effektin real olub-olmaması və ya müəyyən sistematik səhvlər nəticəsində yaranıb-yaranmadığı barədə müzakirələr aparılmışdır.<ref>{{cite journal |journal=The Journal of Finance |title=A Possible Explanation of the Small Firm Effect |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-finance_1981-09_36_4/page/878 |author=Richard Roll |date=September 1981 |doi=10.1111/j.1540-6261.1981.tb04890.x |volume=36 |issue=4 |pages=879–888}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.investopedia.com/terms/s/smallfirmeffect.asp |title=Small Firm Effect |publisher=[[Investopedia]] |author=Adam Hayes |date=January 14, 2021 |access-date=March 5, 2026 |archive-date=December 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251201165143/https://www.investopedia.com/terms/s/smallfirmeffect.asp |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Asness |first1=Cliff S. |last2=Frazzini |first2=Andrea |last3=Israel |first3=Ronen |last4=Moskowitz |first4=Tobias J. |last5=Moskowitz |first5=Tobias J. |last6=Pedersen |first6=Lasse Heje |title=Size Matters, If You Control Your Junk |date=January 22, 2015 |journal=Fama-Miller Working Paper |ssrn=2553889 |doi=10.2139/ssrn.2553889 |hdl=10398/6a7686f7-4a41-49cf-bad6-204821d1083d |s2cid=53063462 |url=https://research-api.cbs.dk/ws/files/57307999/lasse_heje_pedersen_et_al_size_matters_if_you_control_your_junk_publishersversion.pdf |archive-date=August 9, 2023 |access-date=March 5, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809032716/https://research-api.cbs.dk/ws/files/57307999/lasse_heje_pedersen_et_al_size_matters_if_you_control_your_junk_publishersversion.pdf |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Maliyyə iqtisadiyyatı]] [[Kateqoriya:Davranış maliyyəsi]] 0aguvxccmc61mv656nacrwvuagtcr6b Bazar mikrostrukturu 0 969812 8981481 8869778 2026-06-27T22:54:24Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981481 wikitext text/x-wiki '''Bazar mikrostrukturu''' ({{dil-en|market microstructure}}) — [[maliyyə]] elminin bazarlarda mübadilənin necə baş verdiyini və bu prosesin mexanizmlərini öyrənən sahəsidir. Bazar mikrostruktur nəzəriyyəsi həm real, həm də maliyyə aktivlərinin mübadiləsinə tətbiq olunsa da, maliyyə bazarlarında aparılan tədqiqatlar daha genişdir. Bunun əsas səbəbi maliyyə bazarlarında əməliyyat məlumatlarının daha əlçatan olmasıdır. Bazar mikrostrukturunun əsas məqsədi bazarın fəaliyyət mexanizmlərinin [[əməliyyat xərcləri]], qiymətlər, kotirovkalar, ticarət həcmi və bazar iştirakçılarının davranışına necə təsir etdiyini araşdırmaqdır. XXI əsrdə texnoloji yeniliklər bazar mikrostrukturunun tədqiqat sahəsini genişləndirmişdir. Bu tədqiqatlar artıq [[bazar sui-istifadəsi]] hallarının — məsələn, [[insayder ticarəti]], [[bazar manipulyasiyası]] və broker-müştəri maraq toqquşması kimi hadisələrin araşdırılmasını da əhatə edir. == Tərifi == [[Morin O'Hara]] bazar mikrostrukturunu belə müəyyən edir: “Bazar mikrostrukturunun məqsədi aktivlərin müəyyən edilmiş ticarət qaydaları çərçivəsində mübadiləsinin prosesi və nəticələrinin öyrənilməsidir. İqtisadiyyatın bir çox sahəsi ticarətin mexanikasını nəzərə almadan modellər qurduğu halda, mikrostruktur ədəbiyyatı konkret ticarət mexanizmlərinin qiymət formalaşması prosesinə necə təsir etdiyini araşdırır.”<ref>O'Hara, Maureen, Market Microstructure Theory, Blackwell, Oxford, 1995, {{ISBN|1-55786-443-8}}, p.1.</ref> [[Milli İqtisadi Tədqiqatlar Bürosu]] (NBER) bazar mikrostrukturunun tədqiqatlarını qiymətli kağızlar bazarının iqtisadiyyatına dair nəzəri, empirik və eksperimental araşdırmalar kimi xarakterizə edir. Bu tədqiqatlar qiymətlərin müəyyənləşdirilməsi prosesində informasiyanın rolu, likvidliyin ölçülməsi və idarə olunması, əməliyyat xərclərinin müəyyənləşdirilməsi və müxtəlif bazar strukturlarının səmərəliliyinə təsirini araşdırır.<ref>[http://www.nber.org/workinggroups/groups_desc.html NBER Working Group Descriptions<!-- Bot generated title -->] {{Wayback|url=http://www.nber.org/workinggroups/groups_desc.html |date=20080722025938 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722025938/http://www.nber.org/workinggroups/groups_desc.html |date=2008-07-22 }}</ref> == Əsas məsələlər == Bazar mikrostrukturu aşağıdakı əsas məsələləri araşdırır: * bazarın strukturu və dizaynı * qiymətlərin formalaşması və qiymətlərin müəyyənləşdirilməsi prosesi * əməliyyat və vaxt xərcləri * qiymət dəyişkənliyi * informasiya və açıqlıq səviyyəsi * likvidlik və bazar dərinliyi * bazar iştirakçılarının davranışı [[Epps effekti]] yüksək tezlikli ticarət bazarlarının mexanizmləri ilə qiymət korrelyasiyalarının dinamikası arasındakı əlaqəni izah edir.<ref>R.Almgren and N.Chriss, "Optimal execution of portfolio transactions" J. Risk, 3 (Winter 2000/2001) pp.5–39</ref> == Bazar strukturu və dizaynı == Bu amil qiymətlərin müəyyənləşdirilməsi ilə ticarət qaydaları arasındakı əlaqəni araşdırır. Bəzi bazarlarda aktivlər əsasən inventar saxlayan dilerlər vasitəsilə satılır (məsələn, avtomobil bazarı). Digər bazarlarda isə brokerlər vasitəçi rolunu oynayır (məsələn, daşınmaz əmlak bazarı). Mikrostruktur tədqiqatlarının əsas suallarından biri bazar strukturunun ticarət xərclərinə necə təsir etməsi və hansı strukturun daha səmərəli olmasıdır. Bu sahə həmçinin investorların, dilerlərin və digər bazar iştirakçılarının davranışının investisiya qərarlarına və bazardan çıxış strategiyalarına necə təsir etdiyini öyrənir.<ref>{{cite journal| author = Robert Almgren| author2= Tianhui Li| title = Option Hedging with Smooth Market Impact| journal = Market Microstructure and Liquidity| year = 2016 | volume = 2| pages= 1650002| author2-link= | doi= 10.1142/S2382626616500027| author-link= }}</ref> == Qiymətlərin formalaşması və müəyyənləşdirilməsi == Bu amil aktivlərin qiymətlərinin hansı mexanizmlərlə müəyyənləşdirildiyini araşdırır. Məsələn, bəzi bazarlarda qiymətlər hərrac mexanizmi ilə müəyyən edilir (məsələn, onlayn hərrac platformaları), bəzi bazarlarda qiymətlər alıcı və satıcı arasında danışıqlar nəticəsində müəyyən edilir, digər bazarlarda isə qiymətlər əvvəlcədən müəyyən edilir və alıcı yalnız alıb-almamaq qərarı verir. Tarixi baxımdan [[merkantilizm]] və sonradan inkişaf edən [[pulun kəmiyyət nəzəriyyəsi]] qiymət davranışını fərqli şəkildə izah etmişdir. Merkantilistlər pulun dəyərini onun dəyişdirilə biləcəyi kapital kimi qəbul edir və istehsal səviyyəsinin pul təklifindən asılı olduğunu düşünürdülər. Kəmiyyət nəzəriyyəsinə görə isə pulun dövriyyəsi əsas rol oynayır və istehsal səviyyəsi sabit və ya müstəqil dəyişən kimi qəbul edilə bilər. == Əməliyyat və vaxt xərcləri == Bu sahə əməliyyat xərclərinin və vaxt xərclərinin investisiya gəlirlərinə və ticarət strategiyalarına təsirini araşdırır. Əməliyyat xərclərinə aşağıdakılar daxildir: * sifariş emalı xərcləri * [[mənfi seçim]] (adverse selection) xərcləri * inventar saxlama xərcləri * bazar gücü və ya monopoliyanın təsiri Böyük portfellərin likvidasiyası zamanı bu xərclərin təsiri [[Robert Almqren]] və [[Nil Kriss]] tərəfindən araşdırılmışdır. == Volatillik == Bu amil qiymətlərin dəyişkənliyini araşdırır. Qiymətlər yeni məlumatların bazara daxil olması nəticəsində dəyişə bilər (fundamental volatillik). Digər tərəfdən, bazarda likvidlik çatışmazlığı və ya ticarət fəaliyyəti də müvəqqəti qiymət dəyişkənliyinə səbəb ola bilər.<ref>{{Cite book|last=Harris, Larry, 1956-|title=Trading and exchanges : market microstructure for practitioners|url=https://archive.org/details/tradingexchanges0000harr|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-514470-8|location=Oxford|oclc=49415674}}</ref> == Likvidlik == Likvidlik aktivlərin bazar qiymətinə ciddi təsir etmədən nağd pula çevrilmə qabiliyyətidir. Bu göstərici bazarın səmərəliliyinin vacib meyarlarından biridir. Likvidliyə aşağıdakı amillər təsir edir: * qiymət dəyişiminin minimum addımı (tick size) * [[bazar qurucusu|bazar qurucu]]ların fəaliyyəti * bazar dərinliyi və ticarət həcmi == İnformasiya və açıqlıq == Bu sahə bazar məlumatlarının mövcudluğu və şəffaflığı ilə bağlı məsələləri araşdırır. İnformasiya bazar iştirakçıları arasında bərabər paylanmadıqda bazar davranışı dəyişə bilər.<ref>{{cite book |last1=Green |first1=Roy |title=Classical Theories of Money, Output and Inflation:A Study in Historical Economics |date=1992 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-08556-8}}</ref> Bazar məlumatlarına aşağıdakılar daxildir: * qiymətlər və kotirovkalar * alış-satış spredi * ticarət həcmləri * likvidlik göstəriciləri * risk faktorları * qarşı tərəf haqqında məlumatlar == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} ==Ədəbiyyat== * Foucault, Pagano, Roell, ''Market Liquidity: Theory, Evidence, and Policy'', Oxford University Press, 2013, {{ISBN|978-0-19-993624-3}} * Jalil, Abdul and Feridun, Mete (2010) Explaining exchange rate movements: An application of the market microstructure approach on the Pakistani foreign exchange market. The Journal of Developing Areas, 44 (1). pp.&nbsp;255–265. {{ISSN|0022-037X}} (print), 1548-2278 (on-line) ({{doi|10.1353/jda.0.0083}}) * Harris, Lawrence, ''Trading & Exchanges: Market Microstructure for Practitioners'', Oxford Press, Oxford, 2003, {{ISBN|0-19-514470-8}}. * Hasbrouck, Joel, ''Empirical Market Microstructure'', Oxford Press, Oxford, 2007, {{ISBN|0-19-530164-1}}. * Madhavan, Ananth, 2000, "Market Microstructure: A Survey." Journal of Financial Markets 3, 205-258. * O'Hara, Maureen, ''Market Microstructure Theory'', Blackwell, Oxford, 1995, {{ISBN|1-55786-443-8}}. * Schwartz, Robert A., Francioni, Reto, "Equity Markets in Action: The Fundamentals of Liquidity, Market Structure & Trading", John Wiley & Sons, 2004, {{ISBN|0-471-46922-X}} * Schwartz, Robert A., Francioni, Reto, Weber, Bruce W., "The Equity Trader Course", John Wiley & Sons, 2006, {{ISBN|978-0-471-74155-8}}. * Stoll, Hans R., "Market Microstructure," in Constantinides, Harris and Stulz (eds.), ''Handbook of the Economics of Finance'', Elsevier, Amsterdam, 2003, {{ISBN|0-444-51363-9}}. * {{cite book |editor=Lehalle, Charles-Albert |editor2=Laruelle, Sophie |title=Market Microstructure in Practice |year=2013 |publisher=World Scientific |location=Hackensack, New Jersey |isbn=978-981-4566-16-2 |pages=332|doi=10.1142/8967 }} * Holden, Craig W., Jacobsen, Stacey, Subrahmanyam, Avanidhar, "The Empirical Analysis of Liquidity," 2014, Foundations and Trends 8, No. 4, 1-102 *Aitken, Michael J., Frederick H. de B. Harris, and Shan Ji. "A Worldwide Examination of Exchange Market Quality: Greater Integrity Increases Market Efficiency." Journal of Business Ethics 132, no. 1 (2015): 147–70. http://www.jstor.org/stable/24703657. *Ranking World Equity Markets on the Basis of Market Efficiency and Integrity (https://ssrn.com/abstract=490462) *High Frequency Trading and End of Day manipulation (https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/289028/12-1055-dr22-high-frequency-trading-and-end-of-day-manipulation.pdf) *High frequency trading–assessing the impact on market efficiency and integrity (https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/289040/12-1061-dr28-high-frequency-trading-impact-on-market-efficiency.pdf) *Melton, H (2017). Market Mechanism Refinement on a Continuous Limit Order Book Venue: A Case Study. SIGecom Exchanges 16(1). (http://www.sigecom.org/exchanges/volume_16/1/MELTON.pdf) *Budish, Eric, Peter Cramton and John Shim.The High-Frequency Trading Arms Race: Frequent Batch Auctions as a Market Design Response. Quarterly Journal of Economics 130(4), Nov 2015, pp 1547-1621. (http://faculty.chicagobooth.edu/eric.budish/research/HFT-FrequentBatchAuctions.pdf) *''Trading and Exchanges: Market Microstructure for Practitioners'' by Larry Harris {{ISBN|978-0195144703}} == Xarici keçidlər == * The web site of the [http://market-microstructure.institutlouisbachelier.org Market Microstructure: Confronting Many Viewpoints] international conference (with links to speakers' presentations). * The website of the Capital Markets Research Cooperative Centre dedicated to optimal market design (https://web.archive.org/web/20141006150618/http://www.cmcrc.com/index.php/) * The Foresight Project on the Future of Computer Trading (https://www.gov.uk/government/collections/future-of-computer-trading) {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Maliyyə bazarları]] [[Kateqoriya:Maliyyə iqtisadiyyatı]] 34ajg0nxvthm4qkj1t8bve5usktzk4l Bazar şəhəri 0 970025 8981488 8941549 2026-06-27T23:14:09Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981488 wikitext text/x-wiki '''Bazar şəhəri''' ({{lang-en|Market town}}) — [[Orta əsrlər]]də [[bazar]] saxlamaq hüququ ('''bazar hüququ''') almış [[Avropa]] [[yaşayış məntəqəsi]] növü. Bu status onu adi [[kənd]] və ya böyük [[şəhər]]lərdən fərqləndirirdi. [[Böyük Britaniya]]da kiçik kənd qəsəbələri hələ də adətən bazar şəhərləri adlanır ki, bu da bəzən onların adlarında əks olunur (məsələn, Daunhem-Market və ya Market-Reyzen). Adətən bu bazarlar həftədə iki gün fəaliyyət göstərirdi. Müasir bazarlar adətən xüsusi binalarda fəaliyyət göstərsə də, bu müasir dövrə xas olan xüsusiyyətdir. Tarixi olaraq bazarlar bazar meydanlarında açıq havada təşkil edilirdi.<ref>{{cite book |last1=Letters |first1=Samantha |title=Gazetteer of Markets and Fairs in England and Wales to 1516 |url=https://archive.org/details/cinnamonclubcook0000wahh |year=2003 |publisher=List and Index Society |isbn=978-1904573012 |language=en}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Market town |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/market-town |accessdate=2026-03-06 |language=en |archive-date=2025-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251110024416/https://www.britannica.com/topic/market-town |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Biblioqrafiya == * ''A Revolution from Above; The Power State of 16th and 17th Century Scandinavia''; Editor: Leon Jesperson; Odense University Press; Denmark; 2000 * ''The Making of the Common Law'', Paul Brand, (Hambledon Press 1992) * ''The English Market Town: A Social and Economic History 1750-1914'', Jonathan Brown, (The Crowood Press, 1986) * ''The English Town'', Mark Girouard, (Yale University Press, 1990) * ''The Oxford History of Medieval England'', (ed.) Nigel Saul, (OUP 1997) == Əlavə ədəbiyyat siyahısı == *Hogg, Garry, ''Market Towns of England'', Newton Abbot, Devon, David & Charles, 1974. {{ISBN|0-7153-6798-6}} *Chamberlin, E. R., ''English Market Towns'', London, Weidenfeld & Nicolson, 1985. {{ISBN|0-2977-8528-1}} *Dyer, Christopher, "The Consumer and the Market," Chapter 13 in ''Everyday Life in Medieval England,'' London, Hambledon & London, 2000 {{ISBN|1-85285-201-1}}{{ISBN|1-85285-112-0}} == Xarici keçidlər == * [https://www.researchgate.net/figure/Market-Towns-by-1600-Notes-The-leading-towns-of-medieval-England-are-identified-using_fig3_355154830 Map of English Market Towns by 1600: leading, surviving, losing], from {{cite web |last1=Cucu |first1=Florin |title=Markets and Regional Development in the Long-Run: Evidence from Medieval |url=https://www.researchgate.net/publication/355154830_Markets_and_Regional_Development_in_the_Long-Run_Evidence_from_Medieval |website=researchgate |access-date=24 December 2025 |location=Université Libre de Bruxelles |date=May 2020}} * [https://web.archive.org/web/20201123162408/http://users.trytel.com/tristan/towns/market/index.html A study of market network growth in four counties of medieval England] - ''Stephen Alsford'' * [http://www.history.ac.uk/cmh/gaz/gazweb2.html Gazetteer of Markets and Fairs in England and Wales to 1516] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230717215744/http://www.history.ac.uk/cmh/gaz/gazweb2.html |date=17 July 2023 }} * [http://www.picturesofengland.com/England/towns/Historic_Market_Towns Pictures of England, Historic Market Towns] * [https://web.archive.org/web/20120311185801/http://www.cheshiremarkettowns.co.uk/ Cheshire Market Towns – council maintained guide to Cheshire's Market Towns] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Bazar şəhərləri]] [[Kateqoriya:Pərakəndə satış bazarları]] [[Kateqoriya:Avropa ölkələrinin inzibati bölgüsü]] [[Kateqoriya:Yaşayış məntəqələri]] [[Kateqoriya:Qəsəbə növləri]] [[Kateqoriya:Hüquqi terminlər]] 4ycdrboh6ca28mz38b2eahlzwh6mcw0 Bazar (ticarət yeri) 0 970098 8981474 8775859 2026-06-27T22:45:39Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981474 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Cornelis Dusart Vismarkt.jpg|thumb|[[Balıq]] bazarı. [[Niderland]], XVII əsr. Kornelis Düsart, 1683.]] [[Fayl:Jozef van Aken - The Old Stocks Market.jpg|thumb|[[London]]da bazar. XIX əsr. Cozef van Ayken, 1825.]] [[Fayl:Hans Hermann Gezicht op de Nieuwmarkt, Amsterdam.jpg|thumb|Yeni bazar, [[Amsterdam]]. Hans Herman, təqribən 1895.]] '''Bazar''' — [[insan]]ların [[ərzaq]], [[heyvan]] və digər malların alqı-satqısı üçün mütəmadi olaraq cəmləşdikləri məkan. Dünyanın müxtəlif yerlərində bunun üçün [[Ərəb dili|ərəb]] mənşəli [[suq (bazar)|suq]], [[Fars dili|fars]] mənşəli [[bazar]], [[ispan dili]]ndə "merkado" və ya [[Filippin]]də "palenqke" [[termin]]ləri işlədilir. Bəzi bazarlar hər gün fəaliyyət göstərir və "daimi bazarlar" adlanır, digərləri isə [[həftə]]də bir dəfə və ya [[festival]] günləri kimi müəyyən günlərdə keçirilir ki, bunlara "dövri bazarlar" deyilir. Bazarın forması [[aborigen|yerli əhalidən]], [[mədəniyyət]]dən, [[ətraf mühit]]dən və [[Coğrafi mühit|coğrafi şəraitdən]] asılıdır. "Bazar" termini [[Bazar meydanı|bazar meydanlarını]], qapalı bazar zallarını, iaşə mərkəzlərini və onların müxtəlif növlərini əhatə edir. Buna görə də bazarlar həm açıq havada, həm qapalı [[bina]]larda, həm də müasir [[dünya]]da [[internet]] üzərində yerləşə bilər. Bazarlar [[bəşəriyyət]]in [[ticarət]]lə məşğul olduğu dövrdən bəri mövcuddur. Hesab olunur ki, ən qədim bazarlar [[Fars körfəzi|Fars]] [[region]]unda yaranmış, oradan [[Yaxın Şərq]]in digər [[ölkə]]lərinə və [[Avropa]]ya yayılmışdır. Sənədli mənbələr sübut edir ki, eramızdan əvvəl 3000-ci illərdən etibarən zonalaşdırma siyasəti [[ticarət]]i [[şəhər]]lərin müəyyən hissələri ilə məhdudlaşdıraraq bazarın formalaşması üçün zəruri şərait yaratmışdır. Yaxın Şərq bazarları, bir qayda olaraq, hər iki tərəfdə piştaxtaları olan və alıcıları qızmar [[günəş]]dən mühafizə etmək üçün nəzərdə tutulmuş damı olan uzun keçidlərdən ibarət idi.<ref>{{cite encyclopedia |title=Bazaar |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/bazaar |accessdate=2026-03-06 |language=en |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005210929/https://www.britannica.com/topic/bazaar |url-status=live }}</ref> Avropada qeyri-rəsmi və tənzimlənməyən bazarlar [[XII əsr]]dən etibarən tədricən rəsmi və nizamnamə ilə fəaliyyət göstərən bazar sisteminə keçmişdir. [[Orta əsrlər]] dövründə bazar təcrübəsinin, xüsusən də [[çəki]] və [[ölçü vahidləri]]nin ciddi tənzimlənməsi [[istehlakçı]]lara malların keyfiyyəti və [[qiymət]]lərin ədalətliliyi barədə inam verirdi. [[Dünya]]nın müxtəlif yerlərində bazarlar [[iqlim]]ə, [[ənənə]]lərə və mədəniyyətə müvafiq olaraq fərqli inkişaf etmişdir. [[Asiya]]da səhərlər təzə məhsulların, gecələr isə qeyri-ərzaq mallarının satıldığı sistem geniş yayılmışdır.<ref>{{cite book |last=Braudel |first=Fernand |title=The Wheels of Commerce: Civilization and Capitalism, 15th-18th Century |year=1982 |publisher=Harper & Row |isbn=978-0060140236 |language=en}}</ref> Bu gün bazarlara elektron formada və ya elektron ticarət platformaları vasitəsilə [[onlayn]] şəkildə daxil olmaq mümkündür. Bir çox ölkələrdə yerli bazardan alış-veriş etmək gündəlik həyatın standart xüsusiyyətidir. Əhalinin [[qida təhlükəsizliyi]]ndəki rolunu nəzərə alaraq, bazarlar çox vaxt mərkəzi hakimiyyət orqanları tərəfindən yüksək dərəcədə tənzimlənir. Bir çox yerlərdə tarixi bazar əraziləri [[memarlıq]] və mədəni əhəmiyyət kəsb edən [[abidə]]lər siyahısına daxil edilmişdir. Buna görə onlar müntəzəm olaraq məşhur [[turizm]] marşrutlarına çevrilirlər.<ref>{{cite web |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000147398 |title=Cultural Heritage and Local Development |publisher=UNESCO |accessdate=2026-03-06 |language=en}}</ref> == Stixiyalı ticarət yerlərindən əsas fərqləri == [[Fayl:Russian Cossacks in Paris by Opiz 12.jpg|thumb|[[Paris]]də rus kazakları. Georq Emanuel Opits. Divardakı yazı: "Cəza qorxusu altında bura zibil tökmək qadağandır".]] Bazarın stixiyalı (icazəsiz) ticarət yerlərindən əsas fərqləri aşağıdakılardır: * Ümumi təşkilatçılıq səviyyəsi və sanitariya vəziyyəti; * Tənzimləyici normativ sənədlərin mövcudluğu; * Leqal (rəsmi) administrasiyanın olması; * Nəzarət xidmətlərinin qanuni nümayəndələrinin iştirakı; * Sanitariya-epidemioloji xidmət nümayəndəliklərinin fəaliyyəti; * Yazılı ticarət qaydalarının mövcudluğu; * Ticarət qaydalarının pozulmasına görə qanunla müəyyən edilmiş sanksiyaların olması. [[Türk dilləri|Türkdilli ölkələrdə]] milli ənənələr və yerli dövlət dillərinin ədəbi norma xüsusiyyətlərinə görə "bazar" və "market" anlayışları qanunvericilik səviyyəsində rəsmi olaraq [[sinonim]] hesab edilir.<ref>{{cite web |url=https://mfa.gov.az/az/category/turk-dilli-dovletlerin-emekdasliq-surasi |title=Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası |publisher=mfa.gov.az |accessdate=2026-03-07 |language=az}}</ref><ref>{{cite book |last=Lewis |first=Geoffrey |title=The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success |url=https://archive.org/details/turkishlanguager0000lewi |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198238560 |language=en}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * {{Commons category|Markets}} * {{Commons category|Markets in art}} * [http://www.pps.org/reference-categories/markets-articles Project for Public Spaces page on public markets] {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Bazarlar]] [[Kateqoriya:Ticarət]] [[Kateqoriya:İqtisadiyyat]] [[Kateqoriya:Küçə mədəniyyəti]] [[Kateqoriya:Pərakəndə satış bazarları]] g6v4fcj9bkhnlqvhflh1ozxri6yez4s Başlanğıc meridian 0 976803 8981494 8871590 2026-06-28T01:10:42Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981494 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Equator and Prime Meridian.svg|link=|thumb|300x300px|Ekvator xətti (qırmızı) və Baş meridian (mavi) üzərində yerləşən ölkələr.]] '''Başlanğıc meridianı''' və ya '''Sıfırıncı meridian''' — [[Uzunluq dairəsi|uzunluğu]] 0° olaraq qəbul edilən və coğrafi koordinat sistemində hesablama nöqtəsi sayılan [[meridian]]dır. Başlanğıc meridianı və onun əksi olan (antimeridianı) [[180-ci meridian]] birlikdə Yer kürəsini tam əhatə edən xəyali bir [[çevrə]] yaradırlar. Bu çevrə dünyanı iki hissəyə — [[Şərq yarımkürəsi]] və [[Qərb yarımkürəsi]]nə ayırır. Müasir dövrdə beynəlxalq razılaşmaya əsasən, başlanğıc meridianı [[London]]un Qrinviç ({{Dil-en|Greenwich}}) qəsəbəsindən keçir. Buna görə də o, tez-tez '''Qrinviç meridianı''' da adlandırılır. == Coğrafi mövqeyi == [[Şimal qütbü]]ndən başlayaraq [[Cənub qütbü]]nə qədər uzanan başlanğıc meridianı aşağıdakı [[ölkə]]lərin və su hövzələrinin ərazisindən keçir: * [[Böyük Britaniya]] * [[Fransa]] * [[İspaniya]] * [[Əlcəzair]] * [[Mali]] * [[Burkina-Faso]] * [[Toqo]] * [[Qana]] * [[Antarktida]] ([[Kraliça Mod Torpağı]]) * [[Şimal Buzlu okeanı]], [[Qrenland dənizi]], [[Norveç dənizi]], [[Atlantik okeanı]] və [[Cənub okeanı]]. == Tarixi inkişafı == Antik dövrdə [[Ptolemey]] öz xəritələrində başlanğıc meridianı kimi məlum dünyanın ən qərb nöqtəsi hesab olunan [[Kanar adaları]]nı əsas götürmüşdür. VI əsr xəritələrində isə [[İsgəndəriyyə]], [[Bağdad]] və ya Yaşıl Burun adaları sıfır nöqtəsi kimi qəbul edilirdi. XVII əsrdə [[Kanar adaları]]nın ən [[qərb]]indəki [[İerro|El-Yerro]] (Ferro adası) meridianı uzun müddət standart kimi istifadə olunmuşdur. Lakin [[okean]] ortasındakı [[ada]]dan uzunluq fərqini hesablamaq çətin olduğu üçün bir çox ölkə öz paytaxtından keçən meridianı əsas götürməyə başlamışdır: [[Almaniya]] [[Berlin]], [[Fransa]] [[Paris]], [[Böyük Britaniya|İngiltərə]] isə Qrinviç meridianından istifadə edirdi.<ref name="Yakup Emre">{{cite web|author=Yakup Emre|title=Osmanlı'nın başlangıç meridyeni Ayasofya|url=https://www.dunyabulteni.net/tarihten-olaylar/osmanlinin-baslangic-meridyeni-ayasofya-h303791.html|publisher=dunyabulteni.net|date=2014-07-13|access-date=2026-04-06|language=tr|archive-date=2021-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106130853/https://www.dunyabulteni.net/tarihten-olaylar/osmanlinin-baslangic-meridyeni-ayasofya-h303791.html|url-status=live}}</ref> === İslam və Osmanlı dünyasında baş meridian === Şərq astronomiyasında [[Uluqbəy]]dən başlayaraq [[Kamçatski yarımadası]] meridianından istifadə edilmişdir. [[Osmanlı]] dövründə müvəqqit Mustafa ibn Əli Kanar adalarını əsas götürsə də, əsrlər boyu Osmanlı coğrafiyaşünasları [[Ayasofya]] üzərindən keçən meridianı '''Arz-ı İstanbul''' və ya '''Arz-ı Xəlifə''' adlandıraraq baş meridian kimi qəbul etmişdirlər. Hətta beynəlxalq standart qəbul edildikdən sonra da 1932-ci ilə qədər Osmanlı və [[Türkiyə]] [[xəritə]]lərində Ayasofya meridianı əsas götürülməyə davam etmişdir.<ref name="Yakup Emre"/> [[Bizans imperiyası|Bizans]] dövründə isə [[Sultanəhməd meydanı]]nda yerləşən [[Milyon daşı]] dünyanın mərkəzi və bütün yolların başlanğıc nöqtəsi (sıfır nöqtəsi) hesab olunurdu.<ref name="Yakup Emre"/> === Qrinviçin seçilməsi (1884) === 1884-cü ildə [[Vaşinqton]]da aralarında Osmanlı dövlətinin də olduğu 25 ölkədən 41 nümayəndənin iştirakı ilə "Beynəlxalq Meridian Konfransı" keçirilmişdir. Həmin vaxt dünya dənizçilərinin təxminən 70%-i artıq Qrinviç vaxt zonasından istifadə edirdi. Səsvermə nəticəsində (22 səs lehinə) Qrinviç beynəlxalq sıfırıncı meridian kimi rəsmən qəbul edilmişdir.<ref>{{cite book|last=Howse|first=Derek|title=Greenwich Time and the Longitude|publisher=Philip Wilson|year=1997|isbn=978-0856674686|language=en}}</ref> == Əhəmiyyəti == Başlanğıc meridianı müasir dünyada aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir: # '''Dünya vaxtının (UTC) tənzimlənməsi:''' [[Ümumdünya vaxtı]] məhz bu meridianın günəşə nəzərən mövqeyi ilə müəyyən edilir. # '''[[Naviqasiya]] və [[GPS]]:''' Bütün qlobal naviqasiya sistemləri (GPS, QLONASS) Qrinviç meridianını istinad nöqtəsi kimi istifadə edir. # '''Coğrafi bölgü:''' Yer kürəsinin Şərq və Qərb yarımkürələrinə bölünməsi üçün sərhəd rolunu oynayır.<ref>{{cite book|last=Strahler|first=Alan|title=Introducing Physical Geography|url=https://archive.org/details/introducingphysi0000stra|publisher=Wiley|year=2013|language=en}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat siyahısı == {{refbegin|30em|indent=yes}} *{{Citation | last = Burgess | first = Ebenezer | publication-date = 2013 | date = 1860 | title = Journal of the American Oriental Society | contribution = Translation of the Surya-Siddhanta | type = e-book | volume = 6 | page = 185 }} *{{cite web |last = Dolan |first = Graham |url = http://www.thegreenwichmeridian.org/tgm/articles.php?article=8 |work = The Greenwich Meridian |title = The Greenwich Meridian before the Airy Transit Circle |date = 2013a |access-date = 6 January 2013 |archive-date = 2 May 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120502225626/http://www.thegreenwichmeridian.org/tgm/articles.php?article=8 |url-status = live }} *{{cite web |last = Dolan |first = Graham |url = http://www.thegreenwichmeridian.org/tgm/articles.php?article=7 |work = The Greenwich Meridian |title = WGS84 and the Greenwich Meridian |date = 2013b |access-date = 6 January 2013 |archive-date = 8 July 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140708074531/http://www.thegreenwichmeridian.org/tgm/articles.php?article=7 |url-status = live }} *{{citation |first=Brian |last=Hooker |title=A multitude of prime meridians |date=2006 |url=http://zeehaen.tripod.com/unpub_2/multitude_meridians.htm |access-date=28 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926052301/http://zeehaen.tripod.com/unpub_2/multitude_meridians.htm |archive-date=26 September 2018 }} *{{citation | last = Howse | first = Derek | title = Greenwich Time and the Longitude | date = 1997 | publisher = Phillip Wilson | isbn = 978-0-85667-468-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/greenwichtimelon0000hows }} *{{citation |first1=Jean |first2=Martin |last1=Norgate |last2=Norgate |date=2006 |title=Prime meridian |url=https://www.oldhampshiremapped.org.uk/hantsmap/meridian.htm |website=Old Hampshire Mapped |access-date=13 January 2013 |archive-date=28 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228152854/https://www.oldhampshiremapped.org.uk/hantsmap/meridian.htm |url-status=live }} *{{citation | title = NGS datasheet station name form | date = 2016 | publisher = National Geodetic Survey | url = http://www.ngs.noaa.gov/cgi-bin/ds_desig.prl | access-date = 11 December 2016 | ref = {{SfnRef|NGS|2016}} | archive-date = 16 February 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160216184812/http://www.ngs.noaa.gov/cgi-bin/ds_desig.prl | url-status = live }} *{{citation |first1=Dava |last1=Sobel |first2=William J. H. |last2=Andrewes |title=The Illustrated Longitude |date=1998 |publisher=Fourth Estate, London|title-link=The Illustrated Longitude }} {{refend}} == Xarici keçidlər == {{commons category|Prime meridian}} * [https://books.google.com/books?id=qOIDAAAAMBAJ&pg=PA927 "Where the Earth's surface begins—and ends"], ''Popular Mechanics'', December 1930 * [http://www.ucolick.org/~sla/leapsecs/scans-meridian.html scanned TIFFs of the conference proceedings] * [https://web.archive.org/web/20061029234822/http://wwp.greenwichmeantime.com/info/prime-meridian.htm Prime meridians in use in the 1880s, by country] {{Coğrafi koordinatlar}} {{Vaxt ölçü vahidləri və standartları}} {{Portal|Coğrafiya}} {{Portal|Astronomiya}} {{Portal|Günəş sistemi}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:London coğrafiyası]] [[Kateqoriya:Antarktida coğrafiyası]] [[Kateqoriya:İngiltərə ixtiraları]] [[Kateqoriya:Uzunluq (coğrafiya)]] [[Kateqoriya:1884-cü ildə yarananlar]] [[Kateqoriya:Köhnə standartlar]] bb3okke2c3311d9dndq13rdw6dp5bny Bandini Pyetası 0 979300 8981137 8905520 2026-06-27T13:33:09Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981137 wikitext text/x-wiki {{Yaxşı məqalə}} {{Sənət əsəri |adı = Bandini Pyetası |orijinal adı = {{dil-it|Pietà Bandini}} |şəkil = Pieta Bandini Opera Duomo Florence n01.jpg |şəklin izahı = ''Bandini Pyetasının 2012-ci ildə [[Florensiya]]nın Opera-del-Duomo muzeyində çəkilmiş fotosu'' |şəklin ölçüsü = 250px |rəssamı = [[Mikelancelo]] |tarixi = təxm. [[1547]]-[[1555]], |sifarişçi = |üslubu = dini |texnikası = |hündürlüyü = 277sm |material = [[mərmər]] |saxlanıldığı yer = [[Opera-del-Duomo (Florensiya)|Opera-del-Duomo]], [[Florensiya]] |vəziyyəti = |saytı = }} '''Bandini Pyetası''' ({{dil-it|Pietà Bandini}}) və ya '''Duomo Pyetası''' ({{dil-it|Duomo Pietà}}) — [[Mikelancelo Buonarroti]] tərəfindən yaradılmış mərmər heykəl. Əsərin hündürlüyü 277 sm-dir və təxminən 1547–1555-ci illərə aid edilir. Hazırda Florensiya şəhərindəki [[Opera-del-Duomo]] muzeyində qorunur.<ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.michelangelo.net/deposition/|title=The Deposition by Michelangelo|website=Michelangelo.net|access-date=26 aprel 2026|archive-date=2023-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530235350/https://www.michelangelo.net/deposition/|url-status=dead}}</ref> Elmi ədəbiyyatda həm də ''Florensiya Pyetası'', ''Çarmıxdan endirilmə'', ''Ölü Məsihin cənazəsi üzərində ağı'' adları ilə qeyd edilir. Bu heykəl sənətkarın son dövr yaradıcılığına aid olan ən mühüm əsərlərdən biri hesab olunur və tamamlanmamış vəziyyətdə qalmışdır. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Mikelancelo bu əsərdə [[Nikodim]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RryoDQAAQBAJ&q=florentine+pieta+nicodemus+or+joseph+of+Arimathea+vasari&pg=PT290|title=Forms of Faith in Sixteenth-Century Italy|first=Matthew|last=Treherne|year=2016|publisher=Routledge|isbn=9781351936163|via=Google Books}}</ref> fiqurunda [[Avtoportret|avtoportretini]] əks etdirmişdir.<ref>{{Harvsp|Wasserman|2003|p=18}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5hnJaIh36eoC&q=florentine+pieta+self+portrait&pg=PA251|title=A Journey Into Michelangelo's Rome|first=Angela K.|last=Nickerson|date=2010|publisher=ReadHowYouWant.com|page=251|isbn=9781458785473|via=Google Books}}</ref> [[Corco Vazari]]nin məlumatına görə, [[Mikelancelo]] bu heykəli əvvəlcə [[Roma]]dakı [[Santa-Mariya-Maccore bazilikası]]nda yerləşəcək öz məzarı üçün hazırlamışdı. Lakin sonradan, əsər tamamlanmamış halda, onu satmışdır. Bu satışdan əvvəl o, heykəlin bəzi hissələrini qəsdən zədələmiş, o cümlədən Məsihin sol qolunu və ayağını sındırmış və bir neçə elementi çıxarmışdır. Bu addımın səbəbi bu gün də müzakirə mövzusudur.<ref name="auto2"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Q7c3dIGsAQC&q=michelangelo+florentine+pieta+damaged+with+hammer&pg=PA371|title=Renaissance Rivals: Michelangelo, Leonardo, Raphael, Titian|first=Rona|last=Goffen|year=2002|publisher=Yale University Press|page=371|isbn=0300105894|via=Google Books}}</ref> Bəzi mütəxəssislər<ref>{{Cite news|last=Rome|first=Tom Kington|title=Restorers solve riddle of cracked Michelangelo statue La Pietà|newspaper=[[The Times]] |language=en|url=https://www.thetimes.com/world/article/restorers-solve-riddle-of-cracked-michelangelo-statue-la-pieta-vj6ct3h0r|access-date=26 aprel 2026|issn=0140-0460}}</ref> hesab edirlər ki, buna səbəb istifadə olunan mərmərin qüsurlu olması idi və əsəri tamamlamaq üçün başqa blokdan əlavə mərmər hissəsinin qoşulması tələb olunurdu.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ubGoDQAAQBAJ&q=florentine+pieta+michelangelo+leg+vasari&pg=PT242|title=Michelangelo and the English Martyrs|first=Anne|last=Dillon|year=2016|publisher=Routledge|isbn=9781351917773|via=Google Books}}</ref> Vazarinin məlumatına görə, Mikelancelo bu heykəl üzərində təxminən 72 yaşında işləməyə başlamışdır. Heç bir sifariş olmadan o, gecələr yorulmadan çalışır, işini yalnız bir şamın zəif işığı ilə davam etdirirdi. Vazari yazır ki, o, bu əsər üzərində zehni məşğul saxlamaq və bədənini sağlam tutmaq üçün işləyirdi. Səkkiz illik zəhmətdən sonra isə Mikelancelo əsəri məyusluq anında məhv etməyə cəhd göstərmişdir. Bu hadisə onun bu heykəl qrupuna olan işinin sonu olmuşdur<ref name="auto">{{harvsp|Wasserman|2003|p=76}}</ref>. Daha sonra əsər Françesko Bandininin əlinə keçmiş, o isə Tiberio Kalkani adlı şagird-heykəltəraşı işə cəlb edərək əsərin bərpasını və hazırkı kompozisiyaya gətirilməsini təmin etmişdir.<ref name="auto2"/> Heykəldə Məsihin sol ayağı yoxdur. Yaradıldığı gündən etibarən bu əsər müxtəlif qeyri-müəyyənliklər və sonsuz şərhlərlə müşayiət olunmuş, onun mənası və məqsədi ilə bağlı heç vaxt tam aydın və yekdil cavab əldə edilməmişdir.<ref name="auto2"/> == Tarixi == {{Şəkil albomu | yer = left | istiqamət = üfüqi | miqyas = 350 | şəkil1 = Michelangelo Buonarroti, pietà bandini, 1547-1555 circa, 02 nicodemo.jpg | alt1 = | şəkil2 = Miguel Angel Buonarroti invertido.png | alt2 = | alt yazı = ''"Bandini Pyetası"''nda Nikodim fiquru (solda) və Daniele da Volterraya aid edilən Mikelancelo portreti (sağda). Əksər tədqiqatçılar Nikodim obrazında Mikelancelonun öz avtoportretini yaratdığını hesab edirlər. | footer_align = left }} Mikelancelonun qocalıq dövrünə aid ''“Pyeta”'' silsiləsi sənətkarın həyatının dərin ruh düşkünlüyü mərhələsində başlanmışdır. Bu dövr 1547-ci ildə sənətkarın yaxın dostu [[Vittoriya Kolonna]]nın vəfatından sonraya təsadüf edir.<ref name="O53">{{cite book |title=Il Museo dell'Opera del Duomo a Firenze |date=2000 |publisher=Mandragora |location=Firenze |isbn=88-85957-58-7 |page=73 |access-date=26 aprel 2026}}</ref> Artıq yetmiş yaşını keçmiş ustad ölümün yaxınlaşdığını hiss edir və öz dəfni ilə bağlı planlar qurmağa başlayır. Həmin vaxt o, artıq dövrünün ən böyük yaşayan sənətkarı kimi tanınır və maddi cəhətdən çox varlı olsa da, Florensiya şəhərinin mərkəzində yerləşən kiçik bir evdə sadə və təvazökar həyat sürürdü. Bu sadəlik onun dərin dini dünyagörüşündən, bəlkə də müəyyən mənada sərt qənaətcilliyindən qaynaqlanırdı. Heykəltəraşlığa isə getdikcə daha az vaxt ayırır, əsasən şəxsi ehtiyac və daxili ehtirasla işləyir, sifariş əsərlərdən uzaqlaşırdı.<ref name="A">{{cite book |last1=Alvarez Gonzáles |first1=Marta |title=Michelangelo |date=2008 |publisher=Mondadori Arte |location=Milano |isbn=978-88-370-6434-1 |page=130 |edition=Nuova |access-date=26 aprel 2026}}</ref> Bu dövrdə onun yaradıcılığında əsas mövzu məhz ''“[[Pyeta|Pyeta]]”'' olur. Bu əsərlər əvvəlcə [[Roma]]dakı [[Santa-Mariya-Maccore bazilikası|Santa-Mariya-Maccore]] bazilikasında yerləşdirilməsi nəzərdə tutulan öz məzarı üçün düşünülmüşdü.<ref name=A/> Bu ikonografiya çarmıxdan endirilmə və Məsihin dəfni səhnələri ilə birləşərək, Xilaskarın qurbanı, insanlığın qurtuluşu və Qurtuluş ideyası üzərində dərin və şəxsi meditasiya üçün xüsusilə uyğun bir mövzuya çevrilmişdir.<ref name=O53/> Bandini Pyetası ehtimal ki, məhz 1547-ci ildən etibarən<ref name=O53/> Mikelancelo tərəfindən işlənməyə başlanmış və ilk mərhələdən etibarən ciddi çətinliklərlə müşayiət olunmuşdur. Tədqiqatçı A. Parronçiyə görə, istifadə olunan mərmər bloku [[Roma Papası]] [[II Yulinin məqbərəsi]] üçün nəzərdə tutulmuş (1548-ci ildə tamamlanmış) və artıq qalan materiallardan biri idi. Bu blok, ehtimal ki, məzarından qalxan Papa fiquru və onu dəstəkləyən dörd mələkdən ibarət kompozisiya üçün planlaşdırılmışdı. Həm Parronçi, həm də Corco Vazari qeyd edir ki, bu mərmər çox sayda qatışıqlarla dolu idi və son dərəcə sərt idi; o qədər ki, iskənə ilə toxunduqda qığılcımlar saçırdı.<ref name=O53/> 1553-cü ildə əsər hələ də işlənmə mərhələsində idi. Vazari bir axşam sənətkarı ziyarət edərkən belə təəssürat yaranmışdı ki, Mikelancelo əsəri göstərməkdə tərəddüd edir. Rəvayətə görə, o, bəlkə də qəsdən [[Yağ lampası|lampanı]] yerə salaraq söndürmüşdü. Daha sonra xidmətçisi, sadiq Françesko Amadori (ləqəbi “l’Urbino”) yeni işıq gətirməyə çağırılmışdı. Bu zaman Mikelancelo artıq özünü qocalmış hiss etdiyini bildirərək deyirdi ki, ölüm onu ''“paltosundan çəkərək”'' aparmağa çalışır və bir gün bu lampanın sönməsi kimi onun həyat işığı da sönəcək.<ref name=O53/> Bu epizod sənətkarın dərin psixoloji gərginliyini və illər keçdikcə daha da güclənən depressiv hallarını açıq şəkildə göstərir. Məhz bu daxili böhranlar nəticəsində, təxminən 1555-ci ildə o, heykəli məhv etməyə cəhd etmişdir.<ref name=O53/> Həmin il və ya ondan bir qədər əvvəl Mikelancelo tərəfindən Bandini Pyetası üçün ilk versiya, ehtimal ki, tamamlanmışdı. Bu ilkin variant [[Lorenzo Sabatini]] tərəfindən yaradılmış kopya (bu gün [[Müqəddəs Pyotr bazilikası]]nın Sakristiyasında saxlanılan heykəl), [[Kerubino Alberti]] tərəfindən hazırlanmış qravür və [[Florensiya]] şəhərində Cili ailəsinin varislərində qorunan mum eskizi vasitəsilə bizə məlumdur.<ref name="B">{{cite book |last1=Baldini |first1=Umberto |title=Michelangelo scultore, collana Classici dell'arte |date=1973 |publisher=Rizzoli |location=Milano |page=108 |access-date=26 aprel 2026}}</ref> Sonradan Mikelancelo Məsihin ayaqlarının vəziyyətini dəyişməyə cəhd edərkən, mərmərdəki bir damar qırılmaya səbəb olmuş və bu hadisə sənətkarda böyük məyusluq doğurmuşdur. Bu gərginlik onun xidmətçisi Françesko Amadori tərəfindən əsəri bitirməyə dair davamlı təkidlər ilə daha da artmışdır. Nəticədə sənətkar özünü itirərək heykəli çəkiclə vurub bir neçə hissəyə bölmüşdür. Bu zədələrin izləri bu gün də görünür: Məsihin dirsəyində, sinəsində, çiynində və Məryəmin əlində qırıq yerlər müşahidə olunur. İsa Məsihin, Məryəmin ayağı üzərinə yerləşdirilməli olan sol ayağı isə tamamilə itmişdir.<ref name=B/> Bu qopmuş ayaq hissəsinin bir fraqmenti [[Daniele da Volterra]]nın inventarında (''“Mikelancelonun mərmər diz hissəsi”'' orijinalda {{dil-it|"ginocchio di marmo di Michelagniolo"}}) qeyd olunsa da, sonradan onun izi itmişdir.<ref name=B/> === Dağıdılması === [[Fayl:Pieta Bandini Opera Duomo Florence n06.jpg|200px|thumb|right|Heykəlin detal görüntüsündə Məsih fiqurunun qolunda Mikelancelonun heykələ hücumundan sonra qalmış qırıq izləri görünür.]] 1555-ci ilin bir gecəsində [[Mikelancelo Buonarotti]] dərin məyusluq anında heykəl qrupuna hücum edərək onu tamamilə məhv etməyə cəhd göstərmişdir. O, fiqurların bir neçə ətraf hissəsini qoparmış və kompozisiyanı ciddi şəkildə zədələmişdir. [[Corco Vazari]] qeyd edir ki, Mikelancelo işlədiyi mərmərdəki damar səbəbilə davamlı çətinliklərdən şikayət edirdi.<ref>{{Harvsp|Hibbard|1974|pp=282–283}}</ref> Bundan əlavə, onun xidmətçisi Françesko Amadori tərəfindən əsəri tezliklə bitirməyə dair davamlı təkidlər sənətkarın gərginliyini daha da artırırdı.<ref>{{Harvsp|Wasserman|2003|pp=59–60}}</ref> Bununla belə, bu səbəblər belə, səkkiz illik zəhmətin sadəcə ani emosional partlayış nəticəsində məhv edilməsi üçün kifayət qədər izah kimi görünmür. Məhz bu səbəbdən, əsərlə bağlı qeyri-müəyyənliklər və izah olunmamış məqamlar onun şərhində əsas yer tutur. İncəsənət tarixçiləri sənətkarın narazılığını daha dərin səviyyədə izah etməyə çalışaraq müxtəlif ehtimallar irəli sürmüşlər. Onların fikrincə, Mikelancelo kompozisiyada bir fiqurun digərinin qucağı üzərinə atılmış ayağı ilə bağlı artan erotik altməna ilə, həmçinin Nikodimizm tərəfdarlarına qarşı təqiblərlə bağlı daxili gərginlik yaşayırdı.<ref>{{Harvsp|Wasserman|2003|pp=59–60}}</ref> Çarpazlanmış ayaq nəzəriyyəsi bir çox incəsənət tarixçiləri tərəfindən ümumiləşdirilmişdir.<ref>{{cite web|url=http://www.collegeart.org/pdf/artbulletin/Art%20Bulletin%20Vol%2050%20No%204%20Steinberg.pdf|title=Michelangelo's Florentine Pieta: The Missing Leg|last=Steinberg|first=Leo|website=Collegeart.org|access-date=26 aprel 2026|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204015339/http://www.collegeart.org/pdf/artbulletin/Art%20Bulletin%20Vol%2050%20No%204%20Steinberg.pdf|url-status=live}}</ref> Bu yanaşmaya görə, həmin dövrdə bir fiqurun ayağının digərinin qucağı üzərinə atılması motivi getdikcə yayılmağa başlamışdı. Bu jest iki şəxs arasında romantik və intim münasibətin simvolu kimi qəbul edilirdi və bir tərəfin digərinə həm bağlılıq, həm də hörmət çərçivəsində sahiblik etməsini ifadə edirdi.<ref>{{Harvsp|Steinberg|1968|p=196}}</ref> Bu cür kompozisiyalar eyni zamanda incə bir erotik çalar da daşıya bilərdi. Bu baxımdan, belə bir təsvirin heykəldə saxlanılması dövrün vizual və teoloji kontekstində qəbuledilən hesab olunurdu. Orta əsr və erkən yeni dövr xristian mətnlərində, xüsusilə dini traktat və katexizmlərdə Məsih ilə Məryəm arasındakı münasibət tez-tez simvolik şəkildə izah edilirdi: Məryəm burada Kilsəni təmsil edir və Məsih onun ''"ilahi bəyidir"''.<ref>{{Harvsp|Steinberg|1968|p=200}}</ref> Mikelancelo bu dini simvolikanı yaxşı bilsə də, görünür, o, kompozisiyanı fərqli şəkildə qurmaq istəyirdi. Onun niyyəti Məsihin ayağını Məryəmin qucağı üzərinə canlı və emosional jest kimi deyil, ölümün nəticəsi olaraq tam passiv və cansız şəkildə düşmüş bir forma kimi təqdim etmək idi. Yəni burada məqsəd erotik və ya simvolik yaxınlıq deyil, fiziki reallığın, cansız bədənin ağırlığının təsvir edilməsi idi. Bu interpretasiyaya görə, Mikelancelo, Məsihin sol ayağını məhz bu anlaşılmazlığın qarşısını almaq üçün sonradan kompozisiyadan çıxarmış ola bilər. Əgər bu ehtimal doğrudursa, onda onun heykəli zədələməsi məhv etmə niyyətindən deyil, kompozisiyanı dəyişmək və daha düzgün anlaşılacaq formaya gətirmək istəyindən irəli gəlmiş ola bilər.<ref>{{Harvsp|Wasserman|2003|p=68}}</ref> ''“Pyeta”''nın dağıdılması ilə bağlı daha diqqətəlayiq nəzəriyyələrdən biri əsərin ikonografiyası ilə, xüsusilə başı örtülü fiqurun və onun üzündə Mikelancelonun avtoportretinin yerləşdirilməsi ilə izah olunur. Bu fiqurun Nikodim kimi şərh edilməsi Mikelancelonun Nikodimizm adlanan müəyyən dini baxışlarla əlaqəsini gücləndirir. Mikelancelo bu ideyalarla dostu [[Vittoriya Kolonna]] vasitəsilə tanış olmuş və ''Spirituali'' adlı qrupa yaxınlaşmışdı.<ref>{{Harvsp|Shrimplin-Evangelidis|1989|p=62}}</ref> Bu qrup 1540–1550-ci illərdə Nikodimizmə meyl edirdi. Nikodimistlər bir çox məsələdə [[Protestantizm|protestant]] fikirlərlə razılaşsalar da, Katolik Kilsəsindən ayrılmağın əleyhinə idilər və parçalanmadan qaçmağa çalışırdılar.<ref>{{Harvsp|Shrimplin-Evangelidis|1989|p=61}}</ref> Onlar eyni zamanda xilasın vəftiz, ünsiyyət və iman vasitəsilə əldə edilə biləcəyinə inanırdılar. 1555-ci ildə Roma Papası IV Pavel papa seçildikdən sonra dərhal [[Roma İnkvizasiyası]]nın fəaliyyətini gücləndirdi.<ref>{{harvsp|Shrimplin-Evangelidis|1989|p=63}}</ref> Bu inkvizisiya Katolik kilsəsinə qarşı çıxanları bidətçi elan edərək təqib edirdi. Bu şəraitdə Mikelancelo yalnız öz həyatı üçün deyil, həm də ''Spirituali'' ilə əlaqəli dostları üçün narahat olmağa başlamışdı.<ref>{{harvsp|Wasserman|2003|p=66}}</ref> Bu nəzəriyyəyə görə, sənətkar başa düşürdü ki, gec-tez sorğu-sual ediləcək və Nikodim kimi özünü təqdim edən [[avtoportret]] onun inanclarının sübutu kimi istifadə oluna bilər. Bu səbəbdən o, əsəri məhv etməyə cəhd etmiş ola bilər.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Q7c3dIGsAQC&q=florentine+pieta+vasari+nicodemism&pg=PA475|title=Renaissance Rivals: Michelangelo, Leonardo, Raphael, Titian|first=Rona|last=Goffen|year=2002|publisher=Yale University Press|page=475|isbn=0300105894|via=Google Books}}</ref> Lakin sənət tarixçisi Con Edvards bu yanaşmaya etiraz edərək qeyd edir ki, Nikodim fiqurunun üzünə heç bir zərər yetirilməmişdir. Halbuki bu üz əsərdə ən ittihamedici element sayılmalı idi. Bu fakt Mikelancelonun həqiqətən belə qorxu ilə hərəkət edib-etmədiyi barədə şübhələr yaradır və başı örtülü fiqurun Nikodim kimi identifikasiyasını da sual altına qoyur.<ref>{{cite book |last1=Edwards |first1=John |title=Michelangelo's Principles of Composition |date=2018 |publisher=Springs Press |location=Cambridge |access-date=26 aprel 2026}}</ref> Bu nəzəriyyələrin hər biri kifayət qədər inandırıcıdır və hətta belə ehtimal olunur ki, bu səbəblərin hamısı birlikdə təsir edərək Mikelancelonun heykəli bu şəkildə qurmaqda uğursuz zamanlama etdiyini dərk etdiyi bir dönüş nöqtəsi yaratmışdır. Hansının son səbəb olmasından asılı olmayaraq, heykəlin məhv edilməsinə cəhd Mikelancelonun bu əsərlə əlaqəsinin sonunu qoymuşdur.<ref>{{harvsp|Wasserman|2003|p=69}}</ref> === Bərpası === Artıq yararsız vəziyyətə düşmüş əsər 1561-ci ildə Mikelancelo tərəfindən Françesko Bandiniyə iki yüz skudi qarşılığında satılmışdır. Bu satış Tiberio Kalkaninin vasitəçiliyi ilə həyata keçirilmişdir; o, həm də heykəli bərpa etməyi və kompozisiyanı sol tərəfdə yerləşdirilən [[Mariya Maqdalena|Maqdalalı Məryəm]] fiquru ilə tamamlamağı təklif etmişdir. Lakin bu əlavə fiqur həm bədii keyfiyyət baxımından aşağı səviyyəli, həm də proporsiyalar baxımından uyğunsuz hesab olunur.<ref name=B/> Kalkani bərpa işlərini Mikelancelonun özü tərəfindən hazırlanmış modellər əsasında həyata keçirmişdir. Bərpa zamanı o, Maqdalalı Məryəmin qopmuş hissələrini, Məryəmin barmaqlarını, Məsihin sol döş hissəsini, sol qolunu və dirsəyini, həmçinin sağ qolunu və əlini yenidən birləşdirmişdir. Lakin Məsihin sol ayağı heç vaxt bərpa olunmamışdır.<ref name="auto"/> Kalkaninin xüsusilə Maqdalalı Məryəm fiqurunun üzündə etdiyi dəyişikliklər mübahisələrə səbəb olmuşdur. Qeyd olunur ki, heykəl zədələnməzdən əvvəl bu fiqurun üzü də Məryəmin üzündə olduğu kimi dərin iztirabı əks etdirirdi. Lakin bərpadan sonra onun ifadəsi dəyişmiş, artıq ümumi səhnənin emosional yükündən qismən uzaq, daha soyuq və əlaqəsiz təsir bağışlamağa başlamışdır.<ref>{{harvsp|Wasserman|2003|p=88}}</ref> Bundan əlavə, Kalkani tez-tez Maqdalalı Məryəm fiqurunun digər fiqurlarla müqayisədə qeyri-mütənasib ölçüləri və nisbətən kiçik təqdimatı üçün tənqid olunur. Bununla belə, əsərin ümumi kompozisiyası və struktur həlli məhz Mikelancelonun orijinal qərarlarının nəticəsidir.<ref>{{Cite journal |last=Wallace |first=William E. |date=2000 |title=Michelangelo, Tiberio Calcagni, and the Florentine 'Pietà.' |url=https://www.jstor.org/stable/1483625 |journal=Artibus et Historiae |volume=21 |issue=24 |page=91 |doi=10.2307/1483625 |jstor=1483625 |url-access=subscription |archive-date=2026-02-07 |access-date=2026-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207112244/https://www.jstor.org/stable/1483625 |url-status=live }}</ref> === Sonrakı tarixi === Mikelancelonun 1564-cü ildə vəfatından sonra, [[Santa-Kroçe bazilikası]]nda dəfn zamanı heykəli Florensiya şəhərinə gətirərək məzar üzərində quraşdırmaq planlaşdırılsa da, bu cəhd uğursuz olmuşdur. Əsər uzun müddət Françesko Bandininin [[Kvirinal|Montekavallo]] bölgəsindəki bağında qalmışdır və onu burada hətta [[Covanni Lorenso Bernini]] tərəfindən də görülmüşdür.<ref name=B/> 1674-cü ildə heykəl [[III Kozimo (Toskana hersoqu)|III Kozimo de Mediçi]] tərəfindən satın alınaraq Florensiyaya gətirilmişdir.<ref>{{harvsp|Wasserman|2003|p=105}}</ref> O, əsəri [[San-Lorenzo bazilikası]]nın yeraltı hissələrinə yerləşdirmişdir; bu məkan [[Mediçilər|Mediçi ailəsinin]] dəfn yeri idi.<ref name=B/> 1722-ci ildə heykəl [[Florensiya kafedralı]]na köçürülərək baş altarın arxa hissəsini bəzəmək üçün istifadə olunmuşdur. 1933-cü ildən etibarən isə o, kafedralin şimal tribunasının sağ tərəfində yerləşən ilk kapellaya yerləşdirilmiş<ref name=B/>, nəhayət 1981-ci ildə [[Opera-del-Duomo]] muzeyinə təhvil verilmişdir.<ref name=O53/> == Təsviri və stili == Adətən belə olmasa da, bu əsərdə ''“[[Pyeta]]”'' mövzusu çarmıxdan endirilmiş [[Məsih]]in cansız bədəninin anası və şagirdləri tərəfindən məzara qoyulmasını təsvir edir. Bu səhnə [[İncil]]lərin ən dramatik anlarından biri hesab olunur. Lakin bir çox sənətkar bu mövzunu sakit və təmkinli obrazlarla təqdim etmiş, personajların yaxınlaşan dirilişdən xəbərdar olduqlarını vurğulamışdır.<ref name=A/> Mikelancelo Buonarotti özü də gənclik dövründə yaratdığı [[Müqəddəs Pyotr bazilikası]]ndakı [[Pyeta (Mikelancelo)|Pyetada]] dramatik vurğulardan uzaq durmuş, əsas diqqəti fiqurların ideal gözəlliyinə və texniki ustalığına yönəltmişdi. Lakin həyatının son illərində onun baxışı dəyişir. Ölümün yaxınlaşmasını daha dərindən hiss edən sənətkar əsərlərində psixoloji gərginliyi və faciəvi çalarları getdikcə daha qabarıq şəkildə ifadə etməyə başlayır. Bu səbəbdən, son dövr əsərlərində, o cümlədən ''“Bandini Pyetası”''nda personajlar artıq yalnız dini süjetin iştirakçıları deyil, həm də sənətkarın daxili narahatlıqlarını və varolıq qorxularını əks etdirən obrazlara çevrilir.<ref name=A/> Əsərdə, [[İsa Məsih]] cansız halda, onu qucağında saxlayan [[Məryəm]]in üzərinə qoyulmuş şəkildə təsvir edilir; yuxarı hissədə [[Nikodim]], solda isə [[Mariya Maqdalena|Maqdalalı Məryəm]] bu səhnəyə qoşulur. Bu fiqurlar birlikdə piramidal quruluşa malik kompozisiya yaradır. Əsərin əsas mərkəzi Məsihin hərəkətsiz bədənidir. Onun diaqonal xətləri bütün səhnənin dinamikasını müəyyənləşdirir və sanki aşağıya doğru sürüşür. Bu təsir bədənin burulması və ayağın ziqzaqvari istiqaməti ilə daha da gücləndirilir.<ref name=A/> Nikodim tərəfindən qaldırılan sağ qol Maqdalalı Məryəmin çiyninə toxunur, sol qol isə tamamilə hərəkətsiz şəkildə aşağı sallanaraq kompozisiyanın mərkəzində yerləşir və Nikodimin şaquli oxunu davam etdirir. Məsihin sol əli çölə doğru çevrilmişdir, bu, Mikelancelo yaradıcılığında tez-tez rast gəlinən bir üslub xüsusiyyətidir. Eyni jest ''"[[Lorenzo de Mediçinin heykəli]]"'' və ''"[[Madonna pilləkəndə]]"'' əsərlərində də görünür və bədənin yuxuda və ya ölümdə tam təslim olmasını simvolizə edir.<ref name="O76">{{cite book |title=Il Museo dell'Opera del Duomo a Firenze |date=2000 |publisher=Mandragora |location=Firenze |isbn=978-88-85957-58-9 |url=88-85957-58-7 |access-date=26 aprel 2026}}</ref> Aşağıya doğru yönəlmiş bu ritm eyni zamanda dairəvi, demək olar ki, fırlanan bir hərəkətlə tarazlaşdırılır: İsanın başı Məryəmin başı ilə demək olar ki, birləşərək bir qüvvə xətti yaradır; bu xətt Məsihin sağ qolu vasitəsilə Maqdalalı Məryəmin qoluna keçir və nəticədə digər qol ilə birlikdə ellipsvari bir hərəkəti tamamlayır.<ref name="O76"/> Bu qədər zəngin kompozisiya quruluşu heykəl qrupuna güclü mənəvi dinamika bəxş edir. Nəticədə əsər maddi mərmər sərhədlərini aşaraq sanki canlı, nəfəs alan bir formaya çevrilir.<ref name="O76"/> Bu əsərdə dramatiklik daha çox fiqurların dinamik yerləşdirilməsindən qaynaqlanır, nəinki onların ifadələrindən; çünki üz cizgiləri nisbətən sakit və təmkinlidir. İncəsənət tarixçisi [[Şarl de Tolnay]] bunu ölümün psixoloji şəkildə qəbul edilməsi prosesi kimi şərh etmişdir; yəni faciə hissi açıq emosional ifadədən deyil, daxili sakitlik və qaçılmazlığın qəbulundan doğur.<ref name=B/> === Kompozisiya === ''"Bandini Pyetası"''nın kompozisiyası yarandığı gündən etibarən mübahisə və müxtəlif şərhlərə səbəb olmuşdur. İncəsənət tarixçiləri burada hansı səhnənin və ya səhnələrin təsvir edildiyi, eləcə də kompozisiyanı əhatə edən başı örtülü fiqurun əsl kimliyi barədə fərqli fikirlər irəli sürmüşlər. Ənənəyə görə əsər ''"Bandini Pyetası"'' kimi qəbul olunsa da, bir sıra arqumentlər onun eyni zamanda ''"Çarmıxdan endirilmə"'', ''"Pyeta"'' və ya dəfn səhnəsini əks etdirə biləcəyini göstərir, hətta bəzi tədqiqatçılar bu üç mövzunun eyni kompozisiyada birləşdirildiyini düşünürlər.<ref name="SE59"/> Bu baxımdan, əsərdə hansı konkret səhnənin təsvir edildiyini qəti şəkildə müəyyənləşdirməyin əsas açarı başı örtülü fiqurun kimliyinin düzgün müəyyən edilməsindən keçir.<ref name="SE59"/> Bu əsərdəki digər üç fiqurun kimliyi nisbətən aydındır: mərkəzdə çarmıxa çəkildikdən dərhal sonra təsvir olunan [[Məsih]]in cansız bədəni yerləşir; sol tərəfdə onu dəstəkləyən kədər içində olan [[Məryəm]], sağ tərəfdə isə daha soyuq və uzaq görünən [[Mariya Maqdalena|Maqdalalı Məryəm]] dayanır. Bu üç fiqurun hamısı Məsihin bədənini tutmaqda başı örtülü fiqurun köməyi ilə iştirak edir. Məhz bu başı örtülü fiqurun kimliyi mübahisə mövzusudur. Tədqiqatçılar onun ya [[Arimafeyli İosif]], ya da Nikodim olduğunu irəli sürürlər; ikinci ehtimal daha geniş qəbul edilmişdir. Ənənəvi təsvirlərdə Arimafeyli İosif adətən saqqallı şəkildə və Məsihin başı üzərində düşüncəli vəziyyətdə göstərilir, bu isə heykəldəki fiqurla uyğun gəlir. Digər tərəfdən, Nikodim isə çox vaxt baş örtüyü ilə təsvir olunur ki, bu da burada kapüşon şəklində özünü göstərir.<ref name="SE59"/> Hər iki şəxs Məsihin son günlərində mühüm rol oynamışdır. Arimafeyli İosif öz məzarını Məsih üçün ayırmış və onun bədəninin çarmıxdan endirilməsində iştirak etmişdir. Nikodim isə Məsihlə yenidən doğuluş və əbədi həyat haqqında söhbət etdikdən sonra onun tərəfdarına çevrilmiş və sonradan İosifə bu prosesdə kömək etmişdir. Bu səbəbdən, hər iki fiqurun çarmıxdan endirilmə səhnəsində iştirak etməsi əsərin məhz bu epizodu təsvir etdiyi fikrini gücləndirir. Hətta bəzi tədqiqatçılar bu əsəri birbaşa ''“Çarmıxdan endirilmə”'' kimi adlandırırlar.<ref name="SE59"/> Məsihin ilanvari, burulan bədəni yaxınlarının qollarında ağır şəkildə sallanır və sanki çarmıxdan birbaşa anasının qucağına endirilirmiş kimi təsir bağışlayır. Məryəmin üzündəki dərin kədər ifadəsi isə ölmüş övladını ilk dəfə gördüyü anın emosional gərginliyini əks etdirir; ətrafdakı fiqurlar isə onu bu ağır anda dəstəkləyən şahidlər kimi təqdim olunur.<ref name="SE59">{{harvsp|Shrimplin-Evangelidis|1989|p=59}}</ref> Digər bir ehtimala görə, əsərdə təsvir olunan səhnə məhz [[Pyeta]]dır. Bu mövzu Mikelancelo yaradıcılığında xüsusi yer tutur: o, həyatının müxtəlif mərhələlərində yüzlərlə Pyeta eskizi hazırlamış, həmçinin iki məşhur heykəl — Müqəddəs Pyotr bazilikasındakı ''"[[Pyeta (Mikelancelo)|Pyeta]]"'' və ''"[[Rondanini Pyetası]]"''nı yaratmışdır. Bu səbəbdən, sənətkarın ''“[[Pyeta]]”'' — yəni Məryəmin iztirabı mövzusuna dərin bağlılığı nəzərə alınaraq, əsərin qeyri-ənənəvi quruluşuna baxmayaraq onun Pyeta kimi şərh edilməsi kifayət qədər əsaslı görünür. Lakin klassik ikonoqrafiyada Pyeta səhnəsi adətən yalnız iki fiqurdan ibarət olur və Məryəm və onun qucağında yerləşən Məsihin bədənini təsvir edir. Bu səhnədə müşahidəçilər və ya əlavə iştirakçılar, xüsusilə Maqdalalı Məryəm və başı örtülü fiqur kimi obrazlar yer almır.<ref name="W45"/> Ümumiyyətlə, Pyeta səhnəsi Məsihin qurbanının böyüklüyünü vurğulamaq üçün yaradılır və diqqət daha çox Məryəmin kədərinə yönəldilir, nəinki Məsihin cansız bədəninə. Bu baxımdan, əsərdə əlavə fiqurların mövcudluğu onun yalnız Pyeta kimi şərh edilməsinə qarşı arqument kimi çıxış edir və kompozisiyanın daha mürəkkəb, çoxqatlı məna daşıdığını göstərir.<ref name="W45">{{harvsp|Wasserman|2003|pp=49–50}}</ref> Üçüncü ehtimala görə, bu kompozisiya dəfn səhnəsini təsvir edə bilər. Bu tip səhnələrdə adətən Mariya Maqdalena və Arimafeyli İosif, eləcə də bir neçə digər şəxs iştirak edir. [[Məryəm]]in dəfn zamanı orada olub-olmaması isə dəqiq məlum deyil, çünki [[İncil]] mənbələrindən yalnız biri onun iştirakını qeyd edir və bu səbəbdən o, bu səhnələrdə nadir hallarda təsvir olunur. Maqdalalı Məryəmin üzündəki soyuq və təmkinli ifadə bəzi tədqiqatçılara görə Məsihin ölümündən sonra müəyyən zaman keçdiyini göstərir. Bu isə səhnənin çarmıxdan endirilmədən çox, dəfn mərhələsinə aid ola biləcəyini düşündürür.<ref name="W45"/> Lakin yenə də həlledici məqam başı örtülü fiqurun kimliyidir. Əgər bu fiqur Nikodim kimi qəbul edilərsə, o zaman bu səhnənin dəfn olması şübhə altına düşür. Bunun səbəbi Nikodimin dəfn mərasimində iştirak etməməsi ilə bağlı bəzi interpretasiyalardır. Əksinə, əgər başı örtülü fiqur Arimafeyli İosifdirsə, bu halda dəfn səhnəsi ehtimalı daha güclənir. Çünki məhz o, Məsihin bədəninin məzara yerləşdirilməsi məsuliyyətini daşıyırdı. Bu isə kompozisiyanın məhz İsanın dəfni kimi şərh olunmasına kifayət qədər əsas verir.<ref name="W45"/> Dördüncü ehtimala görə, bu heykəldə əslində üç müxtəlif səhnə — çarmıxdan endirilmə, Pyeta və dəfn bir kompozisiya daxilində birləşdirilmişdir.<ref>{{harvsp|Shrimplin-Evangelidis|1989|p=58}}</ref> Belə çoxsəhnəli yanaşma rəssamlıqda artıq məşhur idi: sənətkarlar bir lövhə üzərində bir neçə epizodu yerləşdirərək narrativi soldan sağa, yuxarıdan aşağıya və ya ziqzaqvari oxunan şəkildə qururdular. Lakin bu üsul heykəltəraşlıqda demək olar ki, tətbiq olunmurdu. Mikelancelonun əsəri ömrünün son illərində daha çox şəxsi maraq və təcrübə məqsədilə yaratdığını nəzərə alsaq, onun bu cür yenilikçi yanaşmanı sınaması ehtimalı kifayət qədər real görünür.<ref name="auto1"/> Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, heykələ tamaşaçı sağdan sola doğru baxdıqda, kompozisiya üç mərhələli bir hekayə kimi oxunur: Sağ tərəfdə çarmıxdan endirilmə səhnəsi seçilir; burada Məsihin bədəni endirilir və başı örtülü fiqur həm Nikodim, həm də Arimafeyli İosif funksiyasını eyni anda daşıya bilər.<ref name="auto1">{{harvsp|Wasserman|2003|p=49}}</ref> Mərkəzi baxış nöqtəsində Pyeta səhnəsi ön plana çıxır: Nikodim fiquru Məsihi sanki Məryəmin qucağına ötürür və beləliklə, ananın iztirabı kompozisiyanın əsas emosional mərkəzinə çevrilir. Sol tərəfdə isə dəfn səhnəsi formalaşır: Maqdalalı Məryəm, Məryəmlə birlikdə Məsihin bədənini Arimafeyli İosifə təhvil verir ki, o da onu məzara yerləşdirsin.<ref name="auto1"/> Bununla belə, bu ehtimallardan hansının qəti doğru olduğunu demək mümkün deyil. Ənənəvi yanaşmalar və ikonoqrafik konvensiyalar səbəbilə incəsənət tarixçilərinin əksəriyyəti bu əsəri yenə də ''“Pyeta”'' kimi qəbul edir və başı örtülü fiqurun Nikodim olduğunu düşünür.<ref name="auto1"/> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı|3}} == Ədəbiyyat == {{refbegin}} *{{cite book |last=Hibbard |first=Howard |year=1974 |title=Michelangelo |url=https://archive.org/details/michelangelo00hibb_0 |url-access=registration |edition=2nd |publisher=Harper & Row |isbn=9780064333238 }} *{{cite journal |last=Shrimplin-Evangelidis |first=Valerie |year=1989 |title=Michelangelo and Nicodemism: The Florentine ''Pietà'' |url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1989-03_71_1/page/58 |journal=Art Bulletin |volume=71 |issue=1 |pages=58–66 |doi=10.2307/3051214 |jstor=3051214 }} *{{cite journal |last=Steinberg |first=Leo |author-link= |year=1968 |title=Michelangelo's Florentine Pietà: The Missing Leg |journal=Art Bulletin |volume=50 |issue=4 |pages=343–353 }} *{{cite book |last=Wasserman |first=Jack |year=2003 |title=Michelangelo's Florence Pietà |url=https://archive.org/details/michelangelosflo0000wass |location=Princeton and Oxford |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691016214 }} {{refend}} {{Mikelancelo}} {{Santa-Mariya-del-Fiore}} {{Portal sətir|Memarlıq|Heykəltaraşlıq|Florensiya}} [[Kateqoriya:Bibliya şəxslərinin təsvir edildiyi heykəllər]] [[Kateqoriya:İtaliyadakı mərmər heykəllər]] [[Kateqoriya:Mikelancelonun heykəlləri]] [[Kateqoriya:Mərmər heykəllər]] [[Kateqoriya:Opera-del-Duomoda saxlanan heykəllər]] [[Kateqoriya:İntibah heykəlləri]] [[Kateqoriya:Florensiyadakı heykəllər]] [[Kateqoriya:İtaliyadakı mərmər heykəllər]] [[Kateqoriya:Bakirə Məryəm heykəlləri]] [[Kateqoriya:Dini heykəllər]] [[Kateqoriya:Xristian heykəlləri]] [[Kateqoriya:Vandalizmə məruz qalmış sənət əsərləri]] [[Kateqoriya:Pyeta heykəlləri]] [[Kateqoriya:1550-ci illərin heykəlləri]] [[Kateqoriya:Mariya Maqdalena heykəlləri]] [[Kateqoriya:Nikodim]] [[Kateqoriya:Arimafeyli İosif]] [[Kateqoriya:Daha əvvəl Santa-Mariya-del-Fiore kafedralında olmuş əsərlər]] 5zmfajhm5ykza2akdsf8qjjuoxh84rw Bayram Kurri 0 981212 8981460 8925255 2026-06-27T21:48:40Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981460 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |adı = Bayram Kurri |orijinal_adı = Bajram Curri |şəkil = Bajram Curr, Tropojë, Albania 2018-05 01.jpg |şəklin_ölçüsü = |şəklin_izahı = Bayram Kurri |bayraq = Flag of Bajram Curri.gif |gerb = |ölkə = Albaniya |inzibati_vahid = Tropoya bələdiyyəsi |tipi = Şəhər |dairə = Kukes vilayəti |ərazi = |sahə_vahid = |əhali = 4113 |əhalinin_ili = 2023 |poçt_indeksi = 8701–8706 |telefon_kodu = 0213 |nəqliyyat_kodu = BC |veb-sayt = }} '''Bayram Kurri''' ({{lang-sq|Bajram Curri}}), 1952-ci ilə qədər '''Kolqetsay''' (''Kolgecaj'') kimi tanınan, Albaniyanın şimal-şərqində, Tropoya bələdiyyəsinin tərkibində şəhər və inzibati vahiddir. Şəhər tarixi etnoqrafik Qyakova dağlıq bölgəsində yerləşir. Bayram Kurri Albaniya Alplarının ucqar və dağlıq ərazisində, Valbona Vadisi Milli Parkının daxilində və Kosovo sərhədinin yaxınlığında yerləşir. Şəhər etnik albanların hüquqları üçün əvvəlcə Osmanlı İmperiyasına, daha sonra isə Albaniya hökumətinə qarşı mübarizə aparmış milli qəhrəman Bayram Kurrinin şərəfinə adlandırılmışdır. == Tarixi == Bayram Kurri 1957-ci ildə Tropoya rayonunun mərkəzi kimi xidmət etmək məqsədilə qurulmuşdur. Kənd əvvəllər Kolqetsay (''Kolgecaj'') kimi tanınırdı. Yeni qurulan şəhər sosialist prinsipləri əsasında inşa edilmişdir. Tarixi Tropoya bölgəsində Berişa tayfası məskunlaşmışdı və coğrafi mövqeyinə görə şərqə (Kosovo vilayəti) və qərbə (İşkodra vilayəti) ticarət yollarına malik idi ki, bu da Adriatik dənizi bölgəsindən məhsulların idxalına imkan verirdi. Əsas ticarət mallarından biri kənd təsərrüfatı məhsulları ilə dəyişdirilən duz idi. Tropoyanın mərkəzi uca dağlarda yerləşən qədim Qyakova şəhəri idi. "Tropojë e Vjetër" (Köhnə Tropoya) dağ keçidi yay aylarında mal-qara sürülərini yaşıl çəmənliklərdə otarmaq və payızda geri qaytarmaq üçün istifadə edilirdi. Bölgənin hər yerindən insanlar yayda yüksək dağlarda təmiz və sərin havadan həzz almaq üçün bu keçiddən keçirdilər. Müasir dövrdə bu dağlıq ərazilər xarici turistləri, xüsusən də Avropa və İsraildən gələn turistləri cəlb edir. == Coğrafiyası == Bayram Kurri Valbona çayı vadisinin aşağı hissəsində yerləşir. Şəhər Valbona və Rroqam kəndlərinə avtomobil yolu ilə əsas giriş nöqtəsidir. Dağlardan gələn sular Albaniyanın ən təmiz çay suyu olması ilə məşhur olan Valbona çayına tökülür. Şəhər həm inzibati vahid, həm də Tropoya bələdiyyəsinin mərkəzidir.<ref>{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=Law nr. 115/2014 |language=sq |pages=6373 |access-date=4 may 2026 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> === İqlimi === Bayram Kurri rütubətli subtropik iqlimə (Köppen iqlim təsnifatı: ''Cfa'') malikdir. Şəhərin yay gecələrində səssiz şimşəklərin (istilik şimşəkləri) görünməsi çox yayılmış bir haldır. == İqtisadiyyatı == Tropoya bələdiyyəsi bir çox kənd təsərrüfatı məhsulları ilə zəngindir və şabalıd, alma, qoz-fındıq, üzüm və xüsusilə qaragiləsi ilə məşhurdur. Tropoyada böyük platin, rodium, rutenium, palladium, iridium və osmium ehtiyatları kəşf edilmişdir. Tropoyada "Albanian Minerals" və "Bytyci Sh.p.k" üçün işləyən alban, italyan və çinli mühəndislər ərazidə 500 milyon tondan çox xrom filizi və iki milyard tondan çox olivin ola biləcəyini ehtimal edirlər. == Demoqrafiyası == 2023-cü ilin siyahıyaalınmasına əsasən, Bayram Kurri inzibati vahidinin təxmini əhalisi 4.113 nəfər təşkil etmişdir ki, onlardan 2.026-sı kişi, 2.087-si isə qadındır.<ref name="census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/14334/cens-2023-kukesi.pdf |title=Population and Housing Census, Kukës 2023 |page=108 |access-date=4 may 2026 |publisher=[[Albaniya Statistika İnstitutu|INSTAT]] |archive-date=22 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122102441/https://www.instat.gov.al/media/14334/cens-2023-kukesi.pdf |url-status=live }}</ref> == Tanınmış şəxsiyyətləri == * Şeh Əli Nimani – Tropoyada, Tpla adlı kənddə ilk məktəbi qurmuşdur. * Sali Berişa – 1992–1997-ci illərdə Albaniya Prezidenti, 2005–2013-cü illərdə isə Albaniyanın Baş Naziri. * Janeta Biberi – "Miss Universe Albania" 2014. * Azem Haydari – antikommunist fəal. * Besnik Mustafay – Albaniyanın 62-ci Xarici İşlər Naziri. * Gerhard Proqni – futbolçu. * Fatimə Sokoli – xalq müğənnisi. * Fatmira Breçani – xalq müğənnisi. * İbrahim Kadri Malay – ziyalı. * Tahir Sinani – Kosovo Qurtuluş Ordusunun (KLA) komandiri. * Bayram Mal Qyonqetsay – ziyalı, idman təlimçisi, basketbol məşqçisi. * Ercan Osmani (Erxhan Osmani) – basketbolçu. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Albaniya şəhərləri]] m8tdeqq68qsa0fhxpo6qrjnnxnuv2al Bayzə 0 981416 8981464 8925294 2026-06-27T22:21:23Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981464 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |adı = Bayzə |orijinal_adı = Bajzë |şəkil = Bajzë, Albania - St Peter and St Paul's Church 2019 02.jpg |şəklin_ölçüsü = |şəklin_izahı = Bayzədəki Müqəddəs Pavel kilsəsi (2019) |bayraq = |gerb = |ölkə = Albaniya |inzibati_vahid = Şkoder vilayəti |tipi = Kiçik şəhər |dairə = Malesi e Madhe bələdiyyəsi |ərazi = |sahə_vahid = |əhali = 2346 |əhalinin_ili = |poçt_indeksi = |telefon_kodu = |veb-sayt = |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 16 |lat_sec = 35 |lon_dir = E |lon_deg = 19 |lon_min = 25 |lon_sec = 56 }} '''Bayzə''' ({{lang-sq|Bajzë}}) — [[Albaniya]]nın şimalındakı [[Şkoder vilayəti]]ndə, keçmiş [[Kastrat bələdiyyəsi]]ndə yerləşən kiçik şəhər.<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/search.html?q=Bajz%C3%AB&country=AL|access-date=25 avqust 2010|title=Location of Bajzë|archive-date=2022-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106170846/http://www.geonames.org/search.html?q=Bajz%C3%AB&country=AL|url-status=live}}</ref> 2015-ci ildə həyata keçirilən yerli idarəetmə islahatından sonra Malesi e Madhe bələdiyyəsinin tərkibinə daxil edilmişdir.<ref>{{cite web |url=https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |title=Law nr. 115/2014 |language=sq |pages=6374–6375 |access-date=25 fevral 2022 |archive-date=2022-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225080313/https://www.vendime.al/wp-content/uploads/2015/08/137-2014.pdf |url-status=live }}</ref> Əhalisi 2.346 nəfərdir.<ref>{{cite web|url=http://www.qarkushkoder.org/dw/komuna/Komuna_Kastrat_Malesi_e_Madhe.pdf |title=Komuna Kastrat, Rrethi Malësi e Madhe |language=sq |access-date=25 avqust 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727195021/http://www.qarkushkoder.org/dw/komuna/Komuna_Kastrat_Malesi_e_Madhe.pdf |archive-date=27 iyul 2011 }}</ref> == Nəqliyyat == === Avtomobil yolları === Bayzə iqtisadi inkişafı üçün əhəmiyyətli olan Avropa E762 marşrutu üzərində yerləşir. Bu yol cənubda yaxınlıqdakı Koplik şəhərinə və Albaniyanın qalan hissəsinə, şimalda isə Podqoritsaya (Monteneqro) gediş-gəlişi təmin edir. === Dəmir yolu === Bayzə Albaniyanın yeganə beynəlxalq dəmiryol xəttinin — Şkoderdən Han i Hotit sərhəd keçidi vasitəsilə Monteneqronun Podqoritsa şəhərinə gedən xəttin üzərində yerləşir. 2015-ci ilin məlumatına görə, bu xətt üzrə yalnız yük daşımaları həyata keçirilir. Bayzə dəmiryol stansiyası şəhər mərkəzinin yaxınlığında yerləşir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Commonscat|Bajzë}} [[Kateqoriya:Albaniya şəhərləri]] [[Kateqoriya:Şkoder vilayətinin yaşayış məntəqələri]] a0qjhz16d36c0uc9epykxsr4u405b8z Belarus Premyer Liqası 0 981699 8981500 8912531 2026-06-28T03:22:46Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981500 wikitext text/x-wiki {{Futbol liqası |tam adı = Belarus Premyer Liqası |şəkil = |pixels = 130 |ölkə = Belarus |konfederasiya = UEFA |açılış ili = 1992 |ilk sezon = |şüar = |divizion = |konfranslar = |komandaların sayı = 16 |səviyyələr = 1 |əsas liqa = |aşağı liqa = Belarus Birinci Liqası |bağlanış sezonu= |digər kuboklar = Belarus Kuboku<br>Belarus Superkuboku |liqa kuboku = |beynəlxalq kuboklar = UEFA Çempionlar Liqası<br>UEFA Konfrans Liqası |çempion = Makslayn Vitebsk (1-ci titul) |sezon = 2025 |ən uğurlu komanda = BATE Borisov (15 titul) |ümumi qol sayı = |tv = Belarus 5 |veb səhifəsi = https://championship.abff.by/en/male/tournaments/1/ |Aktual sezon = 2026 }} '''Belarus Premyer Liqası''' ({{Dil-be|Вышэйшая ліга}}; {{Dil-ru|Высшая лига}}) — Belarusda peşəkar futbol liqası və Belarus futbol liqa sisteminin ən yüksək səviyyəsidir. O, Belarus Futbol Federasiyası tərəfindən təşkil olunur. Həmçinin sponsorluq səbəblərinə görə '''BETERA Premyer Liqası''' adlanır. Yarışdakı komandaların sayı illər ərzində dəyişmiş, ən çox 17 (1992–93 mövsümü), ən az isə 11 (2012) komanda iştirak etmişdir. 2025-ci il etibarilə liqada 16 komanda çıxış edir. Hər komanda mövsüm ərzində digər bütün komandalarla iki dəfə qarşılaşır. Mövsümün sonunda ən az xal toplayan iki komanda birbaşa [[Belarus Birinci Liqası]]na düşür, ən pis üçüncü komanda isə ikinci səviyyənin ən yaxşı üçüncü komandasına qarşı aşağı liqaya düşməmək üçün pley-off matçı oynayır. Belarus Birinci Liqasında ilk iki yeri tutan komandalar avtomatik olaraq Premyer Liqaya yüksəlir. Makslayn Vitebsk 2025-ci ildə ilk çempionluğunu qazandıqdan sonra hazırkı çempiondur. == Tarixi == Belarus Premyer Liqası 1992-ci ildə təşkil edilmişdir. İlk iştirakçılar bunlar idi: keçmiş SSRİ Yüksək Liqasında yeganə Belarus təmsilçisi olan Dinamo Minsk, SSRİ liqa sisteminin aşağı pillələrindən olan və Belarusun digər beş regional mərkəzini təmsil edən beş komanda və Belarus SSR Birinci Liqasında əvvəllər mübarizə aparan on komanda. Liqa yaradıldıqdan sonra onun təqvimini SSRİ üslublu yay mövsümündən Avropa üslublu qış mövsümünə dəyişdirmək qərara alındı. 1995-ci ildə, son payız və erkən yaz aylarında Belarusdakı pis hava və meydança şəraiti səbəbindən qış mövsümü sınağı uğursuz oldu. Mövsüm yenidən yaya qaytarıldı. 1996-cı ildən bəri hər mövsüm yayda keçirilir. 2000-ci illər ərzində rəqabət aparan komandaların sayı bir neçə dəfə dəyişdi. Partizan Minsk komandasının son anda iştirakdan imtina etməsi səbəbindən 2012 mövsümü cəmi 11 komanda ilə oynanıldı. İlk illərində liqaya 1992–1995-ci illər arasında ardıcıl beş dəfə çempion olan Dinamo Minsk dominatlıq edirdi. Növbəti on mövsüm ərzində yeddi fərqli komanda çempion oldu: Slaviya Mozır (1996-cı ildə MPKC Mozır olaraq, 2000), Dinamo Minsk (1997, 2004), Dnepr-Transmaş Mogilyov (1998), BATE Borisov (1999, 2002), Belşina Bobruysk (2001), Qomel (2003), Şaxtyor Soliqorsk (2005). 2006-cı ildən bəri BATE Borisov liqanı üstələyərək ardıcıl 13 çempionluq (2006–2018) qazandı. 2020-ci ilin mart ayında COVID-19 pandemiyası səbəbindən Avropadakı digər bütün futbol liqaları təxirə salındı və ayın sonuna qədər Belarus Premyer Liqası qitədə hələ də oyunları davam edən yeganə yüksək divizion idi.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2020/03/24/sports/soccer/soccer-belarus-coronavirus.html/ |title=All Alone, Belarus Plays On |last=Smith |first=Rory |date=24 mart 2020 |work=The New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824164640/https://www.nytimes.com/2020/03/24/sports/soccer/soccer-belarus-coronavirus.html/ |url-status=live |archive-date=24 avqust 2020 |access-date=24 avqust 2020}}</ref> Bunun nəticəsində liqa xaricdən böyük izləyici kütləsi qazandı. Bütün dünyadan olan azarkeşlər yeganə peşəkar futbol olduğu üçün oyunları onlayn izləməyə başladı; liqa Rusiya və Hindistan daxil olmaqla müxtəlif ölkələrin şəbəkələri ilə yeni televiziya hüquqları müqavilələri imzaladı.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/52084121 |title=Coronavirus: Belarus Premier League attracts global attention as it plays on |author= |date=29 mart 2020 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824163441/https://www.bbc.com/sport/football/52084121 |url-status=live |archive-date=24 avqust 2020 |access-date=24 avqust 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2020/mar/29/belarus-football-continues-coronavirus-premier-league/ |title=Last league standing: Belarusian football basks in new-found popularity |author= |date=29 mart 2020 |work=The Guardian |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824163704/https://www.theguardian.com/football/2020/mar/29/belarus-football-continues-coronavirus-premier-league |url-status=live |archive-date=24 avqust 2020 |access-date=24 avqust 2020}}</ref> Oyunlar eyni zamanda Belarus Futbol Federasiyasının YouTube kanalında da yayımlandı.<ref>{{Cite web|last=Harris|first=Christopher|date=2020-04-12|title=Belarusian Premier League streaming live games on YouTube for free|url=https://worldsoccertalk.com/2020/04/12/belarusian-premier-league-streaming-live-games-on-youtube-for-free/|access-date=2021-03-20|website=World Soccer Talk|language=en-US|archive-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415135938/https://worldsoccertalk.com/2020/04/12/belarusian-premier-league-streaming-live-games-on-youtube-for-free/|url-status=live}}</ref> Böyük Britaniyanın mərc şirkətləri də müxtəlif matçlar üçün əmsallar təklif etdi, çünki əvvəllər ölkədən kənarda nisbətən tanınmayan liqanın profili başqa yerlərdə idman fəaliyyətinin olmaması səbəbindən daha geniş auditoriya qazandı.<ref>{{cite web |url=https://betting.betfair.com/football/belarusian-premier-league/belarusian-premier-league-betting-tips-predictions-and-teams-to-watch-310320-982.html |title=Belarusian Premier League: Betting tips, predictions and teams to watch |last=Pettigrove |first=Jason |date=3 aprel 2020 |publisher=Betfair |archive-url=https://web.archive.org/web/20200827143451/https://betting.betfair.com/football/belarusian-premier-league/belarusian-premier-league-betting-tips-predictions-and-teams-to-watch-310320-982.html |url-status=live |archive-date=27 avqust 2020 |access-date=27 avqust 2020}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.888sport.com/blog/football/belarusian-premier-league-betting-guide-tips-belarus-football-odds |title=Belarusian Premier League Betting: Tips, News & Belarus Football Guide |last=McMahon |first=Alex |date=9 aprel 2020 |publisher=888sport |archive-url=https://web.archive.org/web/20200827143706/https://www.888sport.com/blog/football/belarusian-premier-league-betting-guide-tips-belarus-football-odds |url-status=live |archive-date=27 avqust 2020 |access-date=27 avqust 2020}}</ref> == 2025-ci ildə Premyer Liqa == {|class="wikitable sortable" style="text-align:left" !Komanda !Şəhər !Stadion !Tutumu !2024-cü ildəki mövqeyi |- |Arsenal |Dzerjinsk |Şəhər Stadionu |1,000 |10-cu |- |BATE |Borisov |Borisov Arena |13,126 |8-ci |- |Dinamo Brest |Brest |OSK Brestski |10,169 |4-cü |- |Dinamo Minsk |Minsk |Dinamo Stadionu |22,000 |1-ci |- |Qomel |Qomel |Mərkəzi Stadion |14,307 |6-cı |- |İsloç |Minsk |Minsk FK Stadionu |3,000 |7-ci |- |Makslayn Vitebsk |Vitebsk |Vitebsk Mərkəzi İdman Kompleksi |8,144 |2-ci (Birinci Liqa) |- |Minsk |Minsk |Minsk FK Stadionu |3,000 |13-cü |- |Molodeçno |Molodeçno |Şəhər Stadionu |4,800 |1-ci (Birinci Liqa) |- |Naftan |Novopolotsk |Atlant Stadionu |5,300 |14-cü |- |Neman |Qrodno |Neman Stadionu |8,479 |2-ci |- |Slaviya |Mozır |Yunost Stadionu |5,300 |11-ci |- |Slutsk |Slutsk |Şəhər Stadionu |1,896 |9-cu |- |Smorqon |Smorqon |Yunost Stadionu |3,200 |12-ci |- |Torpedo-BelAZ |Jodino |Torpedo Stadionu |6,524 |3-cü |- |Vitebsk |Vitebsk |Vitebsk Mərkəzi İdman Kompleksi |8,144 |5-ci |} === Sovet dövrü çempionları === {{div col|colwidth=30em|small=yes}} * 1922: Minsk (şəhər komandası) * 1923: ''Məlum deyil'' * 1924: Minsk (şəhər komandası) * 1925: ''Məlum deyil'' * 1926: Bobruysk (şəhər komandası) * 1927: ''Məlum deyil'' * 1928: Qomel (şəhər komandası) * 1929–32: ''Məlum deyil'' * 1933: Qomel (şəhər komandası) * 1934: BVO (Minsk) * 1935: BVO (Minsk) * 1936: BVO (Minsk) * 1937: Dinamo (Minsk) * 1938: Dinamo (Minsk) * 1939: Dinamo (Minsk) * 1940: DKA (Minsk) * 1941–44: ''Məlum deyil'' * 1945: Dinamo (Minsk) * 1946: ODO (Minsk) * 1947: Torpedo (Minsk) * 1948: Traktor MTZ (Minsk) * 1949: Traktor MTZ (Minsk) * 1950: ODO (Minsk) * 1951: Dinamo (Minsk) * 1952: ODO (Minsk) * 1953: Spartak (Minsk) * 1954: ODO (Pinsk) * 1955: FSM (Minsk) * 1956: Spartak (Minsk) * 1957: Sputnik (Minsk) * 1958: Spartak (Bobruysk) * 1959: Minsk (şəhər komandası) * 1960: Sputnik (Minsk) * 1961: Volna (Pinsk) * 1962: Torpedo (Minsk) * 1963: Naroç (Molodeçno) * 1964: SKA (Minsk) * 1965: SKA (Minsk) * 1966: Torpedo (Minsk) * 1967: Torpedo (Minsk) * 1968: Sputnik (Minsk) * 1969: Torpedo (Minsk) * 1970: Torpedo (Jodino) * 1971: Torpedo (Jodino) * 1972: Stroitel (Bobruysk) * 1973: Stroitel (Bobruysk) * 1974: BATE (Borisov) * 1975: Dinamo (Minsk) * 1976: BATE (Borisov) * 1977: Sputnik (Minsk) * 1978: Şinnik (Bobruysk) * 1979: BATE (Borisov) * 1980: Torpedo (Jodino) * 1981: Torpedo (Jodino) * 1982: Torpedo (Mogilyov) * 1983: Obuvşik (Lida) * 1984: Orbita (Minsk) * 1985: Obuvşik (Lida) * 1986: Obuvşik (Lida) * 1987: Şinnik (Bobruysk) * 1988: Sputnik (Minsk) * 1989: Obuvşik (Lida) * 1990: Sputnik (Minsk) * 1991: Metallurq (Molodeçno) {{div col end}} == Çempionlar və bombardirlər == {| class="wikitable" |- !width=60|Mövsüm !width=170|Çempion !width=170|İkinci yer !width=170|Üçüncü yer !Bombardir |- | {{center|1992}} | Dinamo Minsk (1) | Dnepr Mogilyov | Dinamo Brest | {{flagicon|Belarus|1991}} Andrey Skoroboqatko <small>(Dnepr Mogilyov)</small> (11) |- | {{center|1992–93}} | Dinamo Minsk (2) | KİM Vitebsk | Belarus Minsk | {{flagicon|Belarus|1991}} Sergey Baranovski <small>(Dinamo Minsk)</small> (19)<br>{{flagicon|Belarus|1991}} Miroslav Romaşenko <small>(Vedriç Reçitsa / Dnepr Mogilyov)</small> (19)<br> |- | {{center|1993–94}} | Dinamo Minsk (3) | Dinamo-93 Minsk | KİM Vitebsk | {{flagicon|Belarus|1991}} Pyotr Kaçuro <small>(Dinamo-93 Minsk / Dinamo Minsk)</small> (21) |- | {{center|1994–95}} | Dinamo Minsk (4) | Dvina Vitebsk | Dinamo-93 Minsk | {{flagicon|Belarus|1991}} Pavel Şavrov <small>(Dinamo-93 Minsk)</small> (19) |- | {{center|1995}} | Dinamo Minsk (5) | MPKC Mozır | Dinamo-93 Minsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Sergey Yaromko <small>(MPKC Mozır)</small> (16) |- | {{center|1996}} | MPKC Mozır (1) | Dinamo Minsk | Belşina Bobruysk | {{flagicon|Belarus|1995}} Andrey Xlebosolov <small>(Belşina Bobruysk)</small> (34) |- | {{center|1997}} | Dinamo Minsk (6) | Belşina Bobruysk | Lokomotiv-96 Vitebsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Andrey Xlebosolov <small>(Belşina Bobruysk)</small> (19) |- | {{center|1998}} | Dnepr-Transmaş Mogilyov (1) | BATE Borisov | Belşina Bobruysk | {{flagicon|Belarus|1995}} Sergey Yaromko <small>(Torpedo Minsk)</small> (19) |- | {{center|1999}} | BATE Borisov (1) | Slaviya Mozır | Qomel | {{flagicon|Belarus|1995}} Valeri Stripeykis <small>(Slaviya Mozır)</small> (21) |- | {{center|2000}} | Slaviya Mozır (2) | BATE Borisov | Dinamo Minsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Roman Vasilyuk <small>(Slaviya Mozır)</small> (31) |- | {{center|2001}} | Belşina Bobruysk (1) | Dinamo Minsk | BATE Borisov | {{flagicon|Russia}} Sergey Davıdov <small>(Neman-Belkard Qrodno)</small> (25) |- | {{center|2002}} | BATE Borisov (2) | Neman Qrodno | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Valeri Stripeykis <small>(Belşina Bobruysk)</small> (18) |- | {{center|2003}} | Qomel (1) | BATE Borisov | Dinamo Minsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Gennadi Bliznyuk <small>(Qomel)</small> (18)<br>{{flagicon|Belarus|1995}} Sergey Kornilenko <small>(Dinamo Minsk)</small> (18) |- | {{center|2004}} | Dinamo Minsk (7) | BATE Borisov | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Valeri Stripeykis <small>(Naftan Novopolotsk)</small> (18) |- | {{center|2005}} | Şaxtyor Soliqorsk (1) | Dinamo Minsk | MTZ-RİPO Minsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Valeri Stripeykis <small>(Naftan Novopolotsk)</small> (16) |- | {{center|2006}} | BATE Borisov (3) | Dinamo Minsk | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Aleksandr Klimenko <small>(Şaxtyor Soliqorsk)</small> (17) |- | {{center|2007}} | BATE Borisov (4) | Qomel | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Roman Vasilyuk <small>(Qomel)</small> (24) |- | {{center|2008}} | BATE Borisov (5) | Dinamo Minsk | MTZ-RİPO Minsk | {{flagicon|Belarus|1995}} Gennadi Bliznyuk <small>(BATE Borisov)</small> (16)<br>{{flagicon|Belarus|1995}} Vitali Rodionov <small>(BATE Borisov)</small> (16) |- | {{center|2009}} | BATE Borisov (6) | Dinamo Minsk | Dnepr Mogilyov | {{flagicon|Brazil}} Maykon <small>(Qomel)</small> (15) |- | {{center|2010}} | BATE Borisov (7) | Şaxtyor Soliqorsk | Minsk | {{flagicon|Brazil}} Renan Bressan <small>(BATE Borisov)</small> (15) |- | {{center|2011}} | BATE Borisov (8) | Şaxtyor Soliqorsk | Qomel | {{flagicon|Brazil}} Renan Bressan <small>(BATE Borisov)</small> (13) |- | {{center|2012}} | BATE Borisov (9) | Şaxtyor Soliqorsk | Dinamo Minsk | {{flagicon|Belarus}} Dmitri Osipenko <small>(Şaxtyor Soliqorsk)</small> (14) |- | {{center|2013}} | BATE Borisov (10) | Şaxtyor Soliqorsk | Dinamo Minsk | {{flagicon|Belarus}} Vitali Rodionov <small>(BATE Borisov)</small> (14) |- | {{center|2014}} | BATE Borisov (11) | Dinamo Minsk | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus}} Nikolay Yanuş <small>(Şaxtyor Soliqorsk)</small> (15) |- | {{center|2015}} | BATE Borisov (12) | Dinamo Minsk | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus}} Nikolay Yanuş <small>(Şaxtyor Soliqorsk)</small> (15) |- | {{center|2016}} | BATE Borisov (13) | Şaxtyor Soliqorsk | Dinamo Minsk | {{flagicon|Belarus}} Vitali Rodionov <small>(BATE Borisov)</small> (16)<br>{{flagicon|Belarus}} Mixail Qordeyçuk <small>(BATE Borisov)</small> (16) |- | {{center|2017}} | BATE Borisov (14) | Dinamo Minsk | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus}} Mixail Qordeyçuk <small>(BATE Borisov)</small> (18) |- | {{center|2018}} | BATE Borisov (15) | Şaxtyor Soliqorsk | Dinamo Minsk | {{flagicon|Belarus}} Pavel Savitski <small>(Dinamo Brest)</small> (15) |- | {{center|2019}} | Dinamo Brest (1) | BATE Borisov | Şaxtyor Soliqorsk | {{flagicon|Belarus}} İlya Şkurin <small>(Energetik-BQU Minsk)</small> (19) |- | {{center|2020}} | Şaxtyor Soliqorsk (2) | BATE Borisov | Torpedo-BelAZ Jodino | {{flagicon|Belarus}} Maksim Skavış <small>(BATE Borisov)</small> (19) |- | {{center|2021}} | Şaxtyor Soliqorsk (3) | BATE Borisov | Dinamo Minsk | {{flagicon|Gambia}} Dembo Darbo <small>(Şaxtyor Soliqorsk)</small> (19) |- | {{center|2022}} | <s>Şaxtyor Soliqorsk</s> | <s>Energetik-BQU Minsk</s> | BATE Borisov | {{flagicon|Uzbekistan}} Bobur Abdixolikov <small>(Energetik-BQU Minsk)</small> (26) |- | {{center|2023}} | Dinamo Minsk (8) | Neman Qrodno | Torpedo-BelAZ Jodino | {{flagicon|Belarus}} Vladislav Morozov <small>(Dinamo Minsk)</small> (16) |- | {{center|2024}} | Dinamo Minsk (9) | Neman Qrodno | Torpedo-BelAZ Jodino | {{flagicon|Gabon}} Junior Effaqe <small>(Qomel)</small> (17) |- | {{center|2025}} | Makslayn Vitebsk (1) | Dinamo Minsk | Slaviya Mozır | {{flagicon|Belarus}} Aleksandr Şestyuk <small>(İsloç)</small> (17) |- | {{center|2026}} | | | | |} == Performanslar == === Kluba görə performans === {| class="wikitable sortable" |- !width=140 |Komandalar !width=360|Çempion !width=360|İkinci yer !width=360|Üçüncü yer |- |BATE Borisov |15 (1999, 2002, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018) |7 (1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021) |2 (2001, 2022) |- |Dinamo Minsk |9 (1992, 1992–93, 1993–94, 1994–95, 1995, 1997, 2004, 2023, 2024) |10 (1996, 2001, 2005, 2006, 2008, 2009, 2014, 2015, 2017, 2025) |7 (2000, 2003, 2012, 2013, 2016, 2018, 2021) |- |Şaxtyor Soliqorsk |3 (2005, 2020, 2021) |6 (2010, 2011, 2012, 2013, 2016, 2018) |8 (2002, 2004, 2006, 2007, 2014, 2015, 2017, 2019) |- |Slaviya Mozır |2 (1996, 2000) |2 (1995, 1999) |– |- |Qomel |1 (2003) |1 (2007) |2 (1999, 2011) |- |Belşina Bobruysk |1 (2001) |1 (1997) |2 (1996, 1998) |- |Dnepr Mogilyov |1 (1998) |1 (1992) |1 (2009) |- |Dinamo Brest |1 (2019) |– |1 (1992) |- |Makslayn Vitebsk |1 (2025) |– |– |- |Neman Qrodno |– |3 (2002, 2023, 2024) |– |- |Vitebsk |– |2 (1992–93, 1994–95) |2 (1993–94, 1997) |- |Dinamo-93 Minsk |– |1 (1993–94) |3 (1992–93, 1994–95, 1995) |- |Torpedo-BelAZ Jodino |– |– |3 (2020, 2023, 2024) |- |Partizan Minsk |– |– |2 (2005, 2008) |- |Minsk |– |– |1 (2010) |} == Bütün dövrlərin cədvəli == : ''2023-cü il mövsümünün sonuna olan məlumat.'' {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" !width=200|Klub<sup>1</sup> !Mövsüm sayı !width=55|Debüt !width=55|Son<br>Mövsüm !width=30|O<sup>2</sup> !width=30|Q !width=30|H !width=30|M !width=70|Qollar !Xal<sup>3</sup> !Ən yaxşı nəticə |- |style="text-align: left;"|'''Dinamo Minsk''' |33||1992||—||939||560||202||177||1701–794||'''1882'''||'''1-ci''' (1992, 1992–93, 1993–94, 1994–95, 1995, 1997, 2004, 2023, 2024) |- |style="text-align: left;"|'''BATE Borisov''' |26||1998||—||758||496||157||105||1493–598||'''1645'''||'''1-ci''' (1999, 2002, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018) |- |style="text-align: left;"|'''Şaxtyor Soliqorsk''' |33||1992||—||939||467||222||252||1413–921||'''1578'''||'''1-ci''' (2005, 2020, 2021) (2022) |- |style="text-align: left;"|'''Neman Qrodno''' |33||1992||—||940||349||243||348||1080–1115||'''1290'''||2-ci (2002, 2023) |- |style="text-align: left;"|'''Dinamo Brest''' |33||1992||—||939||333||232||374||1179–1235||'''1231'''||'''1-ci''' (2019) |- |style="text-align: left;"|'''Qomel''' |27||1992||—||739||290||167||282||1043–929||'''1037'''||'''1-ci''' (2003) |- |style="text-align: left;"|'''Vitebsk''' |27||1992||2022||761||271||201||289||859–933||'''1014'''||2-ci (1992–93, 1994–95) |- |style="text-align: left;"|'''Dnepr Mogilyov''' |26||1992||2022||737||264||179||284||934–962||'''971'''||'''1-ci''' (1998) |- |style="text-align: left;"|'''Torpedo-BelAZ Jodino''' |24||1992||—||689||260||182||247||822–789||'''962'''||3-cü (2020, 2023) |- |style="text-align: left;"|Belşina Bobruysk |23||1993–94||2023||666||233||151||282||876–952||'''839'''||'''1-ci''' (2001) |- |style="text-align: left;"|'''Slaviya Mozır''' |21||1995||—||596||217||143||246||826–878||'''764'''||'''1-ci''' (1996, 2000) |- |style="text-align: left;"|'''Naftan Novopolotsk''' |22||1996||—||643||196||136||311||744–1002||'''719'''||4-cü (2009) |- |style="text-align: left;"|'''Minsk''' |16||2007||—||474||161||121||191||566–609||'''605'''||3-cü (2010) |- |style="text-align: left;"|Torpedo Minsk |15||1992||2019||428||158||115||155||481–475||'''589'''||4-cü (2002, 2003) |- |style="text-align: left;"|Dinamo-93 Minsk |7||1992–93||1998||181||99||43||39||296–157||'''340'''||2-ci (1993–94) |- |style="text-align: left;"|'''Slutsk''' |10||2014||—||293||86||74||133||284–394||'''332'''||7-ci (2017) |- |style="text-align: left;"|'''İsloç Minsk''' |8||2016||—||236||92||53||91||292–313||'''329'''||4-cü (2023) |- |style="text-align: left;"|Molodeçno-2000 |12||1992||2003||323||80||80||163||339–490||'''320'''||4-cü (1994–95) |- |style="text-align: left;"|Partizan Minsk |7||2004||2010||198||80||42||76||288–281||'''282'''||3-cü (2005, 2008) |- |style="text-align: left;"|Torpedo-Kadino Mogilyov |10||1992||2000||271||64||76||131||266–444||'''268'''||7-ci (1992) |- |style="text-align: left;"|Energetik-BQU Minsk |9||2002||2023||258||71||58||129||305–451||'''248'''||2-ci (2022) |- |style="text-align: left;"|Qorodeya |5||2016||2020||149||44||50||55||162–184||'''182'''||7-ci (2019) |- |style="text-align: left;"|Vedriç-97 Reçitsa |8||1992||2001||208||46||44||118||167–327||'''182'''||8-ci (1992) |- |style="text-align: left;"|Darida Minsk |6||2003||2008||168||44||38||86||165–252||'''170'''||8-ci (2006) |- |style="text-align: left;"|Bobruysk |5||1992||1995||122||44||34||44||119–145||'''166'''||4-cü (1992) |- |style="text-align: left;"|Lida |7||1992||2000||182||38||46||98||144–289||'''160'''||8-ci (1994–95) |- |style="text-align: left;"|Qranit Mikaşeviçi |4||2008||2016||112||31||35||46||112–161||'''128'''||5-ci (2015) |- |style="text-align: left;"|'''Smorqon''' |5||2007||—||139||28||38||73||112–239||'''124'''||8-ci (2008) |- |style="text-align: left;"|Ataka Minsk |3||1995||1997||75||29||16||30||86–93||'''103'''||4-cü (1995) |- |style="text-align: left;"|Rux Brest |2||2020||2021||59||26||21||12||106–66||'''99'''||5-ci (2021) |- |style="text-align: left;"|Lokomotiv Minsk |4||2003||2008||112||23||25||64||100–187||'''94'''||11-ci (2005) |- |style="text-align: left;"|Lokomotiv Vitebsk |4||1992||1994–95||107||22||27||58||82–181||'''93'''||10-cu (1993–94) |- |style="text-align: left;"|Kommunalnik Slonim |3||1997||2000||89||15||17||57||66–191||'''62'''||11-ci (1997) |- |style="text-align: left;"|Stroitel Starıye Doroqi |3||1992||1993–94||77||14||18||45||48–117||'''60'''||14-cü (1992, 1992–93) |- |style="text-align: left;"|Krumkaçı Minsk |2||2016||2017||60||14||16||30||50–86||'''58'''||11-ci (2016) |- |style="text-align: left;"|Smoleviçi |2||2018||2020||59||8||14||37||48–111||'''38'''||15-ci (2018) |- |style="text-align: left;"|Transmaş Mogilyov |1||1997||1997||30||8||4||18||30–52||'''28'''||14-cü (1997) |- |style="text-align: left;"|Dnyapro Mogilyov |1||2019||2019||29||7||6||16||29–42||'''25'''||14-cü (2019) |- |style="text-align: left;"|Luç Minsk |1||2018||2018||30||4||12||14||24–44||'''24'''||13-cü (2018) |- |style="text-align: left;"|'''Arsenal Dzerjinsk''' |1||2022||2022||30||5||8||17||18–42||'''23'''||14-cü (2022) |- |style="text-align: left;"|Savit Mogilyov |1||2008||2008||30||5||6||19||28–61||'''21'''||15-ci (2008) |- |style="text-align: left;"|Svisloç-Krovlya Osipoviçi |1||1999||1999||30||4||4||22||24–74||'''16'''||15-ci (1999) |- |style="text-align: left;"|Sputnik Reçitsa |1||2021||2021||15||2||1||12||12–37||'''7'''||16-cı (2021) |- |} 1 Yenidən adlandırılan klublar üçün onların Premyer Liqadakı ən son mövsümündəki adı verilib. Hazırkı iştirakçılar '''qalın''' şriftlə qeyd edilib.<br> 2 2002-ci il çempionluq pley-offu, 2004-cü il aşağı liqaya düşməmək üçün pley-off, Dinamo-93-ün 1998-ci il mövsümündəki 14 oyunu, Torpedo Minskin 2019 mövsümündəki 15 oyunu və Sputnik Reçitsanın 2021 mövsümündəki 15 oyunu daxildir.<br> 3 Bu cədvəl üçün hər qələbəyə 3 xal verilir. Üç xallıq sistem 1995-ci ilin payız mövsümündə tətbiq olunub. == İlin ən yaxşı oyunçusu == Belarus Premyer Liqasında ilin ən yaxşı oyunçusu idman qəzeti olan "Pressball" tərəfindən verilən illik mükafatdır. {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !width=80|Mövsüm !width=200|Oyunçu !width=200|Klub |- |{{center|1992}} |{{flagicon|BLR|1991}} Valentin Belkeviç |Dinamo Minsk |- |{{center|1992–93}} |{{flagicon|BLR|1991}} Sergey Qotsmanov |Dinamo Minsk |- |{{center|1993–94}} |{{flagicon|BLR|1991}} Yuri Şukanov |Dinamo Minsk |- |{{center|1994–95}} |{{flagicon|BLR|1991}} Valentin Belkeviç |Dinamo Minsk |- |{{center|1995}} |{{flagicon|BLR|1995}} Valentin Belkeviç |Dinamo Minsk |- |{{center|1996}} |{{flagicon|BLR|1995}} Aleksandr Kulçi |MPKC Mozır |- |{{center|1997}} |{{flagicon|BLR|1995}} Andrey Lavrik |Dinamo Minsk |- |{{center|1998}} |{{flagicon|RUS}} Oleq Kononov |Torpedo Minsk |- |{{center|1999}} |{{flagicon|RUS}} Dmitri Karsakov |Slaviya Mozır |- |{{center|2000}} |{{flagicon|BLR|1995}} Aleksandr Lisovski |BATE Borisov |- |{{center|2001}} |{{flagicon|BLR|1995}} Vitali Kutuzov |BATE Borisov |- |{{center|2002}} |{{flagicon|BLR|1995}} Dmitri Lixtaroviç |BATE Borisov |- |{{center|2003}} |{{flagicon|BLR|1995}} Timofey Kalaçov |Şaxtyor Soliqorsk |- |{{center|2004}} |{{flagicon|BLR|1995}} Andrey Razin |Dinamo Minsk |- |{{center|2005}} |{{flagicon|BLR|1995}} Vitali Volodenkov |Dinamo Minsk |- |{{center|2006}} |{{flagicon|BLR|1995}} Oleq Straxanoviç |MTZ-RİPO Minsk |- |{{center|2007}} |{{flagicon|BLR|1995}} Roman Vasilyuk |Qomel |- |{{center|2008}} |{{flagicon|BLR|1995}} Vitali Rodionov |BATE Borisov |- |{{center|2009}} |{{flagicon|BLR|1995}} Sergey Krivets |BATE Borisov |- |{{center|2010}} |{{flagicon|BRA}} Renan Bressan |BATE Borisov |- |{{center|2011}} |{{flagicon|BRA}} Renan Bressan |BATE Borisov |- |{{center|2012}} |{{flagicon|BLR}} Stanislav Draqun |Dinamo Minsk |- |{{center|2013}} |{{flagicon|BLR}} Aleksandr Qleb |BATE Borisov |- |{{center|2014}} |{{flagicon|BLR}} İqor Staseviç |Dinamo Minsk |- |{{center|2015}} |{{flagicon|BLR}} İqor Staseviç |BATE Borisov |- |{{center|2016}} |{{flagicon|BLR}} İqor Staseviç |BATE Borisov |- |{{center|2017}} |{{flagicon|BLR}} Mixail Qordeyçuk |BATE Borisov |- |{{center|2018}} |{{flagicon|BLR}} İqor Staseviç |BATE Borisov |- |{{center|2019}} |{{flagicon|BLR}} İqor Staseviç |BATE Borisov |} == Əvəzedicilər Liqası == 2001-ci ildən bəri Premyer Liqa klublarının əvəzedici komandaları üçün illik liqa yarışı təşkil edilir. Bu turnirdə Dinamo Minskin əvəzediciləri (9 titul), Qomel (2 titul), Şaxtyor Soliqorsk (2 titul), BATE Borisov (1 titul), Torpedo-BelAZ Jodino (1 titul) və Dnepr Mogilyov (1 titul) qalib gəliblər. == İzləyici sayı == Hər yüksək liqa mövsümü üzrə orta izləyici sayı və ən yüksək orta izləyici sayına malik klub: {| class="wikitable" |- ! Mövsüm !! Liqa üzrə orta !! Ən yaxşı klub !! Ən yaxşı klubun ortalaması |- | 2019 || 2,463 || Dinamo Brest || 8,839 |- | 2018 || 1,943 || Dinamo Brest || 6,572 |- | 2017 || 2,019 || Dinamo Brest || 5,289 |- | 2016 || 1,481 || BATE || 4,796 |- | 2015 || 1,696 || BATE || 5,070 |- | 2014 || 1,853 || BATE || 5,964 |- | 2013 || 2,119 || Qomel || 4,256 |- | 2012 || 2,053 || BATE || 4,598 |- | 2011 || 2,372 || Qomel || 4,841 |- | 2010 || 2,301 || BATE || 4,530 |- | 2009 || 2,661 || Qomel || 5,123 |- | 2008 || 1,715 || Qomel || 3,700 |- | 2007 || 2,475 || Qomel || 6,131 |- | 2006 || 2,318 || Qomel || 5,969 |- | 2005 || 2,192 || Qomel || 3,854 |- | 2004 || 1,977 || Qomel || 3,967 |- | 2003 || 2,103 || Qomel || 4,053 |- | 2002 || 2,826 || Neman || 10,269 |- | 2001 || 2,867 || Neman || 4,400 |- | 2000 || 3,092 || BATE || 4,944 |} <small>Mənbə:<ref>{{Cite web |url=https://www.european-football-statistics.co.uk/attn/nav/attnblr.htm |title=Arxivlənmiş surət |access-date=2026-05-06 |archive-date=2026-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518114106/https://www.european-football-statistics.co.uk/attn/nav/attnblr.htm |url-status=live }}</ref></small> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} 0sdgv675nkh3z3do9rkhna0i7pxs657 Belarus İkinci Liqası 0 981702 8981502 8874508 2026-06-28T03:35:23Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981502 wikitext text/x-wiki {{Futbol liqası |tam adı = Belarus İkinci Liqası |şəkil = |pixels = 150 |ölkə = Belarus |konfederasiya = UEFA |açılış ili = 1992 |ilk sezon = 1992 |şüar = |divizion = |konfranslar = |komandaların sayı = 84 |səviyyələr = 3 |əsas liqa = Belarus Birinci Liqası |aşağı liqa = |bağlanış sezonu= |digər kuboklar = Belarus Kuboku |liqa kuboku = |beynəlxalq kuboklar = |çempion = Minsk-2 |sezon = 2024 |ən uğurlu komanda = |ümumi qol sayı = |tv = |veb səhifəsi = https://championship.abff.by/en/male/tournaments/1/?tournamentId=69&seasonId=41&finalTournament=70 |Aktual sezon = 2025 }} '''Belarus İkinci Liqası''' ({{Dil-be|Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}) — Belarusda peşəkar futbolun üçüncü səviyyəsidir. O, 1992-ci ildə yaradılmışdır. == Tarixi və formatı == Liqa üçün ciddi bir komanda sayı və yarış formatı müəyyən edilməyib. Hər mövsümün başlamasından əvvəl liqanın formatı iştirak etmək istəyən və lisenziyalaşdırma meyarlarına cavab verə bilən komandaların sayından asılı olaraq tənzimlənir. Ən yaxşı komandaların bir neçəsi (adətən iki, lakin həmişə yox) [[Belarus Birinci Liqası]]na yüksəlir. * 1992–1994, 2001–2002, 2004–2013-cü illərdə və 2016-cı ildən etibarən liqanın formatı sadə iki dövrəli turnir olmuşdur (tək dövrəli turnir olan qısaldılmış 1992 mövsümü istisna olmaqla). İştirakçı klubların sayı 13 ilə 20 arasında dəyişirdi. * 2003 mövsümü liqa tarixində ən az iştirakçı sayı (12) ilə yadda qalmışdır. * 1994–1999-cu illərdə iştirakçılar coğrafi prinsipə əsasən iki qrupa bölündü. İştirakçı klubların sayı 24 ilə 40 arasında dəyişirdi. * 2000-ci ildə və 2014–2015-ci illərdə iştirakçılar coğrafi prinsipə əsasən iki qrupa bölündü.<ref>{{Cite web |title=Статьи - Прессбол |url=https://pressball.by/pbonline/ |access-date=2026-05-06 |website=Прессбол - новости белорусского спорта |language=ru-RU}}</ref> İştirakçı klubların sayı 20 ilə 24 arasında dəyişirdi. == 2019-cu ildə İkinci Liqa == === Format === 16 klub hər rəqiblə iki dəfə (evdə və səfərdə) olmaqla ümumilikdə 30 oyun keçirəcək. Ən yaxşı iki komanda 2019-cu ildə Belarus Birinci Liqasına yüksələcək. {|class="wikitable sortable" style="text-align:left" !Komanda !width=110|Şəhər !2018-ci ildəki mövqeyi |- |UAS Jitkoviçi |Jitkoviçi |[[Belarus Birinci Liqası|Birinci Liqa]], 10 |- |Anderdok Çist |Çist |Birinci Liqa, 15 |- |Oşmyanı |Oşmyanı |4 |- |Uzda |Uzda |5 |- |Osipoviçi |Osipoviçi |6 |- |İvatseviçi |İvatseviçi |7 |- |Viktoriya Maryina Qorka |Maryina Qorka |8 |- |Molodeçno |Molodeçno |9 |- |SMİautotrans Smoleviçi |Smoleviçi |10 |- |Neman-Aqro Stolbtsı |Stolbtsı |11 |- |Kletsk |Kletsk |12 |- |Energetik-BQATU Minsk |Minsk |13 |- |Qorki |Qorki |14 |- |Belşina-2 Bobruysk |Bobruysk |yoxdur |- |Arsenal Dzerjinsk |Dzerjinsk |yoxdur |- |DYuSŞ-3-Stanles Pinsk |Pinsk |yoxdur |} == Qaliblər və yüksələn komandalar == {| class="wikitable" |- !width=70|Mövsüm !Çempionlar !Həmçinin yüksələnlər |- | 1992 | Smena Minsk | Albertin Slonim, ZLİN Qomel |- | 1992–93 | Brestbıtxim Brest | |- | 1993–94 | Kardan-Flayers Qrodno | Ataka-Aura Minsk |- | 1994–95 | Fomalqaut Borisov (A Qrupu), Naftan-Devon Novopolotsk (B Qrupu) | Dinamo-Yuni Minsk |- | 1995 | MPKC-2 Minsk <sup>1</sup> (A Qrupu), Maksim-Orşa (B Qrupu) | Stroitel Beryoza |- | 1996 | BATE Borisov (A Qrupu), Veyno Mogilyov Rayonu (B Qrupu) | Belenerqostroy Beloozyorsk, Dnepr Roqaçov |- | 1997 | Dinamo-Enerqo Vitebsk (A Qrupu), Svisloç-Krovlya Osipoviçi (B Qrupu) | Polesye Kozenki, ZLİN Qomel |- | 1998 | Zvezda-VA-BQU Minsk (A Qrupu), Qranit Mikaşeviçi (B Qrupu) | Neman Mostı |- | 1999 | Traktor Minsk (A Qrupu), Luninets (B Qrupu) | |- | 2000 | Darida Minsk Rayonu | |- | 2001 | Lokomotiv Minsk | Smorqon |- | 2002 | MTZ-RİPO Minsk | Pinsk-900, Vertikal Kalinkoviçi |- | 2003 | Baranoviçi | Veras Nesvij |- | 2004 | Smena Minsk | Orşa |- | 2005 | Torpedo-SKA Minsk <sup>2</sup> | Pinsk-900, Polotsk |- | 2006 | Dinamo-Belkard Qrodno | Savit Mogilyov |- | 2007 | PMTs Postavı | Lida, Spartak Şklov |- | 2008 | DSK Qomel | |- | 2009 | Rudensk | |- | 2010 | Qorodeya | Slutsksaxar Slutsk, Kleçesk Kletsk |- | 2011 | Lida | Beryoza-2010 |- | 2012 | Smoleviçi-STİ | Beltransqaz Slonim, İsloç Minsk Rayonu, Minsk-2 |- | 2013 | Qomeljeltrans | Zvezda-BQU Minsk |- | 2014 | Baranoviçi | Krumkaçı Minsk, Orşa, Kobrin |- | 2015 | Luç Minsk | Torpedo Minsk, Oşmyanı |- | 2016 | Volna Pinsk | Osipoviçi, Neman-Aqro Stolbtsı |- | 2017 | UAS Jitkoviçi | Çist |- | 2018 | Rux Brest | Krumkaçı Minsk, Sputnik Reçitsa |- | 2019 | Arsenal Dzerjinsk | Oşmyanı, Molodeçno |- | 2020 | Dnepr Mogilyov | Şaxtyor Petrikov, Baranoviçi |- | 2021 | Ostrovets | Roqaçov, Osipoviçi, Molodeçno |- | 2022 | Niva Dolbizno | Bumprom Qomel, Jodino-Yujnoye |- | 2023 | Partizan Soliqorsk | Krumkaçı, Rux Brest |- | 2024 | Minsk-2<ref>{{Cite web |title="Минск-2" по пенальти выиграл у "Партизана" и стал победителем второй лиги - Новости : football.by |url=https://football.by/news/194955 |access-date=2026-05-06 |website=football.by |archive-date=2024-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204065828/https://football.by/news/194955 |url-status=live }}</ref> | Unixlabs Minsk, Qomel-2, Osipoviçi |- | 2025 | Energetik-BQU Minsk | Torpedo-BelAZ-2 Jodino |} * <sup>1</sup> Yüksəlməyib; farm klub (əvəzedici komanda) kimi uyğun deyil. * <sup>2</sup> Əvvəlcə yüksəldi, lakin növbəti mövsümün başlamasından əvvəl fəaliyyətini dayandırdı (dağıldı). == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} 0ekzvjj75bcaju1tewdm659zvzsxlhc Baran (Belarus) 0 983820 8981181 8931200 2026-06-27T15:39:57Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981181 wikitext text/x-wiki {{Yaşayış məntəqəsi |ad = Baran |yerli_ad = Барань |məntəqə_növü = Şəhər |şəkil_mənzərə = Барань, Оршанский район, Витебская область, Беларусь 04.jpg |şəklin_izahı = |şəkil_bayraq = Baran_city_flag.svg |şəkil_gerb = Coat of Arms of Barań, Belarus.svg |bayraq_ölçüsü = 150 |gerb_ölçüsü = 75 |şəkil_xəritə = |xəritənin_izahı = |pushpin_map = Belarus |bölmə_növü = Ölkə |bölmə_adı = Belarus |bölmə_növü1 = Vilayət |bölmə_adı1 = Vitebsk vilayəti |bölmə_növü2 = Rayon |bölmə_adı2 = Orşa rayonu |rəhbər_başlıq = |rəhbər_ad = |qurulma_başlığı = Şəhər statusu |qurulma_tarixi = 1598 |sahə_böyüklüyü = |sahə_ümumi_km2 = |sahə_quru_km2 = |sahə_su_km2 = |əhali_tarixi = 2025 |əhali_qeydləri = <ref name="pop">{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_148168/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|archive-url=https://web.archive.org/web/20250329210112/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_148168/|archive-date=29 mart 2025|website=belsat.gov.by|access-date=11 may 2026}}</ref> |əhali_ümumi = 10 131 |əhali_metropoliya = |əhali_sıxlığı_km2 = |saat_qurşağı = MSK |utc_offset = +3 |saat_qurşağı_DST = |utc_offset_DST = |koordinatlar = {{coord|54|29|N|30|20|E|region:BY|display=inline,title}} |yüksəklik_m = |poçt_indeksi_növü = |poçt_indeksi = |telefon_kodu = |boş_ad = Avtomobil nömrəsi |boş_məlumat = 2 |vebsayt = |qeydlər = }} '''Baran''' ({{Dil-be|Барань}}) — Belarusun şərqində, [[Vitebsk vilayəti|Vitebsk vilayətinin]] Orşa rayonunda yerləşən şəhərdir. O, vilayətin cənub-şərqində və [[Orşa]] şəhərindən bir neçə kilometr məsafədə yerləşir.{{sfn|Megargee|Dean|2012|səh=1645}} 2009-cu ildə əhalisi 11 662 nəfər idi.<ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |title=Численность населения областей и районов: Витебская |publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь |language=ru |access-date=11 may 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |archive-date=18 sentyabr 2010 }}</ref> 2025-ci il etibarilə əhalisinin sayı 10 131 nəfərdir. == Tarixi == Baran ilk dəfə 1470-ci ildə xatırlanmış və 1598-ci ildə Kşiştof Radzivill tərəfindən şəhər hüququ almışdır. O dövrdə ərazi Polşaya məxsus idi.<ref>{{cite web|url=http://baran.of.by/main/20-history.html |archive-url=https://archive.today/20121203145712/http://baran.of.by/main/20-history.html |url-status=dead |archive-date=3 dekabr 2012 |title=Историко-географическая информация |publisher=Информационный портал "Вбарани" |language=ru |access-date=11 may 2026 }}</ref> 1772-ci ildə, Polşanın birinci bölünməsi zamanı Baran Rusiyaya verildi və Mogilyov quberniyası daxilindəki Orşa qəzasının Baranskaya volostunun mərkəzi olan kəndə (selo) çevrildi.<ref name="arch">{{cite book|url=http://orda.of.by/.lib/abes/68?m=37,40|title=Архітэктура Беларусі|language=be|access-date=11 may 2026}}</ref> 1777-ci ildə əyalətlər ləğv edildi və Baran Orşa qəzasında adi bir kənd oldu. 1919-cu ildə Mogilyov quberniyası ləğv edildi və Baran Qomel quberniyasına verildi. 1920-ci ildə Orşa qəzası Baran ilə birlikdə Vitebsk quberniyasına verildi, 1924-cü ildə isə quberniya ləğv edildi. 1924-cü ildən Baran Sovet İttifaqı tərkibindəki Belorusiya SSR-in Vitebsk dairəsinə aid olan Orşa rayonunun bir hissəsi oldu. 1935-ci ildə Baran şəhər tipli qəsəbə statusu aldı.<ref name="arch"/> 15 yanvar 1938-ci ildə Vitebsk vilayəti yaradıldı və Orşa rayonu Baran ilə birlikdə bu vilayətə daxil edildi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Baran 16 iyul 1941-ci ildən Almaniya qoşunları tərəfindən işğal edildi və 1944-cü ilin fevralına qədər hərbi işğal altında qaldı.{{sfn|Megargee|Dean|2012|səh=1645}} 1939-cu il Sovet siyahıyaalınması zamanı 1 589 nəfərlik ümumi əhalidən 81 nəfərinin yəhudi olduğu qeydə alınmışdı.{{sfn|Megargee|Dean|2012|səh=1645}} Yəhudilərin bir qismi qaçmağı bacarsa da, yəhudi əhalisinin təxminən yarısı işğalın əvvəlində Baranda qalmışdı.{{sfn|Megargee|Dean|2012|səh=1645}} Yəhudi əhalisi yeddi ay müxtəlif ağır işlərdə çalışdırıldıqdan və iki evdən ibarət gettoda yaşadıqdan sonra 8 iyul 1942-ci ildə qətlə yetirildi.{{sfn|Megargee|Dean|2012|səh=1645}} Barandakı yəhudilərin kütləvi güllələnməsinin bir şahidi belə ifadə vermişdi: "Cinayətkarlar 6 nəfərlik xüsusi bir bölmədə toplanmışdılar. Onların qara formaları və pulemyotları var idi. Polislər yəhudiləri məzarın önünə atırdılar, daha sonra onlar ailələri ilə birlikdə güllələnirdilər".<ref>{{cite web|title=Execution Sites of Jewish Victims Investigated by Yahad - In Unum|url=http://yahadmap.org/#village/baran-vitebsk-belarus.368|website=Yahad Interactive Map|access-date=11 may 2026|archive-date=26 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326061147/http://www.yahadmap.org/#village/baran-vitebsk-belarus.368|url-status=live}}</ref> 1960-cı ildə Orşa vilayət tabeliyində olan şəhər elan edildi, Baran isə Orşa rayonundan çıxarılaraq Orşa şəhərinin tabeliyinə verildi. 1972-ci ildə Baran şəhər statusu aldı.<ref name="arch"/> == İqtisadiyyatı == === Sənayesi === 1873-cü ildə mülkədar Mejinski Baranda mismar istehsal edən mexaniki zavod qurdu. İkinci Dünya müharibəsi zamanı zavod şərqə təxliyə edildi, müharibədən sonra isə bərpa edilərək radio stansiyalarının istehsalına başladı.<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8C-%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0|title=Поселок Барань: тут были выпущены первые радиостанции для железнодорожного транспорта|date=4 avqust 2009|publisher=ЗАО «Столичное телевидение»|language=ru|access-date=11 may 2026|archive-date=14 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014213414/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8C-%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0|url-status=}}</ref> === Nəqliyyatı === Baran Orşanı Şklov və daha sonra Mogilyov ilə birləşdirən avtomobil yolunun üzərində yerləşir. Orşa və Mogilyovu birləşdirən dəmiryolu üzərindəki ən yaxın stansiya şəhərin bir qədər kənarında yerləşən Xorobrovo stansiyasıdır. == Mədəniyyət və istirahət == Köhnə şəhərin demək olar ki, heç bir izi qalmayıb. 1917-ci ildən əvvəlki dövrə aid diqqətçəkən yalnız iki bina var: yoxsullar evi (sığınacaq) və mexaniki emalatxana.<ref> {{Cite web |url=https://globustut.by/baran_orsh/ |title=Барань |publisher=Глобус Беларуси |language=ru |access-date=11 may 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424230747/http://globus.tut.by/baran_orsh/index.htm |archive-date=24 aprel 2014 |url-status=live}} </ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Mənbələr == * {{cite book|last1=Megargee|first1=Geoffrey P.|last2=Dean|first2=Martin|year=2012|title=The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945. Volume II|publisher=Indiana University Press, United States Holocaust Memorial Museum|səh=1645|isbn=978-0-253-35599-7}} [[Kateqoriya:Belarusun yaşayış məntəqələri]] [[Kateqoriya:Belarus şəhərləri]] [[Kateqoriya:Belarusda Holokost yerləri]] bgcwfladu6y1boa0o6hs4bvqesnm13l Bayram Annakov 0 984434 8981459 8890963 2026-06-27T21:40:29Z InternetArchiveBot 179784 6 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981459 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Bayram Annakov''' ({{dil-tk|Baýram Annakow}},<ref name="tkportal">{{cite web|title=Hepdäniň esasy wakalary: Serdar Berdimuhamedowyň Özbegistana döwlet sapary, Türkmenistana gelnende hökmany özüňi başgalardan çetleşdirmeli, ýokary we orta hünär okuw mekdepleriniň kabul ediş toparlarynyň salgylary we beýleki temalar|url=https://turkmenportal.com/tm/news/49546-hepdanin-esasy-wakalary-serdar-berdimuhamedowyn-ozbegistana-dowlet-sapary-turkmenistana-gelnende-hokmany-ozuni-bashgalardan-chetleshdirmeli-yokary-we-orta-hunar-okuw-mekdeplerinin-kabul-edish-toparlarynyn-salgylary-we-beyleki-temalar-|website=Turkmenportal|date=2022-07-17|access-date=2026-01-29|lang=tk|archive-date=2026-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20260423233453/https://turkmenportal.com/tm/news/49546-hepdanin-esasy-wakalary-serdar-berdimuhamedowyn-ozbegistana-dowlet-sapary-turkmenistana-gelnende-hokmany-ozuni-bashgalardan-chetleshdirmeli-yokary-we-orta-hunar-okuw-mekdeplerinin-kabul-edish-toparlarynyn-salgylary-we-beyleki-temalar-|url-status=live}}</ref> {{dil-ru|Байра́м Анна́ков}}, {{dil-en|Bayram Annakov}}; {{DVTY}}) — [[Türkmənistan]], [[Rusiya]] və [[ABŞ]] sahibkarı, mobil tətbiq tərtibatçısı. "Empatika" şirkətinin təsisçisi və aviaseyyahlar üçün nəzərdə tutulmuş "[[App in the Air]]" tətbiqinin yaradıcısıdır. O həmçinin, Rusiyanın "Bortovıye sistemı" şirkətinin həmsahiblərindən biri olmuşdur.<ref name="istories2025">{{cite web |url=https://istories.media/stories/2025/01/13/amerikanskii-startap-dlya-sina-generala-fsb/ |title=Американский стартап для сына генерала ФСБ |author=Роман Катин |date=2025-01-13 |website=[[Важные истории]] |accessdate=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305003642/https://istories.media/stories/2025/01/13/amerikanskii-startap-dlya-sina-generala-fsb/ |archive-date=2025-03-05}}</ref> Annakov "Vajnıye istorii" nəşrinin 2025-ci ildə apardığı jurnalist araşdırmasının fiqurantıdır. Sözügedən araşdırmada "App in the Air" tətbiqinin və onun istifadəçi məlumatlarının Rusiya dövlət qurumlarının əməkdaşları ilə əlaqəli strukturlara satılması, habelə Rusiyada onlarla müştərək şirkətlərin yaradılması barədə məlumatlar yer almışdır.<ref name="istories2025"/><ref name="meduza2025">{{cite web |url=https://meduza.io/en/feature/2025/01/13/millions-of-users-gave-their-data-to-an-american-travel-assistant-app-then-its-creator-sold-it-to-a-russian-businessman-with-close-ties-to-putin |title=In the wrong hands Millions of users gave their data to an American 'travel assistant' app. Then its creator sold it to a Russian businessman with close ties to Putin |date=2025-01-13 |website=[[Meduza]] |language=en |accessdate=2025-01-14 |archive-date=2026-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422141505/https://meduza.io/en/feature/2025/01/13/millions-of-users-gave-their-data-to-an-american-travel-assistant-app-then-its-creator-sold-it-to-a-russian-businessman-with-close-ties-to-putin |url-status=live }}</ref><ref name="occrp2025">{{cite web |url=https://www.occrp.org/ru/novosti/vazhnye-istorii-u-blizkogo-k-rostehu-biznesmena-obschiy-biznes-s-synom-pervogo-zamdirektora-fsb |title=У близкого к «Ростеху» бизнесмена общий бизнес с сыном первого замдиректора ФСБ |website=[[Organized Crime and Corruption Reporting Project|OCCRP]] |date=2025-01-13 |accessdate=2025-01-29 |language=ru |archive-date=2026-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260419130000/https://www.occrp.org/ru/novosti/vazhnye-istorii-u-blizkogo-k-rostehu-biznesmena-obschiy-biznes-s-synom-pervogo-zamdirektora-fsb |url-status=live }}</ref> Şahmat qrosmeysteri [[Babaqulu Annakov]]un qardaşıdır. Hazırda ABŞ-nin [[Sietl]] şəhərində yaşayır.<ref name="istories2025" /> == Həyatı == === Təhsili === Bayram Annakov 12 may 1983-cü ildə [[Aşqabad]]da anadan olmuşdur.<ref name="rb-who"/> Atası iri hesablama mərkəzində proqramçı,<ref name="turkmenportal2022">{{cite web |url=https://turkmenportal.com/blog/49380/razrabotchikom-populyarnogo-prilozheniya-app-in-the-air-okazalsya-programmist-iz-turkmenistana |title=Разработчиком популярного приложения App in the Air оказался программист из Туркменистана |date=2022-07-13 |website=Turkmenportal |accessdate=2025-01-14 |archive-date=2022-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204192557/https://turkmenportal.com/blog/49380/razrabotchikom-populyarnogo-prilozheniya-app-in-the-air-okazalsya-programmist-iz-turkmenistana |url-status=live }}</ref> anası isə radiostansiyada jurnalist kimi fəaliyyət göstərmişdir.<ref name="rb-who"/> Ali təhsilini [[Moskva]]da almışdır. O, N. E. Bauman adına Moskva Dövlət Texniki Universitetinin Mühəndislik biznesi və menecment fakültəsinin, həmçinin M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsinin magistratura pilləsinin məzunudur.<ref name="turkmenportal2022" /> === Peşəkar fəaliyyəti === Karyerasına "EPAM Systems" İT-autsorsinq şirkətində başlamış, 23 yaşında burada layihə meneceri vəzifəsini tutmuşdur. 2008-ci ildə mobil tətbiqlərin yaradılması və biznes proseslərinin optimallaşdırılması üzrə məsləhət xidmətləri göstərən "Empatika" şirkətini təsis etmişdir.<ref name="rb">{{cite web|title=Байрам Аннаков — информация об основателе {{!}} RB.RU Data|url=https://rb.ru/data/bajram-annakov-65061/|website=Rusbase|access-date=2026-01-29}}</ref> Moskva Dövlət Universiteti və Milli Tədqiqat Universiteti "Ali İqtisadiyyat Məktəbi"ndə mühazirələr oxumuşdur.<ref name="rb"/> === App in the Air === 2012-ci ildə beş nəfərlik tərtibatçı qrupu ilə birlikdə aviasərnişinlərə kömək məqsədilə nəzərdə tutulmuş "App in the Air" mobil tətbiqini yaratmışdır.<ref name="istories2025" /><ref name="turkmenportal2022" /> Tətbiqin adı "Mənə səma bəsdir" (Up in the Air) filminə istinad edir.<ref name="turkmenportal2022" /> 2015-ci ildə tətbiq "[[Business Insider]]" nəşrinin hazırladığı ən yaxşı yüz tətbiq reytinqinə daxil edilmişdir.<ref name="businessinsider2015">{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/the-app-100-the-worlds-greatest-apps-2015-10 |title=The App 100: The world's greatest apps |author=Alex Heath |date=2015-10-26 |website=Business Insider |language=en |accessdate=2025-01-14}}</ref> 2018-ci ildə startap "[[Google Launchpad Accelerator]]" akselerasiya proqramının dəstəyini almışdır.<ref name="istories2025" /> 2018-ci ildə "App in the Air" tətbiqi rusiyalı sahibkar [[Mixail Şelkov]]un nəzarətində olan [[Kipr]]in "Norbase" şirkətinə satılmışdır.<ref name="istories2025" /> Kipr şirkətinin maliyyə hesabatlarına görə, alış qiyməti 13,5 ilə 15 milyon ABŞ dolları aralığında olmuşdur.<ref name="istories2025" /><ref name="holod2025">{{cite web |url=https://holod.media/2025/01/13/druzej-putina-aviapassazhirov/ |title=Партнер друзей Путина купил приложение с данными миллионов авиапассажиров из США и Европы |date=2025-01-13 |website=[[Холод (журнал)|Холод]] |accessdate=2025-01-14}}</ref> Sövdələşmədən sonra Annakov Vaşinqton ştatının [[Belvyu]] şəhərində yerləşən Amerikanın "Life in the Air" şirkətini təsis etmişdir. Şirkət aviaşirkətlərə hava gəmilərinin göyərtəsində mal və xidmətlərin satışı üçün texnoloji həllərin təqdim edilməsi üzrə ixtisaslaşmışdır.<ref name="istories2025" /> 2021-ci ildə o, Şelkov ilə birlikdə daxili bazar üçün bənzər xidmətlər göstərən Rusiyanın "Bortovıye sistemı" şirkətini təşkil etmişdir. Mülkiyyət strukturu şirkətin 85%-nə sahib olan "Ays" MMC vasitəsilə həyata keçirilmişdir ki, burada paylar aşağıdakı kimi bölüşdürülmüşdür:<ref name="istories2025" /> Annaqov — 15,48%, Şelkov — 84,52%. "Bortovıye sistemı" şirkətinin qalan 15%-lik payı isə FSB direktorunun birinci müavini Sergey Korolyovun oğlu Boris Korolyova (10%) və Rusiya Federasiyası iqtisadi inkişaf nazirinin keçmiş müavini Kirill Androsovun "Altera kapital" fonduna (5%) məxsusdur.<ref name="istories2025" /><ref name="interfax2021">{{cite web |url=https://www.interfax.ru/business/793129 |title=Фонд Кирилла Андросова Altera Capital приобрел 5% в "Бортовых системах" |date=2021-09-23 |website=[[Интерфакс]] |accessdate=2025-01-14}}</ref> Şirkətin rəsmi məlumatına görə, onun müştəriləri arasında Rusiyanın "[[Smartavia]]", "Azimut", "[[Ural Hava Yolları]]", "[[NordStar]]" və "[[Utair]]" aviadaşıyıcıları yer alır.<ref name="istories2025" /> === Jurnalist araşdırması 2025-ci ilin yanvarında "Vajnıye istorii" nəşri "App in the Air" tətbiqinin satış şərtlərinə dair jurnalist araşdırmasının nəticələrini dərc etmişdir. Materialda qeyd olunmuşdur ki, tətbiqin alıcısı Mixail Şelkov 2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən "Rosoboroneksport" strukturlarında fəaliyyət göstərmiş, Sergey Çemezovun rəhbərlik etdiyi "Rostex" dövlət korporasiyasının rəhbərliyi və [[Rusiya Prezidenti]] [[Vladimir Putin]]in yaxın ətrafındakı şəxslərlə işgüzar münasibətlər saxlamışdır.<ref name="istories2025" /> Araşdırma nəticəsində həmçinin müəyyən edilmişdir ki, "Bortovıye sistemı" şirkətinin iştirakçılarından biri [[FSB]] direktorunun birinci müavini [[Sergey Korolyov]]un oğlu Boris Korolyovdur.<ref name="istories2025" /><ref name="currenttime2025">{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/rossiya-shelkov-korolev-fsb/33274094.html |title=Миллиардер Шелков купил приложение с данными авиапассажиров из США и ЕС. Позднее его партнером стал сын замглавы ФСБ |date=2025-01-13 |website=[[Настоящее Время]] |accessdate=2025-01-14 |archive-date=2025-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113220711/https://www.currenttime.tv/a/rossiya-shelkov-korolev-fsb/33274094.html |url-status=live }}</ref> Bu nəşr mediada Rusiya strukturlarının ABŞ, [[Avropa İttifaqı]] və [[Birləşmiş Krallıq]]dan olan tətbiq istifadəçilərinin fərdi məlumatlarına çıxış əldə edə bilməsi ehtimalı ətrafında müzakirələrə səbəb olmuşdur.<ref name="meduza2025" /><ref name="currenttime2025" /> "[[Meduza]]" nəşri bu vəziyyəti istifadəçi məlumatlarının "səhv əllərə" ötürülməsi kimi xarakterizə etmişdir.<ref name="meduza2025" /> Bayram Annakov araşdırma ilə bağlı şərh verməkdən imtina etmiş və nəşrin jurnalistlərini bloklamışdır.<ref name="occrp2025"/> == Ailəsi == Böyük qardaşı — [[Babaqulu Annakov]]dur (təvəllüd: 1972). O, 1998-ci ildən qrosmeyster tituluna sahib olan və ABŞ-ni təmsil edən şahmatçıdır.<ref name="istories2025" /><ref name="ruchess">{{cite web |url=https://ruchess.ru/persons_of_day/babakuli_annakov_pd/ |title=Бабакули Аннаков |website=Российская шахматная федерация |accessdate=2025-01-14 |archive-date=2024-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127115610/https://ruchess.ru/persons_of_day/babakuli_annakov_pd/ |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} {{Xarici keçidlər}} rojj3rfnozbtp0ztgsdu3lcloqn2udz Kosovo üzrə Beynəlxalq İdarəetmə Qrupu 0 984616 8981116 8919722 2026-06-27T12:37:32Z Nemoralis 128937 /* Üzvlər */ 8981116 wikitext text/x-wiki '''Kosovo üzrə Beynəlxalq İdarəetmə Qrupu''' ({{dil-en|International Steering Group for Kosovo}}, qısaca '''ISG''') — [[Ahtisaari Planı]] əsasında [[Kosovonun status prosesi]] ilə əlaqədar yaradılmış beynəlxalq təşkilat olmuşdur. Təşkilat [[Kosovonun müstəqillik bəyannaməsi]]ni tanıyan dövlətlərdən ibarət olmuş və [[Kosovo]]nun demokratik inkişafına rəhbərlik etmək, [[yaxşı idarəetmə]], çoxmillətlilik və qanunun aliliyini təşviq etmək məqsədi daşımışdır. Qrup [[Kosovo üzrə Beynəlxalq Mülki Nümayəndə]]nin (ICR) təyin edilməsi və fəaliyyətinə nəzarət edilməsinə cavabdeh idi.<ref name="plan-art12.1">{{citation|title=Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, Addendum, Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement |publisher=[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] |date=26 March 2007 |at=article 12.1 |url=http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |quote=An International Steering Group (ISG) comprising key international stakeholders shall appoint an International Civilian Representative (ICR), and will seek United Nations Security Council endorsement of the appointment. The ICR and the European Union Special Representative (EUSR), appointed by the Council of the European Union, shall be the same person. |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009130102/http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |archive-date=2009-10-09 }}</ref> ICR planın şərhi məsələsində “Kosovoda son instansiya” hesab edilirdi və onun Kosovodakı hakimiyyət orqanlarının qəbul etdiyi qərar və qanunları ləğv etmək, həmçinin planla ziddiyyət təşkil edən fəaliyyət göstərən dövlət məmurlarını vəzifədən uzaqlaşdırmaq səlahiyyəti var idi.<ref name="plan-art12.3">{{citation|title=Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, Addendum, Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement |publisher=[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] |date=26 March 2007 |at=article 12.3 |url=http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009130102/http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |archive-date=2009-10-09 }}</ref><ref>{{citation | title= Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council | publisher= [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] | date= 26 March 2007 | at= para. 11 of Annex | url= http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/retrieveattachments?openagent&shortid=YZHG-6ZNTVS&file=Full_Report.pdf | access-date= 2 March 2011 | archive-date= 14 December 2007 | archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20071214235411/http%3A//www.reliefweb.int/rw/RWFiles2007.nsf/FilesByRWDocUnidFilename/YZHG%2D6ZNTVS%2Dfull_report.pdf/%24File/full_report.pdf }}</ref> [[Avropa İttifaqının Kosovo üzrə Xüsusi Nümayəndəsi]] (EUSR) [[Avropa İttifaqı Şurası]] tərəfindən təyin edilir və ISG tərəfindən eyni zamanda ICR vəzifəsinə də təyin olunurdu.<ref name="plan-art12.1"/> [[2008-ci il Kosovo müstəqillik bəyannaməsi]] rəsmi şəkildə Ahtisaari Planında nəzərdə tutulan öhdəlikləri tam qəbul etdiyini bəyan etmişdir.<ref>{{citation | title= [[2008-ci il Kosovo müstəqillik bəyannaməsi]] | author=[[Kosovo Assambleyası]] | date= 17 February 2008 | quote= 3. We accept fully the obligations for Kosovo contained in the Ahtisaari Plan, and welcome the framework it proposes to guide Kosovo in the years ahead. }}</ref> Təşkilatın ilk iclası 28 fevral 2008-ci ildə keçirilmişdir. Qrup [[Serbiya]] tərəfindən “qanunsuz” elan edilmiş, [[Rusiya]] isə onun fəaliyyətini tənqid etmişdir.{{cn|date=July 2021}} 10 sentyabr 2012-ci ildə Beynəlxalq İdarəetmə Qrupu son iclasını keçirmiş,<ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf|title=Archived copy |access-date=2013-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022143615/http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf |archive-date=2013-10-22 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/?id=61|title=Ending of supervised independence 10 September 2012|publisher=International Civilian Office|access-date=6 January 2013}}</ref> Kosovoya nəzarət missiyasını rəsmi şəkildə başa çatdırmışdır.<ref>{{cite web|url=http://en.ria.ru/world/20120910/175884680.html|title=International Steering Group Ends Kosovo Supervision|author=Sputnik|date=10 September 2012|access-date=11 September 2012|archive-date=24 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724045942/http://en.ria.ru/world/20120910/175884680.html}} </ref> {{quotation|Dərhal qüvvəyə minməklə, CSP artıq ayrıca və üstün hüquqi hakimiyyət kimi mövcud deyil və Kosovo Respublikasının Konstitusiyası bundan sonra ölkənin hüquqi çərçivəsinin yeganə əsasını təşkil edir.}} Bununla da Kosovo öz idarəçiliyinə tam cavabdeh olmuşdur.<ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf|title=Sixteenth and final meeting of the International Steering Group for Kosovo |date=10 September 2012 |publisher=International Civilian Office |access-date=6 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022143615/http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf|archive-date=22 October 2013 }}</ref> == Üzvlər == Beynəlxalq İdarəetmə Qrupunun ümumilikdə 25 üzv dövləti olmuşdur. Onlardan 15-i təşkilat yaradılarkən üzv olmuş, daha sonra isə daha 10 dövlət qrupa qoşulmuşdur.<ref name=Balkan>{{cite news|url=http://www.balkaninsight.com/en/main/news/10356/|title=New States Join Kosovo's Supervisory Body |publisher=Balkan Insight |date=2008-05-21 |access-date=2008-05-21 }}</ref> Ahtisaari Planının ilkin layihəsində ISG-nin aşağıdakı tərəflərdən ibarət olması nəzərdə tutulmuşdu:<ref name="plan-art4.1">{{citation|title=Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, Addendum, Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement, Annex IX, International Civilian Representative |publisher=[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] |date=26 March 2007 |at=article 4.1 |url=http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf|url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009130102/http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf|archive-date=2009-10-09 }}</ref> * {{FRA}} * {{GER}} * {{ITA}} * {{RUS}} * {{UK}} * {{USA}} * {{EU}} * [[Avropa Komissiyası]] * {{flaqifikasiya|NATO}} ISG bəyan etmişdi ki, "qrupa üzv olmaq üçün əsas meyarlardan biri Kosovonun müstəqilliyini tanımaqdır".<ref name=Balkan/> Qrup 20 [[Avropa İttifaqı]] üzvü və 5 qeyri-Avropa İttifaqı dövlətindən ibarət idi.<ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/?id=10|title=ICO KOS - ICO KOS homes and real estate}}</ref> * {{AUT}} * {{BEL}} * {{BUL}} * {{HRV}} (30 iyun 2008-ci ildə qoşulmuşdur)<ref name="30june">{{cite web|url=http://www.unpo.org/content/view/8360/122/|archive-url=https://archive.today/20130416014806/http://www.unpo.org/content/view/8360/122/|url-status=dead|archive-date=April 16, 2013|title=UNPO: Kosova: Membership of International Organisations the Next Step}}</ref> * {{CZE}} * {{DEN}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GER}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LAT}} * {{LTU}} (30 iyun 2008-ci ildə qoşulmuşdur)<ref name="30june"/> * {{LUX}} * {{NLD}} * {{NOR}} (30 iyun 2008-ci ildə qoşulmuşdur)<ref name="30june"/> * {{POL}} * {{SLO}} * {{SWE}} * {{SUI}} * {{TUR}} * {{UK}} * {{USA}} == Həmçinin bax == * [[Kosovonun status prosesi]] * [[Kosovoda Avropa İttifaqının Hüququn Aliliyi Missiyası]] (EULEX) * [[Sülhün İcrası Şurası]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} 2r41fv9dnrgy0stfir605iyb5vbissd 8981646 8981116 2026-06-28T07:48:13Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +4 kateqoriya 8981646 wikitext text/x-wiki '''Kosovo üzrə Beynəlxalq İdarəetmə Qrupu''' ({{dil-en|International Steering Group for Kosovo}}, qısaca '''ISG''') — [[Ahtisaari Planı]] əsasında [[Kosovonun status prosesi]] ilə əlaqədar yaradılmış beynəlxalq təşkilat olmuşdur. Təşkilat [[Kosovonun müstəqillik bəyannaməsi]]ni tanıyan dövlətlərdən ibarət olmuş və [[Kosovo]]nun demokratik inkişafına rəhbərlik etmək, [[yaxşı idarəetmə]], çoxmillətlilik və qanunun aliliyini təşviq etmək məqsədi daşımışdır. Qrup [[Kosovo üzrə Beynəlxalq Mülki Nümayəndə]]nin (ICR) təyin edilməsi və fəaliyyətinə nəzarət edilməsinə cavabdeh idi.<ref name="plan-art12.1">{{citation|title=Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, Addendum, Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement |publisher=[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] |date=26 March 2007 |at=article 12.1 |url=http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |quote=An International Steering Group (ISG) comprising key international stakeholders shall appoint an International Civilian Representative (ICR), and will seek United Nations Security Council endorsement of the appointment. The ICR and the European Union Special Representative (EUSR), appointed by the Council of the European Union, shall be the same person. |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009130102/http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |archive-date=2009-10-09 }}</ref> ICR planın şərhi məsələsində “Kosovoda son instansiya” hesab edilirdi və onun Kosovodakı hakimiyyət orqanlarının qəbul etdiyi qərar və qanunları ləğv etmək, həmçinin planla ziddiyyət təşkil edən fəaliyyət göstərən dövlət məmurlarını vəzifədən uzaqlaşdırmaq səlahiyyəti var idi.<ref name="plan-art12.3">{{citation|title=Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, Addendum, Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement |publisher=[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] |date=26 March 2007 |at=article 12.3 |url=http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009130102/http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf |archive-date=2009-10-09 }}</ref><ref>{{citation | title= Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council | publisher= [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] | date= 26 March 2007 | at= para. 11 of Annex | url= http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/retrieveattachments?openagent&shortid=YZHG-6ZNTVS&file=Full_Report.pdf | access-date= 2 March 2011 | archive-date= 14 December 2007 | archive-url= http://webarchive.loc.gov/all/20071214235411/http%3A//www.reliefweb.int/rw/RWFiles2007.nsf/FilesByRWDocUnidFilename/YZHG%2D6ZNTVS%2Dfull_report.pdf/%24File/full_report.pdf }}</ref> [[Avropa İttifaqının Kosovo üzrə Xüsusi Nümayəndəsi]] (EUSR) [[Avropa İttifaqı Şurası]] tərəfindən təyin edilir və ISG tərəfindən eyni zamanda ICR vəzifəsinə də təyin olunurdu.<ref name="plan-art12.1"/> [[2008-ci il Kosovo müstəqillik bəyannaməsi]] rəsmi şəkildə Ahtisaari Planında nəzərdə tutulan öhdəlikləri tam qəbul etdiyini bəyan etmişdir.<ref>{{citation | title= [[2008-ci il Kosovo müstəqillik bəyannaməsi]] | author=[[Kosovo Assambleyası]] | date= 17 February 2008 | quote= 3. We accept fully the obligations for Kosovo contained in the Ahtisaari Plan, and welcome the framework it proposes to guide Kosovo in the years ahead. }}</ref> Təşkilatın ilk iclası 28 fevral 2008-ci ildə keçirilmişdir. Qrup [[Serbiya]] tərəfindən “qanunsuz” elan edilmiş, [[Rusiya]] isə onun fəaliyyətini tənqid etmişdir.{{cn|date=July 2021}} 10 sentyabr 2012-ci ildə Beynəlxalq İdarəetmə Qrupu son iclasını keçirmiş,<ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf|title=Archived copy |access-date=2013-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022143615/http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf |archive-date=2013-10-22 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/?id=61|title=Ending of supervised independence 10 September 2012|publisher=International Civilian Office|access-date=6 January 2013}}</ref> Kosovoya nəzarət missiyasını rəsmi şəkildə başa çatdırmışdır.<ref>{{cite web|url=http://en.ria.ru/world/20120910/175884680.html|title=International Steering Group Ends Kosovo Supervision|author=Sputnik|date=10 September 2012|access-date=11 September 2012|archive-date=24 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724045942/http://en.ria.ru/world/20120910/175884680.html}} </ref> {{quotation|Dərhal qüvvəyə minməklə, CSP artıq ayrıca və üstün hüquqi hakimiyyət kimi mövcud deyil və Kosovo Respublikasının Konstitusiyası bundan sonra ölkənin hüquqi çərçivəsinin yeganə əsasını təşkil edir.}} Bununla da Kosovo öz idarəçiliyinə tam cavabdeh olmuşdur.<ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf|title=Sixteenth and final meeting of the International Steering Group for Kosovo |date=10 September 2012 |publisher=International Civilian Office |access-date=6 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022143615/http://www.ico-kos.org/f/pdf/COMMUNIQUE16thISG-Eng.pdf|archive-date=22 October 2013 }}</ref> == Üzvlər == Beynəlxalq İdarəetmə Qrupunun ümumilikdə 25 üzv dövləti olmuşdur. Onlardan 15-i təşkilat yaradılarkən üzv olmuş, daha sonra isə daha 10 dövlət qrupa qoşulmuşdur.<ref name=Balkan>{{cite news|url=http://www.balkaninsight.com/en/main/news/10356/|title=New States Join Kosovo's Supervisory Body |publisher=Balkan Insight |date=2008-05-21 |access-date=2008-05-21 }}</ref> Ahtisaari Planının ilkin layihəsində ISG-nin aşağıdakı tərəflərdən ibarət olması nəzərdə tutulmuşdu:<ref name="plan-art4.1">{{citation|title=Letter dated 26 March 2007 from the Secretary-General addressed to the President of the Security Council, Addendum, Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement, Annex IX, International Civilian Representative |publisher=[[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]] |date=26 March 2007 |at=article 4.1 |url=http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf|url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009130102/http://www.unosek.org/docref/Comprehensive_proposal-english.pdf|archive-date=2009-10-09 }}</ref> * {{FRA}} * {{GER}} * {{ITA}} * {{RUS}} * {{UK}} * {{USA}} * {{EU}} * [[Avropa Komissiyası]] * {{flaqifikasiya|NATO}} ISG bəyan etmişdi ki, "qrupa üzv olmaq üçün əsas meyarlardan biri Kosovonun müstəqilliyini tanımaqdır".<ref name=Balkan/> Qrup 20 [[Avropa İttifaqı]] üzvü və 5 qeyri-Avropa İttifaqı dövlətindən ibarət idi.<ref>{{cite web|url=http://www.ico-kos.org/?id=10|title=ICO KOS - ICO KOS homes and real estate}}</ref> * {{AUT}} * {{BEL}} * {{BUL}} * {{HRV}} (30 iyun 2008-ci ildə qoşulmuşdur)<ref name="30june">{{cite web|url=http://www.unpo.org/content/view/8360/122/|archive-url=https://archive.today/20130416014806/http://www.unpo.org/content/view/8360/122/|url-status=dead|archive-date=April 16, 2013|title=UNPO: Kosova: Membership of International Organisations the Next Step}}</ref> * {{CZE}} * {{DEN}} * {{EST}} * {{FIN}} * {{FRA}} * {{GER}} * {{HUN}} * {{IRL}} * {{ITA}} * {{LAT}} * {{LTU}} (30 iyun 2008-ci ildə qoşulmuşdur)<ref name="30june"/> * {{LUX}} * {{NLD}} * {{NOR}} (30 iyun 2008-ci ildə qoşulmuşdur)<ref name="30june"/> * {{POL}} * {{SLO}} * {{SWE}} * {{SUI}} * {{TUR}} * {{UK}} * {{USA}} == Həmçinin bax == * [[Kosovonun status prosesi]] * [[Kosovoda Avropa İttifaqının Hüququn Aliliyi Missiyası]] (EULEX) * [[Sülhün İcrası Şurası]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:2000-ci illərdə Kosovo]] [[Kateqoriya:2010-cu illərdə Kosovo]] [[Kateqoriya:Kosovo]] [[Kateqoriya:Kosovoda siyasət]] sd8etim5spfxj7pq7bo8se3d96qxwhg Batır Berdiyev 0 984689 8981443 8892780 2026-06-27T19:45:59Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981443 wikitext text/x-wiki {{siyasətçi}} '''Batır Atayeviç Berdiyev''' ({{dil-tk|Berdyýew Batyr Ataýewiç}}; {{DVTY}}) — [[Türkmənistan]] dövlət xadimi və diplomatı. O, 2000–2001-ci illərdə [[Xarici İşlər Nazirliyi (Türkmənistan)|Türkmənistanın xarici işlər naziri]] vəzifəsində çalışmışdır. == Təhsili və şəxsi həyatı == [[Türkmənistan Dövlət Universiteti]]ni filoloq ixtisası üzrə bitirmişdir. Ali təhsilini tamamladıqdan sonra "Komsomolets Turkmenistana" qəzetinin redaksiyasında təcrübəçidən baş redaktor vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 1990–1992-ci illərdə "Soyuz" və "Jizn" həftəlik nəşrlərinin [[Türkmənistan]] üzrə xüsusi müxbiri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Diplomatın bacısı Cennat İqlımova, tanınmış türkmən müxalifətçisi Esenaman İqlımov ilə ailə həyatı qurmuşdur.<ref>{{cite web|url=http://www.rferl.org/specials/turkmenelections/bios/berdiyev.asp|title=BERDIYEV, Batyr Atayevich|accessdate=21 March 2007|work=Turkmenistan Votes 2004|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070316014654/http://www.rferl.org/specials/turkmenelections/bios/berdiyev.asp|archivedate=16 March 2007|url-status=dead}}</ref> == Siyasi fəaliyyəti == 1992-ci ildə [[Türkmənistan Prezidenti]] Aparatının Beynəlxalq şöbəsində məsləhətçi kimi fəaliyyətə başlamış, qısa müddət sonra Türkmənistanın xarici işlər nazirinin müavini təyin edilmişdir. 1994-cü ildə [[Vyana]] şəhərinə Türkmənistanın [[Avstriya Respublikası]], [[Slovakiya Respublikası]] və [[Çex Respublikası]]ndakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə göndərilmişdir. Eyni zamanda Türkmənistanın [[ATƏT]] yanındakı nümayəndəsi olmuşdur.<ref>{{cite news |title=Turkmen President Fires Foreign Minister for Drunkenness |url=http://english.people.com.cn/english/200107/10/eng20010710_74586.html |work=People's Daily Online |publisher=People's Daily Online |date=1 July 2001 |accessdate=22 March 2007 |archive-date=24 March 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050324163559/http://english.people.com.cn/english/200107/10/eng20010710_74586.html |url-status=live }}</ref> 2000-ci ilin iyul ayından Türkmənistanın xarici işlər nazirinin birinci müavini vəzifəsini icra etmişdir. 2000-ci ilin iyulundan 2001-ci ilin iyulunadək Türkmənistanın xarici işlər naziri vəzifəsində çalışmışdır. O, "alkoqol asılılığı" səbəbi ilə vəzifəsindən azad edilmişdir.<ref>{{Cite web |url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/13175 |title=Кадровые перестановки в МИДе Туркменистана |access-date=2011-12-10 |archive-date=2015-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150225073226/http://www.turkmenistan.ru/ru/node/13175 |url-status=live }}</ref> Berdiyev [[türkmən dili]]ni zəif bilirdi və qadınlara zəifliyi ilə tanınırdı. O, [[Xəzər dənizi|Xəzər]], [[Aral dənizi]] və [[Əfqanıstan]] problemlərini başa düşə bilmirdi. Daha sonra [[Türkmənistan Prezidenti]] [[Saparmurat Niyazov]] xahişi ilə onun yerinə [[Rəşid Meredov]] təyin edilmişdir.<ref>{{cite web|url=http://rulers.org/2001-07.html|title=July 2001|accessdate=21 March 2007|work=Rulers}}</ref> == İttihamlar == 8 dekabr 2002-ci il tarixində [[Saparmurat Niyazov]]a qarşı sui-qəsd cəhdində iştirakda şübhəli bilinərək həbs edilmişdir. 2003-cü ilin yanvarında 25 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir.<ref>{{cite web|url=http://rulers.org/indexb2.html|title=Index Be-Bh|accessdate=21 March 2007|work=Rulers| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070302195445/http://rulers.org/indexb2.html| archivedate= 2 March 2007 | url-status= live}}</ref> Hökmə əsasən, cəzasının ilk 5 ilini [[Türkmənbaşı]] şəhərindəki həbsxanada, qalan 20 ilini isə ciddi rejimli islah-əmək düşərgəsində çəkməli, həmçinin azadlığa çıxdıqdan sonra üç il müddətinə maddi-məsul və rəhbər vəzifələri tutmaq hüququndan məhrum olunmuşdur. Türkmənistan müxalifəti Berdiyevin ya ağır xəstə, ya da öldüyünü bildirmişdilər.<ref>{{cite encyclopedia| last = Brown | first = Bess | encyclopedia =Britannica Book of the Year, 2004 | title = Turkmenistan | url = http://www.britannica.com/eb/article-9396416/Turkmenistan | accessdate = 21 March 2007 | year = 2007 | publisher = Encyclopædia Britannica Online}}</ref> Onun haqqında heç bir məlumat təsdiqlənməmişdir və onun ölümü hazırda şayiə kimi qəbul edilir. [[Açıq Cəmiyyət İnstitutu]] tərəfindən dərc edilən bir nəşrdə Berdiyev həbsdə olarkən işgəncəyə məruz qaldığı iddia edilən Türkmənistanda insan haqları pozuntusunun qurbanı kimi göstərilmişdir.<ref>{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/turkmenistan.project/files2/hrviolations.pdf |title=Human Rights Violations in Turkmenistan |accessdate=22 March 2007 |author=((Turkmenistan Project, division of Central Eurasia Project, project of Open Society Institute)) |authorlink=Open Society Institute |date=24 January 2003 |format=PDF |publisher=Open Society Institute |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070713122841/http://www.eurasianet.org/turkmenistan.project/files2/hrviolations.pdf |archivedate=13 July 2007 |url-status=dead }}</ref> Saparmurat Niyazovun vəfatından sonra onun xələfi [[Qurbanqulu Berdiməhəmmədov]] [[Kolumbiya Universiteti]]nə səfəri zamanı müxalifətçilər [[Boris Şıxmıradov]] və Batır Berdiyevin sağ olub-olmaması barədə sualı cavablandıran zaman sabiq xarici işlər nazirlərinin sağ olduğuna əminliyini ifadə etmişdir.<ref>{{Cite web |url=http://www.fergananews.com/news.php?id=7191 |title=Президент Туркмении: Экс-министры Борис Шихмурадов и Батыр Бердыев живы |access-date=2011-12-10 |archive-date=2013-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626091640/http://www.fergananews.com/news.php?id=7191 |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1013880066 Биография на сайте ЦентрАзия] [[Kateqoriya:Türkmənistan nazirləri]] 6uxxj7gs629q7aoezf2w4i2ju50dgex Batumi Stadionu 0 984744 8981441 8893421 2026-06-27T19:38:24Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981441 wikitext text/x-wiki {{Tikili}} '''Batumi stadionu''' ({{lang-ka|ბათუმის სტადიონი}}, ''batumis st’adioni''), sponsorluq səbəbilə rəsmi olaraq '''Adjarabet Arena''' ({{lang-ka|აჭარაბეთ არენა}}) — [[Batumi]] şəhərində yerləşən [[futbol]] stadionudur. Stadion [[Gürcüstan]]ın ən müasir idman arenalarından biri hesab olunur və 20.035 tamaşaçı tutumuna malikdir.<ref name="stadiumdb">{{Cite web |title=Adjarabet Arena |url=https://stadiumdb.com/stadiums/geo/batumi_stadium |access-date=9 November 2024 |website=StadiumDB.com |archive-date=9 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109091304/https://stadiumdb.com/stadiums/geo/batumi_stadium |url-status=live }}</ref> == Tarixi == Stadionun tikintisinə 2018-ci ilin yanvar ayında başlanılmış və tikinti işləri 2020-ci ilin iyulunda başa çatdırılmışdır. Açılış mərasimi [[COVID-19 pandemiyası]] səbəbindən təxirə salınmış və nəhayət 27 oktyabr 2020-ci ildə rəsmi şəkildə keçirilmişdir. Tədbirdə Gürcüstanın həmin dövrdəki baş naziri [[Giorgi Qaxaria]] iştirak etmişdir. Stadion 20 min oturacaq yerinə malikdir və [[Dinamo Batumi FK]] klubunun ev oyunlarına ev sahibliyi edir. Arena [[UEFA]]-nın IV kateqoriyalı stadion statusuna malikdir və 2021-ci ildən etibarən vaxtaşırı [[Gürcüstan milli futbol komandası]]nın oyunları da burada keçirilir. Stadion Türkiyənin ''Bahadır Kul Architecture'' memarlıq şirkəti tərəfindən layihələndirilmişdir. Tikintinin dəyəri təxminən 100 milyon [[Gürcü larisi]] (35 milyon [[avro]]) olmuşdur. Stadionun xarici görünüşü üst-üstə düşən pulcuq formalı panellərdən ibarətdir və gecə vaxtı işıqlandırıla bilir. Bu dizayn ənənəvi gürcü rəqslərinin, xüsusilə [[Xorumi]] rəqsinin fırlanan hərəkətlərindən ilhamlanmışdır. 2023-cü ildə stadion [[2023 UEFA Avropa 21 yaşadək futbol çempionatı]]nın keçirildiyi dörd gürcü stadionundan biri olmuş və turnirin final oyununa ev sahibliyi etmişdir. Finalda [[İngiltərə 21 yaşadək futbol millisi]] [[İspaniya 21 yaşadək futbol millisi]]ni 1–0 hesabı ilə məğlub etmişdir. == Yadda qalan oyunlar == Stadionda keçirilən ilk oyun 21 noyabr 2020-ci ildə [[Dinamo Batumi FK|Dinamo Batumi]] ilə [[Dila Qori FK|Dila Qori]] komandaları arasında baş tutmuşdur. 10 iyul 2022-ci ildə [[Gürcüstan milli reqbi komandası]] [[İtaliya milli reqbi komandası]]nı 28–19 hesabı ilə məğlub etmişdir. Bu qarşılaşma Gürcüstanın ilk dəfə birinci səviyyəli milli komanda üzərində qələbə qazanması ilə tarixə düşmüşdür və [[2022-ci ilin yay reqbi test oyunları]] çərçivəsində keçirilmişdir. === Beynəlxalq oyunlar === {{Futbol oyun qutusu yığılmış |id=Georgia v Sweden |date=11 noyabr 2021 |time=18:00 CST |round=[[2022 FIFA Dünya Kubokunun seçmə mərhələsi (UEFA)]] |score=2–0 |report=https://www.sofascore.com/georgia-sweden/NTbsnVb |team1={{fb-rt|GEO}} |goals1=[[Xviça Kvaratsxeliya|Kvaratsxeliya]] {{goal|61}} {{goal|77}} |team2={{fb|SWE}} |stadium=Adjarabet Arena |location=[[Batumi]] |attendance=6,800 |referee=[[Serdar Gözübüyük]] }} {{Futbol oyun qutusu yığılmış |id=Georgia v Norway |date=28 mart 2023 |time=18:00 CST |round=[[UEFA Avro-2024 seçmə mərhələsi]] |score=1–1 |report=https://www.sofascore.com/georgia-sweden/NTbsnVb |team1={{fb-rt|GEO}} |goals1=[[Jorj Mikautadze|Mikautadze]] {{goal|60}} |team2={{fb|NOR}} |goals2=[[Aleksander Sörlot|Sörlot]] {{goal|15}} |stadium=Adjarabet Arena |location=[[Batumi]] |attendance=20,300 |referee=[[Andris Treimanis]] }} == Həmçinin bax == * [[Dinamo Batumi FK]] * [[Gürcüstandakı futbol stadionlarının siyahısı]] * [[Avropanın ən böyük stadionlarının siyahısı]] * [[Gürcüstan milli futbol komandası]] * [[UEFA]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} j8nlfvhdtw1s75reth1vtx62v5srgsd Boqdan Filov 0 984935 8981358 8927692 2026-06-27T18:11:49Z Nemoralis 128937 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +[[Kateqoriya:Bolqarıstan arxeoloqları]] 8981358 wikitext text/x-wiki {{Vəzifəli şəxs}} '''Boqdan Filov''' ({{lang-bg|Богдан Филов}}; {{DVTY}}) — bolqar tarixçi, arxeoloq və siyasi xadim, Bolqarıstanın 1938–1943-cü illərdə baş naziri olmuşdur. O, həm akademik mühitdə, həm də II Dünya müharibəsi dövründə ölkənin siyasi kursuna təsir edən əsas fiqurlardan biri kimi tanınır. == Uşaqlıq və təhsili == Boqdan Filov 1883-cü ildə Bolqarıstanın Stara Zaqora şəhərində anadan olmuşdur. O, dövrünün intellektual ailə mühitində böyümüş və erkən yaşlarından tarix və humanitar elmlərə maraq göstərmişdir. Orta təhsilini Bolqarıstanda tamamladıqdan sonra Almaniya və Fransaya göndərilmişdir. O, Leypsiq, Frayburq və Paris kimi universitetlərdə təhsil almış, xüsusilə klassik arxeologiya, qədim tarix və incəsənət tarixi sahələrində ixtisaslaşmışdır. Avropada aldığı bu təhsil onun elmi metodologiyasının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. == Elmi karyerasının başlanğıcı == Bolqarıstana qayıtdıqdan sonra Filov Sofiya Universitetində fəaliyyətə başlamışdır. O, burada klassik arxeologiya və qədim incəsənət tarixi üzrə dərslər demiş və qısa müddətdə professor olmuşdur. Onun elmi fəaliyyəti əsasən Balkanların antik dövr mədəniyyətlərinin tədqiqinə yönəlmişdi. Filov xüsusilə Frakiya mədəniyyəti, qədim yunan koloniyaları və Roma dövrü abidələri üzərində araşdırmalar aparmışdır. O, Bolqarıstanda peşəkar arxeologiya məktəbinin formalaşmasına mühüm töhfə vermiş, çoxsaylı ekspedisiyalara rəhbərlik etmişdir. Onun tədqiqatları Bolqarıstan ərazisində antik dövrə dair sistemli elmi bazanın yaradılmasına şərait yaratmışdır. == Akademik nüfuzu == Filov tədricən Bolqarıstanın aparıcı alimlərindən birinə çevrilmişdir. O, Bolqarıstan Elmlər Akademiyası ilə əməkdaşlıq etmiş, müxtəlif elmi komissiyalarda iştirak etmiş və beynəlxalq arxeoloji konqreslərdə ölkəni təmsil etmişdir. Onun elmi işləri Avropa arxeologiya məktəblərində də tanınmış, xüsusilə Frakiya arxeologiyası ilə bağlı tədqiqatları geniş qəbul görmüşdür. == Siyasi fəaliyyətə keçid == 1930-cu illərin sonlarında Avropada siyasi vəziyyətin gərginləşməsi və faşist rejimlərin güclənməsi fonunda Filov tədricən siyasi həyata daxil olmuşdur. O, əvvəlcə mədəniyyət və elm sahəsində dövlət strukturlarında çalışmış, daha sonra isə daha yüksək siyasi vəzifələrə gətirilmişdir. 1938-ci ildə o, Bolqarıstanın baş naziri təyin olunmuşdur. Bu təyinat onun elmi nüfuzu və idarəçilik bacarıqları ilə izah edilsə də, sonradan siyasi fəaliyyətinin istiqaməti ciddi mübahisələr doğurmuşdur. == Baş nazirliyi (1938–1943) == Filov hökumətə rəhbərlik etdiyi dövrdə Bolqarıstan xarici siyasətdə Almaniya ilə yaxınlaşma kursu götürdü. 1941-ci ildə ölkə Üçtərəfli Pakta qoşularaq Nasist Almaniyası, İtaliya və Yaponiya ilə ittifaqa daxil oldu. Onun rəhbərliyi dövründə Bolqarıstan Almaniya ilə hərbi və iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirdi, Balkanlarda ərazi dəyişikliklərində Almaniya tərəfdarı mövqe tutdu, dövlət daxilində avtoritar idarəetmə gücləndi. Bununla belə, Filov hökuməti bəzi hallarda Bolqarıstan yəhudilərinin deportasiyasının tam həyata keçirilməsinin qarşısını qismən almağa çalışmışdır ki, bu da onun fəaliyyətinin ziddiyyətli qiymətləndirilməsinə səbəb olur. 1944-cü ildə Sovet Ordusunun Balkanlara daxil olması və Bolqarıstanda siyasi rejimin dəyişməsi Filov hökumətinin süqutuna gətirib çıxardı. O, hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı və yeni hökumət tərəfindən təqib olundu. == Məhkəmə və edam == 1945-ci ildə Bolqarıstanda yaradılmış “Xalq Məhkəməsi” onu II Dünya müharibəsində nasist Almaniyası ilə əməkdaşlıq və müharibə cinayətlərində iştirakda ittiham etdi. Məhkəmənin qərarı ilə Boqdan Filov edam edildi. Boqdan Filov həm elm, həm də siyasət sahəsində mürəkkəb və ziddiyyətli bir fiqur kimi qiymətləndirilir. Bir tərəfdən o, Bolqarıstan arxeologiyasının inkişafında və elmi institutların formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Digər tərəfdən isə onun siyasi qərarları Bolqarıstanın II Dünya müharibəsində Almaniya ilə ittifaqına gətirib çıxarmışdır. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * ''Bulgaria in the Second World War'' by Marshall Lee Miller, Stanford University Press, 1975. * ''Royalty in Exile'' by Charles Fenyvesi, London, 1981, pps:153-171 - "Czar Simeon of the Bulgars". {{ISBN|978-0-86051-131-1}} * ''Boris III of Bulgaria 1894-1943'', by Pashanko Dimitroff, London, 1986, {{ISBN|978-0-86332-140-5}} * ''Crown of Thorns'' by Stephane Groueff, Lanham MD., and London, 1987, {{ISBN|978-0-8191-5778-2}} * '' Un archeologo al servizio della monarchia bulgara. La parabola politica di Bogdan Filov (1940–1944)'' by Alberto Basciani, in Francesco Guida (ed) ''Intellettuali versus democrazia. I regimi authoritari nell'Europa sud-orientale (1933–1953)'', Roma, Carocci, 2010, {{ISBN|978-88-430-5239-4}} *''Z Čech do Pompejí'' by Karel Sklenář, Praha, 1982. == Xarici keçidlər == * {{PM20|FID=pe/005173}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Edam olunmuş siyasətçilər]] [[Kateqoriya:Bolqarıstan arxeoloqları]] p5tn580p77xlp0ltz08g45g9b34yj2w Baltik-Adriatik dəhlizi 0 985134 8981111 8919861 2026-06-27T12:21:03Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981111 wikitext text/x-wiki {{Yol |Tipi = avtomobil |Şəkil = TEN-T_01.svg |Uzunluğu = 1800 }} '''Baltik–Adriatik dəhlizi''' və ya '''Baltik–Adriatik oxu''' ({{dil-de|Baltisch-Adriatische Achse}}, {{dil-it|Corridoio Baltico-Adriatico}}) — [[Baltik dənizi]]ndə yerləşən [[Qdansk]] şəhərini [[Bolonya]] və [[Adriatik dənizi]] ilə birləşdirən yüksək ötürmə qabiliyyətinə malik şimal–cənub istiqamətli dəmir yolu və avtomobil [[nəqliyyat dəhlizi]] yaratmaq məqsədilə irəli sürülmüş Avropa təşəbbüsüdür. Xətt [[Polşa]], [[Çexiya]], [[Slovakiya]], [[Avstriya]] və [[İtaliya]] ərazisindən keçir, [[Varşava]] və [[Yuxarı Sileziya kömür hövzəsi]], [[Vyana]] və cənub-şərqi Avstriya, eləcə də [[Şimali İtaliya]] kimi güclü sənayeləşmiş bölgələri birləşdirir. Layihə 2003-cü ildə yaradılmış [[Trans-Avropa Nəqliyyat Şəbəkəsi]]nin (TEN-T) Qdansk–Vyana dəmir yolu oxu üzrə 23 nömrəli layihəsindən inkişaf etmişdir. İldə 24 milyon ton yük daşıyan Baltik–Adriatik dəhlizi Avropanın ən mühüm Alp keçidli nəqliyyat xətlərindən biri hesab olunur.<ref>{{Cite web |url=http://www.baltic-adriatic.eu/en/baltic-adriatic-axis/corridor-1 |title=Corridor - |access-date=2012-04-26 |archive-url=https://archive.today/20120724031241/http://www.baltic-adriatic.eu/en/baltic-adriatic-axis/corridor-1 |archive-date=2012-07-24 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://ec.europa.eu/transport/themes/infrastructure/baltic-adriatic_en | title=Mobility and transport | access-date=2026-05-18 | archive-date=2021-10-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211012125354/https://ec.europa.eu/transport/themes/infrastructure/baltic-adriatic_en | url-status=live }}</ref> == Təsviri == === Dəmir yolu xətləri === * [[Qdansk Qluvni dəmir yolu stansiyası]] – [[Varşava Vsxodnya dəmir yolu stansiyası]] ([[Polşa Dövlət Dəmir Yolları]] [[Varşava–Qdansk dəmir yolu|PKP dəmir yolu xətti 9]]) * [[Varşava Sentralna dəmir yolu stansiyası|Varşava Sentralna]] – [[Qrodzisk Mazovetski dəmir yolu stansiyası|Qrodzisk Mazovetski]] ([[Varşava Zaxodnya–Katovitse xətti|PKP dəmir yolu xətti 1]], keçmiş [[Varşava–Vyana dəmir yolu]]) * [[Qrodzisk Mazovetski dəmir yolu stansiyası|Qrodzisk Mazovetski]] – [[Zavyertsye]] ([[PKP dəmir yolu xətti 4]]) * [[Zavyertsye]] – [[Katovitse dəmir yolu stansiyası|Katovitse]] (PKP dəmir yolu xətti 1) * [[Katovitse dəmir yolu stansiyası|Katovitse]] – [[Çexovitse-Dzyedzitse]] (PKP dəmir yolu xətti 139) {| | valign="top" | * [[Çexovitse-Dzyedzitse]] – [[Zebjijdovitse, Sileziya voyevodalığı|Zebjijdovitse]]/[[Petrovitse u Karvine]] * [[Petrovitse u Karvine]] – [[Bohumin]] – [[Ostrava]] (keçmiş [[İmperator Ferdinand Şimal Dəmir Yolu]]) * [[Ostrava]] – [[Brno]] * [[Brno]] – [[Vyana Mərkəzi Dəmir Yolu Stansiyası|Vyana]] | valign="top" | * [[Zvardoń]] – [[Çadtsa]] ([[Slovakiya Respublikası Dəmir Yolları|ŽSR]] xətti 129) – [[Jilina dəmir yolu stansiyası|Jilina]] (ŽSR xətti 127) * [[Jilina dəmir yolu stansiyası|Jilina]] – [[Bratislava Mərkəzi Dəmir Yolu Stansiyası|Bratislava]] (ŽSR xətti 120) * [[Bratislava Mərkəzi Dəmir Yolu Stansiyası|Bratislava]] – [[Vyana Mərkəzi Dəmir Yolu Stansiyası|Vyana]] (ŽSR xətti 100 / [[Avstriya Federal Dəmir Yolları|ÖBB]] xətti 910) |} * [[Vyana Mərkəzi Dəmir Yolu Stansiyası|Vyana]] – [[Qrats Mərkəzi Dəmir Yolu Stansiyası|Qrats]] ([[Avstriyanın Cənub Dəmir Yolu|Cənub dəmir yolu]]) === Xidmət göstərilən ərazilər === * [[Qdansk körfəzi]] – [[Qdansk limanı]] və [[Qdinya limanı]] * [[Varşava metropolitan ərazisi]], [[Rail Baltica]] ilə bağlantı * [[Lodz]] * [[Katovitse–Ostrava metropolitan ərazisi]] ([[Katovitse]], [[Ostrava]]) * [[Olomouts]] şəhər zonası * [[Brno]] metropolitan ərazisi * [[Vyana]] metropolitan ərazisi (şəhər və ətraf [[Aşağı Avstriya]] bölgəsi), [[Magistrale for Europe]] ilə bağlantı * [[Bratislava]] * [[Ştiriya]], [[Qrats]] şəhəri və [[Karintiya]] * [[Triyest]] və [[Udine]] ([[Friuli-Venesiya Culiya]] bölgəsi) * [[Veneto]] ([[Venesiya]] və [[Padua]]) * [[Emiliya-Romanya]] ([[Bolonya]] və [[Ravenna]]) * [[Marke]] ([[Ankona]]) == Tarixi == 2006-cı ildə Avstriyanın nəqliyyat nazirliyinin təşəbbüsündən sonra,<ref>{{Cite web |url=http://vbb.ktn.gv.at/210082_EN-Networks-The_Baltic_Adriatic_Axis |title=Archived copy |access-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081455/http://vbb.ktn.gv.at/210082_EN-Networks-The_Baltic_Adriatic_Axis |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead }}</ref> Polşa, Çexiya, Slovakiya, Avstriya və İtaliya TEN-T dəmir yolu layihəsi 23-ü genişləndirmək və Baltik–Adriatik dəhlizini yaratmaq məqsədilə Niyyət Məktubu imzaladılar. Təşəbbüsün məqsədləri dar boğazları aradan qaldırmaq, nəqliyyat axınlarının intermodal əlaqəsini yaratmaq və digər Avropa əsas dəhlizləri ilə birləşmək, kifayət qədər xidmət göstərilməyən bölgələrin (məsələn, Avstriyanın cənubundakı [[Ştiriya]] və [[Karintiya]]) struktur və coğrafi çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaq, dəmir yolunun avtomobil yük daşımalarına qarşı rəqabət qabiliyyətini artırmaq və dəhliz boyunca sərnişin daşımalarının bazar potensialını reallaşdırmaq idi. 2009-cu ildə 14 Avropa ölkəsi Qdansk ilə Bolonya arasında Baltik–Adriatik dəhlizinin həyata keçirilməsinə çağıran bəyannamə imzaladı. 2008-ci ilin sonlarında Avstriyanın ilk mərhələsi olan [[Koralm dəmir yolu]]nun [[Qrats]] ilə [[Klaqenfurt]] arasında tikintisinə başlanıldı. Layihəyə uzunluğu {{convert|33|km|mi|abbr=on}} olan [[Koralm tuneli]] də daxil idi ki, bu da xəttin ən böyük infrastruktur elementi sayılırdı. Koralm dəmir yolu 2025-ci ilin dekabrında istifadəyə verildi. 2012-ci ildə isə [[Semmerinq əsas tuneli]]nin tikintisinə başlanıldı; tunelin 2030-cu ildə açılması və [[Semmerinq aşırımı]]nın sərt maililiklərini yan keçməsi gözlənilir. 19 oktyabr 2011-ci il tarixli qərarla Baltik–Adriatik dəhlizi TEN-T-nin [[Rail Baltica]] layihəsi ilə birləşdirildi; bu xətt Varşavadan [[Kaunas]], [[Riqa]] və [[Tallin]] vasitəsilə [[Helsinki]]yə qədər uzanırdı (o cümlədən təklif olunan [[Helsinki–Tallin tuneli]]). 24 aprel 2012-ci ildə Avropa Parlamentinin üzvü Debora Serracchiani ilə müzakirə zamanı İtaliyanın infrastruktur və nəqliyyat naziri [[Korrado Passera]] İtaliya hökumətinin Baltik–Adriatik dəhlizini [[Ankona]]ya qədər — Venesiyadan {{convert|325|km|mi|abbr=on}} cənubda yerləşən şəhərə qədər — uzatmaq öhdəliyini bir daha təsdiqlədi.<ref>{{Cite web |url=http://www.serracchiani.eu/2012/04/26/baltico-adriatico6/ |title=Baltico-Adriatico/6 | Debora Serracchiani |access-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161609/http://www.serracchiani.eu/2012/04/26/baltico-adriatico6/ |archive-date=2016-04-14 |url-status=dead}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} ruwe6x48dd3q73berum53ebvf1ot5r4 Baumkuxen 0 985428 8981447 8899718 2026-06-27T19:59:09Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981447 wikitext text/x-wiki '''Baumkuxen''' — [[Almaniya mətbəxi]]nə aid bir növ [[şiş keks]]idir. O, həmçinin [[Yaponiya mətbəxi]]ndə də məşhur desert hesab olunur. Kəsildikdə görünən xarakterik halqalar [[ağac illik halqaları]]na bənzəyir və bu xüsusiyyət tortun almanca adı olan ''Baumkuxen''ə (“ağac tortu” və ya “kötük tortu”) səbəb olmuşdur.<ref name="bakingsol">{{cite book |last=Cauvain |first=Stanley |title=Baking Problems Solved |publisher=CRC Press Woodhead Pub |publication-place=Boca Raton Cambridge, England |year=2001 |isbn=978-0-8493-1221-2 |oclc=53968842 |page=261}}</ref> == Tarixi == Onun ilkin nümunəsinin qədim yunan xəmir məmulatı olan ''obelias'' (q.yun. οβελίας, translit. ''ovelías'', mənası “şiş”, “fırlanan çubuq”, “[[rotisseriya]] çubuğu”) olduğu düşünülür; bu ad xəmirin taxta çubuğa sarılaraq od üzərində fırladılmaqla bişirilməsi üsulundan yaranmışdır (həmçinin bax: ''[[Souvla]]''). Məhsul həm də bir [[obol]] (όβολο; kiçik dəyərli sikkə) qiymətinə satıldığı üçün belə adlandırılmışdı.<ref>Stanley Cauvain and Linda Young (2001). ''Baking problems solved''. Woodhead Pub Ltd, S. 261. ISBN 0-8493-1221-3.</ref><ref name="yurai85">[[#由来|お菓子の由来物語]] p. 85</ref><ref name="The Origin of Baumkuchen">{{Cite web |url=https://www.foodinjapan.org/japan/baumkuchen/ |title=Baumkuchen (バームクーヘン) |work=Food in Japan |date=2023 |access-date=2025-05-14 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406180345/https://www.foodinjapan.org/japan/baumkuchen/ |url-status=live}}</ref><ref name="The History of Baumkuchen">{{Cite web |url=https://clsoc.jp/agora/essay/2012/121017.html |title=Obelias (bread) - the origin of Baumkuchen |work=The Classical Society of Japan |date=2012 |access-date=2025-05-14 |archive-date=2013-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821220037/https://clsoc.jp/agora/essay/2012/121017.html |url-status=live}}</ref> Başqa nəzəriyyələrə görə, Baumkuxen macar toy tortu kimi yaranmış və ya Almaniyanın [[Zaltsvedel]] şəhərində alman çörəkçiləri tərəfindən icad edilmişdir.<ref name="newyorker" /> Peşəkar aşpazlar üçün yazılmış ilk yemək kitabı olan [[Marx Rumpolt]]un ''Ein neues Kochbuch'' (“Yeni yemək kitabı”) əsərində Baumkuxen resepti mövcuddur. Bu nəşr Baumkuxenin tarixini kitabın ilk dəfə çap olunduğu 1581-ci ilə qədər aparır.<ref name="oxford">{{cite book |last=Davidson |first=Alan |last2=Jaine |first2=Tom |last3=Davidson |first3=Jane |last4=Saberi |first4=Helen |title=The Oxford Companion to Food |publisher=OUP Oxford |series=Oxford Companions |year=2006 |isbn=978-0-19-280681-9 |url=https://books.google.com/books?id=JTr-ouCbL2AC&pg=PA805 |access-date=2021-03-30 |page=805}}</ref> Marx Rumpolt daha əvvəl Macarıstan və Bohemiyada aşpaz kimi çalışmışdı. == Xüsusiyyətləri == [[Image:Baumkuchen BMK.jpg|right|thumb|Şiş üzərində bişirilən Baumkuxen. Çörəkçi hazır tortun üzərinə şokolad örtüyü çəkir.]] Ənənəvi olaraq Baumkuxen şiş üzərində hazırlanır: xəmir nazik qatlarla çəkilir və şiş istilik mənbəyi ətrafında fırladılır. Hər qat qızardıqdan sonra növbəti qat əlavə olunur.<ref name="treecake">{{Cite web |url=http://www.germanculture.com.ua/recipes/blxmas13.htm |title=Baumkuchen - the King of Cakes |work=German Culture |date=2002 |access-date=2010-06-28 |archive-date=2020-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007190331/http://www.germanculture.com.ua/recipes/blxmas13.htm |url-status=dead}}</ref> Tort kəsildikdə hər qat qızılı xətlə ayrılır və bu görüntü ağac gövdəsinin en kəsiyindəki [[ağac halqaları]]nı xatırladır. Tipik Baumkuxen 15–20 qat xəmirdən ibarət olur. Lakin bəzi ustalar 25 qatlı və çəkisi {{convert|100|lb|kg}}-dən çox olan tortlar hazırlamışlar.<ref name="treecake" /> Şiş üzərində bişirilən hazır Baumkuxenin hündürlüyü {{convert|3|–|4|ft}} ola bilər.<ref name="newyorker">{{Cite magazine |last=Sheraton |first=Mimi |url=https://www.newyorker.com/magazine/2009/11/23/spit-cake |title=Spit Cake |magazine=[[The New Yorker]] |date=2009-11-15 |access-date=2024-12-03 |archive-date=2023-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605115012/https://www.newyorker.com/magazine/2009/11/23/spit-cake |url-status=live}}</ref> Baumkuxenin əsas inqrediyentləri adətən kərə yağı, yumurta, şəkər, vanil, duz və undur. Qabartma tozu ənənəvi tərkib hissəsi sayılmır. Un, yağ və yumurtanın nisbəti adətən 1:1:2 olur (məsələn, 100 qram un, 100 qram yağ və 200 qram yumurta). Reseptə üyüdülmüş qoz-fındıq, bal, marzipan, nuqa, rom və ya brendi kimi əlavələr daxil edilə bilər.<ref name="bakingsol" /> Bundan əlavə, Baumkuxen şəkər və ya şokolad [[qlazur]]u ilə örtülə bilər. Bəzi reseptlərdə isə bişmiş və soyudulmuş tort əvvəlcə marmelad və ya mürəbbə ilə örtülür, sonra isə şokolad qatı əlavə olunur. == Variantları == [[Image:Baumkuchenspitzen.JPG|thumb|Şokoladla örtülmüş ''Baumkuchenspitzen'']] ''Baumkuchenspitzen'' (“ağac tortu zirvələri”) Baumkuxenin kiçik ölçülü variantıdır; bütöv tort dilimlərə bölünür, daha sonra kiçik hissələrə ayrılır və adətən şokoladla örtülərək qablaşdırılır. [[File:Schichttorte.jpg|thumb|Əvvəlki qatın üzərinə nazik xəmir qatının əlavə edilərək tez bişirilməsi ilə hazırlanan ''Schichttorte'' dilimi]] ''Schichttorte'' adlı daha sadə üfüqi qatlı variant da mövcuddur. Bu tort şişsiz bişirilir və buna görə dairəvi deyil, üfüqi qatlara malik olur. Üfüqi qatlı versiya forma baxımından adi tortlara daha çox bənzəyir. O, ev şəraitində üst qızdırıcılı sobada da bişirilə bilər, halbuki ənənəvi şiş üsulu xüsusi avadanlıq tələb edir. Lakin ''Schichttorte''nin kəsiyi şiş üzərində bişirilən variant qədər ağac halqalarına bənzəmir. == Yaponiyada Baumkuxen== Baumkuxen Yaponiyada ən məşhur tortlardan biridir<ref>{{cite web |last1=Hahn |first1=Thomas |last2=Mayer |first2=Verena |url=https://www.sueddeutsche.de/stil/baumkuchen-juchheim-essen-und-trinken-weihnachten-1.4728019 |title=Herr der Ringe |work=[[Süddeutsche Zeitung]] |date=2019-12-24 |access-date=2022-03-15 |language=de |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315173739/https://www.sueddeutsche.de/stil/baumkuchen-juchheim-essen-und-trinken-weihnachten-1.4728019 |url-status=live }}</ref> və burada {{Nihonqo||バウムクーヘン|baumukūhen}} adlanır. Halqa formasına görə Yaponiyada toy qonaqlarına verilən məşhur hədiyyələrdən biridir.<ref>{{Cite web |last=Hankel |first=Anja |url=http://www.topia.ne.jp/awalife/awalife_nov2009.pdf |title=Loanwords in Japanese |page=6 |work=Awa Life |publisher=Tokushima Prefectural International Exchange Association (TOPIA) |date=2009-11-05 |access-date=2010-07-01 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722115625/http://www.topia.ne.jp/awalife/awalife_nov2009.pdf |url-status=dead}}</ref> Bu forma Yaponiyada uzunömürlülük və rifahı simvolizə edən [[ağac halqaları]] ilə əlaqələndirilir.<ref>{{Cite thesis |last=三浦 |first=裕子 |title=バウムクーヘンの比較文化史的考察 : 15世紀のドイツから現代までのレシピの解読を中心に |date=2021 |degree=Thesis |publisher=九州大学 |url=https://ci.nii.ac.jp/naid/500001890545 |language=ja |pages=146-147}}</ref> Baumkuxen Yaponiyaya ilk dəfə alman mənşəli [[Karl Yozef Vilhelm Yuxheim]] tərəfindən gətirilmişdir. Birinci dünya müharibəsi zamanı Yuxhaym Çinin [[Qingdao]] şəhərində yaşayırdı və Britaniya ilə Yaponiya qüvvələri [[Qingdao mühasirəsi]]nə başladıqda o, Landsturm sıralarında xidmət edirdi. Qingdaonun süqutundan sonra Yuxhaym Yaponiyadakı hərbi əsir düşərgələrinə göndərildi.<ref>{{Cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2010/01/10/tv/origins-of-baumkuchen-cheap-onsen-trips-and-this-weeks-cm-final-fantasy-xiii/ |title=Origins of baumkuchen, cheap onsen trips and this week's CM: Final Fantasy XIII |work=[[The Japan Times]] |date=2010-01-10 |access-date=2024-12-03 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107152859/https://www.japantimes.co.jp/culture/2010/01/10/tv/origins-of-baumkuchen-cheap-onsen-trips-and-this-weeks-cm-final-fantasy-xiii/#.XDNwQqDP32c |url-status=live}}</ref> Müharibədən sonra Yuxhaym 1919-cu ildə [[Hiroşima]]da keçirilən alman sərgisində bu ənənəvi şirniyyatı hazırlayıb satmağa başladı. Ehtimal edilir ki, o, sərgidən əvvəl [[Ninoşima]] adasında Yaponiyanın ilk Baumkuxenini bişirmişdi.<ref>{{Cite web |last=Uchida |first=Momoko |title=Hiroshima: Baumkuchen reflects island's wartime history |url=https://japannews.yomiuri.co.jp/features/japan-focus/20220724-46646/ |work=[[Yomiuri Şimbun]] |date=2022-07-24 |access-date=2023-03-05}}</ref> Sonrakı uğur ona [[Yokohama]]da çörək mağazası açmağa imkan verdi, lakin mağaza [[Böyük Kanto zəlzələsi (1923)]] zamanı dağıldı. Bundan sonra o, fəaliyyətini [[Kobe]] şəhərinə köçürdü və [[İkinci dünya müharibəsi]]nin sonuna qədər orada yaşadı. Daha sonralar onun həyat yoldaşı Yaponiyada “Juchheim” adlı çörək mağazaları şəbəkəsinin yaradılmasına kömək etdi və bu şəbəkə Baumkuxenin Yaponiyada daha da populyarlaşmasına səbəb oldu. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Almaniya mətbəxi]] [[Kateqoriya:Yaponiya mətbəxi]] [[Kateqoriya:Qədim Yunanıstan mətbəxi]] [[Kateqoriya:Unlu şirniyyat məhsulları]] iaue0whuixqjbat4uo7yyoegkfo34ff Bandidos do Cante 0 988809 8981132 8943559 2026-06-27T13:19:51Z InternetArchiveBot 179784 20 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981132 wikitext text/x-wiki {{Musiqi qrupu |Adı = Bandidos do Cante |Orijinal adı = {{dil-pt|Bandidos do Cante}} |Açar = |Loqo = |Loqo miqyası = |Şəkil = |Şəkil məlumat = Bandidos do Cante 2026-cı ildə |Şəkil miqyası = |Fon = |Janr = [[pop-musiqi]] |İllər = 2022-hazırda |Ölkə = {{Flaqifikasiya|Portuqaliya}} |Şəhər = [[Beja]] |Dil = [[portuqal dili]] |Digər adı = |Leybl = [[Virgin Records]]<br>[[Universal Music Group]] |Digər layihələr = |Əlaqəli layihələr = |Heyət = Migel Koşta<br>Duarte Fariaş<br>Fransişku Rapozu<br>Luiş Aleyşu<br> Fransişku Peştana |Keçmiş üzvlər = |Əməkdaşlıq = |Sayt = }} '''Bandidos do Cante''' ({{dil-pt|Bandidos do Cante}}) — [[Portuqaliya]] musiqi qrupu. Qrup Alenteju regionunda yerləşən [[Beja]] şəhərində yaradılıb. [[Kvintet]] Migel Koşta, Duarte Fariaş, Fransişku Rapozu, Luiş Aleyşu və Fransişku Peştanadan ibarətdir. Fransişku Peştana Portel bələdiyyəsinin Monte-Trigu kəndindən, digər üzvlərin hamısı isə Beja bələdiyyəsindəndir. Qrup Kante-alentejanu üslubunu müasir və pop musiqi sədaları ilə birləşdirərək fərqlənib. Onlar "Rosa" mahnısı ilə [[2026 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi]]ndə Portuqaliyanı təmsil edib.<ref>{{Cite web|url=https://expresso.pt/blitz/2026-03-07-festival-da-cancao-e-este-sabado-bandidos-do-cante-sao-os-favoritos-a-vitoria-para-os-leitores-da-blitz-10c21a1c|title=Festival da Canção é este sábado: Bandidos do Cante são os favoritos à vitória para os leitores da Blitz|trans-title=Festival da Canção is this Saturday: Bandidos do Cante are the Blitz readers' favorite for victory|date=2026-03-07|website=[[Blitz (Portuguese magazine)|Blitz]] / Expresso|language=pt|access-date=2026-06-03|archive-date=2026-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20260408011137/https://expresso.pt/blitz/2026-03-07-festival-da-cancao-e-este-sabado-bandidos-do-cante-sao-os-favoritos-a-vitoria-para-os-leitores-da-blitz-10c21a1c|url-status=live}}</ref> == Tarixi == "Bandidos do Cante" qrupunun üzvləri erkən yaşlarından ailə mühitində və dost çevrəsində Alenteju xalq mahnılarını dinləyib ifa ediblər.<ref name="radiocampanario">{{Cite web |url=https://www.radiocampanario.com/bandidos-do-cante-cantam-com-alma-alentejana-lancado-album-de-estreia-bairro-das-flores/ |title=Bandidos do Cante cantam com alma alentejana! Lançado álbum de estreia "Bairro das Flores" |trans-title=Bandidos do Cante sing with an Alentejan soul! Debut album "Bairro das Flores" released |date=2026-01-09 |access-date=2026-03-07 |website=Rádio Campanário |language=pt |archive-date=2026-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113025514/https://www.radiocampanario.com/bandidos-do-cante-cantam-com-alma-alentejana-lancado-album-de-estreia-bairro-das-flores/ |url-status=live }}</ref> Yeniyetməlik illərində məhz dostluq görüşləri onların bu musiqi janrı ilə əlaqəsini qoruyub saxlayıb — onlar dostları ilə bir araya gələrək yemək yeyir, şərab içir və mahnı oxuyurdular.<ref name="aominuto">{{Cite web|agency=Lusa News Agency|url=https://www.noticiasaominuto.com/cultura/2916366/bandidos-do-cante-editam-editam-hoje-album-de-estreia-bairro-das-flores|title=Bandidos do Cante editam álbum de estreia "Bairro das Flores"|date=2026-01-09|access-date=2026-03-07|website=Notícias ao Minuto|language=pt|archive-date=2026-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260202043806/https://www.noticiasaominuto.com/cultura/2916366/bandidos-do-cante-editam-editam-hoje-album-de-estreia-bairro-das-flores|url-status=live}}</ref> Qrupun bütöv bir kollektiv kimi tarixi demək olar ki, təsadüfən — mahnı oxumaqla başa çatan şam yeməklərinin birində başlayıb.<ref name="agenda">{{Cite web|url=https://agendadeconcertos.com/agenda-concertos/bandidos-do-cante/|title=Agenda de Concertos de Bandidos do Cante em 2026|date=2026-01-15|access-date=2026-03-07|website=Agenda de Concertos|language=pt|archive-date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404074217/https://agendadeconcertos.com/agenda-concertos/bandidos-do-cante/|url-status=live}}</ref> Bu görüşdən sonra, 2022-ci ilin sonlarında musiqiçilər "D.A.M.A" qrupunun Buba Espinyo ilə birgə ifa etdiyi "Casa" sinqlı üçün vokal yazdırmağa dəvət alıblar. Mahnı dərhal populyarlıq qazanaraq milyonlarla dinləmə sayı toplayıb və milli radiostansiyaların aktiv rotasiyasına daxil olub.<ref>{{Cite web |url=https://alentejo.sulinformacao.pt/2026/01/bandidos-do-cante-lancam-album-de-estreia-bairro-das-flores |title=Bandidos do Cante lançam álbum de estreia "Bairro das Flores" |trans-title=Bandidos do Cante release debut album "Bairro das Flores" |date=2026-01-10 |access-date=2026-03-07 |website=Sul Informação |language=pt |archive-date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404074249/https://alentejo.sulinformacao.pt/2026/01/bandidos-do-cante-lancam-album-de-estreia-bairro-das-flores |url-status= }}</ref> Bu mərhələdə qrup hələ "Amigos do Alentejo" kimi tanınırdı. 2023-cü ilin iyununda "D.A.M.A" və Espinyo ilə "Kolizeu Rekreiuş"dakı qastrol səfəri zamanı "D.A.M.A" üzvü Kaşa onları "Bandidos do Cante" kimi təqdim edib və musiqiçilər bu adı dərhal qəbul ediblər.<ref name="radiocampanario"/> == İlk sinqllar (2024—2025) == Öz şəxsi layihələrini yaratmaq istəyən "Bandidos do Cante" 2024-cü ildə orijinal musiqi ilə debüt edib. İlk sinql olan "Amigos Coloridos" qrup tərəfindən Jorje Benvinda ilə birlikdə yazılıb və Eduardo Eşpinyo tərəfundən birgə prodüserlik edilib.<ref>{{Cite web |url=https://rdpinternacional.rtp.pt/musica/bandidos-do-cante-amigos-coloridos |title=Bandidos do Cante, "Amigos Coloridos" |date=5 August 2024 |access-date=2026-03-07 |website=RDP Internacional |publisher=RTP |language=pt |archive-date=2025-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216175347/https://rdpinternacional.rtp.pt/musica/bandidos-do-cante-amigos-coloridos |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oatual.pt/noticias/bandidos-do-cante-lancam-novo-single-amigos-coloridos|title=Bandidos do Cante lançam novo single "Amigos Coloridos"|date=2024-07-13|access-date=2026-03-07|website=O Atual|language=pt|archive-date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404074447/https://www.oatual.pt/noticias/bandidos-do-cante-lancam-novo-single-amigos-coloridos|url-status=live}}</ref> Reliz zamanı mahnı milli radioda ən çox dinlənilən Portuqaliya kompozisiyası olub, qrupu Portuqaliya musiqisinin əsas kəşflərindən biri kimi təsdiqləyib və onlara 2024-cü ildə ölkə daxilində 50-dən çox konsert vermək imkanı qazandırıb.<ref name="play">{{Cite web |url=https://www.playpremiosdamusicaportuguesa.pt/edicao-2025/bandidos-do-cante/ |title=Bandidos do Cante |year=2025 |website=[[:en:PLAY - Portuguese Music Awards]] |access-date=2026-03-07 |language=pt |archive-date=2026-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410194546/https://www.playpremiosdamusicaportuguesa.pt/edicao-2025/bandidos-do-cante/ |url-status=live }}</ref> 2025-ci ildə "Bandidos do Cante" öz yaradıcılıq yolunun sabitliyini təsdiqləyən ikinci orijinal sinqlı — "Já Não Há Pardais No Céu" mahnısını buraxıb. Qrup "Portuguese Music Play Awards 2025" mükafatında "İlin sıçrayışı" kateqoriyasında namizəd olub. Həmin il onlar Eşpinyonun dəvəti ilə "Coliseu dos Recreios"da anşlaqla keçən konsertdə iştirak ediblər.<ref>{{Cite web |first=Teresa |last=Lage |url=https://rfm.pt/atualidade/18155/buba-espinho-estreou-se-no-coliseu-com-2-concertos-emocionantes-e-ja-esgotou-mais-2-em-marco |title=Buba Espinho regressou ao Coliseu com mais 2 concertos esgotados |trans-title=Buba Espinho returns to the Coliseu with 2 more concerts |date=2025-03-08 |access-date=2026-03-07 |website=[[RFM (Portuguese radio station)|RFM]] |language=pt |archive-date=2026-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260411142719/https://rfm.pt/atualidade/18155/buba-espinho-estreou-se-no-coliseu-com-2-concertos-emocionantes-e-ja-esgotou-mais-2-em-marco |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chmagazine.pt/buba-espinho-uma-ode-ao-alentejo-no-coliseu-dos-recreios/|title=Buba Espinho – Uma Ode Ao Alentejo, No Coliseu Dos Recreios|date=2025-03-10|access-date=2026-03-07|website=CH Magazine|language=pt|archive-date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404074704/https://chmagazine.pt/buba-espinho-uma-ode-ao-alentejo-no-coliseu-dos-recreios/|url-status=live}}</ref> == "Bairro das Flores" və Avroviziya (2026 — hazırkı dövr) == 2026-cı ilin yanvarında "Bandidos do Cante" "Virgin/Universal" leyblı tərəfindən buraxılan "Bairro das Flores" adlı ilk studiya albomunu təqdim edib.<ref>{{Cite web|agency=Lusa News Agency|url=https://observador.pt/2026/01/09/bandidos-do-cante-editam-album-de-estreia-bairro-das-flores/|title=Bandidos do Cante editam álbum de estreia "Bairro das Flores"|date=2026-01-09|access-date=2026-03-07|website=Observador|language=pt|archive-date=2026-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20260112074717/https://observador.pt/2026/01/09/bandidos-do-cante-editam-album-de-estreia-bairro-das-flores/|url-status=live}}</ref> Səkkiz orijinal trekdən ibarət olan albom, ənənə və müasirlik arasındakı sərhədi araşdıraraq kante-alentejanu üslubunu müasir kontekstdə yenidən şərh edir.<ref>{{Cite web |first1=André |last=Kanas |url=https://quinto-canal.com/musica/bairro-das-flores-e-o-album-de-estreia-de-bandidos-do-cante |title=«Bairro das Flores» é o álbum de estreia de Bandidos do Cante |trans-title="Bairro das Flores" is the debut album of Bandidos do Cante |date=2026-01-12 |access-date=2026-03-07 |website=Quinto Canal |language=pt |archive-date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404074750/https://quinto-canal.com/musica/bairro-das-flores-e-o-album-de-estreia-de-bandidos-do-cante |url-status=live }}</ref> Albomun yazılmasında Antoniu Zambuju da iştirak edib. Həmçinin material üzərində prodüserlər Agir, Eduardo Eşpinyo, Jon və Rodriqo Korreya çalışıblar. Albomun buraxılışından əvvəlki qastrol səfərinə "MEO Arena"dakı çıxışlar daxil idi və simvolik olaraq [[Beja]]dakı "Teatro Municipal Pax Julia"da iki anşlaq konserti ilə başa çatdı. Ümumilikdə turne ölkə daxilində onlarla konserti əhatə edib.<ref>{{Cite web |author=P. Cordeiro |url=https://fluxmedia.pt/bandidos-do-cante-lancam-album-de-estreia-bairro-das-flores/ |title=Bandidos do Cante lançam álbum de estreia "Bairro das Flores" |trans-title=Bandidos do Cante release debut album "Bairro das Flores" |date=2026-01-09 |access-date=2026-03-07 |website=Flux Media |language=pt |archive-date=2026-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404074851/https://fluxmedia.pt/bandidos-do-cante-lancam-album-de-estreia-bairro-das-flores/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |first=André |last=Nunes |url=https://infocul.pt/bandidos-do-cante-inauguram-o-bairro-das-flores-com-o-lancamento-do-album-de-estreia/ |title=Bandidos do Cante inauguram o "Bairro das Flores" com o lançamento do álbum de estreia |date=2026-01-09 |access-date=2026-03-07 |website=Infocul |language=pt |archive-date=2026-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260409084401/https://infocul.pt/bandidos-do-cante-inauguram-o-bairro-das-flores-com-o-lancamento-do-album-de-estreia/ |url-status=live }}</ref> 22 yanvar 2026-cı ildə "Bandidos do Cante" qrupu "Rosa" mahnısı ilə "Festival da Canção 2026" müsabiqəsinin finalında iştirak etmək üçün seçilib.<ref>{{Cite web |author=António Moura dos Santos |url=https://observador.pt/2026/02/28/ja-sao-conhecidos-os-10-finalistas-do-festival-da-cancao-2026-grande-final-acontece-a-7-de-marco/ |title=Já são conhecidos os 10 finalistas do Festival da Canção 2026. Grande final acontece a 7 de março |trans-title=The 10 finalists of the 2026 Festival da Canção are now known. Big final is on 7 March |date=2026-02-28 |access-date=2026-03-07 |website=Observador |language=pt |archive-date=2026-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307230635/https://observador.pt/2026/02/28/ja-sao-conhecidos-os-10-finalistas-do-festival-da-cancao-2026-grande-final-acontece-a-7-de-marco/ |url-status=live }}</ref> Bir sıra digər finalistlərdən fərqli olaraq, onlar qələbə qazanacaqları təqdirdə [[Portuqaliya]]nı [[Vyana]]da keçiriləcək [[2026 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi]]ndə təmsil edəcəklərini açıq şəkildə bəyan ediblər.<ref>{{Cite web|url=https://www.escportugal.pt/2025/12/portugal-bandidos-do-cante-admitem.html|title=Portugal: Bandidos do Cante admitem participação na Eurovisão com "responsabilidade, respeito e dignidade"|date=2025-12-11|access-date=2026-03-07|website=ESC Portugal|language=pt|archive-date=2026-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260307190216/https://www.escportugal.pt/2025/12/portugal-bandidos-do-cante-admitem.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sapo.pt/artigo/bandidos-do-cante-confirmam-ida-a-eurovisao-se-vencerem-o-festival-da-cancao-699affb428b8443800907180 |title=Bandidos do Cante confirmam ida à Eurovisão se vencerem o Festival da Canção |trans-title=Bandidos do Cante confirm they'll go to Eurovision if they win the Festival da Canção |work=Canal Alentejo |via=SAPO |date=2026-02-22 |access-date=2026-03-07 |language=pt |archive-date=2026-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306041022/https://sapo.pt/artigo/bandidos-do-cante-confirmam-ida-a-eurovisao-se-vencerem-o-festival-da-cancao-699affb428b8443800907180 |url-status=live }}</ref> Mahnı 7 mart 2026-cı ildə finalda birinci nömrə altında ifa olunub və peşəkar münsiflərdən 10,<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |last=Granger |first=Anthony |url=https://eurovoix.com/2026/03/02/festival-da-cancao-2026-final-running-order-released/ |title=Portugal: Festival da Canção 2026 Final Running Order Released |work=Eurovoix News |access-date=3 March 2026 |language=en}}</ref> teleizləyicilərdən isə 12 xal olmaqla ümumilikdə 22 xalla qalib gələrək Portuqaliyanı [[Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi|Avroviziya]]da təmsil etmək hüququ qazanıb.<ref>{{cite news|url=https://eurovoix.com/2026/03/08/portugal-bandidos-do-cante-to-eurovision-2026/|title=🇵🇹 Portugal: Bandidos do Cante to Eurovision 2026|last=Conte|first=David|work=Eurovoix News|date=8 March 2026|access-date=8 March 2026|language=en}}</re [[2026 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi]]ndə "Bandidos do Cante" birinci yarımfinalın ilk hissəsində çıxış edib.<ref>{{Cite web|date=2026-01-12|title=Vienna 2026: Semi-Final Draw results|url=https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-semi-final-draw-results/|access-date=2026-01-12|website=Eurovision.com|publisher=EBU|language=en|archive-date=2026-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260303042717/https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-semi-final-draw-results/|url-status=live}}</ref> 12 may 2026-cı ildə onlar finala vəsiqə qazana bilməyiblər.<ref>{{cite news |last1=Mazoyer |first1=Vincent |title=Eurovision 2026 – Semi-final 1 qualifiers |url=https://escxtra.com/2026/05/12/eurovision-2026-semi-final-1-qualifiers/ |access-date=13 May 2026 |work=ESCXTRA.com |publisher=ESCXTRA |date=12 May 2026 |archive-date=21 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521043545/https://escxtra.com/2026/05/12/eurovision-2026-semi-final-1-qualifiers/ |url-status=live }}</ref> == Diskoqrafiya == Məlumatlar [[Apple Music]]dən götürülüb.<ref>{{Cite web|url=https://music.apple.com/us/artist/bandidos-do-cante/1707069209|title=Bandidos do Cante |access-date=2026-03-07 |publisher=[[Apple Music]]|website=music.apple.com |language=en}}</ref> === Studiya albomları === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+Seçilmiş detallar və siyahı mövqeləri ilə studiya albomlarının siyahısı ! scope="col" rowspan="2" | Adı ! scope="col" rowspan="2" | Təfərrüatlar ! scope="col" colspan="1" | Çatlarda ən yüksək mövqe |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[:en:Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<br /><ref>{{cite web|url=https://www.audiogest.pt/uploads/files/file_2026-01-20-17-16-16.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 03 de 2026|page=2|publisher=[[:pt:Associação Fonográfica Portuguesa]]|access-date=17 March 2026|language=pt-pt}}</ref> |- ! scope="row" | {{lang|pt|Bairro das Flores}} | * Buraxılış tarixi: 9 yanvar 2026 * Leybl: [[Virgin Records]], [[Universal Music Group]] * Format: LP record, [[Musiqi yükləmə]], Streaminq | 21 |} === Sinqlları === ==== Əsas musiqiçi kimi ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" | Adı ! scope="col" rowspan="2" | İl ! scope="col" colspan="1" | Çatlarda ən yüksək mövqe ! scope="col" rowspan="2" | Albom |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[:pt:Associação Fonográfica Portuguesa|POR<br>Air.]]<br /><ref>{{cite web|url=https://www.audiogest.pt/uploads/files/file_2026-05-05-09-21-17.pdf|title=AFP Top 100 Airplay Semana 16: De 16-04-2026 a 22-04-2026|page=1|publisher=[[:pt:Associação Fonográfica Portuguesa]]|access-date=6 May 2026|language=pt-pt|archive-date=2026-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519150009/https://www.audiogest.pt/uploads/files/file_2026-05-05-09-21-17.pdf|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row"| "Casa"<br><small>(with [[:en:D.A.M.A]] and [[:en:Buba Espinho]])</small> | 2022 | — | Albom olmayan sinql |- ! scope="row"| "Amigos coloridos" | rowspan="2"| 2024 | — | rowspan="5"| ''Bairro das Flores'' |- ! scope="row"| "Um dia hei de voltar"<br><small>(with Buba Espinho)</small> | — |- ! scope="row"| "Já não há pardais no céu" | rowspan="2"| 2025 | — |- ! scope="row"| "Tanto tempo" | — |- ! scope="row"| "Primavera"<br/><small>(with [[:en:António Zambujo]])</small> | rowspan="2"| 2026 | — |- ! scope="row"| "[[:en:Rosa (Bandidos do Cante song)|Rosa]]" | 22 | Albom olmayan sinql |- | colspan="10" style="font-size:85%" | "—" həmin ərazidə siyahıya alınmayan və ya yayımlanmayan qeydi ifadə edir. |} == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * {{Commons category-inline}} {{Xarici keçidlər}} [[Kateqoriya:Portuqaliyanın "Avroviziya" təmsilçiləri]] t8awcpq4f6rh9znlllcud2gou7uet5a Bangaranga 0 989421 8981144 8947245 2026-06-27T13:45:07Z InternetArchiveBot 179784 12 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981144 wikitext text/x-wiki {{mahnı}} '''"Bangaranga"''' — [[Bolqarıstan]] müğənnisi [[Dara (müğənni)|Dara]]nın ifa etdiyi və 28 fevral 2026-cı il tarixində buraxılan mahnı. Mahnının prodüserliyini Monuar üstlənmişdir. Bu musiqi əsəri 516 xal toplayaraq qalib gəlmiş və [[2026 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi|2026-cı il Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi]]ndə Bolqarıstanı təmsil etmişdir. == Yaradılması == "Bangaranga" mahnısı Dara və Anna Cudit Vik tərəfindən, həmçinin səhnələşdirmə prosesi ilə də məşğul olan Kristian "Monuar" Tarçea<ref>{{Cite web |url=https://www.libertatea.ro/entertainment/bulgaria-a-castigat-eurovision-2026-romanul-cristian-tarcea-monoir-a-produs-melodia-bangaranga-5742440 |title=Cine e românul care se află în spatele succesului Bulgariei de la Eurovision 2026. El a produs melodia „Bangaranga" |date=17 May 2026 |publisher=[[Libertatea]] |language=ro}}</ref> və Dimitris "Starçild İks" Kontopulos ilə birlikdə yazılmış və bəstələnmişdir.<ref>{{Cite web |url=https://www.protothema.gr/life-style/article/1782718/poia-einai-i-eduposiaki-dara-pou-tha-ekprosopisei-ti-voulgaria-sti-eurovision-me-ti-summetohi-ellina-suntheti/ |title=Ποια είναι η εντυπωσιακή Ντάρα που θα εκπροσωπήσει τη Βουλγαρία στη Eurovision με τη συμμετοχή Έλληνα συνθέτη |last=Anna Dallarī |date=3 March 2026 |website=[[Proto Thema]] |language=el |access-date=14 March 2026 |archive-date=6 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306114447/https://www.protothema.gr/life-style/article/1782718/poia-einai-i-eduposiaki-dara-pou-tha-ekprosopisei-ti-voulgaria-sti-eurovision-me-ti-summetohi-ellina-suntheti/ |url-status=live }}</ref> "Bangaranga" qismən kukeri ənənəsindən ilhamlanaraq ərsəyə gətirilmişdir.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/17/bulgaria-wins-70th-eurovision-contest-dara-bangaranga|title=Bulgaria wins 70th Eurovision contest with Dara and Bangaranga|last=Oltermann|first=Philip|last2=Belam|first2=Martin|date=2026-05-16|language=en-GB|work=[[The Guardian]]|issn=0261-3077|access-date=2026-05-16}}</ref> Yamayka patva dilində olan mahnının adı azərbaycanca "şən qarışıqlıq", "hay-küy"<ref name="wins">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8d87v9v660o |title=Bangaranga! Bulgaria wins Eurovision - but UK comes last |last=Savage |first=Mark |date=17 May 2026 |publisher=[[BBC]] |access-date=17 May 2026 |archive-date=20 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520073636/https://www.bbc.com/news/articles/c8d87v9v660o |url-status=live }}</ref> və ya "dəcəllik"<ref name="telegraph">{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/music/news/eurovision-final-2026-review-dara-bangaranga-bulgaria/ |title=Dara’s mad banger gave Eurovision its bounce back |last=McCormick |first=Neil |authorlink1=Neil McCormick |date=17 May 2026 |website=[[The Telegraph (UK)|The Telegraph]] |access-date=17 May 2026 |archive-date=18 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518025727/https://www.telegraph.co.uk/music/news/eurovision-final-2026-review-dara-bangaranga-bulgaria/ |url-status=live }}</ref> kimi tərcümə olunur. Dara 2025-ci ildə özünə qoyulan diaqnozdan sonra mahnının mətnini təşviş pozuntusu, eləcə də diqqət əskikliyi və hiperaktivlik sindromunun öhdəsindən gəlməsinə kömək etmək məqsədilə yazdığını bildirmişdir.<ref name="wins" /> Kontopulos daha əvvəl Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində [[Rusiya]] təmsilçisi [[Sergey Lazarev]]in "You Are The Only One", Yunanıstan təmsilçisi Stefaniyanın "Last Dance" və Moldova təmsilçisi Nataliya Qordiyenkonun "Sugar" mahnıları da daxil olmaqla bir çox yarışma mahnısının müəllifi olmuşdur. == 2026-cı il Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi == === Daxili seçim === Bolqarıstanın 2026-cı il Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil etdiyi milli seçim turunun ikinci şousunda Dara münsiflər heyəti və tamaşaçıların səsverməsi nəticəsində Bolqarıstanın təmsilçisi seçilmişdir.<ref>{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/01/24/bulgaria-natsionalnata-selektsiya-2026-show-one-results/ |title=🇧🇬 Bulgaria: Natsionalnata Selektsiya 2026 Show One Results |last=Conte |first=Davide |date=2026-01-24 |website=Eurovoix |language=en-GB |access-date=2026-04-17}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://eurovisionworld.com/esc/dara-will-represent-bulgaria-at-eurovision-2026 |title=Dara will represent Bulgaria at Eurovision 2026 |date=2026-01-31 |website=Eurovisionworld |language=en-gb |access-date=2026-04-17 |archive-date=2026-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207103915/https://eurovisionworld.com/esc/dara-will-represent-bulgaria-at-eurovision-2026 |url-status=live }}</ref> Fevralın 28-dək isə yarışma mahnısının seçimi baş tutmuşdur. Bu mərhələdə ifaçı üç mahnı səsləndirmiş və onlardan "Bangaranga" münsiflər heyəti ilə tamaşaçı səsverməsinin nəticələrinə əsasən qalib gəlmişdir.<ref>{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/02/28/bulgaria-dara-to-perform-bangaranga-at-eurovision-2026/ |title=🇧🇬 Bulgaria: DARA to Perform "Bangaranga" at Eurovision 2026 |last=Farren |first=Neil |date=2026-02-28 |website=Eurovoix |language=en-GB |access-date=2026-04-17 |archive-date=2026-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416135415/https://eurovoix.com/2026/02/28/bulgaria-dara-to-perform-bangaranga-at-eurovision-2026/ |url-status=live }}</ref> === Avroviziyada === 2026-cı il Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi [[Avstriya]]nın [[Vyana]] şəhərində, "Wiener Stadthalle" konsert zalında baş tutmuşdur. Müsabiqə müvafiq olaraq 12 və 14 may tarixlərində keçiriləcək iki yarımfinaldan, həmçinin 16 may 2026-cı il tarixindəki final mərhələsindən ibarətdir.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2025/aug/20/vienna-host-city-eurovision-song-contest-2026|title=Vienna announced as host city for Eurovision Song Contest 2026|date=20 August 2025|language=en|work=[[The Guardian]]|access-date=7 травня 2026|archive-date=3 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260303042250/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2025/aug/20/vienna-host-city-eurovision-song-contest-2026|url-status=live}}</ref> 12 yanvar 2026-cı il tarixində keçirilən püşkatma mərasimində Bolqarıstanın ikinci yarımfinalın birinci hissəsində çıxış edəcəyi müəyyənləşmişdir.<ref>{{Cite web |url=https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-semi-final-draw-results/ |title=Vienna 2026: Semi-Final Draw results |date=2026-01-12 |website=[[Eurovision Song Contest]] |language=en |access-date=2026-04-17 |archive-date=2026-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303042717/https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-semi-final-draw-results/ |url-status=live }}</ref> Sonradan Daranın yarımfinalın açılışını edəcəyi qərara alınmışdır.<ref>{{Cite web |url=https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-semi-final-running-orders-revealed/ |title=Vienna 2026: Semi-Final Running Orders revealed |date=2026-04-02 |website=[[Eurovision Song Contest]] |language=en |access-date=2026-04-17 |archive-date=2026-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527055850/https://www.eurovision.com/stories/vienna-2026-semi-final-running-orders-revealed/ |url-status=live }}</ref> Daranın çıxışına Fredrik Ridman və Keyş fon Arnold tərəfindən quruluş verilmiş, səhnədə onu rəqqaslar İker Sederblom Errera, Ellinea Siambalis, Liza Höqstrem və Mateo Kordova Pomo müşayiət etmişdilər.<ref>{{Cite web |url=https://www.expressen.se/noje/melodifestivalen/svenska-koreografernas-ord-efter-bulgariens-vinst-i-eurovision-/ |title=Svenska koreografernas ord efter Bulgariens vinst i Eurovision |date=2026-05-17 |website=[[Expressen]] |language=sv |access-date=2026-05-17 |archive-date=2026-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517071037/https://www.expressen.se/noje/melodifestivalen/svenska-koreografernas-ord-efter-bulgariens-vinst-i-eurovision-/ |url-status=live }}</ref> O, 278 xal toplayaraq ikinci yarımfinalın qalibi olmuş və böyük finala vəsiqə qazanmışdır.<ref>{{Cite web |url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/vienna-2026-second-semi-final/ |title=Semi-final 2 of Vienna 2026 – Results |date=17 May 2026 |website=[[Eurovision.tv]] |language=en |access-date=17 May 2026 |archive-date=27 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527193955/https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/vienna-2026-second-semi-final/ |url-status=live }}</ref> Final mərhələsində Dara həm münsiflər heyətinin, həm də tamaşaçıların səsverməsində birinci yeri tutaraq ümumilikdə 516 xalla qalib gəlmişdir ki, bu da Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi tarixində Bolqarıstanın ilk qələbəsi kimi qeydə alınmışdır.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cm2p9xmmpylt |title=Bulgaria wins Eurovision 2026 as UK comes last |last=Spivey |first=Matt |last2=Burgess |first2=Jack |last3=Bushby |first3=with Helen |last4=London |first4=Emma Saunders in |last5=Contest |first5=Mark Savage at the Eurovision Song |date=16 May 2026 |website=[[BBC News]] |access-date=6 June 2026 |archive-date=16 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516223155/https://www.bbc.com/news/live/cm2p9xmmpylt |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://nos.nl/liveblog/2614585-bulgarije-wint-songfestival-israel-tweede |title=Bulgarije wint songfestival • Israël tweede |date=2026-05-16 |website=[[Nos.nl]] |language=nl |access-date=2026-05-16 |archive-date=2026-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516230727/https://nos.nl/liveblog/2614585-bulgarije-wint-songfestival-israel-tweede |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:2026 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi mahnıları]] [[Kateqoriya:2026-cı ilin mahnıları]] [[Kateqoriya:2026-cı ilin sinqlları]] [[Kateqoriya:İngilis dilində mahnılar]] mjji61jpn5e23jiujlbuvtlgouoqcjt 2027 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi 0 991130 8981198 8962229 2026-06-27T16:37:38Z Agwjkl 179887 8981198 wikitext text/x-wiki {{Yeniləmə}} {{Avroviziya |Müsabiqə adı = 2027 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi |Tema = United By Music<br>[[Azərbaycan dili|azərb.]] Musiqi İlə Birləşmiş |Müsabiqə afişası = |I yarımfinal = x May 2026 |II yarımfinal = x May 2026 |Final = x May 2026 |Aparıcı(lar) = |Direktor = {{bayraq|Bolqarıstan}} |Kanal = BNT |Yer = [[Bolqarıstan]] |Qalib mahnı = |Seçki sistemi = Yarımfinallar: 100% telesəsvermə Final: 50% münsif səsverməsi<br>50% telesəsvermə |İştirakçıların sayı =9 |İştirakdan imtina edən ölkələr = | Yenidən iştirak edən ölkələr = Şimali Makedoniya |0 xal = |Xəritə = Y |col1=#22B14C|tag1 = Finalda iştirak etmiş ölkələr |col2=#FFC20E|tag2 = İştirakdan imtina etmiş ölkələr |col3=#d40000|tag3 = Finala keçə bilməyən ölkələr |Ötən il = [[2026 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi|◄ 2026]] |Növbəti il = [[2028 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi|2028 ►]] }} '''2027 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi''' — 71-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. == Keçirildiyi yer == 2027-ci ildə yarışmaya ev sahibliyini Bolqarıstan edəcəkdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} {{Avroviziyada iştirak edən ölkələr}} {{Avroviziya-illər}} [[Kateqoriya:2027 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi]] [[Kateqoriya:2027-ci ildə musiqi]] [[Kateqoriya:Gələcək hadisələr]] qt9cwrjzgy19p8nh7voujn4en521ni4 Vikipediya:Silinməyə namizəd səhifələr/Məsudə Cabbar 4 991432 8981186 8965105 2026-06-27T15:41:56Z Yousiphh 175220 /* Məsudə Cabbar */ Cavab 8981186 wikitext text/x-wiki == [[:Məsudə Cabbar]] == {{Mənbə axtar|Məsudə Cabbar}} * Müəllif və onun işləri ensiklopediya əhəmiyyəti kəsb etmir. [[İstifadəçi:Hilal knight|Hilal knight]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Hilal knight|müzakirə]]) 02:33, 15 iyun 2026 (UTC) :{{silinsin}} Ensiklopedik şəxs deyil. [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 15:41, 27 iyun 2026 (UTC) m1ccbrqrqkac5z7l8u64wbt6rkrok5b Qarafə 0 991572 8981151 8967074 2026-06-27T13:59:33Z Medineli92 148338 /* Dəfn edilmiş şəxslər */ 8981151 wikitext text/x-wiki {{qəbiristanlıq|Orijinal adı={{dil-ar|قرافة}}}} '''Qarafə''' ({{Dil-ar|قرافة}}) və ya '''Ölülər şəhəri''' ({{Dil-ar|مدينة الموتى}}) — [[Misir]]in paytaxtı [[Qahirə]] şəhərində yerləşən tarixi qəbiristanlıq. Bu qəbiristanlıq 1979-cu ildə [[UNESCO]] tərəfindən "[[Ümumdünya İrsi]]" siyahısına, 2019-cu ildə isə [[ICESCO]] tərəfindən "İslam Mədəni İrsi" siyahısına daxil edilmişdir.<ref>{{Cite web |last=النويشي |first=علي |date=2024 |title=دموع "بقيع مصر" ومدينة الموتى التاريخية.. ماذا بقى من قرافة القاهرة؟ |url=https://www.aljazeera.net/culture/2024/4/29/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B9-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%B9-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%88%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%D9%89 |url-status=live |archive-url=https://www.aljazeera.net/culture/2024/4/29/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B9-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%B9-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%88%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%D9%89 |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=[[Əl-Cəzirə]]}}</ref> == Etimologiya == "Qarafə" ({{dil-ar|قرافة}}) sözü Misir ərəbcəsində yalnız qəbiristanlıqlar üçün istifadə edilir.<ref>{{Cite journal |last=Bader |first=A. E. |date=2020 |title=Mısır’da Piramitlerden Mezar Evlere |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D04035/2020_2/2020_2_BADER.pdf |journal=Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |volume=7 |issue=2 |pages=581-610}}</ref> == Dəfn edilmiş şəxslər == * [[Əmr ibn As|Əmr ibn Əs]] * [[Uqbə ibn Əmir əl-Cuhani|Uqbə ibn Amir]] * [[Əş-Şafii|Əş-Şafei]] * [[Yunus ibn Əbdüləla]] * [[İbn Mənzur]] * [[İbn Ətaullah əl-İskəndəri]] * [[Saleh İsmayıl ibn Adil]] * [[Zəkəriyyə əl-Ənsari|Zəkəriyya əl-Ənsari]] * [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]] == İstinadlar == [[Kateqoriya:Misir memarlığı]] [[Kateqoriya:Müsəlman qəbiristanlıqları]] [[Kateqoriya:Nekropollar]] [[Kateqoriya:Sünni qəbiristanlıqları]] 0s84bnslmeg3dryp3gglqn9ew66lnlh 8981152 8981151 2026-06-27T14:00:12Z Medineli92 148338 /* Dəfn edilmiş şəxslər */ 8981152 wikitext text/x-wiki {{qəbiristanlıq|Orijinal adı={{dil-ar|قرافة}}}} '''Qarafə''' ({{Dil-ar|قرافة}}) və ya '''Ölülər şəhəri''' ({{Dil-ar|مدينة الموتى}}) — [[Misir]]in paytaxtı [[Qahirə]] şəhərində yerləşən tarixi qəbiristanlıq. Bu qəbiristanlıq 1979-cu ildə [[UNESCO]] tərəfindən "[[Ümumdünya İrsi]]" siyahısına, 2019-cu ildə isə [[ICESCO]] tərəfindən "İslam Mədəni İrsi" siyahısına daxil edilmişdir.<ref>{{Cite web |last=النويشي |first=علي |date=2024 |title=دموع "بقيع مصر" ومدينة الموتى التاريخية.. ماذا بقى من قرافة القاهرة؟ |url=https://www.aljazeera.net/culture/2024/4/29/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B9-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%B9-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%88%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%D9%89 |url-status=live |archive-url=https://www.aljazeera.net/culture/2024/4/29/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B9-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%B9-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D9%88%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%AA%D9%89 |archive-date=2026-06-17 |access-date=2026-06-17 |website=[[Əl-Cəzirə]]}}</ref> == Etimologiya == "Qarafə" ({{dil-ar|قرافة}}) sözü Misir ərəbcəsində yalnız qəbiristanlıqlar üçün istifadə edilir.<ref>{{Cite journal |last=Bader |first=A. E. |date=2020 |title=Mısır’da Piramitlerden Mezar Evlere |url=https://isamveri.org/pdfdrg/D04035/2020_2/2020_2_BADER.pdf |journal=Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi |volume=7 |issue=2 |pages=581-610}}</ref> == Dəfn edilmiş şəxslər == Qarafə qəbiristanlığında dəfn edilmiş bəzi şəxslər bunlardır: * [[Əmr ibn As|Əmr ibn Əs]] * [[Uqbə ibn Əmir əl-Cuhani|Uqbə ibn Amir]] * [[Əş-Şafii|Əş-Şafei]] * [[Yunus ibn Əbdüləla]] * [[İbn Mənzur]] * [[İbn Ətaullah əl-İskəndəri]] * [[Saleh İsmayıl ibn Adil]] * [[Zəkəriyyə əl-Ənsari|Zəkəriyya əl-Ənsari]] * [[Osman ibn Əli əz-Zeylai]] == İstinadlar == [[Kateqoriya:Misir memarlığı]] [[Kateqoriya:Müsəlman qəbiristanlıqları]] [[Kateqoriya:Nekropollar]] [[Kateqoriya:Sünni qəbiristanlıqları]] hd82ci9skruazi4mpd09zxi2ukb4d8w Yunus ibn Əbdüləla 0 991614 8981129 8976186 2026-06-27T13:17:07Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981129 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Əbu Musa Yusif ibn Əbdüləla ibn Musa əs-Səfədi''' ({{dil-ar|يونس بن عبد الأعلى}}; {{dvty}}) — [[əş-Şafii]]nin tələbəsi, fiqh, hədis və [[qiraət]] alimi.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sadefi-yunus-b-abdulala |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2008 |volume=XXXV |location=[[İstanbul]] |pages=393-394 |language=tr}}</ref> O, [[Misir|Misirdən]] kənara çıxmadığı üçün elmini oradakı alimlərdən öyrənmiş və [[əş-Şafii]] ilə hicri 199-cu (815) ildən sonra tanış olmuşdur. Misirdə məskunlaşmış əş-Şafiinin dərslərində iştirak etmiş və ondan son dövrə aid görüşləri rəvayət edən tələbələri sırasına daxil olmuşdur. Lakin məzhəb daxilində [[əl-Büveyti]], [[əl-Müzəni]] və [[Rəbi ibn Süleyman əl-Muradi]] qədər tanınmamışdır. Yusif ibn Əbdüləla daha çox rəvayət elmində, xüsusilə hədis və xəbərlərin səhih olanları ilə zəif olanlarını bir-birindən ayırmaq sahəsində fərqlənmişdir. Buna görə də onun adı [[Şafeilik|Şafii fiqh ədəbiyyatında]] çox çəkilməsə də, rəvayət ədəbiyyatında, xüsusən də mənaqib və hədis əsərlərində daha çox xatırlanmışdır.<ref name=":0" /> O, müəllimi əş-Şafiinin tövsiyəsi ilə debatlarda iştirak etməmiş və daha çox hədis sahəsinə önəm vermişdir. Ondan 7 ay hədis təhsil almış münəqqid [[İbn Əbu Hətim]], bir çox hədis mütəxəssisinin ona etimad etdiyini söyləmiş<ref>{{Cite book |last=İbn Əbu Hətim |title=[[Əl-Cərh vət-tədil (kitab)|Əl-Cərh vət-tədil]] |year=1952-53 |volume=IX |location=Heydərabad |pages=249 |language=ar}}</ref> və qazılar onun görüşlərinə müraciət etmişlər.<ref name=":0" /> == Həyatı == Hicri 170-ci ildə (787) anadan olmuşdur. [[Vərş]], Əbül-Həsən Əli ibn Yezid, [[Süfyan ibn Uyeynə]], [[əş-Şafii]] kimi alimlərdən [[qiraət]], hədis və fiqh təhsili almışdır. Əş-Şafiinin son dövr görüşlərini (qəvli-cədid) rəvayət edən tələbələrindən birinə çevrilmiş və Əş-Şafii onun haqqında belə demişdir:<ref>{{Cite book |last=Əs-Subki |first=Tacəddin |title=Təbəqatüş-Şafiiyyətil-kübrə |year=1964-76 |volume=II |location=[[Qahirə]] |pages=171 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Misirdə ondan daha ağıllı birini görmədim.}} Əhməd ibn Məhəmməd əl-Vasiti, Məhəmməd ibn Rəbi əl-Cizi, [[İbn Xuzeymə]] və [[Təbəri]] kimi alimlər ondan qiraət öyrəmişlər. Ondan hədis rəvayət edənlər isə [[Müslüm ibn Həccac]], [[Nəsai]], [[İbn Macə]], [[Əbu Hətim ər-Razi]], [[Əbu Züra ər-Razi]], [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]] və başqa olmuşdur. Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Əli əl-Əskəri ondan əş-Şafiinin əsərlərini rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Yunus |first=Əbu Səid |title=Tarix |year=2000 |volume=I |location=[[Beyrut]] |pages=458 |language=ar}}</ref> O, hicri 264-cü (878) ildə vəfat etmiş və Sədif (və ya [[Qarafə]]) qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == kbcp0isbcmazaq8x8dej2nfcgfj4d6i 8981148 8981129 2026-06-27T13:58:11Z Medineli92 148338 /* */ 8981148 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Əbu Musa Yunus ibn Əbdüləla ibn Musa əs-Səfədi''' ({{dil-ar|يونس بن عبد الأعلى}}; {{dvty}}) — [[əş-Şafii]]nin tələbəsi, fiqh, hədis və [[qiraət]] alimi.<ref name=":0">{{Cite book |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sadefi-yunus-b-abdulala |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi |year=2008 |volume=XXXV |location=[[İstanbul]] |pages=393-394 |language=tr}}</ref> O, [[Misir|Misirdən]] kənara çıxmadığı üçün elmini oradakı alimlərdən öyrənmiş və [[əş-Şafii]] ilə hicri 199-cu (815) ildən sonra tanış olmuşdur. Misirdə məskunlaşmış əş-Şafiinin dərslərində iştirak etmiş və ondan son dövrə aid görüşləri rəvayət edən tələbələri sırasına daxil olmuşdur. Lakin məzhəb daxilində [[əl-Büveyti]], [[əl-Müzəni]] və [[Rəbi ibn Süleyman əl-Muradi]] qədər tanınmamışdır. Yunus ibn Əbdüləla daha çox rəvayət elmində, xüsusilə hədis və xəbərlərin səhih olanları ilə zəif olanlarını bir-birindən ayırmaq sahəsində fərqlənmişdir. Buna görə də onun adı [[Şafeilik|Şafii fiqh ədəbiyyatında]] çox çəkilməsə də, rəvayət ədəbiyyatında, xüsusən də mənaqib və hədis əsərlərində daha çox xatırlanmışdır.<ref name=":0" /> O, müəllimi əş-Şafiinin tövsiyəsi ilə debatlarda iştirak etməmiş və daha çox hədis sahəsinə önəm vermişdir. Ondan 7 ay hədis təhsil almış münəqqid [[İbn Əbu Hətim]], bir çox hədis mütəxəssisinin ona etimad etdiyini söyləmiş<ref>{{Cite book |last=İbn Əbu Hətim |title=[[Əl-Cərh vət-tədil (kitab)|Əl-Cərh vət-tədil]] |year=1952-53 |volume=IX |location=Heydərabad |pages=249 |language=ar}}</ref> və qazılar onun görüşlərinə müraciət etmişlər.<ref name=":0" /> == Həyatı == Hicri 170-ci ildə (787) anadan olmuşdur. [[Vərş]], Əbül-Həsən Əli ibn Yezid, [[Süfyan ibn Uyeynə]], [[əş-Şafii]] kimi alimlərdən [[qiraət]], hədis və fiqh təhsili almışdır. Əş-Şafiinin son dövr görüşlərini (qəvli-cədid) rəvayət edən tələbələrindən birinə çevrilmiş və Əş-Şafii onun haqqında belə demişdir:<ref>{{Cite book |last=Əs-Subki |first=Tacəddin |title=Təbəqatüş-Şafiiyyətil-kübrə |year=1964-76 |volume=II |location=[[Qahirə]] |pages=171 |language=ar}}</ref> {{Sitat|Misirdə ondan daha ağıllı birini görmədim.}} Əhməd ibn Məhəmməd əl-Vasiti, Məhəmməd ibn Rəbi əl-Cizi, [[İbn Xuzeymə]] və [[Təbəri]] kimi alimlər ondan qiraət öyrəmişlər. Ondan hədis rəvayət edənlər isə [[Müslüm ibn Həccac]], [[Nəsai]], [[İbn Macə]], [[Əbu Hətim ər-Razi]], [[Əbu Züra ər-Razi]], [[Əbu Cəfər ət-Tahavi]] və başqa olmuşdur. Əbu Bəkr Məhəmməd ibn Əli əl-Əskəri ondan əş-Şafiinin əsərlərini rəvayət etmişdir.<ref>{{Cite book |last=İbn Yunus |first=Əbu Səid |title=Tarix |year=2000 |volume=I |location=[[Beyrut]] |pages=458 |language=ar}}</ref> O, hicri 264-cü (878) ildə vəfat etmiş və Sədif (və ya [[Qarafə]]) qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == na9tuw0skg6uod2o1ozfd3krfz2132w Bayraq parkı (Bakı) 0 991847 8981463 8969680 2026-06-27T22:14:12Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981463 wikitext text/x-wiki {{Park | adı = Bayraq parkı | digər_adı = Qəzənfər Müsabəyov parkı | yerləşməsi = Mirəli Seyidov küçəsi, Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev küçəsi və Nazim Hikmət küçəsi, [[Yasamal rayonu]], [[Bakı]], [[Azərbaycan]] | şəkil = | şəkil_izahı = | statusu = İctimai park }} '''Bayraq parkı''', həmçinin əvvəlki adı ilə '''Musabəyov parkı''' və ya '''Qəzənfər Müsabəyov parkı''' — [[Azərbaycan]]ın paytaxtı [[Bakı]]nın [[Yasamal rayonu]]nda yerləşən park. Park əvvəllər [[Qəzənfər Musabəyov]]un adını daşımışdır. == Tarixi == Park [[Yasamal rayonu]]nda, Mirəli Seyidov, Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev və Nazim Hikmət küçələri yaxınlığında yerləşir. Ətrafında "Park Yasamal" yaşayış kompleksi və [[Yasamal gölü]] ətrafı bulvar ərazisi var.<ref name="trend_gundem">{{cite web |url=https://az.trend.az/azerbaijan/gundem/3806764.html |title=Azərbaycanda gündəm |publisher=Trend İnformasiya Agentliyi |language=az |accessdate=2026-06-21}}</ref><ref name="qafqazinfo_yasamal">{{cite web |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/park-yasamal-avropa-brendleri-ile-emekdasliga-basladi-415914 |title="Park Yasamal" Avropa brendləri ilə əməkdaşlığa başladı |publisher=Qafqazinfo.az |language=az |accessdate=2026-06-21}}</ref> Parkın sahəsi 2 hektara yaxındır.<ref name="hafta_az" /> Park 1978-ci ildə bolşevik dövrünün görkəmli xadimi [[Qəzənfər Musabəyov]]un heykəlinin ucaldılması ilə "Musabəyov" parkı adını almışdır. 2007-ci ilin dekabrda Yasamal Rayon İcra Hakimiyyəti tərəfindən Musabəyovun heykəli dağılmışdır və parkda o vaxtdan təmirə başlanmışdır. Park təmirə qədər uzun müddət idi baxımsız qalmışdı. Təmir işləri 2008-ci ilin sonlarında yekunlaşmışdır. Parkda quru hovuz inşa edilmiş, burada hovuzun və şəlalənin işləməsinə köməklik edəcək böyük videomonitor quraşdırılmışdır. Hovuz Şərq üslubunda inşa edilmişdir və onun ərsəyə gəlməsində [[Türkiyə]]dən olan mütəxəssislərinin böyük rolu olmuşdur. Yaşıllıq zolağının yaradılması üçünsə [[İran]]dan güllər və kollar gətirilmişdir. Parkın qranit döşəməsi [[Hindistan]] və [[Çin]] istehsalıdır. Parkın əsas xüsusiyyətlərindən biri də çilçırağın çoxluq təşkil etməsidir. Parkdakı oturacaqlar və zibil qutuları yerli istehsaldır. Təmir işlərinin xərcləri rayonun daxili imkanları hesabına başa gəlmişdir.<ref name="hafta_az">{{cite web |url=https://hafta.az/musabeyov-parki-ferqli-gorkemde-50470-xeber.html |title=Musabəyov parkı fərqli görkəmdə |publisher=Hafta.az |language=az |accessdate=2026-06-21}}</ref> Musabəyovun heykəli parktan götürüldükdən sonra rəsmi olaraq ad dəyişmişdir, lakin əhali arasında ənənəvi olaraq "Musabəyov parkı" kimi tanınırdı.<ref name="modern_musabeyov">{{cite web |url=https://modern.az/az/olke/552101/rasim-musabeyov-bolsevik-babasini-mudafie-etdi-insanlar-ona-regbetle-yanasir/ |title=Rasim Musabəyov bolşevik babasını müdafiə etdi: "İnsanlar ona rəğbətlə yanaşır" |publisher=Modern.az |language=az |accessdate=2026-06-21}}</ref> Nəticədə parkın adı "Bayraq" parkı olaraq dəyişdirilmişdir.<ref name="konkret_yangin">{{cite web |url=https://konkret.az/bayraq-parki-etrafindaki-yarimtikilide-yangin-video/ |title="Bayraq parkı" ətrafındakı yarımtikilidə yanğın |publisher=Konkret.az |language=az |accessdate=2026-06-21}}</ref> 2025-ci ildə [[Azərbaycan Milli Məclisi]]nin deputatı [[Fazil Mustafa]] parka [[Bakı döyüşü|Bakının bolşevik-daşnak qüvvələrindən azad edilməsi]]ndə xüsusi rolu olan [[Nuru Paşa]]nın adının verilməsi təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. O, Qəzənfər Musabəyovun [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]]nə xəyanət etdiyini və bolşeviklərə xidmət etdiyini qeyd etmiş, belə adın ictimaiyyət arasında narazılıq doğurduğunu bildirmişdir.<ref name="modern_musabeyov" /> Qəzənfər Musabəyovun qohumu, bacısının nəvəsi olan<ref>{{Cite web |last=Feyruzov |first=Samir |date=2021 |title=Musabəyovlar şəcərəsi: Tarixi xəyanətin İZİ ilə... |url=https://demokrat.az/az/news/86289/musabeyovlar-seceresi-tarixi-xeyanetin-izi-ile |url-status=live |archive-url=https://demokrat.az/az/news/86289/musabeyovlar-seceresi-tarixi-xeyanetin-izi-ile |archive-date=09.10.2025 |access-date=09.10.2025 |website=Demokrat.az}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 |title=Milli Məclisin deputatının məşhur qohumu Stalinlə birlikdə – NADİR GÖRÜNTÜLƏR /VİDEO |url=https://azpost.info/milli-m%c9%99clisin-deputatinin-m%c9%99shur-qohumu-stalinl%c9%99-birlikd%c9%99/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002014756/https://azpost.info/milli-m%C9%99clisin-deputatinin-m%C9%99shur-qohumu-stalinl%C9%99-birlikd%C9%99/ |archive-date=2023-10-02 |access-date=09.10.2025 |website=Azpost.info }}</ref> Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı [[Rasim Musabəyov]] babasının adının dəyişdirilməsinə münasibət bildirmiş, onun [[Nəriman Nərimanov]]un silahdaşı, həkim, səhiyyə naziri və hökumət rəhbəri olduğunu, 35 yaşında Azərbaycan hökumətinə rəhbərlik etdiyini və 50 yaşında güllələndiyini qeyd etmişdir. Rasim Musabəyov hesab etmişdir ki, əgər günahları olubsa, cəzasını çəkib və bu məsələni yenidən gündəmə gətirməyə ehtiyac yoxdur.<ref name="modern_musabeyov" /> Parkın ətraf mühiti və ətrafındakı yollar dövri olaraq bəzi kommunal və texniki qəzalarla gündəmə gəlmişdir. Parkın yaxınlığından keçən yollarda və kommunikasiya xətlərində intensiv yağışlar və ya boru partlamaları səbəbindən torpaq çökmələri qeydə alınmışdır.<ref name="azertag_chokme">{{cite web |url=https://azertag.az/xeber/bakinin_yasamal_rayonunda_yolda_chokme_bas_verib-1099030 |title=Bakının Yasamal rayonunda yolda çökmə baş verib |publisher=AZƏRTAC |language=az |accessdate=2026-06-21}}</ref> 2023-cü ildə ərazidə nəqliyyat sıxlığını aradan qaldırmaq məqsədilə hərəkət təşkilində dəyişikliklər edilmişdir. Nazim Hikmət küçəsindən "İnşaatçılar" metro stansiyası istiqamətinə birbaşa hərəkət məhdudlaşdırılmışdır.<ref name="trend_gundem" /> Parkda [[Azərbaycan bayrağı]] yerləşir. [[Dövlət Bayrağı Günü]]ndə parkda tədbirlər keçirilir.<ref name="azertag_bayraq">{{cite web |url=https://azertag.az/xeber/and_yerimiz___azerbaycan_bayragi-1212773 |title=And yerimiz - Azərbaycan Bayrağı |publisher=AZƏRTAC |language=az |accessdate=2026-06-21}}</ref> == İstinadlar == {{istinad siyahısı}} {{Bakının bağ və parkları}} [[Kateqoriya:Bakı parkları]] [[Kateqoriya:Yasamal rayonu]] [[Kateqoriya:İctimai şəhər parkları]] [[Kateqoriya:1970-ci illərdə Azərbaycanda yarananlar]] 5kffzuabc07o8q5yy97sytz687r00tm Bazar şəffaflığı 0 992001 8981487 8975994 2026-06-27T23:13:11Z InternetArchiveBot 179784 1 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981487 wikitext text/x-wiki '''Bazar şəffaflığı''' — [[iqtisadiyyat]]da məhsul və xidmətlərin yaxud [[kapital aktivləri]]nin mövcudluğu, [[bazar dərinliyi]] (mövcud miqdar), [[qiymət]]i və harda [[təklif]] olunduğu barədə məlumatların bir çox şəxs tərəfindən geniş şəkildə bilinməsi. Şəffaflıq [[azad bazar]]ın [[Səmərəli bazar hipotezi|səmərəli]] fəaliyyət göstərməsi üçün tələb olunan nəzəri şərtlərdən biri olduğu üçün böyük əhəmiyyət daşımışdır. Bununla belə, qiymət şəffaflığının daha yüksək qiymətlərə gətirib çıxara biləcəyi də məlum olmuşdur.<ref>{{Cite web |last=Carvajal |first=Juan |last2=Ody |first2=Christopher |last3=Whaley |first3=Christopher |date=November 5, 2024 |title=The Relationship Between Pricing Transparency and Price Competition in the US Health Care Industry |url=https://www.analysisgroup.com/globalassets/insights/publishing/2024_aba_article_relationship_between_pricing_transparency.pdf |access-date=August 4, 2025 |archive-date=May 22, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522172028/https://www.analysisgroup.com/globalassets/insights/publishing/2024_aba_article_relationship_between_pricing_transparency.pdf |url-status=live }}</ref> Məsələn, bu vəziyyət satıcıların müəyyən alıcılara kəskin endirimlər etməkdən çəkinməsinə (alıcılar arasında qiymət fərqliliyinin pozulmasına) səbəb olduğu yaxud gizli sövdələşmələri asanlaşdırdığı halda baş vermişdir. Eyni zamanda, qiymət [[volatillik|volatilliyi]] də bu xüsusda digər bir narahatlıq doğuran məqam kimi qiymətləndirilmişdir.<ref name="auto">{{Cite journal|last1=Madhavan|first1=Ananth|last2=Porter|first2=David|last3=Weaver|first3=Daniel|date=2005-08-01|title=Should securities markets be transparent?|journal=Journal of Financial Markets|volume=8|issue=3|pages=265–287|doi=10.1016/j.finmar.2005.05.001|citeseerx=10.1.1.201.6264}}</ref> Bazar şəffaflığının yüksək səviyyədə olması, alıcının tədarük qiymətləri barədə məlumatlılığının artması səbəbindən vasitəçilərin sıradan çıxması – [[dezintermediasiya]] ilə nəticələnmişdir. Qiymət şəffaflığının iki növü müəyyən edilmişdir: birincisi, şəxsin özünə hansı qiymətin tətbiq olunacağını bilməsi, ikincisi isə digər şəxslərə hansı qiymətin tətbiq ediləcəyindən xəbərdar olmasıdır. Qiymət şəffaflığının bu iki növünün fərqli qiymət qoyulması prosesində müxtəlif nəticələrə səbəb olduğu müşahidə edilmişdir.<ref>{{cite journal|title=Would Greater Transparency And Uniformity Of Health Care Prices Benefit Poor Patients?|first1=Margaret K.|last1=Kyle|first2=David B.|last2=Ridley|date=1 September 2007|journal=Health Affairs|volume=26|issue=5|pages=1384–1391|doi=10.1377/hlthaff.26.5.1384|pmid=17848449|doi-access=free}}</ref> Şəffaf bazar həmçinin keyfiyyət və məhsulun digər xüsusiyyətləri haqqında zəruri məlumatları təmin etməli olur,<ref>{{Cite news|url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t20.e3875|title=Dictionary of Finance and Banking - Oxford Reference|access-date=2017-02-06|language=en}}</ref> lakin incəsənət əsərləri kimi bəzi malların keyfiyyətini qiymətləndirməyin son dərəcə çətin olduğu qeyd edilmişdir.<ref>{{Cite journal|last=Yogev|first=Tamar|date=2010-07-01|title=The social construction of quality: status dynamics in the market for contemporary art|journal=Socio-Economic Review|volume=8|issue=3|pages=511–536|doi=10.1093/ser/mwp030|s2cid=153927678|issn=1475-1461}}</ref> Səhm bazarı nisbətən şəffaf hesab edilir, lakin [[Hedc fondu|hedc fondları]]nın öz məxfiliyi ilə seçildiyi bilinmişdir. Bu sahədə tədqiqat aparan mütəxəssislər şəffaflıq səbəbindən hedcinq fondlarının həyata keçirdiyi əməliyyatların digər bazar iştirakçıları tərəfindən sıxışdırılıb çıxarılması qorxusunu və natamam şəffaflığın arzuolunmaz təsirlərini müəyyən etmişdir.<ref>{{Cite journal|title=Hedge Fund Transparency: Where Do We Stand?|journal = The Journal of Alternative Investments|volume = 12|issue = 4|pages = 20–35|last1=Felix Goltz|last2=Schröder|first2=David|date=2010-04-01|language=EN|doi=10.3905/jai.2010.12.4.020|s2cid = 16137828}}</ref> Layihələrin idarə edilməsi sahəsində böyük təcrübəyə malik [[Ceremi Frommer]] də daxil olmaqla, bəzi maliyyə mütəxəssisləri ticarət masalarından canlı yayımlar etmək və ətraflı portfelləri onlayn yerləşdirmək vasitəsilə hedcinq fondlarında şəffaflığın tətbiqinə öncülük etmişdir. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:İqtisadi bazarlar]] g4zng578hzxwanphwtw83w416s4wn0a Bazar dərinliyi 0 992006 8981476 8975991 2026-06-27T22:48:46Z InternetArchiveBot 179784 2 mənbə arxivləşdirildi və 0 link ölü olaraq işarələndi.) #IABot (v2.0.9.5 8981476 wikitext text/x-wiki '''Bazar dərinliyi''' — [[maliyyə]] sahəsində [[səhm]], [[valyuta]] və ya [[əmtəə]] kimi müəyyən bir aktiv üçün müxtəlif qiymət səviyyələrində mövcud olan alış və satış sifarişlərinin miqdarı. Mahiyyət etibarilə bu göstərici fərqli qiymətlərdə aktivə nə dərəcədə maraq olduğunu nümayiş etdirmiş, bu isə həmin aktivin likvidliyini və potensial qiymət dəyişkənliyini vizuallaşdırmağa kömək etmişdir. Bazar dərinliyinin əsas xüsusiyyəti onun dinamik xarakter daşımasından ibarət olmuşdur. Bu, yeni sifarişlər yerləşdirildikdə və ya mövcud sifarişlər icra olunduqda məlumatların daim yenilənməsi mənasını vermişdir. Bu proses treyderlərin qiymət və bazar şərtlərindəki dəyişikliklərə necə reaksiya verdiyini nümayiş etdirərək bazardakı real zamanlı fəaliyyəti əks etdirmişdir.<ref name=":0">[http://www.investopedia.com/terms/m/marketdepth.asp Market Depth] {{Wayback|url=http://www.investopedia.com/terms/m/marketdepth.asp |date=20170726201935 }}, Investopedia</ref><ref>{{Cite web |title=Trading with market depth {{!}} Futures Magazine |url=http://www.futuresmag.com/2014/04/30/trading-market-depth |website=www.futuresmag.com |language=en |access-date=2026-06-22 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419024947/https://www.futuresmag.com/2014/04/30/trading-market-depth |url-status=live }}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Maliyyə bazarları]] 8r4qrbl371o5zwx0opqc167da4km8rr İstifadəçi:HuseynNeo/Qaralama 2 992156 8981130 8977403 2026-06-27T13:17:43Z HuseynNeo 345123 8981130 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Limunet Safi qizi Amrahli.jpg|thumb|250px|Limunət Şəfi qızı Əmrahlı]] '''Limunət Şəfi qızı Əmrahlı''' (1960, Qax rayonu, Əmbərçay kəndi) — Azərbaycan psixoloqu, pedaqoqu, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru və dosentdir. Elmi fəaliyyəti əsasən məktəbəqədər təhsil psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv psixologiya, psixodiaqnostika və psixoloji xidmət sahələrini əhatə edir.<ref name="arti">{{cite web |url=https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli |title=Limunət Əmrahlı — müəllif profili |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Həyatı və təhsili == Limunət Şəfi qızı Əmrahlı 1960-cı ildə Qax rayonunun Əmbərçay kəndində anadan olmuşdur.<ref name="arti"/> 1977-ci ildə Qax rayonunun Cəlayır kənd orta məktəbini bitirmişdir. Həmin ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin pedaqogika və psixologiya ixtisasına daxil olmuş, 1981-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur.<ref name="arti"/> 1995–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda mənəvi keyfiyyətlərin formalaşmasının psixoloji xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya işi üzərində çalışmış və psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.<ref name="arti"/> 2007-ci ildə dosent elmi adına layiq görülmüşdür.<ref name="arti"/> 2011–2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Təlim prosesində yeniyetmələrin koqnitiv fəaliyyətinin psixoloji əsasları" mövzusunda doktorluq tədqiqatı aparmışdır.<ref name="arti"/> == Əmək fəaliyyəti == 1982-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.<ref name="arti"/> 1982–1991-ci illərdə müxtəlif məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tərbiyəçi və rəhbər vəzifələrində çalışmışdır.<ref name="arti"/> 1991–1999-cu illərdə Qax Rayon Təhsil Şöbəsində məktəbəqədər tərbiyə işləri üzrə inspektor vəzifəsində işləmişdir.<ref name="arti"/> 1999-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi və şöbə müdiri vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində, 2009–2012-ci illərdə isə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.<ref name="arti"/> == Elmi fəaliyyəti == Limunət Əmrahlının elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini məktəbəqədər yaş dövrünün psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv inkişaf, psixodiaqnostika, psixoloji xidmət və inklüziv təhsil problemləri təşkil edir.<ref name="arti"/> 2017-ci ildə məktəb psixoloqlarının peşəkar inkişafına həsr olunmuş təlim proqramlarında təlimçi kimi iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |url=https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ |title=Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |date=2017-11-27 |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası'' (2006)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/xOlu4DA2MBn2zd3 |title=Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları'' (2008)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/kx5g8ekMN63WWF1 |title=Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Şəxsiyyət və cəmiyyət'' (2007) * ''Eksperimental psixologiya'' (2008) * ''Uşaq psixologiyası'' (2010)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/AwfKXw3RDFjmIyu |title=Uşaq psixologiyası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Psixodiaqnostika'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/FuIPi82Zsj1AfQx |title=Psixoloji xidmət. III kitab: Psixodiaqnostika |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəb psixoloqu'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/jaEkIpePBmlZJ1m |title=Məktəb psixoloqu |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Koqnitiv bacarıqlar: fəal dərsin son akkordları'' (2016) * ''Koqnitiv psixologiya: dərketmə fəaliyyətinə müasir yanaşma'' (2018) * ''Uşaq autizmi: psixoloji məsələlər'' (2018) * ''Psixoloji konsultasiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) * ''Psixoloji korreksiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) == Xarici keçidlər == * [https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli Limunət Əmrahlı — müəllif profili] * [https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb] * [https://aztehsil.com/news/870-limunt-mrahl-gnc-tlimi-il-bal-alacaam-ki-operativ-diaqnostikaya-vaxt-ayrm-bzi-mslhtlr-verim.html Limunət Əmrahlı ilə müsahibə] == İstinadlar == <references/> [[Kateqoriya:1960-cı il təvəllüdlülər]] [[Kateqoriya:Yaşayan insanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan psixoloqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Qax rayonunda anadan olanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin məzunları]] jpkkoda0fmt8rp4035a6fucxp4lqhgx 8981138 8981130 2026-06-27T13:36:53Z HuseynNeo 345123 8981138 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Limunet Safi qizi Amrahli.jpg|thumb|250px|Limunət Şəfi qızı Əmrahlı]] '''Limunət Şəfi qızı Əmrahlı''' (1960, [[Qax rayonu]], Əmbərçay kəndi) — Azərbaycan [[psixoloq]]u, [[pedaqoq]], [[dosent]] və psixologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Elmi fəaliyyəti əsasən məktəbəqədər təhsil psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv psixologiya, psixodiaqnostika və psixoloji xidmət sahələrini əhatə edir.<ref name="arti">{{cite web |url=https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli |title=Limunət Əmrahlı — müəllif profili |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Həyatı və təhsili == Limunət Şəfi qızı Əmrahlı 1960-cı ildə [[Qax rayonu]]nun Əmbərçay kəndində anadan olmuşdur.<ref name="arti"/> 1977-ci ildə Qax rayonunun Cəlayır kənd orta məktəbini bitirmişdir. Həmin ildə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]nin pedaqogika və psixologiya ixtisasına daxil olmuş, 1981-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur.<ref name="arti"/> 1995–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda mənəvi keyfiyyətlərin formalaşmasının psixoloji xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya işi üzərində çalışmış və psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.<ref name="arti"/> 2007-ci ildə dosent elmi adına layiq görülmüşdür.<ref name="arti"/> 2011–2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Təlim prosesində yeniyetmələrin koqnitiv fəaliyyətinin psixoloji əsasları" mövzusunda doktorluq tədqiqatı aparmışdır.<ref name="arti"/> == Əmək fəaliyyəti == 1982-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.<ref name="arti"/> 1982–1991-ci illərdə müxtəlif məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tərbiyəçi və rəhbər vəzifələrində çalışmışdır.<ref name="arti"/> 1991–1999-cu illərdə Qax Rayon Təhsil Şöbəsində məktəbəqədər tərbiyə işləri üzrə inspektor vəzifəsində işləmişdir.<ref name="arti"/> 1999-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda (hazırkı [[Azərbaycan Təhsil İnstitutu]]) elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi və şöbə müdiri vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.<ref name="arti"/> == Elmi fəaliyyəti == Limunət Əmrahlının elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini məktəbəqədər yaş dövrünün psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv inkişaf, psixodiaqnostika, psixoloji xidmət və inklüziv təhsil problemləri təşkil edir.<ref name="arti"/> Məktəbəqədər təhsil, psixodiaqnostika və koqnitiv psixologiya sahələrinə dair dərslik, dərs vəsaiti və metodik nəşrlərin müəllifidir.<ref name="arti"/> 2017-ci ildə məktəb psixoloqlarının peşəkar inkişafına həsr olunmuş təlim proqramlarında təlimçi kimi iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |url=https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ |title=Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |date=2017-11-27 |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası'' (2006)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/xOlu4DA2MBn2zd3 |title=Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları'' (2008)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/kx5g8ekMN63WWF1 |title=Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Şəxsiyyət və cəmiyyət'' (2007) * ''Eksperimental psixologiya'' (2008) * ''Uşaq psixologiyası'' (2010)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/AwfKXw3RDFjmIyu |title=Uşaq psixologiyası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Psixodiaqnostika'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/FuIPi82Zsj1AfQx |title=Psixoloji xidmət. III kitab: Psixodiaqnostika |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəb psixoloqu'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/jaEkIpePBmlZJ1m |title=Məktəb psixoloqu |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Koqnitiv bacarıqlar: fəal dərsin son akkordları'' (2016) * ''Koqnitiv psixologiya: dərketmə fəaliyyətinə müasir yanaşma'' (2018) * ''Uşaq autizmi: psixoloji məsələlər'' (2018) * ''Psixoloji konsultasiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) * ''Psixoloji korreksiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) == Xarici keçidlər == * [https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli Limunət Əmrahlı — müəllif profili] * [https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb] * [https://aztehsil.com/news/870-limunt-mrahl-gnc-tlimi-il-bal-alacaam-ki-operativ-diaqnostikaya-vaxt-ayrm-bzi-mslhtlr-verim.html Limunət Əmrahlı ilə müsahibə] == İstinadlar == <references/> [[Kateqoriya:1960-cı il təvəllüdlülər]] [[Kateqoriya:Yaşayan insanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan psixoloqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Qax rayonunda anadan olanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin məzunları]] 00r28rbein7fjq9rf6qd66h9e8mhhhf 8981142 8981138 2026-06-27T13:42:39Z HuseynNeo 345123 8981142 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Limunet Safi qizi Amrahli.jpg|thumb|250px|Limunət Şəfi qızı Əmrahlı]] '''Limunət Şəfi qızı Əmrahlı''' (1960, [[Qax rayonu]], Əmbərçay kəndi) — Azərbaycan [[psixoloq]]u, [[pedaqoq]], [[dosent]] və psixologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Elmi fəaliyyəti əsasən məktəbəqədər təhsil psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv psixologiya, psixodiaqnostika və psixoloji xidmət sahələrini əhatə edir.<ref name="arti">{{cite web |url=https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli |title=Limunət Əmrahlı — müəllif profili |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Həyatı və təhsili == Limunət Şəfi qızı Əmrahlı 1960-cı ildə [[Qax rayonu]]nun Əmbərçay kəndində anadan olmuşdur.<ref name="arti"/> 1977-ci ildə Qax rayonunun Cəlayır kənd orta məktəbini bitirmişdir. Həmin ildə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]nin pedaqogika və psixologiya ixtisasına daxil olmuş, 1981-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur.<ref name="arti"/> 1995–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda mənəvi keyfiyyətlərin formalaşmasının psixoloji xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya işi üzərində çalışmış və psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.<ref name="arti"/> 2007-ci ildə dosent elmi adına layiq görülmüşdür.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə [[Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu]]nda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Əmək fəaliyyəti == 1982-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.<ref name="arti"/> 1982–1991-ci illərdə müxtəlif məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tərbiyəçi və rəhbər vəzifələrində çalışmışdır.<ref name="arti"/> 1991–1999-cu illərdə Qax Rayon Təhsil Şöbəsində məktəbəqədər tərbiyə işləri üzrə inspektor vəzifəsində işləmişdir.<ref name="arti"/> 1999-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda (hazırkı [[Azərbaycan Təhsil İnstitutu]]) elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi və şöbə müdiri vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Elmi fəaliyyəti == Limunət Əmrahlının elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini məktəbəqədər yaş dövrünün psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv inkişaf, psixodiaqnostika, psixoloji xidmət və inklüziv təhsil problemləri təşkil edir.<ref name="arti"/> Məktəbəqədər təhsil, psixodiaqnostika və koqnitiv psixologiya sahələrinə dair dərslik, dərs vəsaiti və metodik nəşrlərin müəllifidir.<ref name="arti"/> 2017-ci ildə məktəb psixoloqlarının peşəkar inkişafına həsr olunmuş təlim proqramlarında təlimçi kimi iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |url=https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ |title=Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |date=2017-11-27 |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası'' (2006)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/xOlu4DA2MBn2zd3 |title=Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları'' (2008)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/kx5g8ekMN63WWF1 |title=Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Şəxsiyyət və cəmiyyət'' (2007) * ''Eksperimental psixologiya'' (2008) * ''Uşaq psixologiyası'' (2010)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/AwfKXw3RDFjmIyu |title=Uşaq psixologiyası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Psixodiaqnostika'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/FuIPi82Zsj1AfQx |title=Psixoloji xidmət. III kitab: Psixodiaqnostika |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəb psixoloqu'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/jaEkIpePBmlZJ1m |title=Məktəb psixoloqu |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Koqnitiv bacarıqlar: fəal dərsin son akkordları'' (2016) * ''Koqnitiv psixologiya: dərketmə fəaliyyətinə müasir yanaşma'' (2018) * ''Uşaq autizmi: psixoloji məsələlər'' (2018) * ''Psixoloji konsultasiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) * ''Psixoloji korreksiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) == Xarici keçidlər == * [https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli Limunət Əmrahlı — müəllif profili] * [https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb] * [https://aztehsil.com/news/870-limunt-mrahl-gnc-tlimi-il-bal-alacaam-ki-operativ-diaqnostikaya-vaxt-ayrm-bzi-mslhtlr-verim.html Limunət Əmrahlı ilə müsahibə] == İstinadlar == <references/> [[Kateqoriya:1960-cı il təvəllüdlülər]] [[Kateqoriya:Yaşayan insanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan psixoloqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Qax rayonunda anadan olanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin məzunları]] 75qgnf3xs19z96zbgsspjyvrh2le71o 8981750 8981142 2026-06-28T11:22:02Z Araz Yaquboglu 17991 [[Kateqoriya:Qax rayonunda anadan olanlar]] silindi; [[Kateqoriya:Qax rayonunda doğulanlar]] əlavə olundu 8981750 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Limunet Safi qizi Amrahli.jpg|thumb|250px|Limunət Şəfi qızı Əmrahlı]] '''Limunət Şəfi qızı Əmrahlı''' (1960, [[Qax rayonu]], Əmbərçay kəndi) — Azərbaycan [[psixoloq]]u, [[pedaqoq]], [[dosent]] və psixologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Elmi fəaliyyəti əsasən məktəbəqədər təhsil psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv psixologiya, psixodiaqnostika və psixoloji xidmət sahələrini əhatə edir.<ref name="arti">{{cite web |url=https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli |title=Limunət Əmrahlı — müəllif profili |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Həyatı və təhsili == Limunət Şəfi qızı Əmrahlı 1960-cı ildə [[Qax rayonu]]nun Əmbərçay kəndində anadan olmuşdur.<ref name="arti"/> 1977-ci ildə Qax rayonunun Cəlayır kənd orta məktəbini bitirmişdir. Həmin ildə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]nin pedaqogika və psixologiya ixtisasına daxil olmuş, 1981-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur.<ref name="arti"/> 1995–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda mənəvi keyfiyyətlərin formalaşmasının psixoloji xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya işi üzərində çalışmış və psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.<ref name="arti"/> 2007-ci ildə dosent elmi adına layiq görülmüşdür.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə [[Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu]]nda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Əmək fəaliyyəti == 1982-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.<ref name="arti"/> 1982–1991-ci illərdə müxtəlif məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tərbiyəçi və rəhbər vəzifələrində çalışmışdır.<ref name="arti"/> 1991–1999-cu illərdə Qax Rayon Təhsil Şöbəsində məktəbəqədər tərbiyə işləri üzrə inspektor vəzifəsində işləmişdir.<ref name="arti"/> 1999-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda (hazırkı [[Azərbaycan Təhsil İnstitutu]]) elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi və şöbə müdiri vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Elmi fəaliyyəti == Limunət Əmrahlının elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini məktəbəqədər yaş dövrünün psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv inkişaf, psixodiaqnostika, psixoloji xidmət və inklüziv təhsil problemləri təşkil edir.<ref name="arti"/> Məktəbəqədər təhsil, psixodiaqnostika və koqnitiv psixologiya sahələrinə dair dərslik, dərs vəsaiti və metodik nəşrlərin müəllifidir.<ref name="arti"/> 2017-ci ildə məktəb psixoloqlarının peşəkar inkişafına həsr olunmuş təlim proqramlarında təlimçi kimi iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |url=https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ |title=Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |date=2017-11-27 |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası'' (2006)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/xOlu4DA2MBn2zd3 |title=Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları'' (2008)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/kx5g8ekMN63WWF1 |title=Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Şəxsiyyət və cəmiyyət'' (2007) * ''Eksperimental psixologiya'' (2008) * ''Uşaq psixologiyası'' (2010)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/AwfKXw3RDFjmIyu |title=Uşaq psixologiyası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Psixodiaqnostika'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/FuIPi82Zsj1AfQx |title=Psixoloji xidmət. III kitab: Psixodiaqnostika |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəb psixoloqu'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/jaEkIpePBmlZJ1m |title=Məktəb psixoloqu |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Koqnitiv bacarıqlar: fəal dərsin son akkordları'' (2016) * ''Koqnitiv psixologiya: dərketmə fəaliyyətinə müasir yanaşma'' (2018) * ''Uşaq autizmi: psixoloji məsələlər'' (2018) * ''Psixoloji konsultasiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) * ''Psixoloji korreksiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) == Xarici keçidlər == * [https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli Limunət Əmrahlı — müəllif profili] * [https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb] * [https://aztehsil.com/news/870-limunt-mrahl-gnc-tlimi-il-bal-alacaam-ki-operativ-diaqnostikaya-vaxt-ayrm-bzi-mslhtlr-verim.html Limunət Əmrahlı ilə müsahibə] == İstinadlar == <references/> [[Kateqoriya:1960-cı il təvəllüdlülər]] [[Kateqoriya:Yaşayan insanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan psixoloqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Qax rayonunda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin məzunları]] ipokr200rbg5x2vjvjt1ekgwbfv96ob 8981752 8981750 2026-06-28T11:22:14Z Araz Yaquboglu 17991 [[Kateqoriya:1960-cı il təvəllüdlülər]] silindi; [[Kateqoriya:1960-cı ildə doğulanlar]] əlavə olundu 8981752 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Limunet Safi qizi Amrahli.jpg|thumb|250px|Limunət Şəfi qızı Əmrahlı]] '''Limunət Şəfi qızı Əmrahlı''' (1960, [[Qax rayonu]], Əmbərçay kəndi) — Azərbaycan [[psixoloq]]u, [[pedaqoq]], [[dosent]] və psixologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Elmi fəaliyyəti əsasən məktəbəqədər təhsil psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv psixologiya, psixodiaqnostika və psixoloji xidmət sahələrini əhatə edir.<ref name="arti">{{cite web |url=https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli |title=Limunət Əmrahlı — müəllif profili |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Həyatı və təhsili == Limunət Şəfi qızı Əmrahlı 1960-cı ildə [[Qax rayonu]]nun Əmbərçay kəndində anadan olmuşdur.<ref name="arti"/> 1977-ci ildə Qax rayonunun Cəlayır kənd orta məktəbini bitirmişdir. Həmin ildə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]nin pedaqogika və psixologiya ixtisasına daxil olmuş, 1981-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur.<ref name="arti"/> 1995–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda mənəvi keyfiyyətlərin formalaşmasının psixoloji xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya işi üzərində çalışmış və psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.<ref name="arti"/> 2007-ci ildə dosent elmi adına layiq görülmüşdür.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə [[Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu]]nda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Əmək fəaliyyəti == 1982-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.<ref name="arti"/> 1982–1991-ci illərdə müxtəlif məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tərbiyəçi və rəhbər vəzifələrində çalışmışdır.<ref name="arti"/> 1991–1999-cu illərdə Qax Rayon Təhsil Şöbəsində məktəbəqədər tərbiyə işləri üzrə inspektor vəzifəsində işləmişdir.<ref name="arti"/> 1999-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda (hazırkı [[Azərbaycan Təhsil İnstitutu]]) elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi və şöbə müdiri vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Elmi fəaliyyəti == Limunət Əmrahlının elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini məktəbəqədər yaş dövrünün psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv inkişaf, psixodiaqnostika, psixoloji xidmət və inklüziv təhsil problemləri təşkil edir.<ref name="arti"/> Məktəbəqədər təhsil, psixodiaqnostika və koqnitiv psixologiya sahələrinə dair dərslik, dərs vəsaiti və metodik nəşrlərin müəllifidir.<ref name="arti"/> 2017-ci ildə məktəb psixoloqlarının peşəkar inkişafına həsr olunmuş təlim proqramlarında təlimçi kimi iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |url=https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ |title=Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |date=2017-11-27 |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası'' (2006)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/xOlu4DA2MBn2zd3 |title=Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları'' (2008)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/kx5g8ekMN63WWF1 |title=Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Şəxsiyyət və cəmiyyət'' (2007) * ''Eksperimental psixologiya'' (2008) * ''Uşaq psixologiyası'' (2010)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/AwfKXw3RDFjmIyu |title=Uşaq psixologiyası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Psixodiaqnostika'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/FuIPi82Zsj1AfQx |title=Psixoloji xidmət. III kitab: Psixodiaqnostika |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəb psixoloqu'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/jaEkIpePBmlZJ1m |title=Məktəb psixoloqu |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Koqnitiv bacarıqlar: fəal dərsin son akkordları'' (2016) * ''Koqnitiv psixologiya: dərketmə fəaliyyətinə müasir yanaşma'' (2018) * ''Uşaq autizmi: psixoloji məsələlər'' (2018) * ''Psixoloji konsultasiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) * ''Psixoloji korreksiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) == Xarici keçidlər == * [https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli Limunət Əmrahlı — müəllif profili] * [https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb] * [https://aztehsil.com/news/870-limunt-mrahl-gnc-tlimi-il-bal-alacaam-ki-operativ-diaqnostikaya-vaxt-ayrm-bzi-mslhtlr-verim.html Limunət Əmrahlı ilə müsahibə] == İstinadlar == <references/> [[Kateqoriya:1960-cı ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Yaşayan insanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan psixoloqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Qax rayonunda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin məzunları]] 9oo77tyiiu1x51ubp78luw2p6kticv0 8981756 8981752 2026-06-28T11:24:51Z Qədir 136647 [[VP:QKAT]] 8981756 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Limunet Safi qizi Amrahli.jpg|thumb|250px|Limunət Şəfi qızı Əmrahlı]] '''Limunət Şəfi qızı Əmrahlı''' (1960, [[Qax rayonu]], Əmbərçay kəndi) — Azərbaycan [[psixoloq]]u, [[pedaqoq]], [[dosent]] və psixologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Elmi fəaliyyəti əsasən məktəbəqədər təhsil psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv psixologiya, psixodiaqnostika və psixoloji xidmət sahələrini əhatə edir.<ref name="arti">{{cite web |url=https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli |title=Limunət Əmrahlı — müəllif profili |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Həyatı və təhsili == Limunət Şəfi qızı Əmrahlı 1960-cı ildə [[Qax rayonu]]nun Əmbərçay kəndində anadan olmuşdur.<ref name="arti"/> 1977-ci ildə Qax rayonunun Cəlayır kənd orta məktəbini bitirmişdir. Həmin ildə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]nin pedaqogika və psixologiya ixtisasına daxil olmuş, 1981-ci ildə universiteti fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur.<ref name="arti"/> 1995–2004-cü illərdə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda "Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda mənəvi keyfiyyətlərin formalaşmasının psixoloji xüsusiyyətləri" mövzusunda dissertasiya işi üzərində çalışmış və psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.<ref name="arti"/> 2007-ci ildə dosent elmi adına layiq görülmüşdür.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə [[Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu]]nda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Əmək fəaliyyəti == 1982-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.<ref name="arti"/> 1982–1991-ci illərdə müxtəlif məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tərbiyəçi və rəhbər vəzifələrində çalışmışdır.<ref name="arti"/> 1991–1999-cu illərdə Qax Rayon Təhsil Şöbəsində məktəbəqədər tərbiyə işləri üzrə inspektor vəzifəsində işləmişdir.<ref name="arti"/> 1999-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunda (hazırkı [[Azərbaycan Təhsil İnstitutu]]) elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi və şöbə müdiri vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.<ref name="arti"/> 2001–2010-cu illərdə [[Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti]]ndə, 2009–2012-ci illərdə isə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. == Elmi fəaliyyəti == Limunət Əmrahlının elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini məktəbəqədər yaş dövrünün psixologiyası, təhsil psixologiyası, koqnitiv inkişaf, psixodiaqnostika, psixoloji xidmət və inklüziv təhsil problemləri təşkil edir.<ref name="arti"/> Məktəbəqədər təhsil, psixodiaqnostika və koqnitiv psixologiya sahələrinə dair dərslik, dərs vəsaiti və metodik nəşrlərin müəllifidir.<ref name="arti"/> 2017-ci ildə məktəb psixoloqlarının peşəkar inkişafına həsr olunmuş təlim proqramlarında təlimçi kimi iştirak etmişdir.<ref>{{cite web |url=https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ |title=Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb |publisher=Azərbaycan Təhsil İnstitutu |date=2017-11-27 |access-date=2026-06-27 }}</ref> == Seçilmiş əsərləri == * ''Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası'' (2006)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/xOlu4DA2MBn2zd3 |title=Məktəbə hazırlığın psixodiaqnostikası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları'' (2008)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/kx5g8ekMN63WWF1 |title=Məktəbə psixoloji hazırlığın əsasları |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Şəxsiyyət və cəmiyyət'' (2007) * ''Eksperimental psixologiya'' (2008) * ''Uşaq psixologiyası'' (2010)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/AwfKXw3RDFjmIyu |title=Uşaq psixologiyası |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Psixodiaqnostika'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/FuIPi82Zsj1AfQx |title=Psixoloji xidmət. III kitab: Psixodiaqnostika |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Məktəb psixoloqu'' (2014)<ref>{{cite web |url=https://www.preslib.az/az/book/jaEkIpePBmlZJ1m |title=Məktəb psixoloqu |publisher=Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası |access-date=2026-06-27 }}</ref> * ''Koqnitiv bacarıqlar: fəal dərsin son akkordları'' (2016) * ''Koqnitiv psixologiya: dərketmə fəaliyyətinə müasir yanaşma'' (2018) * ''Uşaq autizmi: psixoloji məsələlər'' (2018) * ''Psixoloji konsultasiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) * ''Psixoloji korreksiyanın həyata keçirilməsi'' (2020) == Xarici keçidlər == * [https://journals.arti.edu.az/issue/2024/vol91/6/1117/limunat-amrahli Limunət Əmrahlı — müəllif profili] * [https://arti.edu.az/2017/11/27/m%C9%99kt%C9%99b-psixoloqlari-ucun-t%C9%99lim-kursu-ugurla-basa-catib/ Məktəb psixoloqları üçün təlim kursu uğurla başa çatıb] * [https://aztehsil.com/news/870-limunt-mrahl-gnc-tlimi-il-bal-alacaam-ki-operativ-diaqnostikaya-vaxt-ayrm-bzi-mslhtlr-verim.html Limunət Əmrahlı ilə müsahibə] == İstinadlar == <references/> {{qkat| [[Kateqoriya:1960-cı ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Yaşayan insanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan psixoloqları]] [[Kateqoriya:Azərbaycan pedaqoqları]] [[Kateqoriya:Qax rayonunda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin məzunları]] }} peosmu15o2k3avwip81fq9sopxx95ow Qaralama müzakirəsi:Qalalı məhəlləsi (Cəbrayıl) 119 992256 8981505 8979641 2026-06-28T04:36:56Z Nigar İmaməliyeva 247475 /* Məqalə */ Cavab 8981505 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Məqalə == {{u|Zohrab Javad}}: lütfən mövzu barədə rəyinizi bildirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:41, 25 iyun 2026 (UTC) :Salam. Fikrimcə, birincisi məqalə mövzuya daha çox uyğunlaşdırılmalıdır. @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], bu dissertasiya deyil, elmi məqalə deyil. Fikrimcə, məhəlləyə birbaşa aidiyyatı olmayan məlumat həddindən çoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:40, 26 iyun 2026 (UTC) ::Salam, @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] bəli, coğrafi məkan haqqında deyil məqalə. Məqaləni silməkdənsə adında dəyişiklik etmək zənnimcə yaxşı olardı. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 04:36, 28 iyun 2026 (UTC) bwvfqcn65b92d4bj28vh6ncf41hjczy 8981701 8981505 2026-06-28T09:02:46Z Qədir 136647 /* Məqalə */ Cavab 8981701 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Məqalə == {{u|Zohrab Javad}}: lütfən mövzu barədə rəyinizi bildirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:41, 25 iyun 2026 (UTC) :Salam. Fikrimcə, birincisi məqalə mövzuya daha çox uyğunlaşdırılmalıdır. @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], bu dissertasiya deyil, elmi məqalə deyil. Fikrimcə, məhəlləyə birbaşa aidiyyatı olmayan məlumat həddindən çoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:40, 26 iyun 2026 (UTC) ::Salam, @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] bəli, coğrafi məkan haqqında deyil məqalə. Məqaləni silməkdənsə adında dəyişiklik etmək zənnimcə yaxşı olardı. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 04:36, 28 iyun 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], məqalə konkret bir mövzudan danışmır, konkret bir mövzuya fokuslanmalıdır. Mətn bədiilik ehtiva edir, ensiklopedik üsluba gətirilməli və ixtisarlaşdırılmalıdır, eyni zamanda, yalnız əhəmiyyətli məzmun saxlanılaraq ensiklopedik şəkildə konkret bir mövzunu əhatə etməlidir. Məzmunu və ya müəyyən hissəsini hansısa mənbə(lər)dən olduğu kimi köçürməmisiniz ki? Zəhmət olmasa düzəlişlər edin, əks halda, məqalə silinə bilər. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], müzakirəyə qoşula bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:02, 28 iyun 2026 (UTC) dpndvv1x7138bytlgp7rcrl5377r2w4 8981721 8981701 2026-06-28T09:30:28Z Nigar İmaməliyeva 247475 /* Məqalə */ Cavab 8981721 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Məqalə == {{u|Zohrab Javad}}: lütfən mövzu barədə rəyinizi bildirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:41, 25 iyun 2026 (UTC) :Salam. Fikrimcə, birincisi məqalə mövzuya daha çox uyğunlaşdırılmalıdır. @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], bu dissertasiya deyil, elmi məqalə deyil. Fikrimcə, məhəlləyə birbaşa aidiyyatı olmayan məlumat həddindən çoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:40, 26 iyun 2026 (UTC) ::Salam, @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] bəli, coğrafi məkan haqqında deyil məqalə. Məqaləni silməkdənsə adında dəyişiklik etmək zənnimcə yaxşı olardı. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 04:36, 28 iyun 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], məqalə konkret bir mövzudan danışmır, konkret bir mövzuya fokuslanmalıdır. Mətn bədiilik ehtiva edir, ensiklopedik üsluba gətirilməli və ixtisarlaşdırılmalıdır, eyni zamanda, yalnız əhəmiyyətli məzmun saxlanılaraq ensiklopedik şəkildə konkret bir mövzunu əhatə etməlidir. Məzmunu və ya müəyyən hissəsini hansısa mənbə(lər)dən olduğu kimi köçürməmisiniz ki? Zəhmət olmasa düzəlişlər edin, əks halda, məqalə silinə bilər. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], müzakirəyə qoşula bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:02, 28 iyun 2026 (UTC) ::::Mətni redaktə edib ensiklopedik hala gətirərəm. İstinadlarda da qeyd olunub hansı kitabdan istifadə olunmağı. Həmin kitab da Prezident kitabxanasında və digər kitabxanalarda yer alır [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:30, 28 iyun 2026 (UTC) f4r5pt3e4wr2pz0hbgr99frynrozwml 8981722 8981721 2026-06-28T09:32:17Z Nigar İmaməliyeva 247475 /* Məqalə */ Cavab 8981722 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Məqalə == {{u|Zohrab Javad}}: lütfən mövzu barədə rəyinizi bildirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:41, 25 iyun 2026 (UTC) :Salam. Fikrimcə, birincisi məqalə mövzuya daha çox uyğunlaşdırılmalıdır. @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], bu dissertasiya deyil, elmi məqalə deyil. Fikrimcə, məhəlləyə birbaşa aidiyyatı olmayan məlumat həddindən çoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:40, 26 iyun 2026 (UTC) ::Salam, @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] bəli, coğrafi məkan haqqında deyil məqalə. Məqaləni silməkdənsə adında dəyişiklik etmək zənnimcə yaxşı olardı. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 04:36, 28 iyun 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], məqalə konkret bir mövzudan danışmır, konkret bir mövzuya fokuslanmalıdır. Mətn bədiilik ehtiva edir, ensiklopedik üsluba gətirilməli və ixtisarlaşdırılmalıdır, eyni zamanda, yalnız əhəmiyyətli məzmun saxlanılaraq ensiklopedik şəkildə konkret bir mövzunu əhatə etməlidir. Məzmunu və ya müəyyən hissəsini hansısa mənbə(lər)dən olduğu kimi köçürməmisiniz ki? Zəhmət olmasa düzəlişlər edin, əks halda, məqalə silinə bilər. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], müzakirəyə qoşula bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:02, 28 iyun 2026 (UTC) ::::Mətni redaktə edib ensiklopedik hala gətirərəm. İstinadlarda da qeyd olunub hansı kitabdan istifadə olunmağı. Həmin kitab da Prezident kitabxanasında və digər kitabxanalarda yer alır [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:30, 28 iyun 2026 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:32, 28 iyun 2026 (UTC) d61089fid9jufh5jin8vd3ffhiainf9 8981728 8981722 2026-06-28T09:36:01Z Qədir 136647 /* Məqalə */ Cavab 8981728 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Məqalə == {{u|Zohrab Javad}}: lütfən mövzu barədə rəyinizi bildirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:41, 25 iyun 2026 (UTC) :Salam. Fikrimcə, birincisi məqalə mövzuya daha çox uyğunlaşdırılmalıdır. @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], bu dissertasiya deyil, elmi məqalə deyil. Fikrimcə, məhəlləyə birbaşa aidiyyatı olmayan məlumat həddindən çoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:40, 26 iyun 2026 (UTC) ::Salam, @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] bəli, coğrafi məkan haqqında deyil məqalə. Məqaləni silməkdənsə adında dəyişiklik etmək zənnimcə yaxşı olardı. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 04:36, 28 iyun 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], məqalə konkret bir mövzudan danışmır, konkret bir mövzuya fokuslanmalıdır. Mətn bədiilik ehtiva edir, ensiklopedik üsluba gətirilməli və ixtisarlaşdırılmalıdır, eyni zamanda, yalnız əhəmiyyətli məzmun saxlanılaraq ensiklopedik şəkildə konkret bir mövzunu əhatə etməlidir. Məzmunu və ya müəyyən hissəsini hansısa mənbə(lər)dən olduğu kimi köçürməmisiniz ki? Zəhmət olmasa düzəlişlər edin, əks halda, məqalə silinə bilər. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], müzakirəyə qoşula bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:02, 28 iyun 2026 (UTC) ::::Mətni redaktə edib ensiklopedik hala gətirərəm. İstinadlarda da qeyd olunub hansı kitabdan istifadə olunmağı. Həmin kitab da Prezident kitabxanasında və digər kitabxanalarda yer alır [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:30, 28 iyun 2026 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:32, 28 iyun 2026 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], istifadə etmək başqa, istifadə edə bilərsiniz. Mən soruşduğum copy-paste edib-etməməyinizdir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:36, 28 iyun 2026 (UTC) qg3xkzwmxpo3wehb7zo9h2x9kql5zpc 8981735 8981728 2026-06-28T10:12:59Z Nigar İmaməliyeva 247475 /* Məqalə */ Cavab 8981735 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Məqalə == {{u|Zohrab Javad}}: lütfən mövzu barədə rəyinizi bildirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:41, 25 iyun 2026 (UTC) :Salam. Fikrimcə, birincisi məqalə mövzuya daha çox uyğunlaşdırılmalıdır. @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], bu dissertasiya deyil, elmi məqalə deyil. Fikrimcə, məhəlləyə birbaşa aidiyyatı olmayan məlumat həddindən çoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:40, 26 iyun 2026 (UTC) ::Salam, @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] bəli, coğrafi məkan haqqında deyil məqalə. Məqaləni silməkdənsə adında dəyişiklik etmək zənnimcə yaxşı olardı. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 04:36, 28 iyun 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], məqalə konkret bir mövzudan danışmır, konkret bir mövzuya fokuslanmalıdır. Mətn bədiilik ehtiva edir, ensiklopedik üsluba gətirilməli və ixtisarlaşdırılmalıdır, eyni zamanda, yalnız əhəmiyyətli məzmun saxlanılaraq ensiklopedik şəkildə konkret bir mövzunu əhatə etməlidir. Məzmunu və ya müəyyən hissəsini hansısa mənbə(lər)dən olduğu kimi köçürməmisiniz ki? Zəhmət olmasa düzəlişlər edin, əks halda, məqalə silinə bilər. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], müzakirəyə qoşula bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:02, 28 iyun 2026 (UTC) ::::Mətni redaktə edib ensiklopedik hala gətirərəm. İstinadlarda da qeyd olunub hansı kitabdan istifadə olunmağı. Həmin kitab da Prezident kitabxanasında və digər kitabxanalarda yer alır [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:30, 28 iyun 2026 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:32, 28 iyun 2026 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], istifadə etmək başqa, istifadə edə bilərsiniz. Mən soruşduğum copy-paste edib-etməməyinizdir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:36, 28 iyun 2026 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] xeyr, copy paste deyil. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 10:12, 28 iyun 2026 (UTC) mxwo8e4ju0jxljc588jq2ebj3w9l7kk 8981742 8981735 2026-06-28T10:54:58Z Yousiphh 175220 /* Məqalə */ Cavab 8981742 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Məqalə == {{u|Zohrab Javad}}: lütfən mövzu barədə rəyinizi bildirərdiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 08:41, 25 iyun 2026 (UTC) :Salam. Fikrimcə, birincisi məqalə mövzuya daha çox uyğunlaşdırılmalıdır. @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], bu dissertasiya deyil, elmi məqalə deyil. Fikrimcə, məhəlləyə birbaşa aidiyyatı olmayan məlumat həddindən çoxdur. [[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Zohrab Javad|müzakirə]]) 06:40, 26 iyun 2026 (UTC) ::Salam, @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]] bəli, coğrafi məkan haqqında deyil məqalə. Məqaləni silməkdənsə adında dəyişiklik etmək zənnimcə yaxşı olardı. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 04:36, 28 iyun 2026 (UTC) :::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], məqalə konkret bir mövzudan danışmır, konkret bir mövzuya fokuslanmalıdır. Mətn bədiilik ehtiva edir, ensiklopedik üsluba gətirilməli və ixtisarlaşdırılmalıdır, eyni zamanda, yalnız əhəmiyyətli məzmun saxlanılaraq ensiklopedik şəkildə konkret bir mövzunu əhatə etməlidir. Məzmunu və ya müəyyən hissəsini hansısa mənbə(lər)dən olduğu kimi köçürməmisiniz ki? Zəhmət olmasa düzəlişlər edin, əks halda, məqalə silinə bilər. @[[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]], müzakirəyə qoşula bilərsiniz. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:02, 28 iyun 2026 (UTC) ::::Mətni redaktə edib ensiklopedik hala gətirərəm. İstinadlarda da qeyd olunub hansı kitabdan istifadə olunmağı. Həmin kitab da Prezident kitabxanasında və digər kitabxanalarda yer alır [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:30, 28 iyun 2026 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 09:32, 28 iyun 2026 (UTC) :::::@[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]], istifadə etmək başqa, istifadə edə bilərsiniz. Mən soruşduğum copy-paste edib-etməməyinizdir. Hörmətlə, [[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Qədir|müzakirə]]) 09:36, 28 iyun 2026 (UTC) ::::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]] xeyr, copy paste deyil. [[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nigar İmaməliyeva|müzakirə]]) 10:12, 28 iyun 2026 (UTC) ::::@[[İstifadəçi:Qədir|Qədir]], @[[İstifadəçi:Zohrab Javad|Zohrab Javad]], @[[İstifadəçi:Nigar İmaməliyeva|Nigar İmaməliyeva]] Məqalə başdan ayağa orijinal tədqiqatdır. Bir istinadlara baxın: ::::# Şirinova Elmira Azad qızı ::::# İsmayılova Svetlana Səməd qızı ::::# Əsgərova Almaz Ələsgər qızı ::::# Həsənov Elman İsa oğlu ::::# Məmmədova Hicran Tofiq qızı ::::# İsmayılov Nadir Vedan oğlu ::::Bunlar kimdir? Hansı məqalə və ya kitaba istinaddır? Bu cür məqalə yazmaq olar?? [[İstifadəçi:Yousiphh|Yousiphh]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Yousiphh|müzakirə]]) 10:54, 28 iyun 2026 (UTC) aeqz5okf2psnfc0tkpmuanb5mhap6k0 Müasir miflər 0 992521 8981153 8980369 2026-06-27T14:01:30Z Padarli73 328404 8981153 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} '''Müasir miflər'''— mifoloji mənşəli mədəni fenomenlərdir, lakin elmi-rasional cəmiyyətin mədəniyyəti daxilində yaranır və davam edir<ref name="Барышников">''Барышников П. Н.'' [http://pglu.ru/upload/iblock/6e4/uch_2008_xiv_00009.pdf Мифология современности] {{Wayback|url=http://pglu.ru/upload/iblock/6e4/uch_2008_xiv_00009.pdf |date=20190714004937 }} // Вестник Российского университета дружбы народов. — 2006. — № 1 — С. 182—189.</ref>. Müasir mif fenomeni mifin mənalı, müstəqil, dəyərli bir təcrübə və universal mədəni prinsip kimi şərh edilməsi strategiyası kimi remifologiyalaşdırma prosesi ilə əlaqədardır. Müasir dünyada miflər dekralizasiya olunub və cəmiyyətin "şüuraltı"nda mövcuddur, lakin bir çox cəhətdən onun mövcudluğunu və müasir dünyagörüşünü müəyyən etməyə davam edir, əks olunmamış qavrayış və davranış nümunələrini təmsil edir. Reklam və ideologiya mifoloji düşüncədən istifadə edir. Miflər universal bir sənət dili və cəmiyyəti birləşdirən və birləşdirən, xüsusən də milli kimliyi formalaşdıran bir qüvvə olaraq qalır {{sfn|Константинов, Резвых, Аверинцев|2012|с=475—477}}. Müasir mifologiya və mif yaradıcılığı bir çox tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmışdır:[[Yeleazar Meletinski]] <ref>''Мелетинский Е. М.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinskyotmifakliterature.pdf От мифа к литературе : курс лекций «Теория мифа и историческая поэтика»] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinskyotmifakliterature.pdf |date=20180328165953 }}. М. : РГГУ, 2001. 169 с.</ref>,, V. M. Naidysh<ref>''Найдыш В. М.'' Философия мифологии. XIX — начало XXI в. М. : Альфа-М, 2004. 544 с.</ref>, Kurt Hübner<ref>''{{нп3|Хюбнер, Курт|Хюбнер, Курт|de|Kurt Hübner (Philosoph)}}'' Истина мифа. М. : Республика (издательство), 1996. 387 с.</ref>, K. A. Bogdanov<ref>''Богданов К. А.'' Повседневность и мифология. СПб. : Искусство-СПб, 2001. 438 с.</ref>, [[Sergey Neklyudov]] <ref name="Неклюдов">''Неклюдов С. Ю.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm Структура и функция мифа] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm |date=20211125163720 }} // Мифы и мифология в современной России / Под ред. К. Аймермахера, Ф. Бомсдорфа, А. Бордюгова]]. М. : АИРО-XX, 2000. С. 17—38. ([http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm копия] {{Wayback|url=http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm |date=20211130141643 }})</ref>, N. G. Bragina<ref>''Брагина Н. Г.'' Память в языке и культуре. М. : Языки славянских культур, 2007. 520 с.</ref>, Y. J. Şayqorodski<ref name='Шайгородский'>''Шайгородский Ю. Ж.'' Политика : взаимодействие реальности и мифа : [монография]. Киев : Знання України, 2009. 400 с.</ref> və başqaları.<ref>Современная российская мифология / сост. М. В. Ахметова. М. : РГГУ, 2005. 285 с.</ref>. Ənənəvi mənada mif arxaik mədəniyyət forması, qədim şifahi ənənə ilə əlaqələndirilir. Lakin, elmi araşdırmalara görə, mədəniyyətin ayrılmaz hissəsi olan mif müasir dünyada mövcud olmağa və inkişaf etməyə davam edir, yeni formalar alır.<ref name="Барышников" />. Mif yoxa çıxmayıb, əksinə dəyişdirilib, yeni reallıqlara uyğunlaşıb, mövcud ola biləcəyi və funksiyalarını yerinə yetirə biləcəyi yerləri tutub {{sfn|Галиев|2018|с=228}}. [[Rumıniya|Rumıniyalı]] filosof, din alimi və etnoqrafı [[Mirça Eliade]] qeyd edib ki, müasir mədəniyyətdə [[Mifologiya|mifoloji]] motivlər təkcə bədii və digər fantaziya əsərlərində mövcud deyil, həm də gündəlik həyatda, siyasi mühitdə və ideologiyada geniş yayılıb; rasional şüurun nazik qabığındakı istənilən boşluğu doldururlar. [[Almanlar|Alman]] filosofu və poststrukturalist Hans Blumenberg dünyanın insan mənzərəsindəki mif elementlərinin reduksiyasızlığı haqqında yazırdı ki, bu da təfəkkürün əsas metaforik təbiəti və heç bir qeyri-metaforik dilə tərcümə edilə bilməyən "mütləq metaforaların" mövcudluğu ilə bağlıdır. Alman filosofu Kurt Hübnerin konsepsiyasına görə, müasir dünyada incəsənət və din sferasında mövcudluğunu davam etdirən mifin "həqiqəti" problemi onun spesifik rasionallığının – müasir Avropa elminin rasionallığı ilə {{sfn|Константинов, Резвых, Аверинцев|2012|с=475—477}} qarşıdurmaya çıxan empirik və semantik intersubyektivliyin təhlili yolu ilə aşkarlanır. [[Sovet]] və [[rus]] filoloqu və folklorşünası Yeleazar Meletinski də yazırdı ki, mifoloji təfəkkürün bir sıra xüsusiyyətləri kütləvi şüurda, siyasi, ideoloji sistemlərdə və bədii poetik fantaziyada qorunub saxlanılır. Bu elementlərə abstraksiyaların konkret həssas və şəxsi ifadəsi, simvolizm, "erkən" zamanın "qızıl dövr" kimi ideallaşdırılması, baş verən hər şeyin mənası və məqsədyönlü istiqamətinin axtarışı və s. daxildir {{sfn|Константинов, Резвых, Аверинцев|2012|с=475—477}}. Sovet və rus filoloqu və folklorşünası [[Sergey Neklyudov]], "əsrlərdən bəri mövcud olan arxaik modellərə görə, müasir siyasət və ideologiya köhnə mifləri yeni sosial və milli qabıqlarda canlandırır" <ref name="Мелетинский" />. Müasir mifologiya çox vaxt "qızıl dövr", "apokalipsis", "dünya şər", "yerdəki cənnət", "əbədi gənclik" və s. kimi arxetipik semantik modellərə əsaslanır <ref name="Барышников" />. Müasir miflər ümumiyyətlə mifin rasional dəlillərə deyil, mədəni ənənə, dini və ya ideoloji sistem tərəfindən təyin olunan inanc və inanclara əsaslanan bilik növü kimi ümumi anlayışına uyğun gəlir. Ənənəvi, müasir miflər kimi, rasional təfəkkürdən fərqli, xüsusi məntiqi quruluşa malikdir: xaric edilmiş orta qanuna əməl olunmur, mahiyyət mənşəyi ilə əvəz olunur, hadisələrə məcburi məqsədyönlülük aid edilir, səbəb-nəticə əlaqəsi üçün zaman yaxınlığı götürülür və s.<ref name="Неклюдов" />. Tarixi keçmişdə olduğu kimi, mif insan mənəvi fəaliyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində iştirakını davam etdirir<ref name="Барышников" />. Ənənəvi və müasir mifologiya arasındakı oxşarlıq, ilk növbədə, miflərin əsasında duran arxetipik strukturları doğuran psixofizioloji mexanizmlərin universallığı ilə izah olunur<ref name="Неклюдов" />. Eyni zamanda, Neklyudovun fikrincə, informasiya (kommunikasiya) inqilabı kütləvi şüurun manipulyasiyasını asanlaşdırmış və mifoloji təsvirlərin simvolik tərkibini yoxsullaşdırmışdır. Mədəni simvolizmin müxtəlifliyi siyasi miflər və populyar mədəniyyət mifləri ilə əvəz olunur<ref name="Неклюдов" />. Bundan əlavə, müasir mifologiya, ənənəvi mifologiyadan fərqli olaraq, dünyanın vahid mifoloji mənzərəsini formalaşdırmır <ref name="Барышников" />. Mifologiyanın inkişafının ilkin mərhələlərində, arxaik mifologiya mərhələsində mif izahedici və sosial-tənzimləyici sahələrdə üstünlük təşkil etsə də, mifoloji komponentləri də özündə ehtiva edən inkişaf etmiş dini sistemlərin (Buddizm, Yəhudilik, Xristianlıq, İslam və s.) mövcudluğu mərhələsində mif dini ideologiya tərəfindən öz mövqeyindən bir qədər kənarlaşdırılır. Yeni Dövrün <ref>''Лезов С. И.'' История и герменевтика в изучении Нового Завета. М., 1996. С. 14—15.</ref> və müasir dövrün mədəniyyətində o, həmçinin dünyəvi ideologiya və elm tərəfindən də kənarlaşdırılır <ref name="Неклюдов" />. Tarixən mif istənilən ideologiyanın əsas modeli və müxtəlif mədəniyyət növlərinin - ədəbiyyat, incəsənət, din, fəlsəfə və hətta elmin sinkretik mənbəyi kimi xidmət etmişdir. Mədəniyyətin ilkin ritual-mifoloji sinkretizminin (xüsusən də fəlsəfə və elmin inkişafı ilə) fərqlənməsi ictimai şüurun qismən demifologizasiyasını nəzərdə tutur, lakin bu demifologizasiya tam ola bilməz; o, həmişə nisbidir. Zaman zaman, xüsusən də müasir dövrdə baş verən remifologizasiya ilə əvəz olunur. 20-ci əsr eyni zamanda texniki düşüncənin sürətli inkişafı və rasionalist fəlsəfə, təkamülçülük və "Maarifçilik" ümidlərindən məyusluqla yadda qalmışdır. Meletinskinin fikrincə, mifin "qaçılmazlığının" səbəblərindən biri, 19-cu əsrin pozitivistlərindən fərqli olaraq, elm mifologiyanı tamamilə əvəz edə bilmir, çünki o, həyatın mənası, tarixin məqsədi və s. kimi metafizik problemləri həll etmir, mifologiya isə onları həll etdiyini iddia edir, həll yolu görünüşü yaradır və xüsusən də həllolunmaz problemləri daha həll edilə bilən və başa düşülən bir şey vasitəsilə izah etməyə çalışır. Mif cəmiyyət və kosmosla "rahat" harmoniya hissi yaradır<ref name="Мелетинский" />. Beləliklə, Sovet mifoloji sisteminin süqutu ictimai şüurun demifologiyasına səbəb olmadı, əksinə, artan sosial bərabərsizlik, millətlərarası münaqişələr, yerli müharibələr, terror hücumları, qlobal dəyərlərdən məyusluq, ictimai şüurun aydın qaydalardan məhrum olması və s. kimi siyasi və sosial problemlər tərəfindən asanlaşdırılan yeni mif yaradıcılığı üçün güclü bir stimul oldu. Müasir Rusiya cəmiyyətinin mifləşdirilmiş təbiəti kompensasiya, irrasionallığa qarşı irrasional cavab kimi qəbul edilir<ref name="Топорков1">''Топорков А. Л.'' [https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html Мифы и мифология в современной России] {{Wayback|url=https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html |date=20191101193803 }} // [[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]. 1999. № 6 (8).</ref>. Müasir mifologiya arxaik mifologiya ilə eyni deyil, çünki o, müsbət biliklərin inkişafı ilə yanaşı mövcuddur və bu biliklərdən obrazlar və arqumentlər qurmaq üçün material əldə edə bilər. Mif tez-tez həqiqətinin kvazi-elmi sübutuna müraciət edir. Məsələn, şeytani qüvvələrin nizamlı kosmosa sıçraması motivləri "universal şər qüvvələri" tərəfindən siyasi sui-qəsd anlayışını formalaşdırır. Milli icma "həqiqi insan" kimi qəbul edilir, əks qüvvələr - hiyləgər əcnəbilər, inancsızlar və ya yadplanetlilər - bir növ anti-insani prinsip kimi qəbul edilir. Kollektiv təmsillərin məzmunu mədəni və tarixi şəraitdən asılı olaraq dəyişir, lakin onların strukturu nisbətən sabit qalır. Pozitiv-rasional sahələr (siyasət, iqtisadiyyat, tibb və s.) daxil olmaqla mədəni, bədii və ideoloji təcrübələr miflə əlaqələndirilir, çünki onlar dəyər istiqamətlərinə və ümumiləşdirilmiş empirik müşahidələrin metaforalarına əsaslanırlar. Neklyudova görə, bütün bunlar istənilən mədəni ənənədə mifoloji komponentin mövcudluğuna dəlalət edir və həmçinin, heç olmasa gündəlik düşüncə üçün rasional və mifoloji bilik növləri arasında kəskin fərqi rədd etməyə imkan verir. Alimin fikrincə, onlar ikililik təşkil edir, biri və ya digəri insan fəaliyyətinin müxtəlif növlərində və müxtəlif tarixi dövrlərdə alternativ olaraq üstünlük təşkil edir. Bundan əlavə, cəmiyyətdə elmi düşüncəyə inamın dövri böhranı ictimai şüurda mifoloji elementin aktivləşməsinə gətirib çıxarır <ref>''Лезов С. И.'' История и герменевтика в изучении Нового Завета. М., 1996. С. 14—15.</ref> və müasir dövrün mədəniyyətində o, həmçinin dünyəvi ideologiya və elm tərəfindən də kənarlaşdırılır <ref name="Неклюдов" />. Orta əsr işgəncə aləti kimi təqdim edilən Dəmir Qız (sağda) 19-cu əsr fantaziyasının məhsuludur.[15] 20-ci əsr etnoqrafik tədqiqatlarında müasirlik mifologiya üçün münbit bir sahə hesab olunurdu. Eyni zamanda, sovet və rus filoloqu V. P. Rudnevin və bir sıra digər alimlərin (S. P. Batrakova, V. B. Mirimanova, E. M. Meletinsky, A. K. Yakimovich) əsərlərində modernist cərəyanın fenomeni olan neomifologizm termini aşağıdakı kimi reallaşdırılır: [[Fayl:Diverse torture instruments.jpg|thumb|300px|sağda|Orta əsr işgəncə aləti kimi təqdim edilən "Dəmir Qız" XIX əsr fantaziyasının məhsuludur<ref name="Vortrag Klaus Graf">Vortrag {{нп3|Граф, Клаус|Klaus Graf|de|Klaus Graf (Historiker)}}: "Das Hinrichtungswerkzeug «Eiserne Jungfrau» ist eine Fiktion des 19. Jahrhunderts, denn erst in der ersten Hälfte des 19. jahrhunderts hat man frühneuzeitliche Schandmäntel, die als Straf- und Folterwerkzeuge dienten und gelegentlich als «Jungfrau» bezeichnet wurden, innen mit eisernen Spitzen versehen und somit die Objekte den schaurigen Phantasien in Literatur und Sage angepaßt. One must question why it would have been built in the 18th century, as it would have contrasted greatly with the accepted culture of Georgian-Era Europe — far different than Medieval Europe. " (''«The execution tool „Iron Maiden“ is a fiction of the 19th century, because only since the first half of the 19th Century the early-modern-times' „rishard cloaks“, which sometimes were called „maidens“, were provided with iron spikes; and thus the objects were adapted to the dreadful fantasies in literature and legend.»'') [https://web.archive.org/web/20040828060227/http://www.mondzauberin.de/einstieg/informativ/essays/essays3/BerlinOnline+Die+unsichtbare+H/vortrag.html Mordgeschichten und Hexenerinnerungen — das boshafte Gedächtnis auf dem Dorf, June 21, 2001] accessed July 11, 2007.</ref>]] # Qədim mifoloji motivlərin və süjetlərin yaradıcı mənimsənilməsi Bədii dilin mifoloji protodilinə polisemantikliyi və assosiativliyi ilə mənimsənilməsi Özünəməxsus (müəllif, ideoloji) mifoloji dünyaların və obrazların yaradılması. Müasir mif yaradıcılığına qarşı mübarizə elm və ənənəvi dinləri birləşdirir. Ənənəvi inancların nümayəndələri tez-tez təriqətlərin, okkultizmin, xurafatların və neo-dini miflərin geniş yayılmasından danışırlar ki, bu da onların fikrincə, parçalanmaya, ekstremizmə və digər sosial qeyri-sabitlik formalarına səbəb olur[1]. Bəzi pravoslav müəlliflərinin müasir cəmiyyətdə yayılmasına işarə etdiyi "bütpərəstlik" Şərq slavyanlarının qədim dini inanclarının daha da inkişafı deyil, kütləvi şüurun ibtidailəşdirilməsinin, dünyanın elmi mənzərəsinin artıq heç bir fəlsəfi ideya ilə birləşdirilməyən ayrı elementlərə ayrılmasının nəticəsidir. Pravoslav müəllifləri İbrahim dinlərinin kanonları ilə uyğun olmayan müxtəlif hadisələri "bütpərəstlik" kimi təsnif edirlər, məsələn, ulduz falı və sehrli təcrübələr, ufologiya, məşhur brendlərə ibadət və s. Bu inanclar və ideyalar qloballaşmanın məhsuludur və keçmişin yerli xalq inancları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.<ref name="Бесков"> Бесков А. А. Реминисценции восточнославянского язычества в современной российской культуре (статья первая) // Colloquium heptaplomeres. — 2015. — № 2. — С. 8—9. Архивировано 24 сентября 2021 года</ref> Onlar qeyri-müəyyən bir şeyə inam olan itsizm kimi bir fenomenlə sıx bağlıdır.<ref name="Бесков" /><ref>''{{comment|Ткаченко А. В.|Кандидат исторических наук, Московский городской педагогический университет}}'' [http://www.systempsychology.ru/journal/2012-6/115-tkachenko-av-itsizm-kak-osnovnaya-forma-religioznyh-predstavleniy-sovremennoy-molodezhi.html Итсизм как основная форма религиозных представлений современной молодёжи] {{Wayback|url=http://www.systempsychology.ru/journal/2012-6/115-tkachenko-av-itsizm-kak-osnovnaya-forma-religioznyh-predstavleniy-sovremennoy-molodezhi.html |date=20140119002148 }} // Системная психология и социология. 2012. № 6. С. 112—120.</ref>. # # == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} ==Ədəbiyyat== * Архипова А. С. Последний «Царь-избавитель»: Советская мифология и фольклор 20—30 годов XX в. // Антропологический форум. — 2010. — № 12-online. * Барт Р. Миф сегодня // Барт Р. Избранные работы : Семиотика. Поэтика. — М. : Прогресс; Универс, 1994. — С. 72—130. * Барышников П. Н. Мифология современности // Вестник Российского университета дружбы народов. — 2006. — № 1 — С. 182—189. * Богданов К. А. Повседневность и мифология. — СПб. : Искусство-СПб, 2001. — 438 с. * Брагина Н. Г. Память в языке и культуре. — М. : Языки славянских культур, 2007. — 520 с. * Галиев А. А. Мифологизированная история как объект исследования // Отан тарихы : научный журнал / Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Ғылым Комитеті. Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты. — 2018. — № 3 (83). — С. 224—237. — ISSN 1814-6961. * Мелетинский Е. М. От мифа к литературе: курс лекций «Теория мифа и историческая поэтика». — М. : РГГУ, 2001. — 169 с. * Миф : [арх. 17 октября 2022] / А. В. Константинов, П. В. Резвых, С. С. Аверинцев // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие [Электронный ресурс]. — 2012. — С. 475—477. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5. * Неклюдов С. Ю. Структура и функция мифа // Мифы и мифология в современной России. / Под ред. К. Аймермахера, Ф. Бомсдорфа, Г. А. Бордюгова. — М. : АИРО-XX, 2000. — С. 17—38. — 216 с. (копия). * Найдыш В. М. Философия мифологии. XIX — начало XXI в. — М. : Альфа-М, 2004. — 544 с. * Руднев В. П. Словарь культуры XX века: ключевые понятия и тексты. — М. : Аграф, 1997. — 384 с. * Современная российская мифология / сост. М. В. Ахметова. — М. : РГГУ, 2005. — 285 с. * Соколов А. Б. Мифы об эволюции человека / Научный редактор доктор биологических наук Е. Б. Наймарк. — М.: Альпина нон-фикшн, 2015. — 390 с. — ISBN 978-5-91671-403-6. (pdf на сайте Всенаука). * Соколов А. Б. Ученые скрывают? Мифы XXI века / Научные редакторы С. М. Боринская, доктор биологических наук, А. И. Иванчик, доктор исторических наук, член-корреспондент РАН. — М.: Альпина нон-фикшн, 2017. — 370 с. — ISBN 978-5-91671-742-6. (pdf на сайте Всенаука). * Соколов А. Б. Странная обезьяна. Куда делась шерсть и почему люди разного цвета / Научный редактор кандидат биологических наук, доктор исторических наук М. Б. Медникова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2020. — 576 с. — ISBN 978-5-00139-302-3. * Топорков А. Л. Мифы и мифология XX века: традиции и восприятие // Человек и общество: поиски, проблемы и решения, 1999. * Хюбнер К.[нем.] Истина мифа. — М.: Республика, 1996. — 387 с. * Чернышов А. В. Современное состояние советской мифологии // Чернышов А. В. Современная советская мифология. — Тверь : А. Чернышов, 1992. — С. 4—27. — 77 с. — 1000 экз. * Шайгородский Ю. Ж. Политика: взаимодействие реальности и мифа : [монография]. Киев : Знання України, 2009. 400 с. * Шиженский Р. В. Неоязыческий миф о князе Владимире // Вестник Бурятского государственного университета. Философия, социология, политология, культурология. — 2009. — Вып. 6. — С. 250—256. * Шнирельман В. А. Арийский миф в современном мире / Российская академия наук, Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: Новое литературное обозрение, 2015. — (Библиотека журнала «Неприкосновенный запас»). — ISBN 978-5-4448-0279-3. — ISSN 1815-7912. * Яблоков И. А. Русская культура заговора: Конспирологические теории на постсоветском пространстве. — Альпина нон-фикшн, 2021. — 431 с. — ISBN 978-5-00139-177-7. * Conspiracy theories in American history: An Encyclopedia (англ.) / Peter Knight. — ABC-CLIO, 2003. — ISBN 978-1-57607-812-9. ==Mənbə== * Соколов А. Б. Мифы об эволюции человека. ScienceVideoLab. * Andrew O’Hehir. Archaeology from the dark side. Salon.com (31 августа 2005). Архивировано 7 декабря 2019 года. aamlz39rwuu0c8d5aij31nv3ivb4bsp 8981433 8981153 2026-06-27T18:54:27Z Padarli73 328404 8981433 wikitext text/x-wiki '''Müasir miflər'''— mifoloji mənşəli mədəni fenomenlərdir, lakin elmi-rasional cəmiyyətin mədəniyyəti daxilində yaranır və davam edir<ref name="Барышников">''Барышников П. Н.'' [http://pglu.ru/upload/iblock/6e4/uch_2008_xiv_00009.pdf Мифология современности] {{Wayback|url=http://pglu.ru/upload/iblock/6e4/uch_2008_xiv_00009.pdf |date=20190714004937 }} // Вестник Российского университета дружбы народов. — 2006. — № 1 — С. 182—189.</ref>. Müasir mif fenomeni mifin mənalı, müstəqil, dəyərli bir təcrübə və universal mədəni prinsip kimi şərh edilməsi strategiyası kimi remifologiyalaşdırma prosesi ilə əlaqədardır. Müasir dünyada miflər dekralizasiya olunub və cəmiyyətin "şüuraltı"nda mövcuddur, lakin bir çox cəhətdən onun mövcudluğunu və müasir dünyagörüşünü müəyyən etməyə davam edir, əks olunmamış qavrayış və davranış nümunələrini təmsil edir. Reklam və ideologiya mifoloji düşüncədən istifadə edir. Miflər universal bir sənət dili və cəmiyyəti birləşdirən və birləşdirən, xüsusən də milli kimliyi formalaşdıran bir qüvvə olaraq qalır {{sfn|Константинов, Резвых, Аверинцев|2012|с=475—477}}. Müasir mifologiya və mif yaradıcılığı bir çox tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmışdır:[[Yeleazar Meletinski]] <ref>''Мелетинский Е. М.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinskyotmifakliterature.pdf От мифа к литературе : курс лекций «Теория мифа и историческая поэтика»] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinskyotmifakliterature.pdf |date=20180328165953 }}. М. : РГГУ, 2001. 169 с.</ref>,, V. M. Naidysh<ref>''Найдыш В. М.'' Философия мифологии. XIX — начало XXI в. М. : Альфа-М, 2004. 544 с.</ref>, Kurt Hübner<ref>''{{нп3|Хюбнер, Курт|Хюбнер, Курт|de|Kurt Hübner (Philosoph)}}'' Истина мифа. М. : Республика (издательство), 1996. 387 с.</ref>, K. A. Bogdanov<ref>''Богданов К. А.'' Повседневность и мифология. СПб. : Искусство-СПб, 2001. 438 с.</ref>, [[Sergey Neklyudov]] <ref name="Неклюдов">''Неклюдов С. Ю.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm Структура и функция мифа] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm |date=20211125163720 }} // Мифы и мифология в современной России / Под ред. К. Аймермахера, Ф. Бомсдорфа, А. Бордюгова]]. М. : АИРО-XX, 2000. С. 17—38. ([http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm копия] {{Wayback|url=http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm |date=20211130141643 }})</ref>, N. G. Bragina<ref>''Брагина Н. Г.'' Память в языке и культуре. М. : Языки славянских культур, 2007. 520 с.</ref>, Y. J. Şayqorodski<ref name='Шайгородский'>''Шайгородский Ю. Ж.'' Политика : взаимодействие реальности и мифа : [монография]. Киев : Знання України, 2009. 400 с.</ref> və başqaları.<ref>Современная российская мифология / сост. М. В. Ахметова. М. : РГГУ, 2005. 285 с.</ref>. Ənənəvi mənada mif arxaik mədəniyyət forması, qədim şifahi ənənə ilə əlaqələndirilir. Lakin, elmi araşdırmalara görə, mədəniyyətin ayrılmaz hissəsi olan mif müasir dünyada mövcud olmağa və inkişaf etməyə davam edir, yeni formalar alır.<ref name="Барышников" />. Mif yoxa çıxmayıb, əksinə dəyişdirilib, yeni reallıqlara uyğunlaşıb, mövcud ola biləcəyi və funksiyalarını yerinə yetirə biləcəyi yerləri tutub {{sfn|Галиев|2018|с=228}}. [[Rumıniya|Rumıniyalı]] filosof, din alimi və etnoqrafı [[Mirça Eliade]] qeyd edib ki, müasir mədəniyyətdə [[Mifologiya|mifoloji]] motivlər təkcə bədii və digər fantaziya əsərlərində mövcud deyil, həm də gündəlik həyatda, siyasi mühitdə və ideologiyada geniş yayılıb; rasional şüurun nazik qabığındakı istənilən boşluğu doldururlar. [[Almanlar|Alman]] filosofu və poststrukturalist Hans Blumenberg dünyanın insan mənzərəsindəki mif elementlərinin reduksiyasızlığı haqqında yazırdı ki, bu da təfəkkürün əsas metaforik təbiəti və heç bir qeyri-metaforik dilə tərcümə edilə bilməyən "mütləq metaforaların" mövcudluğu ilə bağlıdır. Alman filosofu Kurt Hübnerin konsepsiyasına görə, müasir dünyada incəsənət və din sferasında mövcudluğunu davam etdirən mifin "həqiqəti" problemi onun spesifik rasionallığının – müasir Avropa elminin rasionallığı ilə qarşıdurmaya çıxan empirik və semantik intersubyektivliyin təhlili yolu ilə aşkarlanır.{{sfn|Константинов, Резвых, Аверинцев|2012|с=475—477}}. [[Sovet]] və [[rus]] filoloqu və folklorşünası [[Yeleazar Meletinski]] də yazırdı ki, mifoloji təfəkkürün bir sıra xüsusiyyətləri kütləvi şüurda, siyasi, ideoloji sistemlərdə və bədii poetik fantaziyada qorunub saxlanılır. Bu elementlərə abstraksiyaların konkret həssas və şəxsi ifadəsi, simvolizm, "erkən" zamanın "qızıl dövr" kimi ideallaşdırılması, baş verən hər şeyin mənası və məqsədyönlü istiqamətinin axtarışı və s. daxildir <ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. Sovet və rus filoloqu və folklorşünası [[Sergey Neklyudov]], "əsrlərdən bəri mövcud olan arxaik modellərə görə, müasir siyasət və ideologiya köhnə mifləri yeni sosial və milli qabıqlarda canlandırır"<ref name="Неклюдов" />. Müasir mifologiya çox vaxt "qızıl dövr", "apokalipsis", "dünya şər", "yerdəki cənnət", "əbədi gənclik" və s. kimi arxetipik semantik modellərə əsaslanır <ref name="Барышников" />. Müasir miflər ümumiyyətlə mifin rasional dəlillərə deyil, mədəni ənənə, dini və ya ideoloji sistem tərəfindən təyin olunan inanc və inanclara əsaslanan bilik növü kimi ümumi anlayışına uyğun gəlir. Ənənəvi, müasir miflər kimi, rasional təfəkkürdən fərqli, xüsusi məntiqi quruluşa malikdir: xaric edilmiş orta qanuna əməl olunmur, mahiyyət mənşəyi ilə əvəz olunur, hadisələrə məcburi məqsədyönlülük aid edilir, səbəb-nəticə əlaqəsi üçün zaman yaxınlığı götürülür və s.<ref name="Неклюдов" />. Tarixi keçmişdə olduğu kimi, mif insan mənəvi fəaliyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində iştirakını davam etdirir<ref name="Барышников" />. Ənənəvi və müasir mifologiya arasındakı oxşarlıq, ilk növbədə, miflərin əsasında duran arxetipik strukturları doğuran psixofizioloji mexanizmlərin universallığı ilə izah olunur<ref name="Неклюдов" />. Eyni zamanda, Neklyudovun fikrincə, informasiya (kommunikasiya) inqilabı kütləvi şüurun manipulyasiyasını asanlaşdırmış və mifoloji təsvirlərin simvolik tərkibini yoxsullaşdırmışdır. Mədəni simvolizmin müxtəlifliyi siyasi miflər və populyar mədəniyyət mifləri ilə əvəz olunur<ref name="Неклюдов" />. Bundan əlavə, müasir mifologiya, ənənəvi mifologiyadan fərqli olaraq, dünyanın vahid mifoloji mənzərəsini formalaşdırmır <ref name="Барышников" />. Mifologiyanın inkişafının ilkin mərhələlərində, arxaik mifologiya mərhələsində mif izahedici və sosial-tənzimləyici sahələrdə üstünlük təşkil etsə də, mifoloji komponentləri də özündə ehtiva edən inkişaf etmiş dini sistemlərin (Buddizm, Yəhudilik, Xristianlıq, İslam və s.) mövcudluğu mərhələsində mif dini ideologiya tərəfindən öz mövqeyindən bir qədər kənarlaşdırılır. Yeni Dövrün <ref>''Лезов С. И.'' История и герменевтика в изучении Нового Завета. М., 1996. С. 14—15.</ref> və müasir dövrün mədəniyyətində o, həmçinin dünyəvi ideologiya və elm tərəfindən də kənarlaşdırılır <ref name="Неклюдов" />. Tarixən mif istənilən ideologiyanın əsas modeli və müxtəlif mədəniyyət növlərinin - ədəbiyyat, incəsənət, din, fəlsəfə və hətta elmin sinkretik mənbəyi kimi xidmət etmişdir. Mədəniyyətin ilkin ritual-mifoloji sinkretizminin (xüsusən də fəlsəfə və elmin inkişafı ilə) fərqlənməsi ictimai şüurun qismən demifologizasiyasını nəzərdə tutur, lakin bu demifologizasiya tam ola bilməz; o, həmişə nisbidir. Zaman zaman, xüsusən də müasir dövrdə baş verən remifologizasiya ilə əvəz olunur. 20-ci əsr eyni zamanda texniki düşüncənin sürətli inkişafı və rasionalist fəlsəfə, təkamülçülük və "Maarifçilik" ümidlərindən məyusluqla yadda qalmışdır. Meletinskinin fikrincə, mifin "qaçılmazlığının" səbəblərindən biri, 19-cu əsrin pozitivistlərindən fərqli olaraq, elm mifologiyanı tamamilə əvəz edə bilmir, çünki o, həyatın mənası, tarixin məqsədi və s. kimi metafizik problemləri həll etmir, mifologiya isə onları həll etdiyini iddia edir, həll yolu görünüşü yaradır və xüsusən də həllolunmaz problemləri daha həll edilə bilən və başa düşülən bir şey vasitəsilə izah etməyə çalışır. Mif cəmiyyət və kosmosla "rahat" harmoniya hissi yaradır<ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. Beləliklə, Sovet mifoloji sisteminin süqutu ictimai şüurun demifologiyasına səbəb olmadı, əksinə, artan sosial bərabərsizlik, millətlərarası münaqişələr, yerli müharibələr, terror hücumları, qlobal dəyərlərdən məyusluq, ictimai şüurun aydın qaydalardan məhrum olması və s. kimi siyasi və sosial problemlər tərəfindən asanlaşdırılan yeni mif yaradıcılığı üçün güclü bir stimul oldu. Müasir Rusiya cəmiyyətinin mifləşdirilmiş təbiəti kompensasiya, irrasionallığa qarşı irrasional cavab kimi qəbul edilir<ref name="Топорков1">''Топорков А. Л.'' [https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html Мифы и мифология в современной России] {{Wayback|url=https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html |date=20191101193803 }} // Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас. 1999. № 6 (8).</ref>. Müasir mifologiya arxaik mifologiya ilə eyni deyil, çünki o, müsbət biliklərin inkişafı ilə yanaşı mövcuddur və bu biliklərdən obrazlar və arqumentlər qurmaq üçün material əldə edə bilər. Mif tez-tez həqiqətinin kvazi-elmi sübutuna müraciət edir. Məsələn, şeytani qüvvələrin nizamlı kosmosa sıçraması motivləri "universal şər qüvvələri" tərəfindən siyasi sui-qəsd anlayışını formalaşdırır. Milli icma "həqiqi insan" kimi qəbul edilir, əks qüvvələr - hiyləgər əcnəbilər, inancsızlar və ya yadplanetlilər - bir növ anti-insani prinsip kimi qəbul edilir. Kollektiv təmsillərin məzmunu mədəni və tarixi şəraitdən asılı olaraq dəyişir, lakin onların strukturu nisbətən sabit qalır. Pozitiv-rasional sahələr (siyasət, iqtisadiyyat, tibb və s.) daxil olmaqla mədəni, bədii və ideoloji təcrübələr miflə əlaqələndirilir, çünki onlar dəyər istiqamətlərinə və ümumiləşdirilmiş empirik müşahidələrin metaforalarına əsaslanırlar. Neklyudova görə, bütün bunlar istənilən mədəni ənənədə mifoloji komponentin mövcudluğuna dəlalət edir və həmçinin, heç olmasa gündəlik düşüncə üçün rasional və mifoloji bilik növləri arasında kəskin fərqi rədd etməyə imkan verir. Alimin fikrincə, onlar ikililik təşkil edir, biri və ya digəri insan fəaliyyətinin müxtəlif növlərində və müxtəlif tarixi dövrlərdə alternativ olaraq üstünlük təşkil edir. Bundan əlavə, cəmiyyətdə elmi düşüncəyə inamın dövri böhranı ictimai şüurda mifoloji elementin aktivləşməsinə gətirib çıxarır <ref>''Лезов С. И.'' История и герменевтика в изучении Нового Завета. М., 1996. С. 14—15.</ref> və müasir dövrün mədəniyyətində o, həmçinin dünyəvi ideologiya və elm tərəfindən də kənarlaşdırılır <ref name="Неклюдов" />. Orta əsr işgəncə aləti kimi təqdim edilən Dəmir Qız (sağda) 19-cu əsr fantaziyasının məhsuludur. 20-ci əsr etnoqrafik tədqiqatlarında müasirlik mifologiya üçün münbit bir sahə hesab olunurdu. Eyni zamanda, sovet və rus filoloqu V. P. Rudnevin və bir sıra digər alimlərin (S. P. Batrakova, V. B. Mirimanova, E. M. Meletinsky, A. K. Yakimovich) əsərlərində modernist cərəyanın fenomeni olan neomifologizm termini aşağıdakı kimi reallaşdırılır: [[Fayl:Diverse torture instruments.jpg|thumb|300px|sağda|Orta əsr işgəncə aləti kimi təqdim edilən "Dəmir Qız" XIX əsr fantaziyasının məhsuludur<ref name="Vortrag Klaus Graf">Vortrag {{нп3|Граф, Клаус|Klaus Graf|de|Klaus Graf (Historiker)}}: "Das Hinrichtungswerkzeug «Eiserne Jungfrau» ist eine Fiktion des 19. Jahrhunderts, denn erst in der ersten Hälfte des 19. jahrhunderts hat man frühneuzeitliche Schandmäntel, die als Straf- und Folterwerkzeuge dienten und gelegentlich als «Jungfrau» bezeichnet wurden, innen mit eisernen Spitzen versehen und somit die Objekte den schaurigen Phantasien in Literatur und Sage angepaßt. One must question why it would have been built in the 18th century, as it would have contrasted greatly with the accepted culture of Georgian-Era Europe — far different than Medieval Europe. " (''«The execution tool „Iron Maiden“ is a fiction of the 19th century, because only since the first half of the 19th Century the early-modern-times' „rishard cloaks“, which sometimes were called „maidens“, were provided with iron spikes; and thus the objects were adapted to the dreadful fantasies in literature and legend.»'') [https://web.archive.org/web/20040828060227/http://www.mondzauberin.de/einstieg/informativ/essays/essays3/BerlinOnline+Die+unsichtbare+H/vortrag.html Mordgeschichten und Hexenerinnerungen — das boshafte Gedächtnis auf dem Dorf, June 21, 2001] accessed July 11, 2007.</ref>]] # Qədim mifoloji motivlərin və süjetlərin yaradıcı mənimsənilməsi # Bədii dilin mifoloji protodilinə polisemantikliyi və assosiativliyi ilə mənimsənilməsi; #Özünəməxsus (müəllif, ideoloji) mifoloji dünyaların və obrazların yaradılması. Müasir mif yaradıcılığına qarşı mübarizə elm və ənənəvi dinləri birləşdirir. Ənənəvi inancların nümayəndələri tez-tez təriqətlərin, okkultizmin, xurafatların və neo-dini miflərin geniş yayılmasından danışırlar ki, bu da onların fikrincə, parçalanmaya, ekstremizmə və digər sosial qeyri-sabitlik formalarına səbəb olur<ref name="Барышников" />. Bəzi pravoslav müəlliflərinin müasir cəmiyyətdə yayılmasına işarə etdiyi "bütpərəstlik" Şərq slavyanlarının qədim dini inanclarının daha da inkişafı deyil, kütləvi şüurun ibtidailəşdirilməsinin, dünyanın elmi mənzərəsinin artıq heç bir fəlsəfi ideya ilə birləşdirilməyən ayrı elementlərə ayrılmasının nəticəsidir. [[Pravoslav]] müəllifləri [[İbrahimi dinlər|İbrahim dinləri]]nin kanonları ilə uyğun olmayan müxtəlif hadisələri [[Bütpərəstlik|"bütpərəstlik"]] kimi təsnif edirlər, məsələn, [[ulduz falı]] və sehrli təcrübələr, [[ufologiya]], məşhur brendlərə ibadət və s. Bu inanclar və ideyalar [[Qloballaşma|qloballaşmanın]] məhsuludur və keçmişin yerli xalq inancları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur <ref name="Бесков"> Бесков А. А. Реминисценции восточнославянского язычества в современной российской культуре (статья первая) // Colloquium heptaplomeres. — 2015. — № 2. — С. 8—9. Архивировано 24 сентября 2021 года</ref> Onlar qeyri-müəyyən bir şeyə inam olan itsizm kimi bir fenomenlə sıx bağlıdır.<ref name="Бесков" /><ref>''{{comment|Ткаченко А. В.|Кандидат исторических наук, Московский городской педагогический университет}}'' [http://www.systempsychology.ru/journal/2012-6/115-tkachenko-av-itsizm-kak-osnovnaya-forma-religioznyh-predstavleniy-sovremennoy-molodezhi.html Итсизм как основная форма религиозных представлений современной молодёжи] {{Wayback|url=http://www.systempsychology.ru/journal/2012-6/115-tkachenko-av-itsizm-kak-osnovnaya-forma-religioznyh-predstavleniy-sovremennoy-molodezhi.html |date=20140119002148 }} // Системная психология и социология. 2012. № 6. С. 112—120.</ref>. ==Dünya modeli== Müasir mifologiyada vahid mifoloji dünyagörüşünün olmamasına baxmayaraq, ənənəvi mifologiyaya xas olan dünya modelləşdirməsinin bir çox elementlərini bölüşür. Mifoloji məkanın keyfiyyətcə heterojenliyi, əsas xüsusiyyətlərindən biri olan müqəddəs mərkəzin və potensial düşmən periferiyanın olması müasir mifologiyada da mövcuddur. Burada məkan, məsələn, müsbət və ya mənfi "enerji"nin olması, olmaması və ya müxtəlif konsentrasiyaları və s. ilə izah edilən fərqli fiziki və mistik keyfiyyətlərə malik fraqmentlərdən ibarət kimi qəbul edilir. Ənənəvi mif tez-tez mövcud vəziyyətin mənşəyinin izlənildiyi keçmiş haqqında bir hekayə təqdim edir - həm həyatın müsbət aspektləri (əşyalar, mətnlər və adətlər daxil olmaqla mədəniyyətin yaranması), həm də mənfi (ölüm, xəstəlik, pis niyyətlər və s.), bu da yaradılış dövrünün, ən yüksək dəyərə və ən böyük müqəddəsliyə malik mifoloji zamanın ilkin kamilliyini nəzərdə tutur <ref>''Топоров В. H.'' [http://www.mifinarodov.com/k/kosmogonicheskie-mifyi.html Космогонические мифы] {{Wayback|url=http://www.mifinarodov.com/k/kosmogonicheskie-mifyi.html |date=20190323014802 }} // Мифы народов мира : Энциклопедия. [https://archive.org/details/Myths_of_the_Peoples_of_the_World_Encyclopedia_Electronic_publication_Tokarev_and_others_2008/page/n1 Электронное издание] / Гл. ред. С. А. Токарев. М., 2008 (Советская Энциклопедия, 1980). С. 551—553.</ref>. Bu, həm ənənəvi, həm də müasir mifologiyaya xas olan keçmişin ahəngdar dünya nizamı (Yunan mifologiyasının "qızıl dövrü", gündəlik şüurun "köhnə yaxşı günləri", "çiçəklənən Sovet dövrü" və s.), onun indiki dövrdə pozulması və dünyanın və insanın ümumi deqradasiyası anlayışlarının mənbəyidir. Bu geriləmə yalnız dünyanın məhv olması ilə başa çata bilər ki, bu da eskatoloji miflərdə reallaşan bir fikirdir. Bunlara Son Qiyamətin gözləntisi, yaxınlaşan kosmik fəlakət, Kainatın istilik ölümü, təbii sərvətlərin tükənməsi və ozon təbəqəsinin incəlməsi daxildir. Gələcək ədalət krallığının obrazı da geniş yayılmışdır: yer üzündə cənnətin gözləntisi, kommunist cəmiyyətinin qurulması və s.) ki, bu da yaradılış dövrünün orijinal harmoniyası ilə əlaqələndirilir. Bu halda, harmoniya dövrünə qayıdış zamanın dövri təbiəti haqqında fikirlər çərçivəsindədir <ref name="Неклюдов" />. ==Mətnlər== Mif, demək olar ki, həmişə müəyyən bir ənənədə müqəddəs hesab edilən hadisələr və personajlar (dünyanın yaradılması, daşqın, dünyanın sonu, [[Prometey]], [[Krişna]], [[Vladimir Lenin|Lenin]] və s. haqqında miflər) haqqında bir hekayə təqdim edir. Bu cür hekayələr adətən müxtəlif dərəcələrdə müqəddəsləşdirilir. Ənənəvi cəmiyyətlərdə mifin reallaşdığı mətn növü adətən folklordur. Daha inkişaf etmiş mədəniyyətlərdə mifoloji məlumatlar müqəddəs və bədii mətnlərdən tutmuş elmi və jurnalistikaya qədər müxtəlif mətnlərdə ola bilər <ref name="Неклюдов" />. Müasir miflərin əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də onların tez-tez media vasitəsilə yayılması və tez-tez etibarlı məlumat kimi təqdim edilməsidir <ref name="Топорков1" />. ==Kateqoriyalar== Sovet və Rus filoloqu və folklorşünası A. L. Toporkov müasir miflərin dörd növünü müəyyən edir: # Siyasətçilər, siyasi partiyalar və media tərəfindən yaradılan siyasi və ictimai həyat mifləri. # Özünüdəyişmə ilə əlaqəli dini və etnik miflər # Qeyri-dini inanclarla əlaqəli miflər ([[UFO]]-lar və [[yadplanetlilər]], [[qar adamı]] və [[ekstrasens|ekstrasenslər]] haqqında) # Populyar mədəniyyət mifləri (məsələn, [[ABŞ|Amerika]] arzusu və Amerika həyat tərzi mifi)<ref>''Топорков, Андрей Львович'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm Мифы и мифология XX века: традиции и восприятие] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm |date=20211130141653 }} // Человек и общество: поиски, проблемы и решения. 1999.</ref>. [[Siyasi mif|Siyasi miflər]] müasir mifologiyada ən çox yayılmış tədqiqat mövzusudur <ref name="Барт">''Барт, Ролан'' Миф сегодня // Барт Р. Избранные работы : Семиотика. Поэтика. М. : Прогресс (издательство)|Прогресс; Универс, 1994. С. 72—130.</ref><ref>''Шатин Юрий Васильевич'' Политический миф и его художественная деконструкция // Критика и семиотика. Вып. 6. Новосибирск : [[Новосибирский государственный университет|НГУ]], 2003. С. 67—78.</ref><ref>''Сарна А. Я.'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/11316 Визуальная метафора в дискурсе идеологии] {{Wayback|url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/11316 |date=20211130141742 }} // Палiтычная сфера. 2005. № 4. С. 55—60.</ref>. Fransız filosofu və semiotik [[Rolan Bart|Roland Bart]] müasirliyi mifologiyalaşdırmaq üçün imtiyazlı bir sahə kimi görürdü. Onun fikrincə, mif arxaik məcazi düşüncə alətindən siyasi [[demaqogiya]] alətinə çevrilir. [[Mirça Eliade]] sosializmi yeni [[Esxatologiya|eskatoloji]] mif kimi şərh etmişdir. Siyasi miflər haqqında J. Sorel, R. Niebuhr, H. Hatfield, J. Merkus, A. Sauvy və başqaları da yazıblar <ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. [[SSRİ|Sovet]] və [[Ukrayna]] politoloqu və sosial psixoloqu Y.J.Şayqorodski siyasi mifi <blockquote>siyasi reallığın və fundamental sosial dəyərlərin fərdi və kütləvi şüurda vahid, sadələşdirilmiş və əsasən irrasional əks olunması; onları şərh etməyin, dünyanı və sosial həyatı modelləşdirməyin unikal simvolik vasitəsi; konkret siyasi məqsədləri - hakimiyyət uğrunda mübarizə, onun legitimləşdirilməsi, yeni siyasi ideologiyanın qurulması və sair kimi həyata keçirmək üçün bir vasitə; mifoloji və siyasi şüurun inteqrasiya olunmuş forması; insanların kollektiv yaddaşında onların sosial təcrübəsini və siyasi proseslərin mənəvi-əxlaqi ölçüsünün imperativlərini qoruyan xüsusi bir mif növü kimi müəyyən edir <ref name='Шайгородский' />.</blockquote> İdeoloji mətnlərin yaradılmasında, kampaniyalarda, siyasi müzakirələrdə və istənilən ideoloji cəhətdən yüklənmiş informasiya məkanının yaradılmasında kütləvi şüurun arxetipləri və universal motivlərlə əlaqəli metaforik obrazlardan, eləcə də şüurun emosional və duyğu tərəfinə müraciət edən linqvistik, teatral, texniki və digər vasitələrdən istifadə olunur: "qızıl dövr", "dünyanın sonu", "böyük irq", "əbədi ədalət", epik qəhrəmanlar, xilaskarlar, xeyirxahlar və digərləri (PR mifologiyası). Mifoloji şüurun dərin strukturlarına təsir göstərməklə alıcıya obrazlar sistemi tətbiq olunur <ref name="Барышников" />. Siyasi miflər, bir sıra digərləri ilə birlikdə, mürəkkəb mifoloji sistemlər yarada bilər (aşağıya baxın). Həmçinin, S. Y. Neklyudovun təşviqat əfsanəsi adlanan bir fenomen də mövcuddur ki, bu da sosial səfərbərliyə nail olmaq məqsədi ilə dövlət qurumları tərəfindən yayılan bir növ şəhər əfsanəsidir. Agitprop əfsanəsi ictimai narahatlıqlarla rezonans doğurduğu hallarda, mediada təqdim edildikdən sonra, dövlət qurumlarının səylərindən asılı olmayaraq yayılmağa başlayır, improvizə edilmiş detalları toplayır və tədricən üfüqi rabitə kanallarından keçərək folklor mətninə çevrilir.<ref>{{книга|автор=Архипова Александра, Кирзюк Анна|часть=Как легенда стала идеологическим оружием |ссылка часть= |заглавие=Опасные советские вещи. Городские легенды и страхи в СССР|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=|издание= |место=М. |издательство=Новое литературное обозрение |год=2021|том= |страницы=163―164 |страниц=536|серия=Культура повседневности |isbn=978-5-4448-1174-0, 978-5-4448-1598-4|тираж=|ref=}}</ref>. Marketinq mifləri siyasi miflərə yaxındır. Diskursiv şəkildə təkrarlanan təsvirlərin arxetipik təbiəti sayəsində istehlakçının şüurunu manipulyasiya edir, onları müəyyən mal və xidmətlər almağa inandırır. Marketinq mifləri reklamda, eləcə də sözdə dizayn mətnlərində ola bilər.<ref name="Барышников" />. Mistik və yalançı elmi miflər bir-biri ilə sıx bağlıdır və kəsişir <ref name="Барышников" />. Cəmiyyətdə mistisizmin yüksəlişi adətən iqtisadi qeyri-sabitlik və mədəni böhran dövrlərində baş verir. Buna misal olaraq Roma İmperiyasının süqutu ərəfəsində mistik məktəblərin yüksəlişini və 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiyada spiritualizm və teosofiya dəbini göstərmək olar. V. M. Naydişə görə, 20-ci əsrin sonu və 21-ci əsrin əvvəllərində "kütləvi şüur yenidən mifologiyalaşdırılır... mistisizmə marağın artması, kvazielmi mif yaradıcılığının çiçəklənməsi və okkultizm, sehr və astrologiya kimi paramədəni şüur formalarının çiçəklənməsi; materializmdən mistisizmə, elmdən mifə qaçış həm daxili, həm də xarici sonsuz skeptisizm üçün dəb halını aldıqda." Bu kateqoriyadakı miflər tez-tez elmi biliyə və elmi ictimaiyyətə qarşı çıxır; onların tərəfdarları onların ideyalarını xüsusi, daha yüksək bilik forması kimi görürlər ki, onların fikrincə, bu, tezliklə eksperimental və nəzəri tədqiqatların "ənənəvi" elmi sistemlərini əvəz edə bilər.<ref>''Найдыш В. М.'' Философия мифологии от Античности до эпохи Романтизма. М. : Гардарики, 2002.</ref> Bundan əlavə, müasir relativizm və plüralizm kontekstində elm yalançı elmi mifologiyaya sosial maneə yaratmaq imkanından məhrumdur. Əvvəlki kateqoriya gündəlik mifologiya ilə əlaqələndirilir: sehr (falçılar, müalicəçilər), gündəlik sehr, o cümlədən əlamətlərə inam, astrologiya, şəhər əfsanələri, müasir folklor, həm təkrarlanan, həm də qidalandırıcı qeyri-dini inanclar<ref name="Барышников" />. Kütləvi şüur gündəlik mühafizəkarlığın əsasını təşkil edən dəyərlər sistemini təşkil edən "sülh", "nizam" və "ədalət" fikirlərini ehtiva edir. Kütləvi şüur artıq donmuş və dəyişməz göründüyü üçün keçmişə ideal kimi müraciət edir.<ref name="Топорков1">''Топорков А. Л.'' [https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html Мифы и мифология в современной России] {{Wayback|url=https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html |date=20191101193803 }} // Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас. 1999. № 6 (8).</ref>. Mürəkkəb dünyagörüşləri formalaşdırmadan belə, miflər çox vaxt mürəkkəb formalarda mövcuddur və müxtəlif kateqoriyalardan olan miflər bir-biri ilə müxtəlif kombinasiyalar və əlaqələr yaradır. Siyasi miflər tez-tez kütləvi şüurun mifləri ilə birləşdirilir. Buna misal olaraq, bir çox müasir ölkələrdə yayılmış Qərb dünyasının idealizə edilmiş təsəvvürlərini göstərmək olar ki, bu da gələcək xoşbəxtliyin artıq zaman müstəvisindən məkan müstəvisinə köçürüldüyü, uzaq və ya transsendental torpaqlar (məsələn, Müqəddəslər adalası) haqqında [[Utopiya|utopik]] əfsanələrdən tanış olan mifoloji modelin reallaşmasını təmsil edir. <ref name="Неклюдов">''[[Неклюдов, Сергей Юрьевич|Неклюдов С. Ю.]]'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm Структура и функция мифа] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm |date=20211125163720 }} // Мифы и мифология в современной России / Под ред. [[Аймермахер, Карл|К. Аймермахера]], Ф. Бомсдорфа, [[Бордюгов, Геннадий Аркадьевич|Г. А. Бордюгова]]. М. : АИРО-XX, 2000. С. 17—38. ([http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm копия] {{Wayback|url=http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm |date=20211130141643 }})</ref>. Başqa bir mürəkkəb rus mifi xalq həyatının təşkilatçısı olan yaxşı çar haqqındadır. İnqilabdan sonra hökmdar obrazı demokratikləşdi. O, ətrafı sadə və əlçatan oldu, ətrafı müttəfiqlərlə əhatə olundu. Lakin cəmi bir neçə il sonra Stalin [[I Pyotr|Böyük Pyotr]] və [[IV İvan Qroznı|İvan Qroznunı]] xatırladan "Ağa" obrazını yaratdı, ətrafı "cəlladlar" idi. [[Nikita Xruşşov|Xruşşovun]] dövründə hakimiyyət obrazı degenerasiyaya uğradı və [[Leonid Brejnev|Brejnevin]] dövründə mif zarafata çevrildi. [[Postsovet ölkələri|Postsovet]] məkanında Sovet ideologiyasının rədd edilməsindən sonra köhnə mədəniyyətə qayıdış həm dini, həm də kilsə formalarını, eləcə də birbaşa mifoloji formaları aldı və müxtəlif mif kombinasiyaları ortaya çıxdı. İnqilabdan əvvəlki "erkən" dövr "qızıl dövr" kimi idealizə edilir və irrasional inanclar, xurafatlar və miflər yayılır (sehrbazlar, ruhlar, yadplanetlilər, yetilər, ekstrasenslər, [[Riqveda|Riqvedadakı]] bütün elmlərin mistik bilikləri, [[Misir ehramları|Misir piramidalarının]] strukturundakı mistik məlumatlar, astrologiya və s.). <ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. Rusiyada Rusiyaya qarşı sui-qəsd haqqında miflər geniş yayılmışdır, xüsusən də "Yəhudi-Mason sui-qəsd nəzəriyyəsi", "Homoseksual plan, televiziya beyin yuma, yadplanetlilərin işğalı, tarixi dayandırmaq istəyən qüvvələr (ABŞ, İslam) haqqında nəzəriyyələr və digərləri <ref name="Топорков1">''Топорков А. Л.'' [https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html Мифы и мифология в современной России] {{Wayback|url=https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html |date=20191101193803 }} // Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас. 1999. № 6 (8).</ref>. <gallery class="center" widths="200px" heights="200px"> Erik Lindgren 2015 (Unsplash).jpg|Amerika arzusunun simvollarından biri olan [[Azadlıq heykəli|Azadlıq heykəli]] Supposed UFO, Passaic, New Jersey.jpg|[[Naməlum uçan obyekt]] Yeti by Philippe Semeria.jpg|[[Qar adamı|Qar Adamın]] bədii təsviri (Philippe Semeria) Astrological Chart -- New Millennium.svg|[[Qoroskop]] Judeo-Masonic Conspiracy.jpg|"İrsiyyət nəzəriyyəsi və irqi gigiyena" seriyasından anti-mason və antisemit təbliğat posteri, [[Ştutqart]], təxminən 1935-ci il </gallery> == Həmçinin bax == * [https://anl.az/down/meqale/edebiyyat/2025/aprel/944600.htm Mifin bir qısa tərifi] * [https://www.elibrary.az/docs/qazet/qzt2017%20476.htm Azərbaycan Türklərinin mifologiyası] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} ==Ədəbiyyat== * Архипова А. С. Последний «Царь-избавитель»: Советская мифология и фольклор 20—30 годов XX в. // Антропологический форум. — 2010. — № 12-online. * Барт Р. Миф сегодня // Барт Р. Избранные работы : Семиотика. Поэтика. — М. : Прогресс; Универс, 1994. — С. 72—130. * Барышников П. Н. Мифология современности // Вестник Российского университета дружбы народов. — 2006. — № 1 — С. 182—189. * Богданов К. А. Повседневность и мифология. — СПб. : Искусство-СПб, 2001. — 438 с. * Брагина Н. Г. Память в языке и культуре. — М. : Языки славянских культур, 2007. — 520 с. * Галиев А. А. Мифологизированная история как объект исследования // Отан тарихы : научный журнал / Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Ғылым Комитеті. Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты. — 2018. — № 3 (83). — С. 224—237. — ISSN 1814-6961. * Мелетинский Е. М. От мифа к литературе: курс лекций «Теория мифа и историческая поэтика». — М. : РГГУ, 2001. — 169 с. * Миф : [арх. 17 октября 2022] / А. В. Константинов, П. В. Резвых, С. С. Аверинцев // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие [Электронный ресурс]. — 2012. — С. 475—477. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5. * Неклюдов С. Ю. Структура и функция мифа // Мифы и мифология в современной России. / Под ред. К. Аймермахера, Ф. Бомсдорфа, Г. А. Бордюгова. — М. : АИРО-XX, 2000. — С. 17—38. — 216 с. (копия). * Найдыш В. М. Философия мифологии. XIX — начало XXI в. — М. : Альфа-М, 2004. — 544 с. * Руднев В. П. Словарь культуры XX века: ключевые понятия и тексты. — М. : Аграф, 1997. — 384 с. * Современная российская мифология / сост. М. В. Ахметова. — М. : РГГУ, 2005. — 285 с. * Соколов А. Б. Мифы об эволюции человека / Научный редактор доктор биологических наук Е. Б. Наймарк. — М.: Альпина нон-фикшн, 2015. — 390 с. — ISBN 978-5-91671-403-6. (pdf на сайте Всенаука). * Соколов А. Б. Ученые скрывают? Мифы XXI века / Научные редакторы С. М. Боринская, доктор биологических наук, А. И. Иванчик, доктор исторических наук, член-корреспондент РАН. — М.: Альпина нон-фикшн, 2017. — 370 с. — ISBN 978-5-91671-742-6. (pdf на сайте Всенаука). * Соколов А. Б. Странная обезьяна. Куда делась шерсть и почему люди разного цвета / Научный редактор кандидат биологических наук, доктор исторических наук М. Б. Медникова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2020. — 576 с. — ISBN 978-5-00139-302-3. * Топорков А. Л. Мифы и мифология XX века: традиции и восприятие // Человек и общество: поиски, проблемы и решения, 1999. * Хюбнер К.[нем.] Истина мифа. — М.: Республика, 1996. — 387 с. * Чернышов А. В. Современное состояние советской мифологии // Чернышов А. В. Современная советская мифология. — Тверь : А. Чернышов, 1992. — С. 4—27. — 77 с. — 1000 экз. * Шайгородский Ю. Ж. Политика: взаимодействие реальности и мифа : [монография]. Киев : Знання України, 2009. 400 с. * Шиженский Р. В. Неоязыческий миф о князе Владимире // Вестник Бурятского государственного университета. Философия, социология, политология, культурология. — 2009. — Вып. 6. — С. 250—256. * Шнирельман В. А. Арийский миф в современном мире / Российская академия наук, Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: Новое литературное обозрение, 2015. — (Библиотека журнала «Неприкосновенный запас»). — ISBN 978-5-4448-0279-3. — ISSN 1815-7912. * Яблоков И. А. Русская культура заговора: Конспирологические теории на постсоветском пространстве. — Альпина нон-фикшн, 2021. — 431 с. — ISBN 978-5-00139-177-7. * Conspiracy theories in American history: An Encyclopedia (англ.) / Peter Knight. — ABC-CLIO, 2003. — ISBN 978-1-57607-812-9. ==Mənbə== * Соколов А. Б. Мифы об эволюции человека. ScienceVideoLab. * Andrew O’Hehir. Archaeology from the dark side. Salon.com (31 августа 2005). Архивировано 7 декабря 2019 года. k7xfom9057iq6k0v087ptsqpvr0l2e0 8981434 8981433 2026-06-27T18:57:05Z Padarli73 328404 /* Kateqoriyalar */ 8981434 wikitext text/x-wiki '''Müasir miflər'''— mifoloji mənşəli mədəni fenomenlərdir, lakin elmi-rasional cəmiyyətin mədəniyyəti daxilində yaranır və davam edir<ref name="Барышников">''Барышников П. Н.'' [http://pglu.ru/upload/iblock/6e4/uch_2008_xiv_00009.pdf Мифология современности] {{Wayback|url=http://pglu.ru/upload/iblock/6e4/uch_2008_xiv_00009.pdf |date=20190714004937 }} // Вестник Российского университета дружбы народов. — 2006. — № 1 — С. 182—189.</ref>. Müasir mif fenomeni mifin mənalı, müstəqil, dəyərli bir təcrübə və universal mədəni prinsip kimi şərh edilməsi strategiyası kimi remifologiyalaşdırma prosesi ilə əlaqədardır. Müasir dünyada miflər dekralizasiya olunub və cəmiyyətin "şüuraltı"nda mövcuddur, lakin bir çox cəhətdən onun mövcudluğunu və müasir dünyagörüşünü müəyyən etməyə davam edir, əks olunmamış qavrayış və davranış nümunələrini təmsil edir. Reklam və ideologiya mifoloji düşüncədən istifadə edir. Miflər universal bir sənət dili və cəmiyyəti birləşdirən və birləşdirən, xüsusən də milli kimliyi formalaşdıran bir qüvvə olaraq qalır {{sfn|Константинов, Резвых, Аверинцев|2012|с=475—477}}. Müasir mifologiya və mif yaradıcılığı bir çox tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmışdır:[[Yeleazar Meletinski]] <ref>''Мелетинский Е. М.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinskyotmifakliterature.pdf От мифа к литературе : курс лекций «Теория мифа и историческая поэтика»] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/meletinskyotmifakliterature.pdf |date=20180328165953 }}. М. : РГГУ, 2001. 169 с.</ref>,, V. M. Naidysh<ref>''Найдыш В. М.'' Философия мифологии. XIX — начало XXI в. М. : Альфа-М, 2004. 544 с.</ref>, Kurt Hübner<ref>''{{нп3|Хюбнер, Курт|Хюбнер, Курт|de|Kurt Hübner (Philosoph)}}'' Истина мифа. М. : Республика (издательство), 1996. 387 с.</ref>, K. A. Bogdanov<ref>''Богданов К. А.'' Повседневность и мифология. СПб. : Искусство-СПб, 2001. 438 с.</ref>, [[Sergey Neklyudov]] <ref name="Неклюдов">''Неклюдов С. Ю.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm Структура и функция мифа] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm |date=20211125163720 }} // Мифы и мифология в современной России / Под ред. К. Аймермахера, Ф. Бомсдорфа, А. Бордюгова]]. М. : АИРО-XX, 2000. С. 17—38. ([http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm копия] {{Wayback|url=http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm |date=20211130141643 }})</ref>, N. G. Bragina<ref>''Брагина Н. Г.'' Память в языке и культуре. М. : Языки славянских культур, 2007. 520 с.</ref>, Y. J. Şayqorodski<ref name='Шайгородский'>''Шайгородский Ю. Ж.'' Политика : взаимодействие реальности и мифа : [монография]. Киев : Знання України, 2009. 400 с.</ref> və başqaları.<ref>Современная российская мифология / сост. М. В. Ахметова. М. : РГГУ, 2005. 285 с.</ref>. Ənənəvi mənada mif arxaik mədəniyyət forması, qədim şifahi ənənə ilə əlaqələndirilir. Lakin, elmi araşdırmalara görə, mədəniyyətin ayrılmaz hissəsi olan mif müasir dünyada mövcud olmağa və inkişaf etməyə davam edir, yeni formalar alır.<ref name="Барышников" />. Mif yoxa çıxmayıb, əksinə dəyişdirilib, yeni reallıqlara uyğunlaşıb, mövcud ola biləcəyi və funksiyalarını yerinə yetirə biləcəyi yerləri tutub {{sfn|Галиев|2018|с=228}}. [[Rumıniya|Rumıniyalı]] filosof, din alimi və etnoqrafı [[Mirça Eliade]] qeyd edib ki, müasir mədəniyyətdə [[Mifologiya|mifoloji]] motivlər təkcə bədii və digər fantaziya əsərlərində mövcud deyil, həm də gündəlik həyatda, siyasi mühitdə və ideologiyada geniş yayılıb; rasional şüurun nazik qabığındakı istənilən boşluğu doldururlar. [[Almanlar|Alman]] filosofu və poststrukturalist Hans Blumenberg dünyanın insan mənzərəsindəki mif elementlərinin reduksiyasızlığı haqqında yazırdı ki, bu da təfəkkürün əsas metaforik təbiəti və heç bir qeyri-metaforik dilə tərcümə edilə bilməyən "mütləq metaforaların" mövcudluğu ilə bağlıdır. Alman filosofu Kurt Hübnerin konsepsiyasına görə, müasir dünyada incəsənət və din sferasında mövcudluğunu davam etdirən mifin "həqiqəti" problemi onun spesifik rasionallığının – müasir Avropa elminin rasionallığı ilə qarşıdurmaya çıxan empirik və semantik intersubyektivliyin təhlili yolu ilə aşkarlanır.{{sfn|Константинов, Резвых, Аверинцев|2012|с=475—477}}. [[Sovet]] və [[rus]] filoloqu və folklorşünası [[Yeleazar Meletinski]] də yazırdı ki, mifoloji təfəkkürün bir sıra xüsusiyyətləri kütləvi şüurda, siyasi, ideoloji sistemlərdə və bədii poetik fantaziyada qorunub saxlanılır. Bu elementlərə abstraksiyaların konkret həssas və şəxsi ifadəsi, simvolizm, "erkən" zamanın "qızıl dövr" kimi ideallaşdırılması, baş verən hər şeyin mənası və məqsədyönlü istiqamətinin axtarışı və s. daxildir <ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. Sovet və rus filoloqu və folklorşünası [[Sergey Neklyudov]], "əsrlərdən bəri mövcud olan arxaik modellərə görə, müasir siyasət və ideologiya köhnə mifləri yeni sosial və milli qabıqlarda canlandırır"<ref name="Неклюдов" />. Müasir mifologiya çox vaxt "qızıl dövr", "apokalipsis", "dünya şər", "yerdəki cənnət", "əbədi gənclik" və s. kimi arxetipik semantik modellərə əsaslanır <ref name="Барышников" />. Müasir miflər ümumiyyətlə mifin rasional dəlillərə deyil, mədəni ənənə, dini və ya ideoloji sistem tərəfindən təyin olunan inanc və inanclara əsaslanan bilik növü kimi ümumi anlayışına uyğun gəlir. Ənənəvi, müasir miflər kimi, rasional təfəkkürdən fərqli, xüsusi məntiqi quruluşa malikdir: xaric edilmiş orta qanuna əməl olunmur, mahiyyət mənşəyi ilə əvəz olunur, hadisələrə məcburi məqsədyönlülük aid edilir, səbəb-nəticə əlaqəsi üçün zaman yaxınlığı götürülür və s.<ref name="Неклюдов" />. Tarixi keçmişdə olduğu kimi, mif insan mənəvi fəaliyyətinin demək olar ki, bütün sahələrində iştirakını davam etdirir<ref name="Барышников" />. Ənənəvi və müasir mifologiya arasındakı oxşarlıq, ilk növbədə, miflərin əsasında duran arxetipik strukturları doğuran psixofizioloji mexanizmlərin universallığı ilə izah olunur<ref name="Неклюдов" />. Eyni zamanda, Neklyudovun fikrincə, informasiya (kommunikasiya) inqilabı kütləvi şüurun manipulyasiyasını asanlaşdırmış və mifoloji təsvirlərin simvolik tərkibini yoxsullaşdırmışdır. Mədəni simvolizmin müxtəlifliyi siyasi miflər və populyar mədəniyyət mifləri ilə əvəz olunur<ref name="Неклюдов" />. Bundan əlavə, müasir mifologiya, ənənəvi mifologiyadan fərqli olaraq, dünyanın vahid mifoloji mənzərəsini formalaşdırmır <ref name="Барышников" />. Mifologiyanın inkişafının ilkin mərhələlərində, arxaik mifologiya mərhələsində mif izahedici və sosial-tənzimləyici sahələrdə üstünlük təşkil etsə də, mifoloji komponentləri də özündə ehtiva edən inkişaf etmiş dini sistemlərin (Buddizm, Yəhudilik, Xristianlıq, İslam və s.) mövcudluğu mərhələsində mif dini ideologiya tərəfindən öz mövqeyindən bir qədər kənarlaşdırılır. Yeni Dövrün <ref>''Лезов С. И.'' История и герменевтика в изучении Нового Завета. М., 1996. С. 14—15.</ref> və müasir dövrün mədəniyyətində o, həmçinin dünyəvi ideologiya və elm tərəfindən də kənarlaşdırılır <ref name="Неклюдов" />. Tarixən mif istənilən ideologiyanın əsas modeli və müxtəlif mədəniyyət növlərinin - ədəbiyyat, incəsənət, din, fəlsəfə və hətta elmin sinkretik mənbəyi kimi xidmət etmişdir. Mədəniyyətin ilkin ritual-mifoloji sinkretizminin (xüsusən də fəlsəfə və elmin inkişafı ilə) fərqlənməsi ictimai şüurun qismən demifologizasiyasını nəzərdə tutur, lakin bu demifologizasiya tam ola bilməz; o, həmişə nisbidir. Zaman zaman, xüsusən də müasir dövrdə baş verən remifologizasiya ilə əvəz olunur. 20-ci əsr eyni zamanda texniki düşüncənin sürətli inkişafı və rasionalist fəlsəfə, təkamülçülük və "Maarifçilik" ümidlərindən məyusluqla yadda qalmışdır. Meletinskinin fikrincə, mifin "qaçılmazlığının" səbəblərindən biri, 19-cu əsrin pozitivistlərindən fərqli olaraq, elm mifologiyanı tamamilə əvəz edə bilmir, çünki o, həyatın mənası, tarixin məqsədi və s. kimi metafizik problemləri həll etmir, mifologiya isə onları həll etdiyini iddia edir, həll yolu görünüşü yaradır və xüsusən də həllolunmaz problemləri daha həll edilə bilən və başa düşülən bir şey vasitəsilə izah etməyə çalışır. Mif cəmiyyət və kosmosla "rahat" harmoniya hissi yaradır<ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. Beləliklə, Sovet mifoloji sisteminin süqutu ictimai şüurun demifologiyasına səbəb olmadı, əksinə, artan sosial bərabərsizlik, millətlərarası münaqişələr, yerli müharibələr, terror hücumları, qlobal dəyərlərdən məyusluq, ictimai şüurun aydın qaydalardan məhrum olması və s. kimi siyasi və sosial problemlər tərəfindən asanlaşdırılan yeni mif yaradıcılığı üçün güclü bir stimul oldu. Müasir Rusiya cəmiyyətinin mifləşdirilmiş təbiəti kompensasiya, irrasionallığa qarşı irrasional cavab kimi qəbul edilir<ref name="Топорков1">''Топорков А. Л.'' [https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html Мифы и мифология в современной России] {{Wayback|url=https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html |date=20191101193803 }} // Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас. 1999. № 6 (8).</ref>. Müasir mifologiya arxaik mifologiya ilə eyni deyil, çünki o, müsbət biliklərin inkişafı ilə yanaşı mövcuddur və bu biliklərdən obrazlar və arqumentlər qurmaq üçün material əldə edə bilər. Mif tez-tez həqiqətinin kvazi-elmi sübutuna müraciət edir. Məsələn, şeytani qüvvələrin nizamlı kosmosa sıçraması motivləri "universal şər qüvvələri" tərəfindən siyasi sui-qəsd anlayışını formalaşdırır. Milli icma "həqiqi insan" kimi qəbul edilir, əks qüvvələr - hiyləgər əcnəbilər, inancsızlar və ya yadplanetlilər - bir növ anti-insani prinsip kimi qəbul edilir. Kollektiv təmsillərin məzmunu mədəni və tarixi şəraitdən asılı olaraq dəyişir, lakin onların strukturu nisbətən sabit qalır. Pozitiv-rasional sahələr (siyasət, iqtisadiyyat, tibb və s.) daxil olmaqla mədəni, bədii və ideoloji təcrübələr miflə əlaqələndirilir, çünki onlar dəyər istiqamətlərinə və ümumiləşdirilmiş empirik müşahidələrin metaforalarına əsaslanırlar. Neklyudova görə, bütün bunlar istənilən mədəni ənənədə mifoloji komponentin mövcudluğuna dəlalət edir və həmçinin, heç olmasa gündəlik düşüncə üçün rasional və mifoloji bilik növləri arasında kəskin fərqi rədd etməyə imkan verir. Alimin fikrincə, onlar ikililik təşkil edir, biri və ya digəri insan fəaliyyətinin müxtəlif növlərində və müxtəlif tarixi dövrlərdə alternativ olaraq üstünlük təşkil edir. Bundan əlavə, cəmiyyətdə elmi düşüncəyə inamın dövri böhranı ictimai şüurda mifoloji elementin aktivləşməsinə gətirib çıxarır <ref>''Лезов С. И.'' История и герменевтика в изучении Нового Завета. М., 1996. С. 14—15.</ref> və müasir dövrün mədəniyyətində o, həmçinin dünyəvi ideologiya və elm tərəfindən də kənarlaşdırılır <ref name="Неклюдов" />. Orta əsr işgəncə aləti kimi təqdim edilən Dəmir Qız (sağda) 19-cu əsr fantaziyasının məhsuludur. 20-ci əsr etnoqrafik tədqiqatlarında müasirlik mifologiya üçün münbit bir sahə hesab olunurdu. Eyni zamanda, sovet və rus filoloqu V. P. Rudnevin və bir sıra digər alimlərin (S. P. Batrakova, V. B. Mirimanova, E. M. Meletinsky, A. K. Yakimovich) əsərlərində modernist cərəyanın fenomeni olan neomifologizm termini aşağıdakı kimi reallaşdırılır: [[Fayl:Diverse torture instruments.jpg|thumb|300px|sağda|Orta əsr işgəncə aləti kimi təqdim edilən "Dəmir Qız" XIX əsr fantaziyasının məhsuludur<ref name="Vortrag Klaus Graf">Vortrag {{нп3|Граф, Клаус|Klaus Graf|de|Klaus Graf (Historiker)}}: "Das Hinrichtungswerkzeug «Eiserne Jungfrau» ist eine Fiktion des 19. Jahrhunderts, denn erst in der ersten Hälfte des 19. jahrhunderts hat man frühneuzeitliche Schandmäntel, die als Straf- und Folterwerkzeuge dienten und gelegentlich als «Jungfrau» bezeichnet wurden, innen mit eisernen Spitzen versehen und somit die Objekte den schaurigen Phantasien in Literatur und Sage angepaßt. One must question why it would have been built in the 18th century, as it would have contrasted greatly with the accepted culture of Georgian-Era Europe — far different than Medieval Europe. " (''«The execution tool „Iron Maiden“ is a fiction of the 19th century, because only since the first half of the 19th Century the early-modern-times' „rishard cloaks“, which sometimes were called „maidens“, were provided with iron spikes; and thus the objects were adapted to the dreadful fantasies in literature and legend.»'') [https://web.archive.org/web/20040828060227/http://www.mondzauberin.de/einstieg/informativ/essays/essays3/BerlinOnline+Die+unsichtbare+H/vortrag.html Mordgeschichten und Hexenerinnerungen — das boshafte Gedächtnis auf dem Dorf, June 21, 2001] accessed July 11, 2007.</ref>]] # Qədim mifoloji motivlərin və süjetlərin yaradıcı mənimsənilməsi # Bədii dilin mifoloji protodilinə polisemantikliyi və assosiativliyi ilə mənimsənilməsi; #Özünəməxsus (müəllif, ideoloji) mifoloji dünyaların və obrazların yaradılması. Müasir mif yaradıcılığına qarşı mübarizə elm və ənənəvi dinləri birləşdirir. Ənənəvi inancların nümayəndələri tez-tez təriqətlərin, okkultizmin, xurafatların və neo-dini miflərin geniş yayılmasından danışırlar ki, bu da onların fikrincə, parçalanmaya, ekstremizmə və digər sosial qeyri-sabitlik formalarına səbəb olur<ref name="Барышников" />. Bəzi pravoslav müəlliflərinin müasir cəmiyyətdə yayılmasına işarə etdiyi "bütpərəstlik" Şərq slavyanlarının qədim dini inanclarının daha da inkişafı deyil, kütləvi şüurun ibtidailəşdirilməsinin, dünyanın elmi mənzərəsinin artıq heç bir fəlsəfi ideya ilə birləşdirilməyən ayrı elementlərə ayrılmasının nəticəsidir. [[Pravoslav]] müəllifləri [[İbrahimi dinlər|İbrahim dinləri]]nin kanonları ilə uyğun olmayan müxtəlif hadisələri [[Bütpərəstlik|"bütpərəstlik"]] kimi təsnif edirlər, məsələn, [[ulduz falı]] və sehrli təcrübələr, [[ufologiya]], məşhur brendlərə ibadət və s. Bu inanclar və ideyalar [[Qloballaşma|qloballaşmanın]] məhsuludur və keçmişin yerli xalq inancları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur <ref name="Бесков"> Бесков А. А. Реминисценции восточнославянского язычества в современной российской культуре (статья первая) // Colloquium heptaplomeres. — 2015. — № 2. — С. 8—9. Архивировано 24 сентября 2021 года</ref> Onlar qeyri-müəyyən bir şeyə inam olan itsizm kimi bir fenomenlə sıx bağlıdır.<ref name="Бесков" /><ref>''{{comment|Ткаченко А. В.|Кандидат исторических наук, Московский городской педагогический университет}}'' [http://www.systempsychology.ru/journal/2012-6/115-tkachenko-av-itsizm-kak-osnovnaya-forma-religioznyh-predstavleniy-sovremennoy-molodezhi.html Итсизм как основная форма религиозных представлений современной молодёжи] {{Wayback|url=http://www.systempsychology.ru/journal/2012-6/115-tkachenko-av-itsizm-kak-osnovnaya-forma-religioznyh-predstavleniy-sovremennoy-molodezhi.html |date=20140119002148 }} // Системная психология и социология. 2012. № 6. С. 112—120.</ref>. ==Dünya modeli== Müasir mifologiyada vahid mifoloji dünyagörüşünün olmamasına baxmayaraq, ənənəvi mifologiyaya xas olan dünya modelləşdirməsinin bir çox elementlərini bölüşür. Mifoloji məkanın keyfiyyətcə heterojenliyi, əsas xüsusiyyətlərindən biri olan müqəddəs mərkəzin və potensial düşmən periferiyanın olması müasir mifologiyada da mövcuddur. Burada məkan, məsələn, müsbət və ya mənfi "enerji"nin olması, olmaması və ya müxtəlif konsentrasiyaları və s. ilə izah edilən fərqli fiziki və mistik keyfiyyətlərə malik fraqmentlərdən ibarət kimi qəbul edilir. Ənənəvi mif tez-tez mövcud vəziyyətin mənşəyinin izlənildiyi keçmiş haqqında bir hekayə təqdim edir - həm həyatın müsbət aspektləri (əşyalar, mətnlər və adətlər daxil olmaqla mədəniyyətin yaranması), həm də mənfi (ölüm, xəstəlik, pis niyyətlər və s.), bu da yaradılış dövrünün, ən yüksək dəyərə və ən böyük müqəddəsliyə malik mifoloji zamanın ilkin kamilliyini nəzərdə tutur <ref>''Топоров В. H.'' [http://www.mifinarodov.com/k/kosmogonicheskie-mifyi.html Космогонические мифы] {{Wayback|url=http://www.mifinarodov.com/k/kosmogonicheskie-mifyi.html |date=20190323014802 }} // Мифы народов мира : Энциклопедия. [https://archive.org/details/Myths_of_the_Peoples_of_the_World_Encyclopedia_Electronic_publication_Tokarev_and_others_2008/page/n1 Электронное издание] / Гл. ред. С. А. Токарев. М., 2008 (Советская Энциклопедия, 1980). С. 551—553.</ref>. Bu, həm ənənəvi, həm də müasir mifologiyaya xas olan keçmişin ahəngdar dünya nizamı (Yunan mifologiyasının "qızıl dövrü", gündəlik şüurun "köhnə yaxşı günləri", "çiçəklənən Sovet dövrü" və s.), onun indiki dövrdə pozulması və dünyanın və insanın ümumi deqradasiyası anlayışlarının mənbəyidir. Bu geriləmə yalnız dünyanın məhv olması ilə başa çata bilər ki, bu da eskatoloji miflərdə reallaşan bir fikirdir. Bunlara Son Qiyamətin gözləntisi, yaxınlaşan kosmik fəlakət, Kainatın istilik ölümü, təbii sərvətlərin tükənməsi və ozon təbəqəsinin incəlməsi daxildir. Gələcək ədalət krallığının obrazı da geniş yayılmışdır: yer üzündə cənnətin gözləntisi, kommunist cəmiyyətinin qurulması və s.) ki, bu da yaradılış dövrünün orijinal harmoniyası ilə əlaqələndirilir. Bu halda, harmoniya dövrünə qayıdış zamanın dövri təbiəti haqqında fikirlər çərçivəsindədir <ref name="Неклюдов" />. ==Mətnlər== Mif, demək olar ki, həmişə müəyyən bir ənənədə müqəddəs hesab edilən hadisələr və personajlar (dünyanın yaradılması, daşqın, dünyanın sonu, [[Prometey]], [[Krişna]], [[Vladimir Lenin|Lenin]] və s. haqqında miflər) haqqında bir hekayə təqdim edir. Bu cür hekayələr adətən müxtəlif dərəcələrdə müqəddəsləşdirilir. Ənənəvi cəmiyyətlərdə mifin reallaşdığı mətn növü adətən folklordur. Daha inkişaf etmiş mədəniyyətlərdə mifoloji məlumatlar müqəddəs və bədii mətnlərdən tutmuş elmi və jurnalistikaya qədər müxtəlif mətnlərdə ola bilər <ref name="Неклюдов" />. Müasir miflərin əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də onların tez-tez media vasitəsilə yayılması və tez-tez etibarlı məlumat kimi təqdim edilməsidir <ref name="Топорков1" />. ==Kateqoriyalar== Sovet və Rus filoloqu və folklorşünası A. L. Toporkov müasir miflərin dörd növünü müəyyən edir: # Siyasətçilər, siyasi partiyalar və media tərəfindən yaradılan siyasi və ictimai həyat mifləri. # Özünüdəyişmə ilə əlaqəli dini və etnik miflər # Qeyri-dini inanclarla əlaqəli miflər ([[UFO]]-lar və [[yadplanetlilər]], [[qar adamı]] və [[ekstrasens|ekstrasenslər]] haqqında) # Populyar mədəniyyət mifləri (məsələn, [[ABŞ|Amerika]] arzusu və Amerika həyat tərzi mifi)<ref>''Топорков, Андрей Львович'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm Мифы и мифология XX века: традиции и восприятие] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/toporkov1.htm |date=20211130141653 }} // Человек и общество: поиски, проблемы и решения. 1999.</ref>. [[Siyasi mif|Siyasi miflər]] müasir mifologiyada ən çox yayılmış tədqiqat mövzusudur <ref name="Барт">''Барт, Ролан'' Миф сегодня // Барт Р. Избранные работы : Семиотика. Поэтика. М. : Прогресс (издательство)|Прогресс; Универс, 1994. С. 72—130.</ref><ref>''Шатин Юрий Васильевич'' Политический миф и его художественная деконструкция // Критика и семиотика. Вып. 6. Новосибирск : [[Новосибирский государственный университет|НГУ]], 2003. С. 67—78.</ref><ref>''Сарна А. Я.'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/11316 Визуальная метафора в дискурсе идеологии] {{Wayback|url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/11316 |date=20211130141742 }} // Палiтычная сфера. 2005. № 4. С. 55—60.</ref>. Fransız filosofu və semiotik [[Rolan Bart|Roland Bart]] müasirliyi mifologiyalaşdırmaq üçün imtiyazlı bir sahə kimi görürdü. Onun fikrincə, mif arxaik məcazi düşüncə alətindən siyasi [[demaqogiya]] alətinə çevrilir. [[Mirça Eliade]] sosializmi yeni [[Esxatologiya|eskatoloji]] mif kimi şərh etmişdir. Siyasi miflər haqqında J. Sorel, R. Niebuhr, H. Hatfield, J. Merkus, A. Sauvy və başqaları da yazıblar <ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. [[SSRİ|Sovet]] və [[Ukrayna]] politoloqu və sosial psixoloqu Y.J.Şayqorodski siyasi mifi <blockquote>siyasi reallığın və fundamental sosial dəyərlərin fərdi və kütləvi şüurda vahid, sadələşdirilmiş və əsasən irrasional əks olunması; onları şərh etməyin, dünyanı və sosial həyatı modelləşdirməyin unikal simvolik vasitəsi; konkret siyasi məqsədləri - hakimiyyət uğrunda mübarizə, onun legitimləşdirilməsi, yeni siyasi ideologiyanın qurulması və sair kimi həyata keçirmək üçün bir vasitə; mifoloji və siyasi şüurun inteqrasiya olunmuş forması; insanların kollektiv yaddaşında onların sosial təcrübəsini və siyasi proseslərin mənəvi-əxlaqi ölçüsünün imperativlərini qoruyan xüsusi bir mif növü kimi müəyyən edir <ref name='Шайгородский' />.</blockquote> İdeoloji mətnlərin yaradılmasında, kampaniyalarda, siyasi müzakirələrdə və istənilən ideoloji cəhətdən yüklənmiş informasiya məkanının yaradılmasında kütləvi şüurun arxetipləri və universal motivlərlə əlaqəli metaforik obrazlardan, eləcə də şüurun emosional və duyğu tərəfinə müraciət edən linqvistik, teatral, texniki və digər vasitələrdən istifadə olunur: "qızıl dövr", "dünyanın sonu", "böyük irq", "əbədi ədalət", epik qəhrəmanlar, xilaskarlar, xeyirxahlar və digərləri (PR mifologiyası). Mifoloji şüurun dərin strukturlarına təsir göstərməklə alıcıya obrazlar sistemi tətbiq olunur <ref name="Барышников" />. Siyasi miflər, bir sıra digərləri ilə birlikdə, mürəkkəb mifoloji sistemlər yarada bilər (aşağıya baxın). Həmçinin, S. Y. Neklyudovun təşviqat əfsanəsi adlanan bir fenomen də mövcuddur ki, bu da sosial səfərbərliyə nail olmaq məqsədi ilə dövlət qurumları tərəfindən yayılan bir növ şəhər əfsanəsidir. Agitprop əfsanəsi ictimai narahatlıqlarla rezonans doğurduğu hallarda, mediada təqdim edildikdən sonra, dövlət qurumlarının səylərindən asılı olmayaraq yayılmağa başlayır, improvizə edilmiş detalları toplayır və tədricən üfüqi rabitə kanallarından keçərək folklor mətninə çevrilir.<ref>{{книга|автор=Архипова Александра, Кирзюк Анна|часть=Как легенда стала идеологическим оружием |ссылка часть= |заглавие=Опасные советские вещи. Городские легенды и страхи в СССР|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=|издание= |место=М. |издательство=Новое литературное обозрение |год=2021|том= |страницы=163―164 |страниц=536|серия=Культура повседневности |isbn=978-5-4448-1174-0, 978-5-4448-1598-4|тираж=|ref=}}</ref>. Marketinq mifləri siyasi miflərə yaxındır. Diskursiv şəkildə təkrarlanan təsvirlərin arxetipik təbiəti sayəsində istehlakçının şüurunu manipulyasiya edir, onları müəyyən mal və xidmətlər almağa inandırır. Marketinq mifləri reklamda, eləcə də sözdə dizayn mətnlərində ola bilər.<ref name="Барышников" />. Mistik və yalançı elmi miflər bir-biri ilə sıx bağlıdır və kəsişir <ref name="Барышников" />. Cəmiyyətdə mistisizmin yüksəlişi adətən iqtisadi qeyri-sabitlik və mədəni böhran dövrlərində baş verir. Buna misal olaraq Roma İmperiyasının süqutu ərəfəsində mistik məktəblərin yüksəlişini və 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiyada spiritualizm və teosofiya dəbini göstərmək olar. V. M. Naydişə görə, 20-ci əsrin sonu və 21-ci əsrin əvvəllərində "kütləvi şüur yenidən mifologiyalaşdırılır... mistisizmə marağın artması, kvazielmi mif yaradıcılığının çiçəklənməsi və okkultizm, sehr və astrologiya kimi paramədəni şüur formalarının çiçəklənməsi; materializmdən mistisizmə, elmdən mifə qaçış həm daxili, həm də xarici sonsuz skeptisizm üçün dəb halını aldıqda." Bu kateqoriyadakı miflər tez-tez elmi biliyə və elmi ictimaiyyətə qarşı çıxır; onların tərəfdarları onların ideyalarını xüsusi, daha yüksək bilik forması kimi görürlər ki, onların fikrincə, bu, tezliklə eksperimental və nəzəri tədqiqatların "ənənəvi" elmi sistemlərini əvəz edə bilər.<ref>''Найдыш В. М.'' Философия мифологии от Античности до эпохи Романтизма. М. : Гардарики, 2002.</ref> Bundan əlavə, müasir relativizm və plüralizm kontekstində elm yalançı elmi mifologiyaya sosial maneə yaratmaq imkanından məhrumdur. Əvvəlki kateqoriya gündəlik mifologiya ilə əlaqələndirilir: sehr (falçılar, müalicəçilər), gündəlik sehr, o cümlədən əlamətlərə inam, astrologiya, şəhər əfsanələri, müasir folklor, həm təkrarlanan, həm də qidalandırıcı qeyri-dini inanclar<ref name="Барышников" />. Kütləvi şüur gündəlik mühafizəkarlığın əsasını təşkil edən dəyərlər sistemini təşkil edən "sülh", "nizam" və "ədalət" fikirlərini ehtiva edir. Kütləvi şüur artıq donmuş və dəyişməz göründüyü üçün keçmişə ideal kimi müraciət edir.<ref name="Топорков1">''Топорков А. Л.'' [https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html Мифы и мифология в современной России] {{Wayback|url=https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html |date=20191101193803 }} // Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас. 1999. № 6 (8).</ref>. Mürəkkəb dünyagörüşləri formalaşdırmadan belə, miflər çox vaxt mürəkkəb formalarda mövcuddur və müxtəlif kateqoriyalardan olan miflər bir-biri ilə müxtəlif kombinasiyalar və əlaqələr yaradır. Siyasi miflər tez-tez kütləvi şüurun mifləri ilə birləşdirilir. Buna misal olaraq, bir çox müasir ölkələrdə yayılmış Qərb dünyasının idealizə edilmiş təsəvvürlərini göstərmək olar ki, bu da gələcək xoşbəxtliyin artıq zaman müstəvisindən məkan müstəvisinə köçürüldüyü, uzaq və ya transsendental torpaqlar (məsələn, Müqəddəslər adalası) haqqında [[Utopiya|utopik]] əfsanələrdən tanış olan mifoloji modelin reallaşmasını təmsil edir. <ref>''Неклюдов С. Ю.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm Структура и функция мифа] {{Wayback|url=http://www.ruthenia.ru/folklore/neckludov4.htm |date=20211125163720 }} // Мифы и мифология в современной России / Под ред.К. Аймермахера, Ф. Бомсдорфа, Г. А. Бордюгова]]. М. : АИРО-XX, 2000. С. 17—38. ([http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm копия] {{Wayback|url=http://philologos.narod.ru/myth/nekludov.htm |date=20211130141643 }})</ref>. Başqa bir mürəkkəb rus mifi xalq həyatının təşkilatçısı olan yaxşı çar haqqındadır. İnqilabdan sonra hökmdar obrazı demokratikləşdi. O, ətrafı sadə və əlçatan oldu, ətrafı müttəfiqlərlə əhatə olundu. Lakin cəmi bir neçə il sonra Stalin [[I Pyotr|Böyük Pyotr]] və [[IV İvan Qroznı|İvan Qroznunı]] xatırladan "Ağa" obrazını yaratdı, ətrafı "cəlladlar" idi. [[Nikita Xruşşov|Xruşşovun]] dövründə hakimiyyət obrazı degenerasiyaya uğradı və [[Leonid Brejnev|Brejnevin]] dövründə mif zarafata çevrildi. [[Postsovet ölkələri|Postsovet]] məkanında Sovet ideologiyasının rədd edilməsindən sonra köhnə mədəniyyətə qayıdış həm dini, həm də kilsə formalarını, eləcə də birbaşa mifoloji formaları aldı və müxtəlif mif kombinasiyaları ortaya çıxdı. İnqilabdan əvvəlki "erkən" dövr "qızıl dövr" kimi idealizə edilir və irrasional inanclar, xurafatlar və miflər yayılır (sehrbazlar, ruhlar, yadplanetlilər, yetilər, ekstrasenslər, [[Riqveda|Riqvedadakı]] bütün elmlərin mistik bilikləri, [[Misir ehramları|Misir piramidalarının]] strukturundakı mistik məlumatlar, astrologiya və s.). <ref name=A>Мелетинский Е. М. Миф и двадцатый век Архивная копия от 22 февраля 2013 на Wayback Machine // Избранные статьи. Воспоминания. М., 1998.</ref>. Rusiyada Rusiyaya qarşı sui-qəsd haqqında miflər geniş yayılmışdır, xüsusən də "Yəhudi-Mason sui-qəsd nəzəriyyəsi", "Homoseksual plan, televiziya beyin yuma, yadplanetlilərin işğalı, tarixi dayandırmaq istəyən qüvvələr (ABŞ, İslam) haqqında nəzəriyyələr və digərləri <ref name="Топорков1">''Топорков А. Л.'' [https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html Мифы и мифология в современной России] {{Wayback|url=https://magazines.gorky.media/nz/1999/6/mify-i-mifologiya-v-sovremennoj-rossii.html |date=20191101193803 }} // Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас. 1999. № 6 (8).</ref>. <gallery class="center" widths="200px" heights="200px"> Erik Lindgren 2015 (Unsplash).jpg|Amerika arzusunun simvollarından biri olan [[Azadlıq heykəli|Azadlıq heykəli]] Supposed UFO, Passaic, New Jersey.jpg|[[Naməlum uçan obyekt]] Yeti by Philippe Semeria.jpg|[[Qar adamı|Qar Adamın]] bədii təsviri (Philippe Semeria) Astrological Chart -- New Millennium.svg|[[Qoroskop]] Judeo-Masonic Conspiracy.jpg|"İrsiyyət nəzəriyyəsi və irqi gigiyena" seriyasından anti-mason və antisemit təbliğat posteri, [[Ştutqart]], təxminən 1935-ci il </gallery> == Həmçinin bax == * [https://anl.az/down/meqale/edebiyyat/2025/aprel/944600.htm Mifin bir qısa tərifi] * [https://www.elibrary.az/docs/qazet/qzt2017%20476.htm Azərbaycan Türklərinin mifologiyası] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} ==Ədəbiyyat== * Архипова А. С. Последний «Царь-избавитель»: Советская мифология и фольклор 20—30 годов XX в. // Антропологический форум. — 2010. — № 12-online. * Барт Р. Миф сегодня // Барт Р. Избранные работы : Семиотика. Поэтика. — М. : Прогресс; Универс, 1994. — С. 72—130. * Барышников П. Н. Мифология современности // Вестник Российского университета дружбы народов. — 2006. — № 1 — С. 182—189. * Богданов К. А. Повседневность и мифология. — СПб. : Искусство-СПб, 2001. — 438 с. * Брагина Н. Г. Память в языке и культуре. — М. : Языки славянских культур, 2007. — 520 с. * Галиев А. А. Мифологизированная история как объект исследования // Отан тарихы : научный журнал / Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Ғылым Комитеті. Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты. — 2018. — № 3 (83). — С. 224—237. — ISSN 1814-6961. * Мелетинский Е. М. От мифа к литературе: курс лекций «Теория мифа и историческая поэтика». — М. : РГГУ, 2001. — 169 с. * Миф : [арх. 17 октября 2022] / А. В. Константинов, П. В. Резвых, С. С. Аверинцев // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие [Электронный ресурс]. — 2012. — С. 475—477. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5. * Неклюдов С. Ю. Структура и функция мифа // Мифы и мифология в современной России. / Под ред. К. Аймермахера, Ф. Бомсдорфа, Г. А. Бордюгова. — М. : АИРО-XX, 2000. — С. 17—38. — 216 с. (копия). * Найдыш В. М. Философия мифологии. XIX — начало XXI в. — М. : Альфа-М, 2004. — 544 с. * Руднев В. П. Словарь культуры XX века: ключевые понятия и тексты. — М. : Аграф, 1997. — 384 с. * Современная российская мифология / сост. М. В. Ахметова. — М. : РГГУ, 2005. — 285 с. * Соколов А. Б. Мифы об эволюции человека / Научный редактор доктор биологических наук Е. Б. Наймарк. — М.: Альпина нон-фикшн, 2015. — 390 с. — ISBN 978-5-91671-403-6. (pdf на сайте Всенаука). * Соколов А. Б. Ученые скрывают? Мифы XXI века / Научные редакторы С. М. Боринская, доктор биологических наук, А. И. Иванчик, доктор исторических наук, член-корреспондент РАН. — М.: Альпина нон-фикшн, 2017. — 370 с. — ISBN 978-5-91671-742-6. (pdf на сайте Всенаука). * Соколов А. Б. Странная обезьяна. Куда делась шерсть и почему люди разного цвета / Научный редактор кандидат биологических наук, доктор исторических наук М. Б. Медникова. — М.: Альпина нон-фикшн, 2020. — 576 с. — ISBN 978-5-00139-302-3. * Топорков А. Л. Мифы и мифология XX века: традиции и восприятие // Человек и общество: поиски, проблемы и решения, 1999. * Хюбнер К.[нем.] Истина мифа. — М.: Республика, 1996. — 387 с. * Чернышов А. В. Современное состояние советской мифологии // Чернышов А. В. Современная советская мифология. — Тверь : А. Чернышов, 1992. — С. 4—27. — 77 с. — 1000 экз. * Шайгородский Ю. Ж. Политика: взаимодействие реальности и мифа : [монография]. Киев : Знання України, 2009. 400 с. * Шиженский Р. В. Неоязыческий миф о князе Владимире // Вестник Бурятского государственного университета. Философия, социология, политология, культурология. — 2009. — Вып. 6. — С. 250—256. * Шнирельман В. А. Арийский миф в современном мире / Российская академия наук, Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. — М.: Новое литературное обозрение, 2015. — (Библиотека журнала «Неприкосновенный запас»). — ISBN 978-5-4448-0279-3. — ISSN 1815-7912. * Яблоков И. А. Русская культура заговора: Конспирологические теории на постсоветском пространстве. — Альпина нон-фикшн, 2021. — 431 с. — ISBN 978-5-00139-177-7. * Conspiracy theories in American history: An Encyclopedia (англ.) / Peter Knight. — ABC-CLIO, 2003. — ISBN 978-1-57607-812-9. ==Mənbə== * Соколов А. Б. Мифы об эволюции человека. ScienceVideoLab. * Andrew O’Hehir. Archaeology from the dark side. Salon.com (31 августа 2005). Архивировано 7 декабря 2019 года. 7qn2ks0t3dqihmlqxy9hzj8932d8o4n Dünya federalizmi 0 992522 8981644 8980370 2026-06-28T07:47:21Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +4 kateqoriya 8981644 wikitext text/x-wiki '''Dünya federalizmi''' və ya '''qlobal federalizm''' — [[demokratik]], [[federal]] [[dünya hökuməti]]nin qurulmasını müdafiə edən siyasi ideologiya. Bu modelə əsasən, dünya federasiyası qlobal əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdə ali səlahiyyətə malik olduğu halda, üzv dövlətlər yerli və milli məsələlər üzərində öz səlahiyyətlərini qoruyub saxlayırlar. Bununla belə, dünya əhalisi üzərindəki ümumi [[suverenlik]] böyük ölçüdə federal hökumətə məxsus olur.<ref>{{Citation|last=Marchetti|first=Raffaele|title=Global Federalism|date=2011|url=http://link.springer.com/10.1007/978-1-4020-9160-5_82|encyclopedia=Encyclopedia of Global Justice|pages=414–415|editor-last=Chatterjee|editor-first=Deen K.|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|language=en|doi=10.1007/978-1-4020-9160-5_82|isbn=978-1-4020-9159-9|access-date=2020-09-15|url-access=subscription}}</ref> Dünya federalizmi [[unitar dövlət|unitar]] dünya hökuməti modellərindən subsidiarlıq prinsipi ilə fərqlənir. Bu prinsipə görə, qərarlar mümkün qədər ən aşağı və birbaşa səviyyədə qəbul edilir ki, bu da milli müstəqilliyin əhəmiyyətli dərəcədə qorunmasını təmin edir. Bu ideologiyanın tərəfdarları iddia edirlər ki, dünya federasiyası mövcud Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə müqayisədə daha effektiv və hesabatlı qlobal idarəetmə strukturu təklif edir, eyni zamanda qitə, milli, regional və yerli hökumətlər üçün geniş muxtariyyət imkanları tanıyır. == Əhatə dairəsi == Daha geniş yayılmış [[dünya hökuməti]] anlayışından fərqli olaraq, dünya federalizmi qlobal idarəetmənin xüsusi bir formasını, yəni federal və demokratik dünya respublikasını təsvir edir. Dünya federalizminin qlobal idarəetmənin digər növlərindən fərqləri aşağıda qeyd olunmuşdur. [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]] qanunverici orqan olmadığı üçün onun fəaliyyəti əsasən məsləhətçi rolla məhdudlaşır.<ref>{{Citation |last=Luck |first=Edward C. |chapter=11 Reforming the United Nations: Lessons from a History in Progress |date=2004-04-01 |title=The United Nations: Confronting the Challenges of a Global Society |pages=359–398 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781685853440-013/pdf?licenseType=restricted |access-date=2024-08-02 |publisher=Lynne Rienner Publishers |language=en |doi=10.1515/9781685853440-013 |isbn=978-1-68585-344-0|chapter-url-access=subscription }}</ref> Təşkilatın bəyan edilmiş məqsədi mövcud milli hökumətlər üzərində hakimiyyət tətbiq etmək deyil, onlar arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirməkdir.<ref>{{Cite web|date=2015-06-17|title=Chapter I|url=https://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html|access-date=2020-09-15|website=www.un.org|language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Ostrower|first1=Gary B.|last2=Baratta|first2=Joseph Preston|date=2005-12-01|title=The Politics of World Federation|url=https://academic.oup.com/jah/article-lookup/doi/10.2307/3660093|journal=Journal of American History|language=en|volume=92|issue=3|page=1044|doi=10.2307/3660093|jstor=3660093|url-access=subscription}}</ref> Bundan əlavə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzvlük fərdlərə (dünya vətəndaşlığı anlayışında olduğu kimi) yox, yalnız dövlətlərə şamil edilir.<ref>{{Cite web |title=United Nations Charter (full text) |url=https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text |access-date=2022-05-11 |website=United Nations |language=en}}</ref> Unitar dünya hökuməti ali suverenliyə malik vahid, mərkəzi hökumət orqanından ibarət olur. Belə bir sistemdə inzibati idarələr mövcud olmuşdur, lakin onların səlahiyyətləri mərkəzi hökumət tərəfindən verilir. Subsidiarlıq prinsipinə əsaslanan dünya federasiyasında isə səlahiyyətlərin ötürülməsi əks istiqamətdə — yerli səviyyədən mərkəzə doğru baş verir. Qlobal federal hökumət yerli hökumətlərə nisbətdə yardımçı xarakter daşıyır və yalnız yerli orqanların həyata keçirə bilmədiyi məsələləri öz öhdəsinə götürür.<ref>{{Cite journal|last=Elazar|first=Daniel J.|date=1997|title=Contrasting Unitary and Federal Systems|url=https://www.jstor.org/stable/1601342|journal=International Political Science Review|volume=18|issue=3|pages=237–251|doi=10.1177/019251297018003002|jstor=1601342|s2cid=145695515|issn=0192-5121|url-access=subscription}}</ref> Tarixən məlum olan dünyanı işğallar yolu ilə birləşdirmək planlarında federal idarəetmədən ziyadə, mərkəzləşdirilmiş unitar hökumətin qurulması hədəflənmişdir. Dünya federalizminin tərəfdarları, bir qayda olaraq, dünya federasiyasının yaradılması üçün zorakı üsulların tətbiqini dəstəkləmirlər. [[Konfederasiya]] ümumi bir məqsəd naminə birləşən suveren dövlətlərin ittifaqıdır. Konfederasiyaya üzv olan dövlətlər bəzən bu ittifaqdan sərbəst şəkildə ayrılmaq hüququna malik olurlar. Subsidiarlıq prinsipinə əsaslanan federasiyada dövlətlər qlobal səviyyədə təkbaşına idarə edə bilmədikləri məsələlər üzrə suverenliklərindən imtina edərək, bu səlahiyyətləri həmin problemləri qlobal müstəvidə tənzimləmək gücünə malik mərkəzi hakimiyyətə verməyi seçirlər. Milli məsələlər üzərində suverenlik isə birbaşa dövlətin özündə qalır. Qlobal səviyyədə federalizmin müxtəlif formaları tətbiq oluna bilər. Məsələn, [[Amerika Birləşmiş Ştatları]] tərəfindən qəbul edilmiş ənənəvi federalizm modelində ştatlar öz suverenliklərini federal hökumətə dövr edirlər və federal hakimiyyət digər dövlətlər qarşısında onları təmsil edir. Bu model dünya federalizminin mərkəzləşdirilmiş formasıdır. Dünya federalizminin ən mərkəzləşdirilməmiş modeli dövlətlərin konfederasiyası və ya dünya konfederasiyası hesab olunur. Bu sistemdə ölkələr öz suverenliklərini qoruyub saxlayır, federal hakimiyyətə isə yalnız hökumətlərarası münasibətləri idarə etmək və tənzimləmək səlahiyyətləri verilir. Bu, dövlətlərə daha yüksək dərəcədə güc və azadlıq tanıyır. [[Avropa İttifaqı]] bu növ idarəetmə sisteminə nümunə göstərilə bilər. Belə ki, ittifaqa üzv olan dövlətlər müəyyən sahələrdə öz suverenliklərinin bir hissəsini birliyin rəhbər orqanlarına ötürür, lakin ümumi suverenliklərini qoruyub saxlayırlar.<ref>{{Cite web|date=2020-09-12|title=WorldFederalism.com|url=http://www.worldfederalism.com/history.htm|access-date=2020-09-25|website=www.worldfederalism.com/history.htm|language=en}}</ref> [[Kateqoriya:Dünya hökuməti]] [[Kateqoriya:İdarələşmə]] [[Kateqoriya:Qlobal siyasət]] [[Kateqoriya:Siyasət]] mfbe3t6jtfbj9xr33bc53spss4g99ut 8981645 8981644 2026-06-28T07:47:41Z Araz Yaquboglu 17991 /* Əhatə dairəsi */ 8981645 wikitext text/x-wiki '''Dünya federalizmi''' və ya '''qlobal federalizm''' — [[demokratik]], [[federal]] [[dünya hökuməti]]nin qurulmasını müdafiə edən siyasi ideologiya. Bu modelə əsasən, dünya federasiyası qlobal əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdə ali səlahiyyətə malik olduğu halda, üzv dövlətlər yerli və milli məsələlər üzərində öz səlahiyyətlərini qoruyub saxlayırlar. Bununla belə, dünya əhalisi üzərindəki ümumi [[suverenlik]] böyük ölçüdə federal hökumətə məxsus olur.<ref>{{Citation|last=Marchetti|first=Raffaele|title=Global Federalism|date=2011|url=http://link.springer.com/10.1007/978-1-4020-9160-5_82|encyclopedia=Encyclopedia of Global Justice|pages=414–415|editor-last=Chatterjee|editor-first=Deen K.|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|language=en|doi=10.1007/978-1-4020-9160-5_82|isbn=978-1-4020-9159-9|access-date=2020-09-15|url-access=subscription}}</ref> Dünya federalizmi [[unitar dövlət|unitar]] dünya hökuməti modellərindən subsidiarlıq prinsipi ilə fərqlənir. Bu prinsipə görə, qərarlar mümkün qədər ən aşağı və birbaşa səviyyədə qəbul edilir ki, bu da milli müstəqilliyin əhəmiyyətli dərəcədə qorunmasını təmin edir. Bu ideologiyanın tərəfdarları iddia edirlər ki, dünya federasiyası mövcud Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ilə müqayisədə daha effektiv və hesabatlı qlobal idarəetmə strukturu təklif edir, eyni zamanda qitə, milli, regional və yerli hökumətlər üçün geniş muxtariyyət imkanları tanıyır. == Əhatə dairəsi == Daha geniş yayılmış [[dünya hökuməti]] anlayışından fərqli olaraq, dünya federalizmi qlobal idarəetmənin xüsusi bir formasını, yəni federal və demokratik dünya respublikasını təsvir edir. Dünya federalizminin qlobal idarəetmənin digər növlərindən fərqləri aşağıda qeyd olunmuşdur. [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]] qanunverici orqan olmadığı üçün onun fəaliyyəti əsasən məsləhətçi rolla məhdudlaşır.<ref>{{Citation |last=Luck |first=Edward C. |chapter=11 Reforming the United Nations: Lessons from a History in Progress |date=2004-04-01 |title=The United Nations: Confronting the Challenges of a Global Society |pages=359–398 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781685853440-013/pdf?licenseType=restricted |access-date=2024-08-02 |publisher=Lynne Rienner Publishers |language=en |doi=10.1515/9781685853440-013 |isbn=978-1-68585-344-0|chapter-url-access=subscription }}</ref> Təşkilatın bəyan edilmiş məqsədi mövcud milli hökumətlər üzərində hakimiyyət tətbiq etmək deyil, onlar arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirməkdir.<ref>{{Cite web|date=2015-06-17|title=Chapter I|url=https://www.un.org/en/sections/un-charter/chapter-i/index.html|access-date=2020-09-15|website=www.un.org|language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Ostrower|first1=Gary B.|last2=Baratta|first2=Joseph Preston|date=2005-12-01|title=The Politics of World Federation|url=https://academic.oup.com/jah/article-lookup/doi/10.2307/3660093|journal=Journal of American History|language=en|volume=92|issue=3|page=1044|doi=10.2307/3660093|jstor=3660093|url-access=subscription}}</ref> Bundan əlavə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzvlük fərdlərə (dünya vətəndaşlığı anlayışında olduğu kimi) yox, yalnız dövlətlərə şamil edilir.<ref>{{Cite web |title=United Nations Charter (full text) |url=https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text |access-date=2022-05-11 |website=United Nations |language=en}}</ref> Unitar dünya hökuməti ali suverenliyə malik vahid, mərkəzi hökumət orqanından ibarət olur. Belə bir sistemdə inzibati idarələr mövcud olmuşdur, lakin onların səlahiyyətləri mərkəzi hökumət tərəfindən verilir. Subsidiarlıq prinsipinə əsaslanan dünya federasiyasında isə səlahiyyətlərin ötürülməsi əks istiqamətdə — yerli səviyyədən mərkəzə doğru baş verir. Qlobal federal hökumət yerli hökumətlərə nisbətdə yardımçı xarakter daşıyır və yalnız yerli orqanların həyata keçirə bilmədiyi məsələləri öz öhdəsinə götürür.<ref>{{Cite journal|last=Elazar|first=Daniel J.|date=1997|title=Contrasting Unitary and Federal Systems|url=https://www.jstor.org/stable/1601342|journal=International Political Science Review|volume=18|issue=3|pages=237–251|doi=10.1177/019251297018003002|jstor=1601342|s2cid=145695515|issn=0192-5121|url-access=subscription}}</ref> Tarixən məlum olan dünyanı işğallar yolu ilə birləşdirmək planlarında federal idarəetmədən ziyadə, mərkəzləşdirilmiş unitar hökumətin qurulması hədəflənmişdir. Dünya federalizminin tərəfdarları, bir qayda olaraq, dünya federasiyasının yaradılması üçün zorakı üsulların tətbiqini dəstəkləmirlər. [[Konfederasiya]] ümumi bir məqsəd naminə birləşən suveren dövlətlərin ittifaqıdır. Konfederasiyaya üzv olan dövlətlər bəzən bu ittifaqdan sərbəst şəkildə ayrılmaq hüququna malik olurlar. Subsidiarlıq prinsipinə əsaslanan federasiyada dövlətlər qlobal səviyyədə təkbaşına idarə edə bilmədikləri məsələlər üzrə suverenliklərindən imtina edərək, bu səlahiyyətləri həmin problemləri qlobal müstəvidə tənzimləmək gücünə malik mərkəzi hakimiyyətə verməyi seçirlər. Milli məsələlər üzərində suverenlik isə birbaşa dövlətin özündə qalır. Qlobal səviyyədə federalizmin müxtəlif formaları tətbiq oluna bilər. Məsələn, [[Amerika Birləşmiş Ştatları]] tərəfindən qəbul edilmiş ənənəvi federalizm modelində ştatlar öz suverenliklərini federal hökumətə dövr edirlər və federal hakimiyyət digər dövlətlər qarşısında onları təmsil edir. Bu model dünya federalizminin mərkəzləşdirilmiş formasıdır. Dünya federalizminin ən mərkəzləşdirilməmiş modeli dövlətlərin konfederasiyası və ya dünya konfederasiyası hesab olunur. Bu sistemdə ölkələr öz suverenliklərini qoruyub saxlayır, federal hakimiyyətə isə yalnız hökumətlərarası münasibətləri idarə etmək və tənzimləmək səlahiyyətləri verilir. Bu, dövlətlərə daha yüksək dərəcədə güc və azadlıq tanıyır. [[Avropa İttifaqı]] bu növ idarəetmə sisteminə nümunə göstərilə bilər. Belə ki, ittifaqa üzv olan dövlətlər müəyyən sahələrdə öz suverenliklərinin bir hissəsini birliyin rəhbər orqanlarına ötürür, lakin ümumi suverenliklərini qoruyub saxlayırlar.<ref>{{Cite web|date=2020-09-12|title=WorldFederalism.com|url=http://www.worldfederalism.com/history.htm|access-date=2020-09-25|website=www.worldfederalism.com/history.htm|language=en}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Dünya hökuməti]] [[Kateqoriya:İdarələşmə]] [[Kateqoriya:Qlobal siyasət]] [[Kateqoriya:Siyasət]] 64c5aoxa6qn3qkb3klcsa76v19f7mf3 İbn əl-Qasım 0 992643 8981763 8980982 2026-06-28T11:45:37Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981763 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Alim}} '''Əbu Abdillah Əbdürrəhman ibn Qasım ibn Xalid əl-Utəqi əl-Misri''' ({{Dil-ar|عبد الرحمن بن القاسم العتقي}}; {{DVTY}}) — [[Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəsin]] tələbələrindən, [[fəqih]]. == Həyatı == İbn əl-Qasım hicri 128-ci (746) ildə Fələstinin Rəmlə şəhərində anadan olmuşdur. Onun hicri 131 (749), 132 və 133-cü illərdə doğulduğunu bildirən rəvayətlər də mövcuddur. O, Zübeyd ibn Haris əl-Utaqinin mövlası (azad edilmiş qulu və himayəsində olan şəxs) olmuşdur. Ailəsi Rəmlədən köçərək Qahirədə məskunlaşmış və o, Qahirədə Əbu Yəhya Əbdürrəhim ibn Xalid əl-Cüməhi, Əbu Xalid Tuleyb ibn Kamil əl-Ləhmi və Əbu Əmr Səd ibn Abdullah əl-Məafiri kimi alimlərdən dərs almlşdır. O, Malik ibn Ənəsin görüşlərini əvvəlcə bu müəllimləri vasitəsilə öyrənmiş, sonra isə Mədinəyə gedərək Malikin tələbəsi olmuşdur. İbn əl-Qasım həmçinin, Leys ibn Səd, Süfyan ibn Uyeynə, İbn Əbu Həzim, Nafi ibn Əbdürrəhman və başqalarından da elm öyrənmişdir Hədis alimləri Yəhya ibn Məin, və Əbu Zürə onun etibarlı (siqa) ravi olduğunu bildirmişlər. ndə ona aid bir rəvayətə, Əbu Davudun "əl-Mərasil" əsərində və Nəsainin "əs-Sünən" kitabında isə müxtəlif rəvayətlərinə yer verilmişdir. Ondan oğlu Musa, Əsbəğ ibn Fərəc, Səhnun, İsa ibn Dinar, qardaşı Əbdürrəhman ibn Dinar əl-Qurtubi, Əbu Məhəmməd ibn Əbdülhəkəm, Əbu Abdullah İbn Əbdülhəkəm, İbnül-Məvvaz və başqaları hədis və fiqh elmlərini öyrənmişlər. İbn əl-Qasım hicri 191-ci ilin Səfər ayının 9-da (25 dekabr 806-cı il) Qahirədə vəfat etmişdir O, Qarafə qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Onun hicri 192-ci ildə vəfat etdiyini bildirən rəvayət də vardır. == İstinadlar == 6r584qhh7rh6l8bcbmrf2hqv5bd65hr 8981764 8981763 2026-06-28T11:46:09Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981764 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Alim}} '''Əbu Abdillah Əbdürrəhman ibn Qasım ibn Xalid əl-Utəqi əl-Misri''' ({{Dil-ar|عبد الرحمن بن القاسم العتقي}}; {{DVTY}}) — [[Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəsin]] tələbələrindən, [[fəqih]]. == Həyatı == İbn əl-Qasım hicri 128-ci (746) ildə Fələstinin Rəmlə şəhərində anadan olmuşdur. Onun hicri 131 (749), 132 və 133-cü illərdə doğulduğunu bildirən rəvayətlər də mövcuddur. O, Zübeyd ibn Haris əl-Utaqinin mövlası (azad edilmiş qulu və himayəsində olan şəxs) olmuşdur. Ailəsi Rəmlədən köçərək Qahirədə məskunlaşmış və o, Qahirədə Əbu Yəhya Əbdürrəhim ibn Xalid əl-Cüməhi, Əbu Xalid Tuleyb ibn Kamil əl-Ləhmi və Əbu Əmr Səd ibn Abdullah əl-Məafiri kimi alimlərdən dərs almlşdır. O, Malik ibn Ənəsin görüşlərini əvvəlcə bu müəllimləri vasitəsilə öyrənmiş, sonra isə Mədinəyə gedərək Malikin tələbəsi olmuşdur. İbn əl-Qasım həmçinin, Leys ibn Səd, Süfyan ibn Uyeynə, İbn Əbu Həzim, Nafi ibn Əbdürrəhman və başqalarından da elm öyrənmişdir Hədis alimləri Yəhya ibn Məin, Nəsai və Əbu Zürə onun etibarlı (siqa) ravi olduğunu bildirmişlər. ndə ona aid bir rəvayətə, Əbu Davudun "əl-Mərasil" əsərində və Nəsainin "əs-Sünən" kitabında isə müxtəlif rəvayətlərinə yer verilmişdir. Ondan oğlu Musa, Əsbəğ ibn Fərəc, Səhnun, İsa ibn Dinar, qardaşı Əbdürrəhman ibn Dinar əl-Qurtubi, Əbu Məhəmməd ibn Əbdülhəkəm, Əbu Abdullah İbn Əbdülhəkəm, İbnül-Məvvaz və başqaları hədis və fiqh elmlərini öyrənmişlər. İbn əl-Qasım hicri 191-ci ilin Səfər ayının 9-da (25 dekabr 806-cı il) Qahirədə vəfat etmişdir O, Qarafə qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Onun hicri 192-ci ildə vəfat etdiyini bildirən rəvayət də vardır. == İstinadlar == sk0lgl5oiedpelono7rz573wj51z1dr 8981766 8981764 2026-06-28T11:47:21Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981766 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Alim}} '''Əbu Abdillah Əbdürrəhman ibn Qasım ibn Xalid əl-Utəqi əl-Misri''' ({{Dil-ar|عبد الرحمن بن القاسم العتقي}}; {{DVTY}}) — [[Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəsin]] tələbələrindən, [[fəqih]]. == Həyatı == İbn əl-Qasım hicri 128-ci (746) ildə Fələstinin Rəmlə şəhərində anadan olmuşdur. Onun hicri 131 (749), 132 və 133-cü illərdə doğulduğunu bildirən rəvayətlər də mövcuddur. O, Zübeyd ibn Haris əl-Utaqinin mövlası (azad edilmiş qulu və himayəsində olan şəxs) olmuşdur. Onub ailəsi Rəmlədən köçərək Qahirədə məskunlaşmış və o, burada Əbu Yəhya Əbdürrəhim ibn Xalid əl-Cüməhi, Əbu Xalid Tuleyb ibn Kamil əl-Ləhmi və Əbu Əmr Səd ibn Abdullah əl-Məafiri kimi alimlərdən dərslər almışdır. O, Malik ibn Ənəsin görüşlərini əvvəlcə bu müəllimləri vasitəsilə öyrənmiş, sonra isə Mədinəyə gedərək Malikin tələbəsi olmuşdur. İbn əl-Qasım həmçinin, Leys ibn Səd, Süfyan ibn Uyeynə, İbn Əbu Həzim, Nafi ibn Əbdürrəhman və başqalarından da elm öyrənmişdir Hədis alimləri Yəhya ibn Məin, Nəsai və Əbu Zürə onun etibarlı (siqa) ravi olduğunu bildirmişlər. ndə ona aid bir rəvayətə, Əbu Davudun "əl-Mərasil" əsərində və Nəsainin "əs-Sünən" kitabında isə müxtəlif rəvayətlərinə yer verilmişdir. Ondan oğlu Musa, Əsbəğ ibn Fərəc, Səhnun, İsa ibn Dinar, qardaşı Əbdürrəhman ibn Dinar əl-Qurtubi, Əbu Məhəmməd ibn Əbdülhəkəm, Əbu Abdullah İbn Əbdülhəkəm, İbnül-Məvvaz və başqaları hədis və fiqh elmlərini öyrənmişlər. İbn əl-Qasım hicri 191-ci ilin Səfər ayının 9-da (25 dekabr 806-cı il) Qahirədə vəfat etmişdir O, Qarafə qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Onun hicri 192-ci ildə vəfat etdiyini bildirən rəvayət də vardır. == İstinadlar == pvoyk8bq62em4jlrylr04uxroc4ezxi 8981767 8981766 2026-06-28T11:48:04Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981767 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Alim}} '''Əbu Abdillah Əbdürrəhman ibn Qasım ibn Xalid əl-Utəqi əl-Misri''' ({{Dil-ar|عبد الرحمن بن القاسم العتقي}}; {{DVTY}}) — [[Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəsin]] tələbələrindən, [[fəqih]]. == Həyatı == İbn əl-Qasım hicri 128-ci (746) ildə Fələstinin Rəmlə şəhərində anadan olmuşdur. Onun hicri 131 (749), 132 və 133-cü illərdə doğulduğunu bildirən rəvayətlər də mövcuddur. O, Zübeyd ibn Haris əl-Utaqinin mövlası (azad edilmiş qulu və himayəsində olan şəxs) olmuşdur. Onub ailəsi Rəmlədən köçərək Qahirədə məskunlaşmış və o, burada Əbu Yəhya Əbdürrəhim ibn Xalid əl-Cüməhi, Əbu Xalid Tuleyb ibn Kamil əl-Ləhmi və Əbu Əmr Səd ibn Abdullah əl-Məafiri kimi alimlərdən dərslər almışdır. O, Malik ibn Ənəsin görüşlərini əvvəlcə bu müəllimləri vasitəsilə öyrənmiş, sonra isə Mədinəyə gedərək Malikin tələbəsi olmuşdur. İbn əl-Qasım həmçinin, Leys ibn Səd, Süfyan ibn Uyeynə, İbn Əbu Həzim, Nafi ibn Əbdürrəhman və başqalarından da elm öyrənmişdir Hədis alimləri Yəhya ibn Məin, Nəsai və Əbu Zürə onun etibarlı (siqa) ravi olduğunu bildirmişlər. Buxari "Səhih"ində ona aid bir rəvayətə, Əbu Davudun "əl-Mərasil" əsərində və Nəsainin "əs-Sünən" kitabında isə müxtəlif rəvayətlərinə yer verilmişdir. Ondan oğlu Musa, Əsbəğ ibn Fərəc, Səhnun, İsa ibn Dinar, qardaşı Əbdürrəhman ibn Dinar əl-Qurtubi, Əbu Məhəmməd ibn Əbdülhəkəm, Əbu Abdullah İbn Əbdülhəkəm, İbnül-Məvvaz və başqaları hədis və fiqh elmlərini öyrənmişlər. İbn əl-Qasım hicri 191-ci ilin Səfər ayının 9-da (25 dekabr 806-cı il) Qahirədə vəfat etmişdir O, Qarafə qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Onun hicri 192-ci ildə vəfat etdiyini bildirən rəvayət də vardır. == İstinadlar == rfs3nj73zsj1j6832dwal6ah1n6fffz 8981772 8981767 2026-06-28T11:53:38Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981772 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{Alim}} '''Əbu Abdillah Əbdürrəhman ibn Qasım ibn Xalid əl-Utəqi əl-Misri''' ({{Dil-ar|عبد الرحمن بن القاسم العتقي}}; {{DVTY}}) — [[Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəsin]] tələbələrindən, [[fəqih]]. == Həyatı == İbn əl-Qasım hicri 128-ci (746) ildə [[Fələstin|Fələstinin]] Rəmlə şəhərində anadan olmuşdur. Onun hicri 131 (749), 132 və 133-cü illərdə doğulduğunu bildirən rəvayətlər də mövcuddur. O, Zübeyd ibn Haris əl-Utaqinin mövlası (azad edilmiş qulu və himayəsində olan şəxs) olmuşdur. Onub ailəsi Rəmlədən köçərək [[Qahirə|Qahirədə]] məskunlaşmış və o, burada Əbu Yəhya Əbdürrəhim ibn Xalid əl-Cüməhi, Əbu Xalid Tuleyb ibn Kamil əl-Ləhmi və Əbu Əmr Səd ibn Abdullah əl-Məafiri kimi alimlərdən dərslər almışdır. O, [[Malik ibn Ənəs|Malik ibn Ənəsin]] görüşlərini əvvəlcə bu müəllimləri vasitəsilə öyrənmiş, sonra isə [[Mədinə|Mədinəyə]] gedərək Malikin tələbəsi olmuşdur. İbn əl-Qasım həmçinin, [[Əl-Leys ibn Səd|Leys ibn Səd]], [[Süfyan ibn Uyeynə]], İbn Əbu Həzim, [[Nafi ibn Əbdürrəhman]] və başqalarından da elm öyrənmişdir Hədis alimləri [[Yəhya ibn Məin]], [[Nəsai]] və [[Əbu Züra ər-Razi|Əbu Zura]] onun etibarlı (siqa) ravi olduğunu bildirmişlər. [[Buxari]] "[[Səhihi-Buxari|Səhih]]"ində ona aid bir rəvayətə, [[Əbu Davud|Əbu Davudun]] "əl-Mərasil" əsərində və Nəsainin "[[Sünəni-Nəsai|əs-Sünən]]" kitabında isə müxtəlif rəvayətlərinə yer verilmişdir. Ondan oğlu Musa, [[Əsbəğ ibn Fərəc]], [[Səhnun]], İsa ibn Dinar, qardaşı Əbdürrəhman ibn Dinar əl-Qurtubi, [[Abdullah ibn Əbdülhəkəm|Əbu Məhəmməd ibn Əbdülhəkəm]], [[Məhəmməd ibn Abdullah ibn Əbdülhəkəm|Əbu Abdullah ibn Əbdülhəkəm]], İbnül-Məvvaz və başqaları hədis və fiqh elmlərini öyrənmişlər. İbn əl-Qasım hicri 191-ci ilin Səfər ayının 9-da (25 dekabr 806-cı il) Qahirədə vəfat etmişdir O, [[Qarafə]] qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Onun hicri 192-ci ildə vəfat etdiyini bildirən rəvayət də vardır. == İstinadlar == 1b90evz828iu8scorakrzcd6d6t843r Kateqoriya:TemplateStyles xətaları olan səhifələr 14 992657 8981097 2026-06-27T12:13:41Z Araz Yaquboglu 17991 Səhifə "__HIDDENCAT__ [[Kateqoriya:Vikipediyanın təkmilləşdirilməsi]]" məzmunu ilə yaradıldı 8981097 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ [[Kateqoriya:Vikipediyanın təkmilləşdirilməsi]] j0kf8p57kepzvgtt74z6si085m24mub İstifadəçi müzakirəsi:Esqin Muzik 3 992658 8981110 2026-06-27T12:19:20Z Əkrəm 193474 /* xoş gəlmisiniz! */ yeni bölmə 8981110 wikitext text/x-wiki == xoş gəlmisiniz! == {{xg}} [[İstifadəçi:Əkrəm|<span style="padding: 4px 6px; background-color: black; color: white; font-weight: bold">əkrəm<span style="color: #ABABAB">.</span></span>]] 12:19, 27 iyun 2026 (UTC) p6fje89rsdhbw144dncdnx1j0fm8pw5 Şablon:Dil-anp 10 992659 8981115 2026-06-27T12:33:42Z Nemoralis 128937 Səhifə "[[anqika]] {{dil1|anp|{{{1}}}}}<noinclude> [[Kateqoriya:Vikipediya çoxdilli dəstək şablonları|anp]] </noinclude>" məzmunu ilə yaradıldı 8981115 wikitext text/x-wiki [[anqika]] {{dil1|anp|{{{1}}}}}<noinclude> [[Kateqoriya:Vikipediya çoxdilli dəstək şablonları|anp]] </noinclude> hupl73qddmeg4e1adgjw2aeweexc69d Müzakirə:Cəfər Cabbarlının heykəli (Bakı, Cəfər Cabbarlı meydanı) 1 992660 8981119 2026-06-27T12:39:12Z White Demon 75303 /* Dəqiqləşdirmə */ yeni bölmə 8981119 wikitext text/x-wiki == Dəqiqləşdirmə == Bəlkə dəqiqləşdirməni silək? Onsuz da başqa ensiklopedik belə heykəl yoxdur. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 12:39, 27 iyun 2026 (UTC) 7qqzsq96v04lyuhu3vqwdnyg25thdj7 8981121 8981119 2026-06-27T12:51:04Z Bikar 250702 /* Dəqiqləşdirmə */ cavabla: Razıyam (-) ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 8981121 wikitext text/x-wiki == Dəqiqləşdirmə == Bəlkə dəqiqləşdirməni silək? Onsuz da başqa ensiklopedik belə heykəl yoxdur. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 12:39, 27 iyun 2026 (UTC) : Razıyam — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 12:51, 27 iyun 2026 (UTC) 8vnks0dqvh6m0goqbh7o928n1rof4z5 8981204 8981121 2026-06-27T16:47:11Z Qədir 136647 {{[[Ş:müzakirə|müzakirə]]}} əlavə edildi 8981204 wikitext text/x-wiki {{müzakirə}} == Dəqiqləşdirmə == Bəlkə dəqiqləşdirməni silək? Onsuz da başqa ensiklopedik belə heykəl yoxdur. '''[[İstifadəçi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#00ACE8">Sousou no</span>]] [[İstifadəçi müzakirəsi:White Demon|<span style="font-family:Verdana; color:#03A353">Frieren</span>]]''' 12:39, 27 iyun 2026 (UTC) : Razıyam — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 12:51, 27 iyun 2026 (UTC) 8x23u986kaaoldr15ebsu1vi7miu54j Byung-Chul Han 0 992661 8981120 2026-06-27T12:48:38Z Rusi57 326523 Byun Çul Han haqqında yeni məqalə əlavə edildi. 8981120 wikitext text/x-wiki {{Yazıçı |adı = Byun Çul Han |orijinal adı = 한병철 |şəkil = 2015_Byung-Chul_Han_(3x4_cropped).jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |ilk adı = |təxəllüsü = |doğum tarixi = 1959 |doğum yeri = [[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{bayraq|Cənubi Koreya}} [[Cənubi Koreya]] |milliyəti = |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |təhsili = [[Frayburq Universiteti]], [[Münhen Universiteti]] |ixtisası = [[fəlsəfə]] |fəaliyyəti = [[filosof]], mədəniyyətşünas, professor |fəaliyyət illəri = |əsərlərinin dili = [[alman dili]] |istiqamət = [[Müasir fəlsəfə]] |janr = [[fəlsəfə]], [[esse]] |ilk əsəri = |tanınmış əsərləri = "Yorğunluq Cəmiyyəti", "Şəffaflıq Cəmiyyəti" əsərləri |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikimənbə = |vikianbar = }} '''Byun Çul Han''' ({{dil-ko|한병철}}, translit. ''Han Byung-Chul''; {{doğum ili və yaşı|1959}}, [[Seul]], [[Cənubi Koreya]]) — [[Almaniya]]da yaşayan və fəaliyyət göstərən cənubi koreyalı [[filosof]], mədəniyyətşünas və media nəzəriyyəçisidir. [[Berlin İncəsənət Universiteti]]nin (UdK) keçmiş professorudur. O, müasir [[kapitalizm]], rəqəmsallaşma, texnologiyanın insan psixologiyasına təsirləri və [[neoliberalizm|neoliberal]] cəmiyyətin gətirdiyi "tükənmə" (burnout) sindromu barədə yazdığı tənqidi əsərləri ilə qlobal miqyasda tanınır. == Həyatı == Byun Çul Han 1959-cu ildə [[Seul]]da anadan olub. Gəncliyində ailəsinin istəyi ilə Koreyada metallurgiya mühəndisliyi təhsili alsa da,<ref name="JoongAng2013">{{cite news |title=[책과 지식] 『피로사회』 저자 한병철, 도올 김용옥 만나다 |work=JoongAng Ilbo |date=24 March 2013 |url=https://www.joongang.co.kr/article/11097873 |access-date=30 May 2018}}</ref> ədəbiyyata və fəlsəfəyə olan marağı onu [[Almaniya]]ya gətirib. Alman dilini demək olar ki, bilmədən bu ölkəyə köçən Han, Frayburq və Münxen universitetlərində [[fəlsəfə]], [[alman ədəbiyyatı]] və [[katolisizm|katolik]] ilahiyyatı üzrə təhsil alıb.<ref name="Arroyo2014">{{cite news |last=Arroyo |first=Francesc |date=2014-03-22 |title=Aviso de derrumbe |url=https://elpais.com/cultura/2014/03/22/actualidad/1395507850_390033.html |work=El País |language=es |issn=1134-6582 |access-date=2025-12-27}}</ref> 1994-cü ildə [[Frayburq Universiteti]]ndə [[Martin Haydegger]] haqqında yazdığı dissertasiya ilə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini alıb. 2000-ci ildə Bazel Universitetində fəlsəfə kafedrasına qəbul edilib. Daha sonra Karlsrue İncəsənət və Dizayn Universitetində və [[Berlin İncəsənət Universiteti]]ndə (UdK) professor kimi mühazirələr deyib. == Fəlsəfi görüşləri və əsas tezisləri == Han öz əsərlərində [[Karl Marks]], [[Fridrix Nitsşe]], [[Martin Haydegger]], [[Mişel Fuko]] və [[Jan Bodriyar]] kimi mütəfəkkirlərin ideyalarına istinad edərək müasir cəmiyyətin kəskin analizini aparır. Onun fəlsəfəsinin ana xəttini '''"Neoliberalizm və insan psixikası"''' təşkil edir.<ref name="HanAnalysis">{{cite web |title=Byung-Chul Han: The Burnout Society |url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/29/byung-chul-han-burnout-society-review |publisher=The Guardian |access-date=2026-06-27}}</ref> === "Yorğunluq cəmiyyəti" === Hanın ən məşhur tezislərindən biridir (''ing.'' The Burnout Society, ''alm.'' Müdigkeitsgesellschaft‎). O qeyd edir ki, XXI əsr cəmiyyəti [[Mişel Fuko]]nun təsvir etdiyi "intizam cəmiyyəti" (xəstəxanalar, həbsxanalar, fabriklər tərəfindən idarə olunan) deyil, '''"nailiyyət cəmiyyəti"dir''' (''achievement society''). Müasir insan artıq xarici bir ağanın qulu deyil; o, özü-özünün ağası və eyni zamanda quludur. İnsan daha çox uğur qazanmaq, daha məhsuldar olmaq üçün özünü könüllü olaraq istismar edir. Bu daxili təzyiq [[depressiya]], diqqət çatışmazlığı (ADHD) və tükənmə sindromu (burnout) ilə nəticələnir. === "Şəffaflıq cəmiyyəti" === Han müasir rəqəmsal dünyada "şəffaflıq" anlayışının fetişləşdirilməsini tənqid edir (''alm.'' Transparenzgesellschaft‎). Şəffaflıq [[azadlıq]] kimi təqdim olunsa da, əslində total nəzarət və izləmə mexanizmidir (rəqəmsal panoptikon). Sosial şəbəkələrdə hər şeyin sərgilənməsi, insanın özünü metala ([[əmtəə]]yə) çevirməsinə və fəlsəfi mənada "sirr" və "məsafə" anlayışlarının yox olmasına gətirib çıxarır. === Erosun canverməsi === Filosofa görə, müasir narsist və fərdiyyətçi cəmiyyətdə həqiqi "Eros" ([[sevgi]] və Başqasına olan ehtiras) yox olur. Hər şeyin istehlak obyektinə çevrildiyi, rəqəmsal platformaların sevgini bazara çevirdiyi bir dünyada insan "Başqasını" kəşf edə bilmir və öz narsizminin içində boğulur. == Əsas əsərləri == Byun Çul Hanın kitabları qısa, aforistik və dərin ensiklopedik dili ilə seçilir. Əsərləri bir çox dillərə tərcümə edilmişdir: * ''Müddətsizlik: Zamanın Sənəti haqqında Fəlsəfi Esse'' ({{dil-de|Heidegger. Herzenssache}}, 2005) * ''Yorğunluq Cəmiyyəti'' ({{dil-de|Müdigkeitsgesellschaft}}, 2010) * ''Şəffaflıq Cəmiyyəti'' ({{dil-de|Transparenzgesellschaft}}, 2012) * ''Erosun Canverməsi'' ({{dil-de|Agonie des Eros}}, 2012) * ''Psixopolitika: Neoliberalizm və Yeni Güç Texnologiyaları'' ({{dil-de|Psychopolitik: Neoliberalismus und die neuen Machttechniken}}, 2014) * ''Gözəlin Xilası'' ({{dil-de|Die Errettung des Schönen}}, 2015) * ''Əşyaların Yox Oluşu'' ({{dil-de|Undinge: Umbrüche der Lebenswelt}}, 2021) == Həmçinin bax == * [[Mişel Fuko]] * [[Neoliberalizm]] * [[Postmodernizm]] * [[Kapitalizm]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.goodreads.com/shelf/show/byung-chul-han Byung-Chul Han kitabları] (Goodreads saytında) [[Kateqoriya:1959-cu ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Cənubi Koreya filosofları]] [[Kateqoriya:Almaniya filosofları]] [[Kateqoriya:Seulda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Müasir filosoflar]] flj35r61ho25lratf626k2gyzvne4fw 8981122 8981120 2026-06-27T12:52:07Z Rusi57 326523 8981122 wikitext text/x-wiki {{Yazıçı |adı = Byun Çul Han |orijinal adı = 한병철 |şəkil = 2015_Byung-Chul_Han_(3x4_cropped).jpg |şəklin ölçüsü = |şəklin izahı = |ilk adı = |təxəllüsü = |doğum tarixi = 1959 |doğum yeri = [[Seul]], [[Cənubi Koreya]] |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |vəfat səbəbi = |dəfn yeri = |vətəndaşlığı = {{bayraq|Cənubi Koreya}} [[Cənubi Koreya]] |milliyəti = |həyat yoldaşı = |uşağı = |atası = |anası = |təhsili = [[Frayburq Universiteti]], [[Münhen Universiteti]] |ixtisası = [[fəlsəfə]] |fəaliyyəti = [[filosof]], mədəniyyətşünas, professor |fəaliyyət illəri = |əsərlərinin dili = [[alman dili]] |istiqamət = [[Müasir fəlsəfə]] |janr = [[fəlsəfə]], [[esse]] |ilk əsəri = |tanınmış əsərləri = "Yorğunluq Cəmiyyəti", "Şəffaflıq Cəmiyyəti" əsərləri |mükafatları = |imzası = |saytı = |vikimənbə = |vikianbar = }} '''Byun Çul Han''' ({{dil-ko|한병철}}, translit. ''Han Byung-Chul''; {{doğum ili və yaşı|1959}}, [[Seul]], [[Cənubi Koreya]]) — [[Almaniya]]da yaşayan və fəaliyyət göstərən cənubi koreyalı [[filosof]], mədəniyyətşünas və media nəzəriyyəçisidir. [[Berlin İncəsənət Universiteti]]nin (UdK) keçmiş professorudur. O, müasir [[kapitalizm]], rəqəmsallaşma, texnologiyanın insan psixologiyasına təsirləri və [[neoliberalizm|neoliberal]] cəmiyyətin gətirdiyi "tükənmə" (burnout) sindromu barədə yazdığı tənqidi əsərləri ilə qlobal miqyasda tanınır. == Həyatı == Byun Çul Han 1959-cu ildə [[Seul]]da anadan olub. Gəncliyində ailəsinin istəyi ilə Koreyada metallurgiya mühəndisliyi təhsili alsa da,<ref name="JoongAng2013">{{cite news |title=[책과 지식] 『피로사회』 저자 한병철, 도올 김용옥 만나다 |work=JoongAng Ilbo |date=24 March 2013 |url=https://www.joongang.co.kr/article/11097873 |access-date=30 May 2018}}</ref> ədəbiyyata və fəlsəfəyə olan marağı onu [[Almaniya]]ya gətirib. Alman dilini demək olar ki, bilmədən bu ölkəyə köçən Han, Frayburq və Münxen universitetlərində [[fəlsəfə]], [[alman ədəbiyyatı]] və [[katolisizm|katolik]] ilahiyyatı üzrə təhsil alıb.<ref name="Arroyo2014">{{cite news |last=Arroyo |first=Francesc |date=2014-03-22 |title=Aviso de derrumbe |url=https://elpais.com/cultura/2014/03/22/actualidad/1395507850_390033.html |work=El País |language=es |issn=1134-6582 |access-date=2025-12-27}}</ref> 1994-cü ildə [[Frayburq Universiteti]]ndə [[Martin Haydegger]] haqqında yazdığı dissertasiya ilə fəlsəfə doktoru (PhD) elmi dərəcəsini alıb. 2000-ci ildə Bazel Universitetində fəlsəfə kafedrasına qəbul edilib. Daha sonra Karlsrue İncəsənət və Dizayn Universitetində və [[Berlin İncəsənət Universiteti]]ndə (UdK) professor kimi mühazirələr deyib. == Fəlsəfi görüşləri və əsas tezisləri == Han öz əsərlərində [[Karl Marks]], [[Fridrix Nitsşe]], [[Martin Haydegger]], [[Mişel Fuko]] və [[Jan Bodriyar]] kimi mütəfəkkirlərin ideyalarına istinad edərək müasir cəmiyyətin kəskin analizini aparır. Onun fəlsəfəsinin ana xəttini '''"Neoliberalizm və insan psixikası"''' təşkil edir. === "Yorğunluq cəmiyyəti" === Hanın ən məşhur tezislərindən biridir (''ing.'' The Burnout Society, ''alm.'' Müdigkeitsgesellschaft‎). O qeyd edir ki, XXI əsr cəmiyyəti [[Mişel Fuko]]nun təsvir etdiyi "intizam cəmiyyəti" (xəstəxanalar, həbsxanalar, fabriklər tərəfindən idarə olunan) deyil, '''"nailiyyət cəmiyyəti"dir''' (''achievement society''). Müasir insan artıq xarici bir ağanın qulu deyil; o, özü-özünün ağası və eyni zamanda quludur. İnsan daha çox uğur qazanmaq, daha məhsuldar olmaq üçün özünü könüllü olaraq istismar edir. Bu daxili təzyiq [[depressiya]], diqqət çatışmazlığı (ADHD) və tükənmə sindromu (burnout) ilə nəticələnir.<ref name="EuroLit2016">{{cite web |title=RivetingReviews: Tony Malone reviews The Burnout Society by Byung-Chul Han |url=https://www.eurolitnetwork.com/rivetingreviews-tony-malone-reviews-the-burnout-society-by-byung-chul-han/ |publisher=Eurolit Network |access-date=2026-06-27}}</ref> === "Şəffaflıq cəmiyyəti" === Han müasir rəqəmsal dünyada "şəffaflıq" anlayışının fetişləşdirilməsini tənqid edir (''alm.'' Transparenzgesellschaft‎). Şəffaflıq [[azadlıq]] kimi təqdim olunsa da, əslində total nəzarət və izləmə mexanizmidir (rəqəmsal panoptikon). Sosial şəbəkələrdə hər şeyin sərgilənməsi, insanın özünü metala ([[əmtəə]]yə) çevirməsinə və fəlsəfi mənada "sirr" və "məsafə" anlayışlarının yox olmasına gətirib çıxarır. === Erosun canverməsi === Filosofa görə, müasir narsist və fərdiyyətçi cəmiyyətdə həqiqi "Eros" ([[sevgi]] və Başqasına olan ehtiras) yox olur. Hər şeyin istehlak obyektinə çevrildiyi, rəqəmsal platformaların sevgini bazara çevirdiyi bir dünyada insan "Başqasını" kəşf edə bilmir və öz narsizminin içində boğulur. == Əsas əsərləri == Byun Çul Hanın kitabları qısa, aforistik və dərin ensiklopedik dili ilə seçilir. Əsərləri bir çox dillərə tərcümə edilmişdir: * ''Müddətsizlik: Zamanın Sənəti haqqında Fəlsəfi Esse'' ({{dil-de|Heidegger. Herzenssache}}, 2005) * ''Yorğunluq Cəmiyyəti'' ({{dil-de|Müdigkeitsgesellschaft}}, 2010) * ''Şəffaflıq Cəmiyyəti'' ({{dil-de|Transparenzgesellschaft}}, 2012) * ''Erosun Canverməsi'' ({{dil-de|Agonie des Eros}}, 2012) * ''Psixopolitika: Neoliberalizm və Yeni Güç Texnologiyaları'' ({{dil-de|Psychopolitik: Neoliberalismus und die neuen Machttechniken}}, 2014) * ''Gözəlin Xilası'' ({{dil-de|Die Errettung des Schönen}}, 2015) * ''Əşyaların Yox Oluşu'' ({{dil-de|Undinge: Umbrüche der Lebenswelt}}, 2021) == Həmçinin bax == * [[Mişel Fuko]] * [[Neoliberalizm]] * [[Postmodernizm]] * [[Kapitalizm]] == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Xarici keçidlər == * [https://www.goodreads.com/shelf/show/byung-chul-han Byung-Chul Han kitabları] (Goodreads saytında) [[Kateqoriya:1959-cu ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Cənubi Koreya filosofları]] [[Kateqoriya:Almaniya filosofları]] [[Kateqoriya:Seulda doğulanlar]] [[Kateqoriya:Müasir filosoflar]] 0jd94hxfu6q28lhuwe7jdiza3ava9h6 Qaralama:Vikipediya:Stil kitabçası/Koreyalıların adları 118 992662 8981128 2026-06-27T13:16:19Z Мурад 97 21365 Səhifə "{{İş gedir}} ''Qeyd:'' Bu səhifə təklif xarakterini daşıyır. Özüm Koreya dilini cəmi 1 semestr ərzində oxumuşam. Amma, Hanqıl çox sadə bir əlifba olduğuna görə (bir neçə saat ərzində onu əzbərləmək olar), onu çox yaxşı bilirəm. Ümidvaram ki, Vikicəmiyyətimiz təklifimi müsbət qarşılayacaq. '''Problem''' Problemi [[Müzakirə:Par]] səhifəsində izah etmişəm. Qısaca, hazırda cvəziyyət bir xaosdur. Koreyal..." məzmunu ilə yaradıldı 8981128 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}} ''Qeyd:'' Bu səhifə təklif xarakterini daşıyır. Özüm Koreya dilini cəmi 1 semestr ərzində oxumuşam. Amma, Hanqıl çox sadə bir əlifba olduğuna görə (bir neçə saat ərzində onu əzbərləmək olar), onu çox yaxşı bilirəm. Ümidvaram ki, Vikicəmiyyətimiz təklifimi müsbət qarşılayacaq. '''Problem''' Problemi [[Müzakirə:Par]] səhifəsində izah etmişəm. Qısaca, hazırda cvəziyyət bir xaosdur. Koreyalıların adları AzVikidə 4-5 fərqli standartlara əsasən yazılır. '''Təklif''' Cəmi 2 standart olsun: 1) Şərqi Asiya formatı. Koreyalıların adları Azərbaycan dilində adətən bu formatda yazılır [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.: [[Kim Çen İn]], [[Pak Kın He]], [[Pak Çi Min]]) 2) Qərb formatı. Koreyanın (Şimali və ya Cənubi) vətəndaşı olmayan Koreyalıların adları adətən [Ad, böyük hərfdən] [Soyad, böyük hərfdən] (nüm.: [[Viktor Tsoy]]) formatında yazılar. Təklif edirəm ki, onların yazılışı olduğu kimi qalsın '''Hazırda AzVikidə işlənilən başqa formatlar''' '''Transliterasiya tablosu''' 0d87kek7qg2lddpu9yd9rfdy20iiz01 8981135 8981128 2026-06-27T13:24:53Z Мурад 97 21365 8981135 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}} ''Qeyd:'' Bu səhifə təklif xarakterini daşıyır. Özüm Koreya dilini cəmi 1 semestr ərzində oxumuşam. Amma, Hanqıl çox sadə bir əlifba olduğuna görə (bir neçə saat ərzində onu əzbərləmək olar), onu çox yaxşı bilirəm. Ümidvaram ki, Vikicəmiyyətimiz təklifimi müsbət qarşılayacaq. '''Problem''' Problemi [[Müzakirə:Par]] səhifəsində izah etmişəm. Qısaca, hazırda vəziyyət bir xaosdur. Koreyalıların adları AzVikidə 4-5 fərqli standartlara əsasən yazılır. ''Vurğulamaq istərdim ki,'' Hanqılda böyük/kiçik hərf anlayışı ümumiyyətlə mövcud deyil, və Azərbaycan yazısında işlətdiyimiz tire (-) işarəsi də mövcud deyil. Dalğalı tire (~) var, amma o şəxsi adlarda işlənilmir. '''Təklif''' Cəmi 2 standart olsun: 1) Şərqi Asiya formatı. Koreyalıların adları Azərbaycan dilində adətən bu formatda yazılır [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.: [[Kim Çen İn]], [[Pak Kın He]], [[Pak Çi Min]]) 2) Qərb formatı. Koreyanın (Şimali və ya Cənubi) vətəndaşı olmayan Koreyalıların adları adətən [Ad, böyük hərfdən] [Soyad, böyük hərfdən] (nüm.: [[Viktor Tsoy]]) formatında yazılar. Təklif edirəm ki, onların yazılışı olduğu kimi qalsın '''Hazırda AzVikidə işlənilən başqa formatlar''' '''Transliterasiya tablosu''' 4uy63s6edywn0i7nqyxq5x1v1pbz306 8981418 8981135 2026-06-27T18:35:52Z Мурад 97 21365 8981418 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}} ''Qeyd:'' Bu səhifə təklif xarakterini daşıyır. Özüm Koreya dilini cəmi 1 semestr ərzində oxumuşam. Amma, Hanqıl çox sadə bir əlifba olduğuna görə (bir neçə saat ərzində onu əzbərləmək olar), onu çox yaxşı bilirəm. Ümidvaram ki, Vikicəmiyyətimiz təklifimi müsbət qarşılayacaq. '''Problem''' Problemi [[Müzakirə:Par]] səhifəsində izah etmişəm. Qısaca, hazırda vəziyyət bir xaosdur. Koreyalıların adları AzVikidə 4-5 fərqli standartlara əsasən yazılır. ''Vurğulamaq istərdim ki,'' Hanqılda böyük/kiçik hərf anlayışı ümumiyyətlə mövcud deyil, və Azərbaycan yazısında işlətdiyimiz tire (-) işarəsi də mövcud deyil. Dalğalı tire (~) var, amma o şəxsi adlarda işlənilmir. '''Təklif''' Cəmi 2 standart olsun: 1) Şərqi Asiya formatı. Koreyalıların adları Azərbaycan dilində adətən bu formatda yazılır [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.: [[Kim Çen İn]], [[Pak Kın He]], [[Pak Çi Min]]) 2) Qərb formatı. Koreyanın (Şimali və ya Cənubi) vətəndaşı olmayan Koreyalıların adları adətən [Ad, böyük hərfdən] [Soyad, böyük hərfdən] (nüm.: [[Viktor Tsoy]]) formatında yazılar. Təklif edirəm ki, onların yazılışı olduğu kimi qalsın '''Hazırda AzVikidə işlənilən başqa formatlar''' Koreya adlarının romanizasiyası 3 əsas formatda keçirilə bilər: * ''[Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (yuxarıda təklif etdiyim variant)'' * [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən]-[adın ikinci hissəsi, kiçik hərfdən] (nüm.:[[Pak Hyon-şik]]) * [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən]-[Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.:[[Pak Hyon-şik]]) Başqa formatları da var, amma onlar çox az istifadə olunur. Əsas məsələ ondadır ki, Koreya dilində bu adların yazılışında ümumiyyətlə bu böyük-kiçik hərf, tire-tiresiz yoxdur. Buna görə, onları belə fərqlər ilə yazmaq məntiqsizdir. Ən birinci variant isə Azərbaycanda ən çox rəsmi sənədlərdə dövlət başçılarının adları üçün istifadə olunur. Buna görə elə onu standart olaraq qəbul etməyə təklif edirəm. Yəni: * Pak Hyon-şik → Pak Hyon Şik * Lim O-Kyon → Lim O Kyon '''Transliterasiya məsələləri:''' ng = n rk = k egyrdm5nlghwb8xqu16jlvtez55n62k 8981422 8981418 2026-06-27T18:38:10Z Мурад 97 21365 8981422 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}} ''Qeyd:'' Bu səhifə təklif xarakterini daşıyır. Özüm Koreya dilini cəmi 1 semestr ərzində oxumuşam. Amma, Hanqıl çox sadə bir əlifba olduğuna görə (bir neçə saat ərzində onu əzbərləmək olar), onu çox yaxşı bilirəm. Ümidvaram ki, Vikicəmiyyətimiz təklifimi müsbət qarşılayacaq. '''Problem''' Problemi [[Müzakirə:Par]] səhifəsində izah etmişəm. Qısaca, hazırda vəziyyət bir xaosdur. Koreyalıların adları AzVikidə 4-5 fərqli standartlara əsasən yazılır. ''Vurğulamaq istərdim ki,'' Hanqılda böyük/kiçik hərf anlayışı ümumiyyətlə mövcud deyil, və Azərbaycan yazısında işlətdiyimiz tire (-) işarəsi də mövcud deyil. Dalğalı tire (~) var, amma o şəxsi adlarda işlənilmir. '''Təklif''' Cəmi 2 standart olsun: 1) Şərqi Asiya formatı. Koreyalıların adları Azərbaycan dilində adətən bu formatda yazılır [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.: [[Kim Çen İn]], [[Pak Kın He]], [[Pak Çi Min]]) 2) Qərb formatı. Koreyanın (Şimali və ya Cənubi) vətəndaşı olmayan Koreyalıların adları adətən [Ad, böyük hərfdən] [Soyad, böyük hərfdən] (nüm.: [[Viktor Tsoy]]) formatında yazılar. Təklif edirəm ki, onların yazılışı olduğu kimi qalsın '''Hazırda AzVikidə işlənilən başqa formatlar''' Koreya adlarının romanizasiyası 3 əsas formatda keçirilə bilər: * ''[Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (yuxarıda təklif etdiyim variant)'' * [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən]-[adın ikinci hissəsi, kiçik hərfdən] (nüm.:[[Pak Hyon-şik]]) * [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən]-[Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.:[[Pak Hyon-şik]]) Başqa formatları da var, amma onlar çox az istifadə olunur. Əsas məsələ ondadır ki, Koreya dilində bu adların yazılışında ümumiyyətlə bu böyük-kiçik hərf, tire-tiresiz yoxdur. Buna görə, onları belə fərqlər ilə yazmaq məntiqsizdir. Ən birinci variant isə Azərbaycanda ən çox rəsmi sənədlərdə dövlət başçılarının adları üçün istifadə olunur. Buna görə elə onu standart olaraq qəbul etməyə təklif edirəm. Yəni: * Pak Hyon-şik → Pak Hyon Şik * Lim O-Kyon → Lim O Kyon Viktor Tsoy kimi adlar isə olduğu kimi qalır. '''Transliterasiya məsələləri:''' ng = n rk = k q9u55mjt8om3g2yz32n25joh6d5jcr0 8981449 8981422 2026-06-27T20:08:54Z Мурад 97 21365 8981449 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}} ''Qeyd:'' Bu səhifə təklif xarakterini daşıyır. Özüm Koreya dilini cəmi 1 semestr ərzində oxumuşam. Amma, Hanqıl çox sadə bir əlifba olduğuna görə (bir neçə saat ərzində onu əzbərləmək olar), onu çox yaxşı bilirəm. Ümidvaram ki, Vikicəmiyyətimiz təklifimi müsbət qarşılayacaq. '''Problem''' Problemi [[Müzakirə:Par]] səhifəsində izah etmişəm. Qısaca, hazırda vəziyyət bir xaosdur. Koreyalıların adları AzVikidə 4-5 fərqli standartlara əsasən yazılır. ''Vurğulamaq istərdim ki,'' Hanqılda böyük/kiçik hərf anlayışı ümumiyyətlə mövcud deyil, və Azərbaycan yazısında işlətdiyimiz tire (-) işarəsi də mövcud deyil. Dalğalı tire (~) var, amma o şəxsi adlarda işlənilmir. '''Təklif''' Cəmi 2 standart olsun: 1) Şərqi Asiya formatı. Koreyalıların adları Azərbaycan dilində adətən bu formatda yazılır [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.: [[Kim Çen İn]], [[Pak Kın He]], [[Pak Çi Min]]) 2) Qərb formatı. Koreyanın (Şimali və ya Cənubi) vətəndaşı olmayan Koreyalıların adları adətən [Ad, böyük hərfdən] [Soyad, böyük hərfdən] (nüm.: [[Viktor Tsoy]]) formatında yazılar. Təklif edirəm ki, onların yazılışı olduğu kimi qalsın '''Hazırda AzVikidə işlənilən başqa formatlar''' Koreya adlarının romanizasiyası 3 əsas formatda keçirilə bilər: * ''[Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən] [Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (yuxarıda təklif etdiyim variant)'' * [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən]-[adın ikinci hissəsi, kiçik hərfdən] (nüm.:[[Pak Hyon-şik]]) * [Soyad, böyük hərfdən] [Adın birinci hecası, böyük hərfdən]-[Adın ikinci hissəsi, böyük hərfdən] (nüm.:[[Pak Hyon-şik]]) * [Soyad, böyük hərfdən] [Ad böyük hərfdən] (nüm.:[[Çon Somin]]) Başqa formatları da var, amma onlar çox az istifadə olunur. Əsas məsələ ondadır ki, Koreya dilində bu adların yazılışında ümumiyyətlə bu böyük-kiçik hərf, tire-tiresiz yoxdur. Buna görə, onları belə fərqlər ilə yazmaq məntiqsizdir. Ən birinci variant isə Azərbaycanda ən çox rəsmi sənədlərdə dövlət başçılarının adları üçün istifadə olunur. Buna görə elə onu standart olaraq qəbul etməyə təklif edirəm. Yəni: * Pak Hyon-şik → Pak Hyon Şik * Lim O-Kyon → Lim O Kyon * Çon Somin → Çon So Min Viktor Tsoy kimi adlar isə olduğu kimi qalır. Qeyd: [[:Kateqoriya:Cənubi Koreya prezidentləri]] səhifəsində görə bilərsiniz, orda ancaq 1 prezidentin adı tire ilə yazılıb, qalanları isə elə mən təklif etdiyim variantdadır. '''Transliterasiya məsələləri:''' ng = n Hanqılda ㄴ n [n] kimi, ㅇ isə (hecanın başında olmayanda) Krımtatarcadakı ñ [ŋ] kimi oxunur. Azərbaycan dilində bu [ŋ] səsi olan hərfləri iki cür transliterasiya edirlər: [[Honkonq]] sözündə nq kimi, Kim Çen İn adında və türk dillərində Jaña (qazax)/Yañı (Krımtatar) sözlərini n kimi transliterasiya edirik. Təklifim hər yerdə n yazmaqdır. Əslində nq ilə yazılan bir Koreyalının adını tapmağa bir az çətin olub, çünki bizdə artıq onsuz da daha çox n variantı işlənilir. Amma, tapdım: * Kim Hyun Conq → Kim Hyun Cun rk = k Bu sırf artıq müzakirə etdiyimiz Pak soyadı ilə bağlıdır. Orda r hərfi ümumiyyətlə yoxdur. Transliterasiyası elə Pak kimi qalmalıdır: * Park Çu-ho → Pak Çu Ho jscy6u539egkd987gnhzqxm21ls4i0u Mirzə Məmmədqulu Həkim 0 992663 8981133 2026-06-27T13:20:56Z Yousiphh 175220 [[Mirzə Məmmədqulu Təbib]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981133 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Mirzə Məmmədqulu Təbib]] jcr1dnr6o0z29njc5cqnsqfb8ks7tnf İstifadəçi müzakirəsi:Mentis Imperium 3 992665 8981163 2026-06-27T14:54:29Z Bozqurd77 316685 /* */ 8981163 wikitext text/x-wiki {{xoşgəldiniz}} Hörmətlə, [[İstifadəçi:Bozqurd77|Bozqurd77]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bozqurd77|müzakirə]]) 14:54, 27 iyun 2026 (UTC) aw2lrk09b2159u5kngajwcqmfcv7jvy İstifadəçi müzakirəsi:MisspeltPengin 3 992666 8981166 2026-06-27T15:00:54Z Bozqurd77 316685 /* */ Vikipediyaya xoş gəldiniz! 8981166 wikitext text/x-wiki {{Xoşgəldiniz}} Hörmətlə, [[İstifadəçi:Bozqurd77|Bozqurd77]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Bozqurd77|müzakirə]]) 15:00, 27 iyun 2026 (UTC) 1z9mi86652tz1jq6nx0b52d74n79zyn Ramiz Bağırlı 0 992667 8981200 2026-06-27T16:39:02Z RuslanLeoShirinov 348886 Səhifə "=== Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). === Həyatı və siyasi fəaliyyəti 21 noyabr, 1937-ci ildə İsmayıllı rayonunun Taxtasan kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəb təhsilini Göyçay şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldır..." məzmunu ilə yaradıldı 8981200 wikitext text/x-wiki === Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). === Həyatı və siyasi fəaliyyəti 21 noyabr, 1937-ci ildə İsmayıllı rayonunun Taxtasan kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəb təhsilini Göyçay şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 29 dekabr 2010-cu ildə, 73 yaşında, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. sv0r8xwqec8uarywciydchli3ovope1 8981202 8981200 2026-06-27T16:41:43Z RuslanLeoShirinov 348886 /* Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). */ 8981202 wikitext text/x-wiki = Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). = '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə İsmayıllı rayonunun Taxtasan kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəb təhsilini Göyçay şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 29 dekabr 2010-cu ildə, 73 yaşında, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. liuo26xniy0r1dbqjgxtodrty6ienq2 8981208 8981202 2026-06-27T16:52:54Z RuslanLeoShirinov 348886 8981208 wikitext text/x-wiki = Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). = '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə İsmayıllı rayonunun Taxtasan kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Göyçay şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 29 dekabr 2010-cu ildə, 73 yaşında, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. bjih2a67qiyp17jh4jjew29h6jkg0pe 8981209 8981208 2026-06-27T16:54:17Z RuslanLeoShirinov 348886 /* Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). */ 8981209 wikitext text/x-wiki = Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). = '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] Taxtasan kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini Göyçay şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 29 dekabr 2010-cu ildə, 73 yaşında, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. 67z7z72c3e35k2ipc1askchi6zr9bge 8981210 8981209 2026-06-27T16:58:47Z RuslanLeoShirinov 348886 /* Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). */ 8981210 wikitext text/x-wiki = Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). = '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. 82dr2d41fjsvym6tyjgd8flcr3rybmw 8981212 8981210 2026-06-27T17:01:25Z RuslanLeoShirinov 348886 /* Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). */ 8981212 wikitext text/x-wiki '''Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı (1937 - 2010)''' - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. fx60v391pmn6ump8j0cd8xn7te2rmpp 8981213 8981212 2026-06-27T17:03:20Z RuslanLeoShirinov 348886 8981213 wikitext text/x-wiki '''Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı''' (21 noyabr 1937, [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı]] - 29 dekabr 2010, [[Bakı]]) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. 5kqfm9dvc6aewmltpn5zcxet0osuxio 8981214 8981213 2026-06-27T17:10:42Z RuslanLeoShirinov 348886 8981214 wikitext text/x-wiki '''Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı''' (21 noyabr 1937, [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı]] - 29 dekabr 2010, [[Bakı]]) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. ====== İstinadlar ====== ba9cz2ylk8midmhqxz334yal1mh4g88 8981330 8981214 2026-06-27T18:03:31Z RuslanLeoShirinov 348886 İnfobox and photo 8981330 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |şəkil=[[File:Ramiz Bagirli.jpg|thumb|Ramiz Bagirli]]|şəklin izahı=Ramiz Bağırlı, 1980-ci illər}}'''Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı''' (21 noyabr 1937, [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı]] - 29 dekabr 2010, [[Bakı]]) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. ====== İstinadlar ====== auy1vroqqdpwtiqs2nkwsts6ge8s5fs 8981332 8981330 2026-06-27T18:04:11Z RuslanLeoShirinov 348886 8981332 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |şəkil=[[File:Ramiz Bagirli.jpg|thumb|Ramiz Bagirli]]}}'''Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı''' (21 noyabr 1937, [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı]] - 29 dekabr 2010, [[Bakı]]) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. ====== İstinadlar ====== l1c01hftvce0hqeeo70qiaezk8ftyao 8981346 8981332 2026-06-27T18:09:48Z RuslanLeoShirinov 348886 8981346 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |şəkil=[[File:Ramiz Bagirli.jpg|thumb|Ramiz Bagirli]]}}'''Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı''' (21 noyabr 1937, [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı]] - 29 dekabr 2010, [[Bakı]]) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə [[Azərbaycan Texniki Universiteti|Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu]] qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. ====== İstinadlar ====== 3tfgciyu9x0fndqkjkt2hm9w4bw8bau 8981348 8981346 2026-06-27T18:10:48Z RuslanLeoShirinov 348886 8981348 wikitext text/x-wiki {{Şəxs |şəkil=[[File:Ramiz Bagirli.jpg|thumb|Ramiz Bagirli]]}}'''Ramiz Abuzər oğlu Bağırlı''' (21 noyabr 1937, [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı]] - 29 dekabr 2010, [[Bakı]]) - Sovet Azərbaycanı partiya xadimi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Kirovabad Şəhər Komitəsinin birinci katibi (1981–1988). Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1981–1990). '''Həyatı və siyasi fəaliyyəti''' 21 noyabr, 1937-ci ildə [[İsmayıllı rayonu|İsmayıllı rayonunun]] [https://maps.app.goo.gl/wjD7zohC7Ds2A4yS6 Taxtasan kəndində] anadan olmuşdur. Orta təhsilini [[Göyçay]] şəhərində almışdır. 1963-cü ildə [[Azərbaycan Texniki Universiteti|Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu]] qiyabi təhsil formasında bitirmiş, daha sonra Sov.İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbinin qiyabi şöbəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Bakı Elektromexanika Zavodunda sarğı ustası köməkçisi kimi başlamış, 1959-cı ildən isə həmin müəssisədə elektromotor sarğıçı işləmişdir. Siyasi və təşkilati fəaliyyətinə elə həmin il zavodun komsomol komitəsinin katibi kimi başlamışdır. 1963–1965-ci illərdə 8 nömrəli sexin rəis müavini vəzifəsini icra etdikdən sonra, 1965–1969-cu illərdə yenidən komsomol komitəsinə rəhbərlik etmiş, 1969–1972-ci illərdə isə zavodun partiya komitəsinin katibi olmuşdur. Təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə pillə-pillə yüksələn Ramiz Bağırlı, 1972–1976-cı illərdə Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə (AKP MK) irəli çəkilərək, burada 1976-cı ildən Yüngül və yeyinti sənayesi şöbəsi müdirinin müavini, 1979-cu ildən Sənaye-nəqliyyat şöbəsinin müdiri, ardınca isə Maşınqayırma şöbəsinin müdiri vəzifələrini tutmuşdur. 1981-ci il yanvarın 30-da Azərbaycan KP Kirovabad (indiki Gəncə) Şəhər Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə şəhərin sosial-iqtisadi və mədəni siması kökündən dəyişmişdir. Bu illər ərzində Kirovabadda məsaməli beton sexi, çörək zavodu, qarışıq yem zavodu və süd kombinatı kimi mühüm sənaye müəssisələri işə salınmış, alüminium və əlvan metalların emalı zavodlarının istehsal gücləri artırılmışdır. Eyni zamanda genişmiqyaslı mənzil tikintisinə start verilərək "Yeni Gəncə" yaşayış massivinin təməli qoyulmuş, şəhər sakinləri üçün uşaq musiqili teatrı, müasir ticarət mərkəzi və aerovağzal kompleksi istifadəyə verilmişdir. Lakin 1988-ci il noyabrın 29-da şəhərdə erməni və azərbaycanlı əhali arasında baş verən etnik toqquşmalarla əlaqədar keçirilən növbədənkənar plenumda o, birinci katib vəzifəsindən azad olunmuşdur <ref>{{статья|автор=|заглавие=Вчера, 29 ноября. Баку.|издание=[[Известия]]|тип=газета|год=1988|месяц=ноября|число=30|страницы=8|выпуск=336}}</ref> Ramiz Bağırlı geniş siyasi və qanunvericilik fəaliyyəti ilə də tanınmışdır. 1961-ci ildən Sovet İttifaqı KP üzvü olan Bağırlı, partiyanın XXVI və XXVII qurultaylarına, həmçinin XIX Ümumittifaq partiya konfransına nümayəndə seçilmiş, Azərbaycan KP-nin XXX və XXXI qurultaylarında isə Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur. O, həmçinin 1980-ci ildə Əli-Bayramlı şəhərindən Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 10-cu çağırış deputatı, 1984-cü ildə isə Kirovabad dairəsindən SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Sovetinə 11-ci çağırış deputatı seçilərək burada Sənaye komissiyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Sovet ittifaqının son illərində, yəni 1990-cı il dekabrın 16-da Azərbaycan SSR Prezidenti Aparatının Məktublar və vətəndaşların qəbulu şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin <ref>{{статья|автор=|заглавие=Мәлумат|издание=Коммунист|тип=гәзет|год=1990|месяц=декабр|число=16|страницы=1}}</ref>. Müstəqillik dövründə, xüsusən 2000-ci illərin əvvəllərində isə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması İnstitutunun direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Ramiz Bağırlı 73 yaşında, 29 dekabr 2010-cu ildə, Bakı şəhərində vəfat etmişdir. ====== İstinadlar ====== asyky3zzvc3ides0gwwgtl00w6eatxd İstifadəçi müzakirəsi:RuslanLeoShirinov 3 992668 8981215 2026-06-27T17:11:28Z Nemoralis 128937 Vikipediyaya xoş gəldiniz! 8981215 wikitext text/x-wiki {{Xoşgəldiniz}} [[İstifadəçi:Nemoralis|Nemoralis]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Nemoralis|müzakirə]]) 17:11, 27 iyun 2026 (UTC) 641d7fy29ubcvtr624683vw6jp0ss2i Zəhra Allahverdi 0 992669 8981216 2026-06-27T17:24:30Z Acategory II 348505 Səhifə "{{Şahmatçı |adı = |orijinal adı = Zəhra Allahverdi |şəkil miqyası = |şəkil məlumat = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |ilk adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = |rey..." məzmunu ilə yaradıldı 8981216 wikitext text/x-wiki {{Şahmatçı |adı = |orijinal adı = Zəhra Allahverdi |şəkil miqyası = |şəkil məlumat = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |ilk adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = |reytinq yeri = |mükafatları = |dünya çempionluğu = |FİDE nömrəsi = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Zəhra Allahverdi''' — gənc [[Azərbaycan]] şahmatçısı. 26 iyun 2026-cı ildə İtaliyanın Montesilvano şəhərində 14, 16 və 18 yaşadək qız və oğlanlar arasında şahmat üzrə dünya çempionatının XI turunda Türkiyə şahmatçısı Tuana Abakla heç-heçə oynayaraq 9 xal toplayıb və dünya birinciliyinin qızıl medalına layiq görülüb<ref>https://report.az/ferdi/azerbaycan-sahmatcilari-dunya-cempionu-olubhh</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]] [[Kateqoriya:Mingəçrvitdə doğulanlar]] 1fw3cpnhsuhpxud1f7p397bqs9nc9b8 8981221 8981216 2026-06-27T17:30:08Z Acategory II 348505 8981221 wikitext text/x-wiki {{Şahmatçı |adı = |orijinal adı = Zəhra Allahverdi |şəkil miqyası = |şəkil məlumat = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |ilk adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = |reytinq yeri = |mükafatları = |dünya çempionluğu = |FİDE nömrəsi = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Zəhra Allahverdi''' — gənc [[Azərbaycan]] şahmatçısı. [[26 iyun]] [[2026-cı il]]də [[İtaliya]]nın [[Montesilvano]] şəhərində 14, 16 və 18 yaşadək qız və oğlanlar arasında şahmat üzrə dünya çempionatının XI turunda [[Türkiyə]] şahmatçısı Tuana Abakla heç-heçə oynayaraq 9 xal toplayıb və dünya birinciliyinin qızıl medalına layiq görülüb. Turnirdə 83 ölkədən 750-dən çox şahmatçı mübarizə aparıb<ref>https://report.az/ferdi/azerbaycan-sahmatcilari-dunya-cempionu-olubhh</ref>. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]] [[Kateqoriya:Mingəçrvitdə doğulanlar]] siy2yszlsxce7gf8gcm35x7ws0ba6gl 8981444 8981221 2026-06-27T19:46:27Z Nemoralis 128937 [[Kateqoriya:Mingəçrvitdə doğulanlar]] silindi; [[Kateqoriya:Mingəçevirdə doğulanlar]] əlavə olundu 8981444 wikitext text/x-wiki {{Şahmatçı |adı = |orijinal adı = Zəhra Allahverdi |şəkil miqyası = |şəkil məlumat = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |ilk adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = |reytinq yeri = |mükafatları = |dünya çempionluğu = |FİDE nömrəsi = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Zəhra Allahverdi''' — gənc [[Azərbaycan]] şahmatçısı. [[26 iyun]] [[2026-cı il]]də [[İtaliya]]nın [[Montesilvano]] şəhərində 14, 16 və 18 yaşadək qız və oğlanlar arasında şahmat üzrə dünya çempionatının XI turunda [[Türkiyə]] şahmatçısı Tuana Abakla heç-heçə oynayaraq 9 xal toplayıb və dünya birinciliyinin qızıl medalına layiq görülüb. Turnirdə 83 ölkədən 750-dən çox şahmatçı mübarizə aparıb<ref>https://report.az/ferdi/azerbaycan-sahmatcilari-dunya-cempionu-olubhh</ref>. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]] [[Kateqoriya:Mingəçevirdə doğulanlar]] 2n3ms55gp0mvpeplq6vd1tg8j7cezct Robert Sapolsky 0 992670 8981223 2026-06-27T17:33:32Z Rusi57 326523 Robert Sapolsky haqqında məqalə yaradıldı 8981223 wikitext text/x-wiki {{yazıçı |adı = Robert Sapolski |orijinal adı = {{dil-en|Robert Morris Sapolsky}} |şəkil= Robert_Sapolsky_in_2023.jpg |doğum tarixi = 6 aprel 1945 |doğum yeri = [[Bruklin]], [[Nyu-York]], [[ABŞ]] |vətəndaşlığı = {{bayraq|ABŞ}} [[ABŞ]] |milliyyəti = [[yəhudilər|yəhudi]] |təhsili = [[Harvard Universiteti]], [[Rokfeller Universiteti]] |ixtisası = [[neyrobiologiya]], [[primatologiya]] |tanınmış əsərləri = ''Why Zebras Don't Get Ulcers'', ''Behave'', ''Determined'' |mükafatları = [[Mak-Artur fondu]] təqaüdü, [[Karl Saqan]] mükafatı }} '''Robert Moris Sapolski''' ({{dil-en|Robert Morris Sapolsky}}; 6 aprel 1945, [[Bruklin]], [[Nyu-York]]) — amerikalı [[neyrobioloq]], [[primatoloq]], [[yazıçı]] və [[professor]]. [[Stenford Universiteti]]ndə [[biologiya]], [[neyrologiya]] və [[neyrocərrahiyyə]] kafedralarında çalışır. O, stressin fiziologiyası, neyronların degenerasiyası və [[primatlar]]ın sosial davranışı sahəsindəki fundamental tədqiqatları ilə tanınır. == Həyatı və təhsili == Robert Sapolski 1945-ci ildə [[Nyu-York]]un [[Bruklin]] rayonunda yəhudi ailəsində anadan olub. 1978-ci ildə [[Harvard Universiteti]]ni [[bioloji antropologiya]] ixtisası üzrə fərqlənmə ilə bitirib. Daha sonra [[Rokfeller Universiteti]]ndə təhsilini davam etdirərək, neyroendokrinologiya sahəsində doktorluq dərəcəsini alıb. == Elmi fəaliyyəti == Sapolskinin elmi karyerası iki əsas istiqamət üzrə inkişaf etmişdir: === Primatologiya və stress araşdırmaları === Sapolski 30 ildən çox müddət ərzində [[Keniya]]da vəhşi [[babunlar]] üzərində müşahidələr aparmışdır. Onun əsas tədqiqat mövzusu sosial iyerarxiyanın və psixoloji stressin fərdin sağlamlığına, xüsusilə də [[kortizol]] səviyyəsinə və ürək-damar sisteminə təsirini öyrənmək olmuşdur. === Neyrobiologiya === Laboratoriya şəraitində o, qlükokortikoidlərin (stress hormonları) beyin hüceyrələrinə, xüsusən də [[hipokampus]]a vurduğu zərərləri tədqiq edib. Onun işləri stressin yaddaş pozğunluqlarına və nevroloji xəstəliklərə necə yol açdığını izah edən əsas elmi ədəbiyyatlardan hesab olunur. == Əsas əsərləri == Sapolski elmi nailiyyətlərini geniş oxucu kütləsinə çatdıran populyar elmi kitabları ilə də tanınır: ''Why Zebras Don't Get Ulcers'' (1994) – "Niyə Zebralar ulser olmur" ''The Trouble with Testosterone'' (1997) - "Testosteronla bağlı problem" ''Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst'' (2017) - "Davranış: İnsan biologiyasının ən yaxşı və ən pis tərəfləri" ''Determined: A Science of Life without Free Will'' (2023) – "Müəyyən edilmiş: Azad iradəsiz həyat elmi" == Mükafatları == [[Mak-Artur fondu]] "Dahi insanlar" (Genius Grant) təqaüdü. [[Karl Saqan]] elmin məşhurlaşdırılması mükafatı. {{DEFAULTSORT:Sapolski, Robert}} [[Kateqoriya:1945-ci ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Amerikalı neyrobioloqlar]] [[Kateqoriya:Stenford Universiteti]] [[Kateqoriya:Primatoloqlar]] mb0kdtvb5n0xmxg2pydq4zr32rp1f3k 8981409 8981223 2026-06-27T18:23:44Z Bozqurd77 316685 Səhifənin adının dəyişdirilməsi təklif edilir. Ətraflı: [[Vikipediya:Addəyişmə müraciətləri#27-06-2026 – Robert Sapolsky → Robert Sapolski]] 8981409 wikitext text/x-wiki {{Addəyişmə təklifi|:Robert Sapolski|Vikipediya:Addəyişmə müraciətləri#27-06-2026 – Robert Sapolsky → Robert Sapolski}} {{yazıçı |adı = Robert Sapolski |orijinal adı = {{dil-en|Robert Morris Sapolsky}} |şəkil= Robert_Sapolsky_in_2023.jpg |doğum tarixi = 6 aprel 1945 |doğum yeri = [[Bruklin]], [[Nyu-York]], [[ABŞ]] |vətəndaşlığı = {{bayraq|ABŞ}} [[ABŞ]] |milliyyəti = [[yəhudilər|yəhudi]] |təhsili = [[Harvard Universiteti]], [[Rokfeller Universiteti]] |ixtisası = [[neyrobiologiya]], [[primatologiya]] |tanınmış əsərləri = ''Why Zebras Don't Get Ulcers'', ''Behave'', ''Determined'' |mükafatları = [[Mak-Artur fondu]] təqaüdü, [[Karl Saqan]] mükafatı }} '''Robert Moris Sapolski''' ({{dil-en|Robert Morris Sapolsky}}; 6 aprel 1945, [[Bruklin]], [[Nyu-York]]) — amerikalı [[neyrobioloq]], [[primatoloq]], [[yazıçı]] və [[professor]]. [[Stenford Universiteti]]ndə [[biologiya]], [[neyrologiya]] və [[neyrocərrahiyyə]] kafedralarında çalışır. O, stressin fiziologiyası, neyronların degenerasiyası və [[primatlar]]ın sosial davranışı sahəsindəki fundamental tədqiqatları ilə tanınır. == Həyatı və təhsili == Robert Sapolski 1945-ci ildə [[Nyu-York]]un [[Bruklin]] rayonunda yəhudi ailəsində anadan olub. 1978-ci ildə [[Harvard Universiteti]]ni [[bioloji antropologiya]] ixtisası üzrə fərqlənmə ilə bitirib. Daha sonra [[Rokfeller Universiteti]]ndə təhsilini davam etdirərək, neyroendokrinologiya sahəsində doktorluq dərəcəsini alıb. == Elmi fəaliyyəti == Sapolskinin elmi karyerası iki əsas istiqamət üzrə inkişaf etmişdir: === Primatologiya və stress araşdırmaları === Sapolski 30 ildən çox müddət ərzində [[Keniya]]da vəhşi [[babunlar]] üzərində müşahidələr aparmışdır. Onun əsas tədqiqat mövzusu sosial iyerarxiyanın və psixoloji stressin fərdin sağlamlığına, xüsusilə də [[kortizol]] səviyyəsinə və ürək-damar sisteminə təsirini öyrənmək olmuşdur. === Neyrobiologiya === Laboratoriya şəraitində o, qlükokortikoidlərin (stress hormonları) beyin hüceyrələrinə, xüsusən də [[hipokampus]]a vurduğu zərərləri tədqiq edib. Onun işləri stressin yaddaş pozğunluqlarına və nevroloji xəstəliklərə necə yol açdığını izah edən əsas elmi ədəbiyyatlardan hesab olunur. == Əsas əsərləri == Sapolski elmi nailiyyətlərini geniş oxucu kütləsinə çatdıran populyar elmi kitabları ilə də tanınır: ''Why Zebras Don't Get Ulcers'' (1994) – "Niyə Zebralar ulser olmur" ''The Trouble with Testosterone'' (1997) - "Testosteronla bağlı problem" ''Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst'' (2017) - "Davranış: İnsan biologiyasının ən yaxşı və ən pis tərəfləri" ''Determined: A Science of Life without Free Will'' (2023) – "Müəyyən edilmiş: Azad iradəsiz həyat elmi" == Mükafatları == [[Mak-Artur fondu]] "Dahi insanlar" (Genius Grant) təqaüdü. [[Karl Saqan]] elmin məşhurlaşdırılması mükafatı. {{DEFAULTSORT:Sapolski, Robert}} [[Kateqoriya:1945-ci ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Amerikalı neyrobioloqlar]] [[Kateqoriya:Stenford Universiteti]] [[Kateqoriya:Primatoloqlar]] ow78pvecjd806le9q436awhdjbuwxr2 8981426 8981409 2026-06-27T18:44:56Z Bozqurd77 316685 {{Mənbəsiz}} əlavə edildi 8981426 wikitext text/x-wiki {{Addəyişmə təklifi|:Robert Sapolski|Vikipediya:Addəyişmə müraciətləri#27-06-2026 – Robert Sapolsky → Robert Sapolski}}{{Mənbəsiz|tarix=iyun 2026}}{{yazıçı |adı = Robert Sapolski |orijinal adı = {{dil-en|Robert Morris Sapolsky}} |şəkil= Robert_Sapolsky_in_2023.jpg |doğum tarixi = 6 aprel 1945 |doğum yeri = [[Bruklin]], [[Nyu-York]], [[ABŞ]] |vətəndaşlığı = {{bayraq|ABŞ}} [[ABŞ]] |milliyyəti = [[yəhudilər|yəhudi]] |təhsili = [[Harvard Universiteti]], [[Rokfeller Universiteti]] |ixtisası = [[neyrobiologiya]], [[primatologiya]] |tanınmış əsərləri = ''Why Zebras Don't Get Ulcers'', ''Behave'', ''Determined'' |mükafatları = [[Mak-Artur fondu]] təqaüdü, [[Karl Saqan]] mükafatı }} '''Robert Moris Sapolski''' ({{dil-en|Robert Morris Sapolsky}}; 6 aprel 1945, [[Bruklin]], [[Nyu-York]]) — amerikalı [[neyrobioloq]], [[primatoloq]], [[yazıçı]] və [[professor]]. [[Stenford Universiteti]]ndə [[biologiya]], [[neyrologiya]] və [[neyrocərrahiyyə]] kafedralarında çalışır. O, stressin fiziologiyası, neyronların degenerasiyası və [[primatlar]]ın sosial davranışı sahəsindəki fundamental tədqiqatları ilə tanınır. == Həyatı və təhsili == Robert Sapolski 1945-ci ildə [[Nyu-York]]un [[Bruklin]] rayonunda yəhudi ailəsində anadan olub. 1978-ci ildə [[Harvard Universiteti]]ni [[bioloji antropologiya]] ixtisası üzrə fərqlənmə ilə bitirib. Daha sonra [[Rokfeller Universiteti]]ndə təhsilini davam etdirərək, neyroendokrinologiya sahəsində doktorluq dərəcəsini alıb. == Elmi fəaliyyəti == Sapolskinin elmi karyerası iki əsas istiqamət üzrə inkişaf etmişdir: === Primatologiya və stress araşdırmaları === Sapolski 30 ildən çox müddət ərzində [[Keniya]]da vəhşi [[babunlar]] üzərində müşahidələr aparmışdır. Onun əsas tədqiqat mövzusu sosial iyerarxiyanın və psixoloji stressin fərdin sağlamlığına, xüsusilə də [[kortizol]] səviyyəsinə və ürək-damar sisteminə təsirini öyrənmək olmuşdur. === Neyrobiologiya === Laboratoriya şəraitində o, qlükokortikoidlərin (stress hormonları) beyin hüceyrələrinə, xüsusən də [[hipokampus]]a vurduğu zərərləri tədqiq edib. Onun işləri stressin yaddaş pozğunluqlarına və nevroloji xəstəliklərə necə yol açdığını izah edən əsas elmi ədəbiyyatlardan hesab olunur. == Əsas əsərləri == Sapolski elmi nailiyyətlərini geniş oxucu kütləsinə çatdıran populyar elmi kitabları ilə də tanınır: ''Why Zebras Don't Get Ulcers'' (1994) – "Niyə Zebralar ulser olmur" ''The Trouble with Testosterone'' (1997) - "Testosteronla bağlı problem" ''Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst'' (2017) - "Davranış: İnsan biologiyasının ən yaxşı və ən pis tərəfləri" ''Determined: A Science of Life without Free Will'' (2023) – "Müəyyən edilmiş: Azad iradəsiz həyat elmi" == Mükafatları == [[Mak-Artur fondu]] "Dahi insanlar" (Genius Grant) təqaüdü. [[Karl Saqan]] elmin məşhurlaşdırılması mükafatı. {{DEFAULTSORT:Sapolski, Robert}} [[Kateqoriya:1945-ci ildə doğulanlar]] [[Kateqoriya:Amerikalı neyrobioloqlar]] [[Kateqoriya:Stenford Universiteti]] [[Kateqoriya:Primatoloqlar]] 8o4of6ps5xwf55o3n25nntxgscflj7e Xaqan Əhməd 0 992671 8981225 2026-06-27T17:36:40Z Acategory II 348505 Səhifə "{{Şahmatçı |adı = |orijinal adı = Xaqan Əhməd |şəkil miqyası = |şəkil məlumat = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |ilk adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = |reytinq..." məzmunu ilə yaradıldı 8981225 wikitext text/x-wiki {{Şahmatçı |adı = |orijinal adı = Xaqan Əhməd |şəkil miqyası = |şəkil məlumat = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |ilk adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = |reytinq yeri = |mükafatları = |dünya çempionluğu = |FİDE nömrəsi = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Xaqan Əhməd''' — gənc [[Azərbaycan]] şahmatçısı. [[26 iyun]] [[2026-cı il]]də [[İtaliya]]nın [[Montesilvano]] şəhərində 14, 16 və 18 yaşadək qız və oğlanlar arasında şahmat üzrə dünya çempionatında 16 yaşadək kateqoriyasında çıxış edən Xaqan Əhməd 14 yaşlılar arasında [[Avropa]] çempionu XI turda [[FIDE]] təmsilçisi Qleb Şeqlovu məğlub edib. 11 turdan sonra aktivində 9,5 xalı olan Xaqan Əhməd karyerasında ilk dəfə [[dünya çempionu]] titulunu qazanıb. Turnirdə 83 ölkədən 750-dən çox şahmatçı mübarizə aparıb<ref>https://report.az/ferdi/azerbaycan-sahmatcilari-dunya-cempionu-olubhh</ref>. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]] [[Kateqoriya:Mingəçrvitdə doğulanlar]] taj81x9qglepednk6hri3gi5p5b2klf 8981445 8981225 2026-06-27T19:46:39Z Nemoralis 128937 [[Kateqoriya:Mingəçrvitdə doğulanlar]] silindi; [[Kateqoriya:Mingəçevirdə doğulanlar]] əlavə olundu 8981445 wikitext text/x-wiki {{Şahmatçı |adı = |orijinal adı = Xaqan Əhməd |şəkil miqyası = |şəkil məlumat = |vətəndaşlığı = {{AZE}} |ilk adı = |doğum tarixi = |doğum yeri = |vəfat tarixi = |vəfat yeri = |yaşadığı yer = |titulu = |indiki reytinqi = |maksimal reytinqi = |reytinq yeri = |mükafatları = |dünya çempionluğu = |FİDE nömrəsi = |imzası = |imzanın ölçüsü = |imzanın izahı = |saytı = |vikianbar = }} '''Xaqan Əhməd''' — gənc [[Azərbaycan]] şahmatçısı. [[26 iyun]] [[2026-cı il]]də [[İtaliya]]nın [[Montesilvano]] şəhərində 14, 16 və 18 yaşadək qız və oğlanlar arasında şahmat üzrə dünya çempionatında 16 yaşadək kateqoriyasında çıxış edən Xaqan Əhməd 14 yaşlılar arasında [[Avropa]] çempionu XI turda [[FIDE]] təmsilçisi Qleb Şeqlovu məğlub edib. 11 turdan sonra aktivində 9,5 xalı olan Xaqan Əhməd karyerasında ilk dəfə [[dünya çempionu]] titulunu qazanıb. Turnirdə 83 ölkədən 750-dən çox şahmatçı mübarizə aparıb<ref>https://report.az/ferdi/azerbaycan-sahmatcilari-dunya-cempionu-olubhh</ref>. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Azərbaycan şahmatçıları]] [[Kateqoriya:Azərbaycanlı şahmatçılar]] [[Kateqoriya:Mingəçevirdə doğulanlar]] t1wmw33yo7dqb8p330lvcghnbk1xg2n Kərbəlayi İsrafil Hacıyev 0 992672 8981241 2026-06-27T17:37:03Z Yousiphh 175220 [[Kərbəlayı İsrafil Hacıyev]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981241 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Kərbəlayı İsrafil Hacıyev]] thhsqakedg635etdkao92hvhvm4h15g İstifadəçi müzakirəsi:Hamzahuseynovs 3 992674 8981453 2026-06-27T20:23:46Z Bikar 250702 Səhifə "{{xg}} ~~~~" məzmunu ilə yaradıldı 8981453 wikitext text/x-wiki {{xg}} — [[İstifadəçi:Bikar|'''Bikar''']]<sup> <u>[[İstifadəçi müzakirəsi:Bikar| müzakirə]]</u></sup> 20:23, 27 iyun 2026 (UTC) oz1lp0q7rxm82tzhgupdfqnbqkf9o5k Şvartsenegger 0 992675 8981467 2026-06-27T22:36:39Z Qədir 136647 [[Arnold Şvartsenegger]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981467 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Arnold Şvartsenegger]] il62n3rlhh7ue2siae7wa07m15yqpxc Şvartseneqqer 0 992676 8981468 2026-06-27T22:36:39Z Qədir 136647 [[Arnold Şvartsenegger]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981468 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Arnold Şvartsenegger]] il62n3rlhh7ue2siae7wa07m15yqpxc Şvartseneger 0 992677 8981469 2026-06-27T22:36:39Z Qədir 136647 [[Arnold Şvartsenegger]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981469 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Arnold Şvartsenegger]] il62n3rlhh7ue2siae7wa07m15yqpxc Şvartseneqer 0 992678 8981470 2026-06-27T22:36:39Z Qədir 136647 [[Arnold Şvartsenegger]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981470 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Arnold Şvartsenegger]] il62n3rlhh7ue2siae7wa07m15yqpxc Arnold Şvartseneger 0 992679 8981471 2026-06-27T22:36:39Z Qədir 136647 [[Arnold Şvartsenegger]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981471 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Arnold Şvartsenegger]] il62n3rlhh7ue2siae7wa07m15yqpxc Zeynəb bint Məzun 0 992681 8981506 2026-06-28T04:46:43Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981506 wikitext text/x-wiki '''Zeynəb bint Məzun''' — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. p1lpvx962r6xy3cr0kecthpkgr5cz7m 8981507 8981506 2026-06-28T04:48:18Z Medineli92 148338 8981507 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun''' ({{DVTY}}) — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == == İsitinadlar == k18w83yolblehqzk1fyv82w03sqjaio 8981508 8981507 2026-06-28T04:49:20Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981508 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun''' ({{DVTY}}) — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə Zeynəb bint Məzun ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]] [[Abdullah ibn Ömər|ibn Ömər]] və [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] [[Həfsə binti Ömər|bint Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İsitinadlar == 0n7zkype1cpp1531sy0uyifzutisxv9 8981509 8981508 2026-06-28T04:50:15Z Medineli92 148338 8981509 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun''' ({{Dil-ar|زينب بنت مظعون}}; {{DVTY}}) — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə Zeynəb bint Məzun ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]] [[Abdullah ibn Ömər|ibn Ömər]] və [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] [[Həfsə binti Ömər|bint Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İsitinadlar == ndqilp2dxjprygeqpvemkp3ptc6qkip 8981510 8981509 2026-06-28T04:52:35Z Medineli92 148338 8981510 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun''' ({{Dil-ar|زينب بنت مظعون}}; {{DVTY}}) — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == Ömər İslamdan əvvəlki dövrdə Zeynəb bint Məzun ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]] [[Abdullah ibn Ömər|ibn Ömər]] və [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] [[Həfsə binti Ömər|bint Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> == İsitinadlar == 8ufm2ukxgfzvgukcr1qhws99my738r1 8981511 8981510 2026-06-28T05:06:30Z Medineli92 148338 8981511 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun ibn Həbib ibn Vəhb əl-Qureyşiyyə əl-Cumahiyyə''' ({{Dil-ar|زينب بنت مظعون}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı, [[Osman ibn Mazun|Osman ibn Məzunun]] bacısı<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1527 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=132 |language=ar}}</ref> və xanım səhabə.<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == O, İslamdan əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]] [[Abdullah ibn Ömər|ibn Ömər]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] [[Həfsə binti Ömər|bint Ömər]] və Əbdürrəhman<ref name=":1" /> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> Zeynəb bint Məzun hicrətdən əvvəl [[Məkkə|Məkkədə]] vəfat etmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == ma2sjf6pktkcrlgo9jiyw2se3ibt8ls 8981512 8981511 2026-06-28T05:06:56Z Medineli92 148338 8981512 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun ibn Həbib ibn Vəhb əl-Qureyşiyyə əl-Cumahiyyə''' ({{Dil-ar|زينب بنت مظعون}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı, [[Osman ibn Mazun|Osman ibn Məzunun]] bacısı<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1527 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=132 |language=ar}}</ref> və xanım səhabə.<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == O, İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]] [[Abdullah ibn Ömər|ibn Ömər]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] [[Həfsə binti Ömər|bint Ömər]] və Əbdürrəhman<ref name=":1" /> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> Zeynəb bint Məzun hicrətdən əvvəl [[Məkkə|Məkkədə]] vəfat etmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == bq55r82hu6zcdlwgswgd6ng9hmbzgr6 8981714 8981512 2026-06-28T09:21:54Z Medineli92 148338 /* */ 8981714 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun ibn Həbib ibn Vəhb əl-Qureyşiyyə əl-Cumahiyyə''' ({{Dil-ar|زينب بنت مظعون}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı, [[Osman ibn Mazun|Osman ibn Məzunun]] bacısı<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1527 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=132 |language=ar}}</ref> və qadın səhabə.<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == O, İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]] [[Abdullah ibn Ömər|ibn Ömər]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] [[Həfsə binti Ömər|bint Ömər]] və Əbdürrəhman<ref name=":1" /> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> Zeynəb bint Məzun hicrətdən əvvəl [[Məkkə|Məkkədə]] vəfat etmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == a9yroy43f1f0d7y5meef21cfpsggnr3 8981715 8981714 2026-06-28T09:23:10Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981715 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Zeynəb bint Məzun ibn Həbib ibn Vəhb əl-Qureyşiyyə əl-Cumahiyyə''' ({{Dil-ar|زينب بنت مظعون}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı, [[Osman ibn Mazun|Osman ibn Məzunun]] bacısı<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1527 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=132 |language=ar}}</ref> və qadın səhabə.<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Həyatı haqqındakı məlumatlar olduqca azdır. O, İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Abdullah ibn Ömər|Abdullah]] [[Abdullah ibn Ömər|ibn Ömər]], [[Həfsə binti Ömər|Həfsə]] [[Həfsə binti Ömər|bint Ömər]] və Əbdürrəhman<ref name=":1" /> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> Zeynəb bint Məzun hicrətdən əvvəl [[Məkkə|Məkkədə]] vəfat etmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == q8zm4cawgl4riykg7tl7lvpqy3ra2eo Qureybə bint Əbu Ümeyyə 0 992682 8981513 2026-06-28T05:11:25Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981513 wikitext text/x-wiki '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == İslam əvvəlki dövrdə yenə Məhzumoğullarından, [[Qureybə bint Əbu Ümeyyə]] ilə evlənmişdir. Yenə Mumtəhinə surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər bu qadını boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> 5kzb0e6wcax0iud0sh5v356te75pu7f 8981514 8981513 2026-06-28T05:13:43Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981514 wikitext text/x-wiki '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi|Mumtəhinə]] surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == epiyv7pu0ieyx9rzxghjv3c7l8vuwvk 8981515 8981514 2026-06-28T05:13:59Z Medineli92 148338 8981515 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' — Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi|Mumtəhinə]] surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == 1wo0znvdkxqrf7afmtypamvgnf2xqp9 8981516 8981515 2026-06-28T05:14:13Z Medineli92 148338 8981516 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi|Mumtəhinə]] surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == 9c4pgqu2ojnns4z1c9ona045xz913s2 8981517 8981516 2026-06-28T05:16:20Z Medineli92 148338 8981517 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi|Mumtəhinə]] surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == ilmivvcyv8ehq8hbuykjd4ps24id88e 8981518 8981517 2026-06-28T05:16:56Z Medineli92 148338 8981518 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{Dil-ar|قريبة الصغرى بنت أبي أمية}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi|Mumtəhinə]] surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == pjzlqbwc2h36inh2447q28xv1tbq1gd 8981519 8981518 2026-06-28T05:18:09Z Medineli92 148338 8981519 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{Dil-ar|قريبة الصغرى بنت أبي أمية}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi|Mumtəhinə]] surəsinin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == jqtubinmiv2hfpi88hthu0zsz5mh3kb 8981520 8981519 2026-06-28T05:18:35Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981520 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{Dil-ar|قريبة الصغرى بنت أبي أمية}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref><ref>{{Cite book |last=Əl-Xudari |first=Məhəmməd |title=səhifə |pages=180 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == 03rfroe6dra8w6i5zyhl4yiep4snlxg 8981522 8981520 2026-06-28T05:21:27Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981522 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{Dil-ar|قريبة الصغرى بنت أبي أمية}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> == İstinadlar == qbfhqxwh75628mbn31q9diax9gwlx0q 8981523 8981522 2026-06-28T05:24:02Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981523 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{Dil-ar|قريبة الصغرى بنت أبي أمية}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Qureybə bint Əbu Ümeyyə daha sonra [[Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkr|Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkrlə]] ailə qurmuşdur.<ref name=":0" /> == İstinadlar == aaw03obqn18w74riebu4ixqz29629nr 8981524 8981523 2026-06-28T05:24:11Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981524 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{Dil-ar|قريبة الصغرى بنت أبي أمية}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Qureybə bint Əbu Ümeyyə daha sonra [[Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkr|Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkrlə]] ailə qurmuşdur.<ref name=":0" /> == İstinadlar == dd5svegj2qejim1gfxkestygdetbhz3 8981607 8981524 2026-06-28T07:14:13Z Medineli92 148338 8981607 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Qureybə bint Əbu Ümeyyə ibn əl-Muğirə ibn Abdullah ibn Ömər ibn Məhzum əl-Qureyşiyyə əl-Məhzumiyyə''' ({{Dil-ar|قريبة الصغرى بنت أبي أمية}}; {{DVTY}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=Mustafa |date=2007 |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages= |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mənbələrdə onun doğum və ölüm tarixləri haqqında məlumatlara rast gəlinmir. O, İslam əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə evlənmişdir. [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=İbn Hişam |title=Sirə |pages=376- 377 |language=ar|volume=III}}</ref><ref>{{Cite book |last=[[Vəqidi]] |title=[[Əl-Məğazi (kitab)]] |pages=632 |language=ar|volume=II}}</ref> Qureybə bint Əbu Ümeyyə daha sonra [[Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkr|Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkrlə]] ailə qurmuşdur.<ref name=":0" /> == İstinadlar == 9sl1ah5k3u078y3vbmcspey96yrkie1 Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə 0 992683 8981526 2026-06-28T05:26:36Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981526 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Sabit ibn Asimin bacısı və Ömərin həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == ka428pvs5m2fw37ng8oij4o1u4pheyc 8981527 8981526 2026-06-28T05:27:47Z Medineli92 148338 8981527 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Sabit ibn Asimin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1527 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == 9eitulvpe2tvvunl7at876mj4mvjfmr 8981528 8981527 2026-06-28T05:28:06Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981528 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Sabit ibn Asimin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == ltb0vtepu85tn72dphqjx7p95w2ep3e 8981529 8981528 2026-06-28T05:30:16Z Medineli92 148338 8981529 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Sabit ibn Asimin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı. == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Aim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == q95c8mpgar5k0ws4lp44rgmnll3zdli 8981530 8981529 2026-06-28T05:30:45Z Medineli92 148338 8981530 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Sabit ibn Asimin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı.<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Aim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == sjues1stad47xn3tph7g7nnisha0nvo 8981531 8981530 2026-06-28T05:31:03Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981531 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Sabit ibn Asimin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Aim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == axb6v3joo0ny005juw6abo1amc04ozg 8981532 8981531 2026-06-28T05:32:52Z Medineli92 148338 8981532 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Asim ibn Sabitin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == 0y8oi3cguxlayf2tlbpln19iq15sk5c 8981534 8981532 2026-06-28T05:35:24Z Medineli92 148338 Medineli92 [[Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə]] səhifəsinin adını istiqamətləndirmə qoymadan [[Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə]] olaraq dəyişdi 8981532 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' — Asim ibn Sabitin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == 0y8oi3cguxlayf2tlbpln19iq15sk5c 8981536 8981534 2026-06-28T05:36:44Z Medineli92 148338 8981536 wikitext text/x-wiki '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' () — Asim ibn Sabitin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == ajvz95ksu77djxhl78i3fygk64kgy2i 8981537 8981536 2026-06-28T05:38:56Z Medineli92 148338 8981537 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{DVTY}}) — Asim ibn Sabitin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və Ömərin həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == 9jgd0f2aefa5venhlmi3iiqvbc3pqc6 8981539 8981537 2026-06-28T05:40:02Z Medineli92 148338 8981539 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — Asim ibn Sabitin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli Ənsara mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir. == İstinadlar == d790rrcj1ms94gv5rmw21acv8j67ebi 8981543 8981539 2026-06-28T05:42:22Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981543 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — Asim ibn Sabitin<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == lxtfqio1thuo24806ogslpz1tcg9p4m 8981546 8981543 2026-06-28T05:44:40Z Medineli92 148338 8981546 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]]<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı və [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == go84g8gqoiiyk9k27h9kb6fksogdux8 8981547 8981546 2026-06-28T05:46:21Z Medineli92 148338 8981547 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]]<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> və xanım səhabə. == Həyatı == Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == h9g56kziq08sdpi8zwu7qnqaozfmfvn 8981548 8981547 2026-06-28T05:47:37Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981548 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]]<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> və xanım səhabə.<ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=56 |language=ar}}</ref> == Həyatı == Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> == İstinadlar == da2v0bb9wp8it19plc53rrlntj82bqi 8981549 8981548 2026-06-28T05:50:17Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981549 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]]<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> və xanım səhabə.<ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=56 |language=ar}}</ref> == Həyatı == Künyəsi "Ümmü Asim"dir. Cəmilə adını ona [[Məhəmməd]] qoymuşdur.<ref name=":1" /> Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə daha sonra Yezid ibn Əbdürrəhman ibn Cariyə ilə ailə qurmuşdur.<ref name=":1" /> == İstinadlar == dtuaiho84mv3m8890e45c8ol6qjzfya 8981550 8981549 2026-06-28T05:52:23Z Medineli92 148338 8981550 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]]<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> və xanım səhabə.<ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=56 |language=ar}}</ref> == Həyatı == Künyəsi "Ümmü Asim"dir. Cəmilə adını ona [[Məhəmməd]] qoymuşdur.<ref name=":1" /> Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə daha sonra Yezid ibn Əbdürrəhman ibn Cariyə ilə ailə qurmuşdur.<ref name=":1" /> Mənbələrdə onun vəfat tarixi haqqında məlumatlara rast gəlinmir. == İstinadlar == 58o3hy7vgjt808a00djqtjiliajrcfj 8981552 8981550 2026-06-28T06:00:52Z Medineli92 148338 /* */ 8981552 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]] bacısı,<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> və xanım səhabə.<ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=56 |language=ar}}</ref> == Həyatı == Künyəsi "Ümmü Asim"dir. Cəmilə adını ona [[Məhəmməd]] qoymuşdur.<ref name=":1" /> Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə daha sonra Yezid ibn Əbdürrəhman ibn Cariyə ilə ailə qurmuşdur.<ref name=":1" /> Mənbələrdə onun vəfat tarixi haqqında məlumatlara rast gəlinmir. == İstinadlar == 390ta8qjcfzb0jgh0dcdgh85oxr03u6 8981553 8981552 2026-06-28T06:02:25Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981553 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]] bacısı,<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> və xanım səhabə.<ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=56 |language=ar}}</ref> == Həyatı == Künyəsi "Ümmü Asim"dir. Cəmilə adını ona [[Məhəmməd]] qoymuşdur.<ref name=":1" /> Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə daha sonra Yezid ibn Əbdürrəhman ibn Cariyə ilə ailə qurmuşdur.<ref name=":1" /> Mənbələrdə onun vəfat tarixi haqqında məlumatlara rast gəlinmir. == İstinadlar == 7z67rf5hq36sb82iqije4v8n91s6osh 8981608 8981553 2026-06-28T07:14:41Z Medineli92 148338 8981608 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Cəmilə bint Asim əl-Ənsariyyə''' ({{Dil-ar|جميلة بنت ثابت}}; {{DVTY}}) — [[Asim ibn Sabit|Asim ibn Sabitin]] bacısı,<ref name=":0">{{Cite book |last=[[İbn əl-Əsir]] |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |year=2012 |location=Beyrut |pages=1490 |language=ar}}</ref> [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı<ref name=":1">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages= |language=tr}}</ref> və xanım səhabə.<ref>{{Cite book |last=İbn Həcər |title=[[Əl-İsabə fi təmyiz əs-səhabə]] |year=2001 |volume=VII |location=Beyrut |pages=56 |language=ar}}</ref> == Həyatı == Künyəsi "Ümmü Asim"dir. Cəmilə adını ona [[Məhəmməd]] qoymuşdur.<ref name=":1" /> Mədinəli [[Ənsar (İslam)|Ənsara]] mənsub olan Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə, təqribən 629-cu (hicri 7-ci) ildə, [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. Bu nikahdan [[Asim ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |first=Şəmsəddin |title=[[Siyəru Aləmin-Nubəla]] |volume=IV |pages=97 |language=ar}}</ref> Cəmilə bint Sabit əl-Ənsariyyə daha sonra Yezid ibn Əbdürrəhman ibn Cariyə ilə ailə qurmuşdur.<ref name=":1" /> Mənbələrdə onun vəfat tarixi haqqında məlumatlara rast gəlinmir. == İstinadlar == rd341w2wgkha1lg4jek275o4s95m2mc Ümmü Gülsüm bint Cərvəl 0 992684 8981554 2026-06-28T06:04:05Z Medineli92 148338 Səhifə "Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl və ya Muleykə bint Cəvrəl - Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı." məzmunu ilə yaradıldı 8981554 wikitext text/x-wiki Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl və ya Muleykə bint Cəvrəl - Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. 86egd0k8z90oo5aj8qt9fvbt4vr4i7o 8981555 8981554 2026-06-28T06:04:33Z Medineli92 148338 /* */ 8981555 wikitext text/x-wiki Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl və ya Muleykə bint Cəvrəl - Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == 7o4ipiigb3onrm0pr334jr9pm97mlqv 8981557 8981555 2026-06-28T06:05:14Z Medineli92 148338 /* */ 8981557 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' və ya '''Muleykə bint Cəvrəl''' - Ömər ibn Xəttabın həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == 2ssx9h1kpcxhua31iqoczue2qlq7yks 8981558 8981557 2026-06-28T06:05:31Z Medineli92 148338 /* */ 8981558 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' və ya '''Muleykə bint Cəvrəl''' - [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == 92t2fwe2i8hwbqxf67t7p2bw88k9huc 8981562 8981558 2026-06-28T06:08:52Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981562 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' və ya '''Muleykə bint Cəvrəl''' — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == r3knb7fmjxuyyaw7k8bvuaxi6gkg79w 8981563 8981562 2026-06-28T06:09:20Z Medineli92 148338 8981563 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' və ya '''Muleykə bint Cəvrəl''' ({{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == i7beluy5az1d9o4rn9o1qzsgahx5gis 8981564 8981563 2026-06-28T06:14:12Z Medineli92 148338 8981564 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == 0myn65ht8ep9e9odzvtqxhslnjounqk 8981565 8981564 2026-06-28T06:14:32Z Medineli92 148338 /* */ 8981565 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == f2kwwq5z7afq29mv8lkr91hg3k5s8ot 8981566 8981565 2026-06-28T06:15:22Z Medineli92 148338 /* */ 8981566 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == == İstinadlar == 5pgy17p6t3gfhu8ovpp2x61fldio1uf 8981567 8981566 2026-06-28T06:18:04Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981567 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Ömər yenə Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə Muleykə bint Cəvrəl ilə ailə qurmuşdu. Bu qadına [[Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl|Ümmü Gülsüm]] də deyirdilər. Ömər bu qadınla [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra bu xanımı boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Bu nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == 5zn4522pdkq7bc3350xyas77ow8xxpi 8981568 8981567 2026-06-28T06:20:56Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981568 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə Ömər ibn Xəttab ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == 4rea4zxfub89wzka45xfcwwrpchg4oe 8981569 8981568 2026-06-28T06:21:20Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981569 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl Məkkədə İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == oehakrnko73f0fq7k9xxwcwi5s6yn3z 8981571 8981569 2026-06-28T06:21:34Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981571 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahdan [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == gtenz801fq6u8dsst57hf0j5iqnmk0p 8981572 8981571 2026-06-28T06:23:24Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981572 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı. == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == qg6aq2ck2ysut1od9t2n1j6p4ffmzei 8981574 8981572 2026-06-28T06:26:26Z Medineli92 148338 /* */ 8981574 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == 906dzdz0q4c437rmxww8ms5y3zz610b 8981575 8981574 2026-06-28T06:26:55Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981575 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər|Ubeydullah]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == a6eazn670m4jlodp0a8q4mdjsiufofj 8981576 8981575 2026-06-28T06:27:51Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981576 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == kw1z7k5hydnrc2f3nx22fjhp8ycmnnj 8981579 8981576 2026-06-28T06:32:15Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981579 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] və Zeyd əl-Əsğər dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == 3j8xehjinnjpm49c1xsoj9oqaelt9l2 8981580 8981579 2026-06-28T06:32:36Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981580 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Ümmü Gülsüm bint Cəvtəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] və Zeyd əl-Əsğər<ref>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == qcewme3pio5oq00b8sacg0t8gbix5w2 8981584 8981580 2026-06-28T06:36:48Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981584 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Atasının adı isə Cərvəl ibn Malikdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cərvəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ömərdən boşandıqdan sonra o, Əbu Cəhm ibn Huzafə ibn Qənm ilə evlənmişdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] və Zeyd əl-Əsğər<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == 7b5m2otiinqy46bhducdwbpewn6tpe6 8981585 8981584 2026-06-28T06:38:39Z Medineli92 148338 Medineli92 [[Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl]] səhifəsinin adını istiqamətləndirmə qoymadan [[Ümmü Gülsüm bint Cərvəl]] olaraq dəyişdi 8981584 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جورل}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Atasının adı isə Cərvəl ibn Malikdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cərvəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ömərdən boşandıqdan sonra o, Əbu Cəhm ibn Huzafə ibn Qənm ilə evlənmişdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] və Zeyd əl-Əsğər<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == 7b5m2otiinqy46bhducdwbpewn6tpe6 8981587 8981585 2026-06-28T06:41:25Z Medineli92 148338 8981587 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cəvtəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جرول}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Atasının adı isə Cərvəl ibn Malikdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cərvəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ömərdən boşandıqdan sonra o, Əbu Cəhm ibn Huzafə ibn Qənm ilə evlənmişdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cəvrəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] və Zeyd əl-Əsğər<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == h9uhlknl52vs64s2zxrn396cjxd0twi 8981588 8981587 2026-06-28T06:42:43Z Medineli92 148338 8981588 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cərvəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جرول}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Atasının adı isə Cərvəl ibn Malikdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cərvəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ömərdən boşandıqdan sonra o, Əbu Cəhm ibn Huzafə ibn Qənm ilə evlənmişdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cərvəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] və Zeyd əl-Əsğər<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == gcigukzsl3eq4dqtor9a34rli3kt9d4 8981606 8981588 2026-06-28T07:13:48Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981606 wikitext text/x-wiki {{Şəxs|digər adı='''Muleykə bint Cərvəl'''}} '''Ümmü Gülsüm bint Cəvrəl''' ({{Dil-ar|أم كلثوم بنت جرول}}) və ya '''Muleykə''' ({{Dil-ar|مليكة}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı.<ref>{{Cite web |last=Fayda |first=M. |title=Ömer |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |url-status=live |archive-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer |archive-date=2026-06-28 |access-date=2026-06-28 |website=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]]|date=2007}}</ref> == Həyatı == Digər adı Muleykədir. Atasının adı isə Cərvəl ibn Malikdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cərvəl [[Məkkə|Məkkədə]] İslamdan əvvəlki dövrdə [[Ömər ibn Xəttab]] ilə ailə qurmuşdur. O, Ömərlə [[Mumtəhinə surəsi]]nin 10-cu ayəsi enənə qədər evli qalmış, ayə endikdən sonra Ömər onu boşamışdır.<ref>{{Cite book |last=Sarıcık |title=Çağrı-Medine |pages=305 |language=türk}}</ref> Ömərdən boşandıqdan sonra o, Əbu Cəhm ibn Huzafə ibn Qənm ilə evlənmişdir.<ref name=":0" /> Ümmü Gülsüm bint Cərvəlin Ömərlə nikahından [[Ubeydullah ibn Ömər]] və Zeyd əl-Əsğər<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages= |language=tr}}</ref> dünyaya gəlmişdir.<ref>{{Cite journal |last=Arslan |first=İ. |date=2023 |title=Ubeydullah B. Ömer’in Hayatı ve Siyasî Faaliyetleri |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3186294 |journal=Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |volume=10 |issue=2 |pages=288-309}}</ref> == İstinadlar == 5cw6fpuzh2601tv1qituf1eh5j9wx8u Ətikə bint Zeyd 0 992685 8981593 2026-06-28T06:47:43Z Medineli92 148338 Səhifə "Ətikə bint Zeyd - Səid ibn Zeydin bacısı, Ömərin ibn Xəttabın həyat yoldaşı və xanım səhabə." məzmunu ilə yaradıldı 8981593 wikitext text/x-wiki Ətikə bint Zeyd - Səid ibn Zeydin bacısı, Ömərin ibn Xəttabın həyat yoldaşı və xanım səhabə. hzuqed7doo0d9vxtakv0xzok3dyawfh 8981594 8981593 2026-06-28T06:48:18Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981594 wikitext text/x-wiki '''Ətikə bint Zeyd''' — Səid ibn Zeydin bacısı, Ömərin ibn Xəttabın həyat yoldaşı və xanım səhabə. dlxnegg5n5z2vd6waj3f79wu9z5p80w 8981595 8981594 2026-06-28T06:48:50Z Medineli92 148338 8981595 wikitext text/x-wiki '''Ətikə bint Zeyd''' — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə. 1st4ny1wosqktfqymb1qo4efoiw115g 8981596 8981595 2026-06-28T06:49:31Z Medineli92 148338 8981596 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə. == Həyatı == == İstinadlar == feuqlqhliewmomldsuz9a839xs9endn 8981597 8981596 2026-06-28T06:51:04Z Medineli92 148338 8981597 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə. == Həyatı == == İstinadlar == 107z9uq45dt912hg4jj6sh0o069leio 8981598 8981597 2026-06-28T06:51:54Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981598 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == == İstinadlar == ilwa3aczvan3p04mibjnufzdk6vffj2 8981599 8981598 2026-06-28T06:55:43Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981599 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır. Ətikə bint Zeyd İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət etmiş və Abdullah ibn Əbu Bəkr ilə ailə qurmuşdur. == İstinadlar == aafenqczqoum3fpczwd0xzjdewepl5v 8981600 8981599 2026-06-28T06:55:57Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981600 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name>{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=43 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır. Ətikə bint Zeyd İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət etmiş və burada Abdullah ibn Əbu Bəkr ilə ailə qurmuşdur. == İstinadlar == cw5gwz77my3i268bv1b3n1gu5nfnodb 8981602 8981600 2026-06-28T07:08:18Z Medineli92 148338 8981602 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name="">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır. Ətikə bint Zeyd İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət etmiş və burada Abdullah ibn Əbu Bəkr ilə ailə qurmuşdur. Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra 633-cü ildə Ömərlə ailə qurmuşdur. Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl Zeyd ibn Xəttab ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin Yəmamədə ölməsindən sonra Ömərlə evlənmişdir. Onun digər evlilikləri Zübeyr ibn Əvvam və Hüseyn ibn Əli ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə Əli də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir. Şair ruhlu xanım olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və Məhəmmədin ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir. == İstinadlar == 9psi7hzjc9jsiw7viezek7ejf0zv3c5 8981603 8981602 2026-06-28T07:09:27Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981603 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name="">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır. Ətikə bint Zeyd İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət etmiş və burada Abdullah ibn Əbu Bəkr ilə ailə qurmuşdur. Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra 633-cü ildə Ömərlə ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=Zəhəbi |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl Zeyd ibn Xəttab ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin Yəmamədə ölməsindən sonra Ömərlə evlənmişdir. Onun digər evlilikləri Zübeyr ibn Əvvam və Hüseyn ibn Əli ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə Əli də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir. Şair ruhlu xanım olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və Məhəmmədin ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir. == İstinadlar == j29jp1b688mcrhx5ubrimny04j17bxl 8981604 8981603 2026-06-28T07:10:14Z Medineli92 148338 8981604 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır.<ref name=":0" /> Ətikə bint Zeyd İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət etmiş və burada Abdullah ibn Əbu Bəkr ilə ailə qurmuşdur. Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra 633-cü ildə Ömərlə ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl Zeyd ibn Xəttab ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin Yəmamədə ölməsindən sonra Ömərlə evlənmişdir. Onun digər evlilikləri Zübeyr ibn Əvvam və Hüseyn ibn Əli ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə Əli də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir. Şair ruhlu xanım olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və Məhəmmədin ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir. == İstinadlar == 85fjyimyrp0xpz8a0exest2n7pc3dn8 8981605 8981604 2026-06-28T07:13:14Z Medineli92 148338 8981605 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır.<ref name=":0" /> Ətikə bint Zeyd İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət etmiş və burada Abdullah ibn Əbu Bəkr ilə ailə qurmuşdur. Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra 633-cü ildə Ömərlə ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl Zeyd ibn Xəttab ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin Yəmamədə ölməsindən sonra Ömərlə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |title=q |pages=1547 |language=ar}}</ref> Onun digər evlilikləri Zübeyr ibn Əvvam və Hüseyn ibn Əli<ref>{{Cite book |last=Əs-Səfədi |title=Əl-Vəfi bil-Vəfiyat |year=2000 |volume=II |location=[[Beyrut]] |pages=319 |language=ar}}</ref> ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə Əli də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir. Şair ruhlu xanım olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və Məhəmmədin ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir. == İstinadlar == 4xgd0m2psrmo7xesdt1brrom0r9xc2h 8981609 8981605 2026-06-28T07:16:01Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981609 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır.<ref name=":0" /> Ətikə bint Zeyd İslamı qəbul etdikdən sonra Mədinəyə hicrət etmiş və burada Abdullah ibn Əbu Bəkr ilə ailə qurmuşdur. Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra 633-cü ildə Ömərlə ailə qurmuşdur.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl Zeyd ibn Xəttab ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin Yəmamədə ölməsindən sonra Ömərlə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |pages=1547 |language=ar|last=[[İbn əl-Əsir]]|year=2012|location=Beyrut}}</ref> Onun digər evlilikləri Zübeyr ibn Əvvam və Hüseyn ibn Əli<ref>{{Cite book |last=Əs-Səfədi |title=Əl-Vəfi bil-Vəfiyat |year=2000 |volume=II |location=[[Beyrut]] |pages=319 |language=ar}}</ref> ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə Əli də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir.<ref name=":0" /> Şair ruhlu xanım olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və Məhəmmədin ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == rslai33187jpgqcja88bj94qu2j47f8 8981610 8981609 2026-06-28T07:19:13Z Medineli92 148338 8981610 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır.<ref name=":0" /> Ətikə bint Zeyd [[İslam|İslamı]] qəbul etdikdən sonra [[Mədinə|Mədinəyə]] hicrət etmişdir. O burada [[Abdullah ibn Əbu Bəkr]] ilə ailə qurmuş, Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra, 633-cü ildə [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabla]] evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl [[Zeyd ibn Xəttab]] ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin Yəmamədə ölməsindən sonra Ömərlə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |pages=1547 |language=ar|last=[[İbn əl-Əsir]]|year=2012|location=Beyrut}}</ref> Onun digər evlilikləri [[Zübeyr ibn Əvvam]] və [[Hüseyn ibn Əli]]<ref>{{Cite book |last=Əs-Səfədi |title=Əl-Vəfi bil-Vəfiyat |year=2000 |volume=II |location=[[Beyrut]] |pages=319 |language=ar}}</ref> ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə [[Əli]] də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir.<ref name=":0" /> Şair ruhlu xanım olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == 9nal4yo5mbplq5m6sxhl7b1cn82jgce 8981710 8981610 2026-06-28T09:20:50Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981710 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır.<ref name=":0" /> Ətikə bint Zeyd [[İslam|İslamı]] qəbul etdikdən sonra [[Mədinə|Mədinəyə]] hicrət etmişdir. O burada [[Abdullah ibn Əbu Bəkr]] ilə ailə qurmuş, Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra, 633-cü ildə [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabla]] evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl [[Zeyd ibn Xəttab]] ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin ölümündən sonra Ömərlə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |pages=1547 |language=ar|last=[[İbn əl-Əsir]]|year=2012|location=Beyrut}}</ref> Onun digər evlilikləri [[Zübeyr ibn Əvvam]] və [[Hüseyn ibn Əli]]<ref>{{Cite book |last=Əs-Səfədi |title=Əl-Vəfi bil-Vəfiyat |year=2000 |volume=II |location=[[Beyrut]] |pages=319 |language=ar}}</ref> ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə [[Əli]] də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir.<ref name=":0" /> Şair ruhlu xanım olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == q8cqjc391f02ewk7ba94miqz6kmem6h 8981712 8981710 2026-06-28T09:21:02Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981712 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və xanım səhabə.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır.<ref name=":0" /> Ətikə bint Zeyd [[İslam|İslamı]] qəbul etdikdən sonra [[Mədinə|Mədinəyə]] hicrət etmişdir. O burada [[Abdullah ibn Əbu Bəkr]] ilə ailə qurmuş, Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra, 633-cü ildə [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabla]] evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl [[Zeyd ibn Xəttab]] ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin ölümündən sonra Ömərlə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |pages=1547 |language=ar|last=[[İbn əl-Əsir]]|year=2012|location=Beyrut}}</ref> Onun digər evlilikləri [[Zübeyr ibn Əvvam]] və [[Hüseyn ibn Əli]]<ref>{{Cite book |last=Əs-Səfədi |title=Əl-Vəfi bil-Vəfiyat |year=2000 |volume=II |location=[[Beyrut]] |pages=319 |language=ar}}</ref> ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə [[Əli]] də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir.<ref name=":0" /> Şair ruhlu şəxs olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == f6787f85ax83xubpuv1vb3r0o7p6jkh 8981713 8981712 2026-06-28T09:21:17Z Medineli92 148338 /* */ 8981713 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Ətikə bint Zeyd''' ({{Dil-ar|عاتكة بنت زيد}}; {{DVTY}}) — [[Səid ibn Zeyd|Səid ibn Zeydin]] bacısı, [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] həyat yoldaşı və qadın səhabə.<ref name=":0">{{Cite book |last=Kaya |first=İ. |url=https://eski.atauni.edu.tr/yuklemeler/762df5e9d44b4ea1a8a7d8a3ba0dbc4d.pdf |title=Hz. Ömer ve ailesi |year=2013 |location=[[Ərzurum]] |pages=46-48 |language=tr}}</ref> == Həyatı == Onun atasının adı Zeyd ibn Əmr, anasının isə Ümmü Qureyz bint Abdullahdır.<ref name=":0" /> Ətikə bint Zeyd [[İslam|İslamı]] qəbul etdikdən sonra [[Mədinə|Mədinəyə]] hicrət etmişdir. O burada [[Abdullah ibn Əbu Bəkr]] ilə ailə qurmuş, Abdullah ibn Əbu Bəkrin ölümündən sonra, 633-cü ildə [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabla]] evlənmişdir.<ref>{{Cite book |last=[[Zəhəbi]] |title=Əl-Xuləfəur-Raşidun |pages=103 |language=ərəb}}</ref><ref>{{Cite book |last=Heyet |title=Doğuştan Günümüze |pages=187-188 |language=tr|volume=II}}</ref> Bəzi mənbələrə görə isə Ömərdən əvvəl [[Zeyd ibn Xəttab]] ilə ailəli olan Ətikə, Zeydin ölümündən sonra Ömərlə evlənmişdir.<ref>{{Cite book |title=[[Üsd əl-qabə fi mərifət əs-səhabə]] |pages=1547 |language=ar|last=[[İbn əl-Əsir]]|year=2012|location=Beyrut}}</ref> Onun digər evlilikləri [[Zübeyr ibn Əvvam]] və [[Hüseyn ibn Əli]]<ref>{{Cite book |last=Əs-Səfədi |title=Əl-Vəfi bil-Vəfiyat |year=2000 |volume=II |location=[[Beyrut]] |pages=319 |language=ar}}</ref> ilə olmuşdur. Olduqca gözəl olan Ətikə ilə [[Əli]] də evlənmək istəmiş, lakin Ətikə bundan imtina etmişdir.<ref name=":0" /> Şair ruhlu şəxs olan Ətikə bint Zeyd, Abdullah ibn Əbu Bəkrin, Zübeyr ibn Əvvamın, Hüseyn ibn Əlinin və [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] ölümlərindən sonra onlar üçün mərsiyələr yazmış və söyləmişdir.<ref name=":0" /> == İstinadlar == pby9chtcgspwpfcokomb604spn93vkc Kateqoriya:Avəc şəhristanı 14 992686 8981648 2026-06-28T07:52:02Z Araz Yaquboglu 17991 Səhifə "{{kateqoriyanın əsas məqaləsi}}" məzmunu ilə yaradıldı 8981648 wikitext text/x-wiki {{kateqoriyanın əsas məqaləsi}} 3z7q8h7xyka48d8q4imtm35dwv8i25z 8981649 8981648 2026-06-28T07:52:42Z Araz Yaquboglu 17991 [[VP:Q/KT|Kateqoriya təklifçisi]] vasitəsilə +1 kateqoriya 8981649 wikitext text/x-wiki {{kateqoriyanın əsas məqaləsi}} [[Kateqoriya:Qəzvin ostanının şəhristanları]] ld36yyixcmvrgy8yfyqm78t2jd573je Xəttab ibn Nüfeyl 0 992687 8981663 2026-06-28T08:32:47Z Medineli92 148338 Səhifə "Xəttab ibn Nüfeyl - Ömər, Zeyd və Fatimənin atası." məzmunu ilə yaradıldı 8981663 wikitext text/x-wiki Xəttab ibn Nüfeyl - Ömər, Zeyd və Fatimənin atası. f3bt7nhg9n8i0qb98r7w8hdz11cewh7 8981665 8981663 2026-06-28T08:33:21Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981665 wikitext text/x-wiki Xəttab ibn Nüfeyl — Ömər ibn Xəttabın atası. cna0zrzzrgsrhk0t3j3haxbrz3s6sky 8981667 8981665 2026-06-28T08:37:38Z Medineli92 148338 8981667 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl''' — Ömər ibn Xəttabın atası. == Həyatı == Onun nəsli Qureyşin səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə Məhəmmədin nəsəbi ilə birləşir. == İstinadlar == 22o3tztbccxnd7d5bqhzsor996r7j1u 8981668 8981667 2026-06-28T08:38:01Z Medineli92 148338 /* */ 8981668 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl''' — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli Qureyşin səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə Məhəmmədin nəsəbi ilə birləşir. == İstinadlar == a1s5mv4j7fa6ipyw2dit9hvg571hum1 8981669 8981668 2026-06-28T08:40:40Z Medineli92 148338 8981669 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli Qureyşin səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə Məhəmmədin nəsəbi ilə birləşir. == İstinadlar == e053muo2f6vxg3w7fh7p08w2c4qjyqs 8981672 8981669 2026-06-28T08:43:10Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981672 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli Qureyşin səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə Məhəmmədin nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=İstanbul |pages=44-51 |language=tr}}</ref> == İstinadlar == dmvrwz85b0ke8v1g3dz82rf84s39h6p 8981674 8981672 2026-06-28T08:43:43Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981674 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli Qureyşin səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə Məhəmmədin nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=İstanbul |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi}}</ref> == İstinadlar == 7mxwgl2t44kigxbc7dc5veh4v3dajnc 8981675 8981674 2026-06-28T08:44:27Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981675 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli Qureyşin səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə Məhəmmədin nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> == İstinadlar == o9nrhfevc6sgeihgenxsrhuhte7ndsg 8981678 8981675 2026-06-28T08:45:13Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981678 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> == İstinadlar == p84uxgkjl740i9918e988tdjzoo90oz 8981679 8981678 2026-06-28T08:46:10Z Medineli92 148338 /* */ 8981679 wikitext text/x-wiki {{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> == İstinadlar == okxz59m9czr51dujj1m79iyjlpp3lvs 8981681 8981679 2026-06-28T08:47:32Z Medineli92 148338 /* */ 8981681 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> == İstinadlar == luhsygimmlpd3tyfploro0woi481hu0 8981699 8981681 2026-06-28T08:58:22Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981699 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> Qazı İyad onun müsəlman olaraq öldüyünü bildirmişdir. == İstinadlar == 4s0m5cuuih5vi737lhdb1o5bm0nbwty 8981700 8981699 2026-06-28T08:58:47Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981700 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> [[Qazı İyad]] onun [[müsəlman]] olaraq öldüyünü bildirmişdir. == İstinadlar == f8i4rq12yymv7mr5nk2v1ivyiwaman0 8981702 8981700 2026-06-28T09:02:52Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981702 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> [[Qazı İyad]] onun [[müsəlman]] olaraq öldüyünü bildirmişdir.<ref>{{Cite book |last=Qazı İyad |title=Əş-Şəfa |pages=453 |language=en}}</ref> == İstinadlar == k7dxcxdsk7s95rprn3v1w29esn03x2c 8981703 8981702 2026-06-28T09:03:13Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981703 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> [[Qazı İyad]] onun [[müsəlman]] olaraq öldüyünü bildirmişdir.<ref>{{Cite book |last=Qazı İyad |title=Əş-Şəfa |pages=453 |language=en|isbn=978-2-7451-6073-7}}</ref> == İstinadlar == khoujojloozdernbgev4o1mqsm9e7c5 8981704 8981703 2026-06-28T09:04:28Z Medineli92 148338 /* İstinadlar */ 8981704 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> [[Qazı İyad]] onun [[müsəlman]] olaraq öldüyünü bildirmişdir.<ref>{{Cite book |last=Qazı İyad |title=Əş-Şəfa |pages=453 |language=en|isbn=978-2-7451-6073-7|publisher=Dərül-Kütubil-Elmiyyə}}</ref> == İstinadlar == q4atk0wmthc8j0r17i2lbc2gvoei1gu 8981705 8981704 2026-06-28T09:06:48Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981705 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> [[Qazı İyad]] onun [[müsəlman]] olaraq öldüyünü bildirmişdir.<ref>{{Cite book |last=Qazı İyad |title=Ash-Shifa (Əş-Şəfa) |pages=453 |language=en|isbn=978-2-7451-6073-7|publisher=Dərül-Kütubil-Elmiyyə|url=https://books.google.az/books?id=tU9iDwAAQBAJ&dq=al-khattab+umar+father&pg=PA453&redir_esc=y#v=onepage&q=al-khattab%20umar%20father&f=false}}</ref> == İstinadlar == e12y5exwrvs0m9aayoqqnvvewkwpslt 8981706 8981705 2026-06-28T09:08:59Z Medineli92 148338 /* Həyatı */ 8981706 wikitext text/x-wiki {{İş gedir}}{{şəxs}} '''Xəttab ibn Nüfeyl Əbdiluzza əl-Qureyşi əl-Ədəvi''' ({{dil-ar|الخطاب بن نفيل}}; {{dvty}}) — [[Ömər ibn Xəttab|Ömər ibn Xəttabın]] atası. == Həyatı == Onun nəsli [[Qureyş|Qureyşin]] səfirlik işlərindən məsul olan Ədi ibn Kəb qəbiləsinə gedib çatır və Kəb ibn Lüeydə [[Məhəmməd|Məhəmmədin]] nəsəbi ilə birləşir.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> [[Qazı İyad]] onun [[müsəlman]] olaraq öldüyünü bildirmişdir.<ref>{{Cite book |last=Qazı İyad |title=Ash - Shifa - Healing through defining The rights of Prophet Muhammad (Əş-Şəfa) |pages=453 |language=en|isbn=978-2-7451-6073-7|publisher=Dərül-Kütubil-Elmiyyə|url=https://books.google.az/books?id=tU9iDwAAQBAJ&dq=al-khattab+umar+father&pg=PA453&redir_esc=y#v=onepage&q=al-khattab%20umar%20father&f=false}}</ref> == İstinadlar == 8ke3vrr5i5fbx4wu8hzlliueh45ogg0 Komanda 0 992688 8981670 2026-06-28T08:41:22Z Acategory II 348505 Səhifə "'''Komanda'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Команда}}</ref><ref>{{ВТ-ВЭС|Команда}}</ref> ― ümumi [[maraq]] və [[maraq]]maraq uğrunda birləşmiş və fəaliyyət göstərən [[insan]]lar qrupudur. Komandalar yüksək dərəcədə [[mürəkkəb]] və çox sayda [[mütəxəssis]]lərin iştirakı tələb olunan məsələlərin həlli üçün yaradılır. Komanda daimi, bir müddətlik və ya konkret zamanda bir məsələnin həlli üçün ya..." məzmunu ilə yaradıldı 8981670 wikitext text/x-wiki '''Komanda'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Команда}}</ref><ref>{{ВТ-ВЭС|Команда}}</ref> ― ümumi [[maraq]] və [[maraq]]maraq uğrunda birləşmiş və fəaliyyət göstərən [[insan]]lar qrupudur. Komandalar yüksək dərəcədə [[mürəkkəb]] və çox sayda [[mütəxəssis]]lərin iştirakı tələb olunan məsələlərin həlli üçün yaradılır. Komanda daimi, bir müddətlik və ya konkret zamanda bir məsələnin həlli üçün yaradılır.Komanda üzvləri bir-birini dəstəkləyir, son nəticə üçün birgə [[məsuliyyət]] daşıyırlar. Komandanın mütləq [[lider]]i olur, o [[kollektiv]]in fəaliyyətini əlaqələnbdirir və fəaliyyət xəttini qurur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Cəmiyyət]] [[Kateqoriya:Sosilogiya]] 992qvcfqcd57618inrpal29r9s3b5om 8981673 8981670 2026-06-28T08:43:20Z Acategory II 348505 8981673 wikitext text/x-wiki '''Komanda'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Команда}}</ref><ref>{{ВТ-ВЭС|Команда}}</ref> ― ümumi [[maraq]] və [[maraq]] uğrunda birləşmiş və fəaliyyət göstərən [[insan]]lar [[]]qrupudur. Komandalar yüksək dərəcədə [[mürəkkəb]] və çox sayda [[mütəxəssis]]lərin iştirakı tələb olunan məsələlərin həlli üçün yaradılır. Komanda daimi, bir müddətlik və ya [[konkret]] [[zamand]]a bir məsələnin həlli üçün yaradılır.Komanda üzvləri bir-birini dəstəkləyir, son nəticə üçün birgə [[məsuliyyət]] daşıyırlar. Komandanın mütləq [[lider]]i olur, o [[kollektiv]]in fəaliyyətini əlaqələnbdirir və fəaliyyət xəttini qurur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Cəmiyyət]] [[Kateqoriya:Sosilogiya]] oj4ky7zonkl86h9a9ayyebalfpqd8up 8981677 8981673 2026-06-28T08:45:05Z Acategory II 348505 8981677 wikitext text/x-wiki '''Komanda'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Команда}}</ref><ref>{{ВТ-ВЭС|Команда}}</ref> ― ümumi [[maraq]] və [[ideya]] uğrunda birləşmiş və fəaliyyət göstərən [[insan]]lar [[qrup]]udur. Komandalar yüksək dərəcədə [[mürəkkəb]] və çox sayda [[mütəxəssis]]lərin iştirakı tələb olunan məsələlərin həlli üçün yaradılır. Komanda daimi, bir müddətlik və ya [[konkret]] [[zaman]]da bir məsələnin həlli üçün yaradılır.Komanda üzvləri bir-birini dəstəkləyir, son nəticə üçün birgə [[məsuliyyət]] daşıyırlar. Komandanın mütləq [[lider]]i olur, o [[kollektiv]]in fəaliyyətini əlaqələnbdirir və fəaliyyət xəttini qurur. == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} [[Kateqoriya:Cəmiyyət]] [[Kateqoriya:Sosilogiya]] h5tyf12gw51dof6s2w6r9kt4quyirno Həntəmə bint Haşim 0 992689 8981684 2026-06-28T08:51:02Z Medineli92 148338 Səhifə "Həntəmə bint Haşim - Ömər ibn Xəttabın anası." məzmunu ilə yaradıldı 8981684 wikitext text/x-wiki Həntəmə bint Haşim - Ömər ibn Xəttabın anası. 786xf9czwepcyj2dsql4r2f7i0hpw7d 8981687 8981684 2026-06-28T08:52:43Z Medineli92 148338 [[Vikipediya:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]] 8981687 wikitext text/x-wiki '''Həntəmə bint Haşim''' ({{dil-ar|}}; {{dvty}}) — Ömər ibn Xəttabın anası. sx0qcfo88bdz4812s32imo6brbvogrd 8981690 8981687 2026-06-28T08:54:17Z Medineli92 148338 8981690 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Həntəmə bint Haşim''' ({{dil-ar|حنتمة بنت هاشم}}; {{dvty}}) — Ömər ibn Xəttabın anası. kbqrehlj6gxhxvdvpi0utyc2si1je7p 8981692 8981690 2026-06-28T08:54:44Z Medineli92 148338 /* */ 8981692 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Həntəmə bint Haşim''' ({{dil-ar|حنتمة بنت هاشم}}; {{dvty}}) — Ömər ibn Xəttabın anası. == Həyatı == == İstinadlar == gokck8bblf1crrpa51yjrmwd6j4kee8 8981694 8981692 2026-06-28T08:55:43Z Medineli92 148338 /* */ 8981694 wikitext text/x-wiki {{Şəxs}} '''Həntəmə bint Haşim''' ({{dil-ar|حنتمة بنت هاشم}}) — [[Ömər ibn Xəttab]]ın anası.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> == Həyatı == == İstinadlar == hrj35sl4en13odjpd6lcne444726afo 8981696 8981694 2026-06-28T08:56:10Z Medineli92 148338 /* */ 8981696 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Şəxs}} '''Həntəmə bint Haşim''' ({{dil-ar|حنتمة بنت هاشم}}) — [[Ömər ibn Xəttab]]ın anası.<ref>{{Cite book |title=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2007 |volume=XXXIV |location=[[İstanbul]] |pages=44-51 |language=tr|publisher=TDV İslâm Araştırmaları Merkezi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/omer}}</ref> == Həyatı == == İstinadlar == e00dem62opa3eh18c3ihha9agr5ck1c Müzakirə:Mütə döyüşü 1 992690 8981708 2026-06-28T09:18:15Z Alyoskha 348904 /* Məqalənin neytrallığı (NPOV) */ yeni bölmə 8981708 wikitext text/x-wiki == Məqalənin neytrallığı (NPOV) == == Məqalənin neytrallığı == Məqalədə neytrallıq (NPOV) qaydası pozulmuşdur. Mətn tamamilə ərəb/İslam yönümlü mənbələrin dastanvari dili ilə yazılmışdır. "Şəhid oldu" kimi ensiklopedik olmayan dini ifadələr işlədilmiş, Bizans və qərb mənbələrinin hadisəyə baxış bucağı (məsələn, qəti Bizans qələbəsi iddiaları və orduların real sayları) mətndə öz əksini tapmamışdır. Məqalənin ingiliscə variantı əsasında neytrallaşdırılmasına ehtiyac var. [[İstifadəçi:Alyoskha|Alyoskha]] ([[İstifadəçi müzakirəsi:Alyoskha|müzakirə]]) 09:18, 28 iyun 2026 (UTC) dz18nj458zibvyqlxxbie75ch4w93qo V. Y. Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu 0 992691 8981724 2026-06-28T09:32:34Z Araz Yaquboglu 17991 Səhifə "{{Elmi-tədqiqat institutu}} '''V.Y.Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu''' — Bakıda fəaliyyət göstərən elmi-tədqiqat institutu. İnstitutun direktoru professor [[Adil Allahverdiyev]]dir. == Tarixi == 1922-ci ildə Azərbaycanda ilk elmi-tədqiqat institutu olaraq yaradılmış və 100 ildən artıqdır ki, fəaliyyətinə davam etməkdədir. İkinci dünya müharibəsi illərində SSRİ-ni peyvəndlə təmin edən yega..." məzmunu ilə yaradıldı 8981724 wikitext text/x-wiki {{Elmi-tədqiqat institutu}} '''V.Y.Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu''' — Bakıda fəaliyyət göstərən elmi-tədqiqat institutu. İnstitutun direktoru professor [[Adil Allahverdiyev]]dir. == Tarixi == 1922-ci ildə Azərbaycanda ilk elmi-tədqiqat institutu olaraq yaradılmış və 100 ildən artıqdır ki, fəaliyyətinə davam etməkdədir. İkinci dünya müharibəsi illərində SSRİ-ni peyvəndlə təmin edən yeganə institut olmuş və uzun illər infeksion xəstəliklərlə mübarizədə mühüm işlər görmüşdür. İnstitut Respublikada bakterial, virus, göbələk və parazitar mənşəli yoluxucu xəstəliklərin elmi əsaslandırılmış diaqnostika, müalicə və profilaktika üsullarının işlənilib hazırlanması və tətbiq edilməsini həyata keçirən elmi-metodik mərkəzdir.<ref>{{Cite web |title=V.Y.Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu |url=https://ettpi.health.gov.az/}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} 6x76jq8jcurf9jfu2lmuiqa1sskwdol 8981726 8981724 2026-06-28T09:35:24Z Araz Yaquboglu 17991 Araz Yaquboglu [[V. Y. Axundov adına Elmi Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu]] səhifəsinin adını [[V. Y. Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu]] olaraq dəyişdi 8981724 wikitext text/x-wiki {{Elmi-tədqiqat institutu}} '''V.Y.Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu''' — Bakıda fəaliyyət göstərən elmi-tədqiqat institutu. İnstitutun direktoru professor [[Adil Allahverdiyev]]dir. == Tarixi == 1922-ci ildə Azərbaycanda ilk elmi-tədqiqat institutu olaraq yaradılmış və 100 ildən artıqdır ki, fəaliyyətinə davam etməkdədir. İkinci dünya müharibəsi illərində SSRİ-ni peyvəndlə təmin edən yeganə institut olmuş və uzun illər infeksion xəstəliklərlə mübarizədə mühüm işlər görmüşdür. İnstitut Respublikada bakterial, virus, göbələk və parazitar mənşəli yoluxucu xəstəliklərin elmi əsaslandırılmış diaqnostika, müalicə və profilaktika üsullarının işlənilib hazırlanması və tətbiq edilməsini həyata keçirən elmi-metodik mərkəzdir.<ref>{{Cite web |title=V.Y.Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu |url=https://ettpi.health.gov.az/}}</ref> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} 6x76jq8jcurf9jfu2lmuiqa1sskwdol V. Y. Axundov adına Elmi Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu 0 992692 8981727 2026-06-28T09:35:25Z Araz Yaquboglu 17991 Araz Yaquboglu [[V. Y. Axundov adına Elmi Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu]] səhifəsinin adını [[V. Y. Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu]] olaraq dəyişdi 8981727 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[V. Y. Axundov adına Elmi-Tədqiqat Tibbi Profilaktika İnstitutu]] aukgha4t0pkg18x90af7o9hr8lk1pn2 İstifadəçi müzakirəsi:Alyoskha 3 992693 8981737 2026-06-28T10:30:06Z ChanisCaucasi 95249 Səhifə "{{xg}} ~~~~ == Maşın tərcüməsi == Yaratdığınız məqalələr maşın tərcüməsidir. Xahiş olunur, onları sıfırdan redaktə edəsiniz, əks halda silinəcəklər. ~~~~" məzmunu ilə yaradıldı 8981737 wikitext text/x-wiki {{xg}} --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 10:30, 28 iyun 2026 (UTC) == Maşın tərcüməsi == Yaratdığınız məqalələr maşın tərcüməsidir. Xahiş olunur, onları sıfırdan redaktə edəsiniz, əks halda silinəcəklər. --► Hörmətlə: '''[[User:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Trebuchet MS; color:black">Chanis</span>]][[User talk:ChanisCaucasi|<span style="font-family:Tempus Sans ITC; color:#708090">Caucasi</span>]]''' 10:30, 28 iyun 2026 (UTC) k0xxct2o2129fn5qcp9miu11hu43ajt Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları 0 992694 8981744 2026-06-28T11:03:24Z Sefer azeri 4000 Səhifə "{{iş gedir}} {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni..." məzmunu ilə yaradıldı 8981744 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — lrg4ic3d8xz5k6q592qq44o29xycwwi 8981745 8981744 2026-06-28T11:06:23Z Sefer azeri 4000 8981745 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]nin su novlarını bəzəyən [[qarqoyl]]lar. Onlar kafedralın fasadını bəzəyən [[Ximera (mifologiya)|ximera]] fiqurlarından fərqli olaraq [[orta əsrlər]]ə aiddir. Ximera fiqurları isə XIX əsrdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]] tərəfindən əlavə edilmişdir. == Təsvir == ig6q3c8zmgncup2pmz3ycz8e1s56jvp 8981748 8981745 2026-06-28T11:19:50Z Sefer azeri 4000 8981748 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]nin su novlarını bəzəyən [[qarqoyl]]lar. Onlar kafedralın fasadını bəzəyən [[Ximera (mifologiya)|ximera]] fiqurlarından fərqli olaraq [[orta əsrlər]]ə aiddir. Ximera fiqurları isə XIX əsrdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]] tərəfindən əlavə edilmişdir. == Təsvir == == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Gargouille}} * {{cite book |last1=Camille |first1=Michael |title=The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity |date=2008 |publisher=University of Chicago Press |pages=464}} lb97tzemeu0gejv4nnbl2bm55x59gkb 8981749 8981748 2026-06-28T11:21:26Z Sefer azeri 4000 /* Təsvir */ 8981749 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]nin su novlarını bəzəyən [[qarqoyl]]lar. Onlar kafedralın fasadını bəzəyən [[Ximera (mifologiya)|ximera]] fiqurlarından fərqli olaraq [[orta əsrlər]]ə aiddir. Ximera fiqurları isə XIX əsrdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]] tərəfindən əlavə edilmişdir. == Tarixi və təsviri == Kafedralın tikintisinin ilk mərhələsində (XII əsr) damlardan axan yağış suları karnizlərə verilmiş çıxıntı sayəsində birbaşa küçəyə tökülürdü. 1190-cı ildə xor hissəsinin tikintisi başa çatdıqda nə şenolar, nə də qarqoyllar mövcud idi. Bir qədər sonra tikilinin damlarında şenolar inşa edildi, lakin təxminən 1210-cu ildə belə, bu şenolarda toplanan sular hələ də müəyyən aralıqlarla yerləşdirilmiş kiçik axıdıcı novlar vasitəsilə damcı karnizlərinin çıxıntısı üzərindən axıdılırdı. Qarqoyllar isə yalnız təxminən 1220-ci ildən etibarən, əvvəlcə [[Lan kafedralı]]nın bəzi hissələrində meydana çıxmışdır. Bu ilk qarqoyllar enli və sayca az idi; onlar iki hissədən ibarət olurdu: aşağı hissə su axıdan novu təşkil edir, yuxarı hissə isə onu örtürdü.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bununla belə, həmin ilk qarqoyllar artıq fantastik heyvanlar formasında, kobud şəkildə yonulmuşdu. Çox keçmədən XIII əsrin memarları başa düşdülər ki, yağış sularının axınını daha çox nöqtəyə bölmək, yəni qarqoylların sayını artırmaq mühüm üstünlüklər yaradır. Bu, şenolarda uzun maililiklərin qarşısını alır və hər bir axını tikilinin aşağı hissələrinə zərər verməyəcək qədər nazik su şırnağına çevirirdi. Buna görə də qarqoylların sayı artırıldı. Onların sayı çoxaldıqca daha incə, daha yüngül və daha zərif formada yonulması, həmçinin suyu binadan daha uzağa atmaq üçün divardan daha çox çıxıntı şəklində hazırlanması mümkün oldu. Tezliklə heykəltəraşlar bu çıxıntılı daş elementləri binaların mühüm dekorativ bəzək motivlərindən birinə çevirdilər.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Gargouille}} * {{cite book |last1=Camille |first1=Michael |title=The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity |date=2008 |publisher=University of Chicago Press |pages=464}} ml7cpu8psc5zwfa3nh6y4yj4s6mm4zc 8981757 8981749 2026-06-28T11:26:19Z Sefer azeri 4000 /* Tarixi və təsviri */ 8981757 wikitext text/x-wiki {{iş gedir}} {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]nin su novlarını bəzəyən [[qarqoyl]]lar. Onlar kafedralın fasadını bəzəyən [[Ximera (mifologiya)|ximera]] fiqurlarından fərqli olaraq [[orta əsrlər]]ə aiddir. Ximera fiqurları isə XIX əsrdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]] tərəfindən əlavə edilmişdir. == Tarixi və təsviri == Kafedralın tikintisinin ilk mərhələsində (XII əsr) damlardan axan yağış suları karnizlərə verilmiş çıxıntı sayəsində birbaşa küçəyə tökülürdü. 1190-cı ildə xor hissəsinin tikintisi başa çatdıqda nə şenolar, nə də qarqoyllar mövcud idi. Bir qədər sonra tikilinin damlarında şenolar inşa edildi, lakin təxminən 1210-cu ildə belə, bu şenolarda toplanan sular hələ də müəyyən aralıqlarla yerləşdirilmiş kiçik axıdıcı novlar vasitəsilə damcı karnizlərinin çıxıntısı üzərindən axıdılırdı. Qarqoyllar isə yalnız təxminən 1220-ci ildən etibarən, əvvəlcə [[Lan kafedralı]]nın bəzi hissələrində meydana çıxmışdır. Bu ilk qarqoyllar enli və sayca az idi; onlar iki hissədən ibarət olurdu: aşağı hissə su axıdan novu təşkil edir, yuxarı hissə isə onu örtürdü.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bununla belə, həmin ilk qarqoyllar artıq fantastik heyvanlar formasında, kobud şəkildə yonulmuşdu. Çox keçmədən XIII əsrin memarları başa düşdülər ki, yağış sularının axınını daha çox nöqtəyə bölmək, yəni qarqoylların sayını artırmaq mühüm üstünlüklər yaradır. Bu, şenolarda uzun maililiklərin qarşısını alır və hər bir axını tikilinin aşağı hissələrinə zərər verməyəcək qədər nazik su şırnağına çevirirdi. Buna görə də qarqoylların sayı artırıldı. Onların sayı çoxaldıqca daha incə, daha yüngül və daha zərif formada yonulması, həmçinin suyu binadan daha uzağa atmaq üçün divardan daha çox çıxıntı şəklində hazırlanması mümkün oldu. Tezliklə heykəltəraşlar bu çıxıntılı daş elementləri binaların mühüm dekorativ bəzək motivlərindən birinə çevirdilər.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Təxminən 1225-ci ildə yenidən inşa edilmiş Paris Notr-Dam kafedralının yuxarı karnizlərində artıq ilk qarqoyllar görünməyə başlayır. Onlar hələ qısa və möhkəm olsa da, artıq yüksək ustalıqla yonulmuşdular.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Nefin [[arkbutan]]larının su axıdıcı novlarının sonunda yerləşdirilən və təxminən eyni dövrə aid olan qarqoyllar isə artıq daha uzun, daha incə idi və konsollar üzərində dayaqlanırdı. Bu konstruksiya sayəsində onları arkbutanların dayaq kütlələrinin xarici səthindən xeyli irəli çıxarmaq mümkün olmuşdu. Təxminən 1240-cı ildən etibarən qarqoyllar sistemli şəkildə Notr-Dam kafedralının bütün yüksək konstruksiya hissələrində quraşdırılmışdır. [[Sena çayı|Sena]] hövzəsindən çıxarılan bəzi əhəngdaşı növləri tikilidən çıxıntı şəklində uzanan bu uzun daş elementlərin yonulması üçün xüsusilə əlverişli idi. Belə daş həm kifayət qədər sərt, həm də müxtəlif dağıdıcı təsirlərə davam gətirəcək qədər möhkəm olmalı idi. Buna görə də bu günə qədər ən gözəl qarqoyl nümunələrini məhz Parisdə və ya liais daşının yayıldığı digər bölgələrdə görmək mümkündür. Bundan əlavə, orta əsrlərdə Paris heykəltəraşlıq məktəbi, xüsusilə monumental heykəltəraşlıq sahəsində, ətraf bölgələrin məktəbləri üzərində danılmaz üstünlüyə malik idi.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Bu da təbiidir, çünki böyük şəhər həm ən keyfiyyətli xammalı, həm iri tikinti meydançalarını, həm də təcrübəli ustaları bir araya gətirirdi. Həmin ustalar isə öz bilik və bacarıqlarını, xüsusilə şagirdləri vasitəsilə, geniş şəkildə yayırdılar.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Gargouille}} * {{cite book |last1=Camille |first1=Michael |title=The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity |date=2008 |publisher=University of Chicago Press |pages=464}} 5sr006k76ebrxw1g3jti7kbmshxa2jp 8981759 8981757 2026-06-28T11:31:33Z Sefer azeri 4000 8981759 wikitext text/x-wiki {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]nin su novlarını bəzəyən [[qarqoyl]]lar. Onlar kafedralın fasadını bəzəyən [[Ximera (mifologiya)|ximera]] fiqurlarından fərqli olaraq [[orta əsrlər]]ə aiddir. Ximera fiqurları isə XIX əsrdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]] tərəfindən əlavə edilmişdir. == Tarixi və təsviri == [[Fayl:Gargouille2.png|250px|thumb|left|1225-ci illərə aid qısa və möhkəm erkən qarqoyl; qravüra. Ejen Violle-le-Dyukun ''"XI–XVI əsrlər Fransa memarlığının izahlı lüğəti"'' əsərindən, 1856]] Kafedralın tikintisinin ilk mərhələsində (XII əsr) damlardan axan yağış suları karnizlərə verilmiş çıxıntı sayəsində birbaşa küçəyə tökülürdü. 1190-cı ildə xor hissəsinin tikintisi başa çatdıqda nə şenolar, nə də qarqoyllar mövcud idi. Bir qədər sonra tikilinin damlarında şenolar inşa edildi, lakin təxminən 1210-cu ildə belə, bu şenolarda toplanan sular hələ də müəyyən aralıqlarla yerləşdirilmiş kiçik axıdıcı novlar vasitəsilə damcı karnizlərinin çıxıntısı üzərindən axıdılırdı. Qarqoyllar isə yalnız təxminən 1220-ci ildən etibarən, əvvəlcə [[Lan kafedralı]]nın bəzi hissələrində meydana çıxmışdır. Bu ilk qarqoyllar enli və sayca az idi; onlar iki hissədən ibarət olurdu: aşağı hissə su axıdan novu təşkil edir, yuxarı hissə isə onu örtürdü.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bununla belə, həmin ilk qarqoyllar artıq fantastik heyvanlar formasında, kobud şəkildə yonulmuşdu. Çox keçmədən XIII əsrin memarları başa düşdülər ki, yağış sularının axınını daha çox nöqtəyə bölmək, yəni qarqoylların sayını artırmaq mühüm üstünlüklər yaradır. Bu, şenolarda uzun maililiklərin qarşısını alır və hər bir axını tikilinin aşağı hissələrinə zərər verməyəcək qədər nazik su şırnağına çevirirdi. Buna görə də qarqoylların sayı artırıldı. Onların sayı çoxaldıqca daha incə, daha yüngül və daha zərif formada yonulması, həmçinin suyu binadan daha uzağa atmaq üçün divardan daha çox çıxıntı şəklində hazırlanması mümkün oldu. Tezliklə heykəltəraşlar bu çıxıntılı daş elementləri binaların mühüm dekorativ bəzək motivlərindən birinə çevirdilər.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Təxminən 1225-ci ildə yenidən inşa edilmiş Paris Notr-Dam kafedralının yuxarı karnizlərində artıq ilk qarqoyllar görünməyə başlayır. Onlar hələ qısa və möhkəm olsa da, artıq yüksək ustalıqla yonulmuşdular.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Nefin [[arkbutan]]larının su axıdıcı novlarının sonunda yerləşdirilən və təxminən eyni dövrə aid olan qarqoyllar isə artıq daha uzun, daha incə idi və konsollar üzərində dayaqlanırdı. Bu konstruksiya sayəsində onları arkbutanların dayaq kütlələrinin xarici səthindən xeyli irəli çıxarmaq mümkün olmuşdu. Təxminən 1240-cı ildən etibarən qarqoyllar sistemli şəkildə Notr-Dam kafedralının bütün yüksək konstruksiya hissələrində quraşdırılmışdır. [[Sena çayı|Sena]] hövzəsindən çıxarılan bəzi əhəngdaşı növləri tikilidən çıxıntı şəklində uzanan bu uzun daş elementlərin yonulması üçün xüsusilə əlverişli idi. Belə daş həm kifayət qədər sərt, həm də müxtəlif dağıdıcı təsirlərə davam gətirəcək qədər möhkəm olmalı idi. Buna görə də bu günə qədər ən gözəl qarqoyl nümunələrini məhz Parisdə və ya liais daşının yayıldığı digər bölgələrdə görmək mümkündür. Bundan əlavə, orta əsrlərdə Paris heykəltəraşlıq məktəbi, xüsusilə monumental heykəltəraşlıq sahəsində, ətraf bölgələrin məktəbləri üzərində danılmaz üstünlüyə malik idi.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Bu da təbiidir, çünki böyük şəhər həm ən keyfiyyətli xammalı, həm iri tikinti meydançalarını, həm də təcrübəli ustaları bir araya gətirirdi. Həmin ustalar isə öz bilik və bacarıqlarını, xüsusilə şagirdləri vasitəsilə, geniş şəkildə yayırdılar.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Gargouille}} * {{cite book |last1=Camille |first1=Michael |title=The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity |date=2008 |publisher=University of Chicago Press |pages=464}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} * {{cite web |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date= |language=fr-FR}} {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} qp152a68xzbs8t2qygdctf5vhjwhwxf 8981761 8981759 2026-06-28T11:40:06Z Sefer azeri 4000 /* Tarixi və təsviri */ 8981761 wikitext text/x-wiki {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]nin su novlarını bəzəyən [[qarqoyl]]lar. Onlar kafedralın fasadını bəzəyən [[Ximera (mifologiya)|ximera]] fiqurlarından fərqli olaraq [[orta əsrlər]]ə aiddir. Ximera fiqurları isə XIX əsrdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]] tərəfindən əlavə edilmişdir. == Tarixi və təsviri == [[Fayl:Gargouille2.png|250px|thumb|left|1225-ci illərə aid qısa və möhkəm erkən qarqoyl; qravüra. Ejen Violle-le-Dyukun ''"XI–XVI əsrlər Fransa memarlığının izahlı lüğəti"'' əsərindən, 1856]] Kafedralın tikintisinin ilk mərhələsində (XII əsr) damlardan axan yağış suları karnizlərə verilmiş çıxıntı sayəsində birbaşa küçəyə tökülürdü. 1190-cı ildə xor hissəsinin tikintisi başa çatdıqda nə şenolar, nə də qarqoyllar mövcud idi. Bir qədər sonra tikilinin damlarında şenolar inşa edildi, lakin təxminən 1210-cu ildə belə, bu şenolarda toplanan sular hələ də müəyyən aralıqlarla yerləşdirilmiş kiçik axıdıcı novlar vasitəsilə damcı karnizlərinin çıxıntısı üzərindən axıdılırdı. Qarqoyllar isə yalnız təxminən 1220-ci ildən etibarən, əvvəlcə [[Lan kafedralı]]nın bəzi hissələrində meydana çıxmışdır. Bu ilk qarqoyllar enli və sayca az idi; onlar iki hissədən ibarət olurdu: aşağı hissə su axıdan novu təşkil edir, yuxarı hissə isə onu örtürdü.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bununla belə, həmin ilk qarqoyllar artıq fantastik heyvanlar formasında, kobud şəkildə yonulmuşdu. Çox keçmədən XIII əsrin memarları başa düşdülər ki, yağış sularının axınını daha çox nöqtəyə bölmək, yəni qarqoylların sayını artırmaq mühüm üstünlüklər yaradır. Bu, şenolarda uzun maililiklərin qarşısını alır və hər bir axını tikilinin aşağı hissələrinə zərər verməyəcək qədər nazik su şırnağına çevirirdi. Buna görə də qarqoylların sayı artırıldı. Onların sayı çoxaldıqca daha incə, daha yüngül və daha zərif formada yonulması, həmçinin suyu binadan daha uzağa atmaq üçün divardan daha çox çıxıntı şəklində hazırlanması mümkün oldu. Tezliklə heykəltəraşlar bu çıxıntılı daş elementləri binaların mühüm dekorativ bəzək motivlərindən birinə çevirdilər.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Təxminən 1225-ci ildə yenidən inşa edilmiş Paris Notr-Dam kafedralının yuxarı karnizlərində artıq ilk qarqoyllar görünməyə başlayır. Onlar hələ qısa və möhkəm olsa da, artıq yüksək ustalıqla yonulmuşdular.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Nefin [[arkbutan]]larının su axıdıcı novlarının sonunda yerləşdirilən və təxminən eyni dövrə aid olan qarqoyllar isə artıq daha uzun, daha incə idi və konsollar üzərində dayaqlanırdı. Bu konstruksiya sayəsində onları arkbutanların dayaq kütlələrinin xarici səthindən xeyli irəli çıxarmaq mümkün olmuşdu. Təxminən 1240-cı ildən etibarən qarqoyllar sistemli şəkildə Notr-Dam kafedralının bütün yüksək konstruksiya hissələrində quraşdırılmışdır. <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları"> Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris 61.JPG Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris 18.JPG| Fayl:Cathédrale Notre-Dame (gárgolas).003 - Paris.jpg Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris 57.JPG Fayl:Notre-Dame de Paris 049.jpg </gallery> [[Sena çayı|Sena]] hövzəsindən çıxarılan bəzi əhəngdaşı növləri tikilidən çıxıntı şəklində uzanan bu uzun daş elementlərin yonulması üçün xüsusilə əlverişli idi. Belə daş həm kifayət qədər sərt, həm də müxtəlif dağıdıcı təsirlərə davam gətirəcək qədər möhkəm olmalı idi. Buna görə də bu günə qədər ən gözəl qarqoyl nümunələrini məhz Parisdə və ya liais daşının yayıldığı digər bölgələrdə görmək mümkündür. Bundan əlavə, orta əsrlərdə Paris heykəltəraşlıq məktəbi, xüsusilə monumental heykəltəraşlıq sahəsində, ətraf bölgələrin məktəbləri üzərində danılmaz üstünlüyə malik idi.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Bu da təbiidir, çünki böyük şəhər həm ən keyfiyyətli xammalı, həm iri tikinti meydançalarını, həm də təcrübəli ustaları bir araya gətirirdi. Həmin ustalar isə öz bilik və bacarıqlarını, xüsusilə şagirdləri vasitəsilə, geniş şəkildə yayırdılar.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Gargouille}} * {{cite book |last1=Camille |first1=Michael |title=The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity |date=2008 |publisher=University of Chicago Press |pages=464}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} * {{cite web |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date= |language=fr-FR}} {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} 5di8qmo2bx68tcb64sjr2ymd162nz04 8981762 8981761 2026-06-28T11:41:58Z Sefer azeri 4000 8981762 wikitext text/x-wiki {{Sənət əsəri |adı = Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları |orijinal adı = {{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}} |şəkil = [[Fayl:Notre-Dame Rzygacze.JPG|280px|]] |şəklin izahı = |şəklin ölçüsü = |rəssamı = |tarixi = [[Orta əsrlər]] |üslubu = [[Qotika (memarlıq)|Qotik memarlıq]] |texnikası = |hündürlüyü = |eni = |material = |sifarişçi = |saxlanıldığı yer = [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]<br>[[Paris]], {{FRA}} |vəziyyəti = |saytı = |inventar nömrəsi = |vikianbar = Gargoyles of Cathédrale Notre-Dame de Paris }} '''Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları''' ({{dil-fr|Gargouilles de Notre-Dame de Paris}}) — [[Paris Notr-Dam kilsəsi]]nin su novlarını bəzəyən [[qarqoyl]]lar. Onlar kafedralın fasadını bəzəyən [[Ximera (mifologiya)|ximera]] fiqurlarından fərqli olaraq [[orta əsrlər]]ə aiddir. Ximera fiqurları isə XIX əsrdə memar [[Ejen Violle-le-Dyuk]] tərəfindən əlavə edilmişdir. == Tarixi və təsviri == [[Fayl:Gargouille2.png|250px|thumb|left|1225-ci illərə aid qısa və möhkəm erkən qarqoyl; qravüra. Ejen Violle-le-Dyukun ''"XI–XVI əsrlər Fransa memarlığının izahlı lüğəti"'' əsərindən, 1856]] Kafedralın tikintisinin ilk mərhələsində (XII əsr) damlardan axan yağış suları karnizlərə verilmiş çıxıntı sayəsində birbaşa küçəyə tökülürdü. 1190-cı ildə xor hissəsinin tikintisi başa çatdıqda nə şenolar, nə də qarqoyllar mövcud idi. Bir qədər sonra tikilinin damlarında şenolar inşa edildi, lakin təxminən 1210-cu ildə belə, bu şenolarda toplanan sular hələ də müəyyən aralıqlarla yerləşdirilmiş kiçik axıdıcı novlar vasitəsilə damcı karnizlərinin çıxıntısı üzərindən axıdılırdı. Qarqoyllar isə yalnız təxminən 1220-ci ildən etibarən, əvvəlcə [[Lan kafedralı]]nın bəzi hissələrində meydana çıxmışdır. Bu ilk qarqoyllar enli və sayca az idi; onlar iki hissədən ibarət olurdu: aşağı hissə su axıdan novu təşkil edir, yuxarı hissə isə onu örtürdü.<ref name="Dictionnaire_raisonné">{{cite book |last1=le-Duc |first1=Viollet |title=Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle |date=1856 |publisher=A. Morel |location=Paris |url=https://archive.org/details/raisonnedelarchi01viol |access-date=28 iyun 2026}}</ref> Bununla belə, həmin ilk qarqoyllar artıq fantastik heyvanlar formasında, kobud şəkildə yonulmuşdu. Çox keçmədən XIII əsrin memarları başa düşdülər ki, yağış sularının axınını daha çox nöqtəyə bölmək, yəni qarqoylların sayını artırmaq mühüm üstünlüklər yaradır. Bu, şenolarda uzun maililiklərin qarşısını alır və hər bir axını tikilinin aşağı hissələrinə zərər verməyəcək qədər nazik su şırnağına çevirirdi. Buna görə də qarqoylların sayı artırıldı. Onların sayı çoxaldıqca daha incə, daha yüngül və daha zərif formada yonulması, həmçinin suyu binadan daha uzağa atmaq üçün divardan daha çox çıxıntı şəklində hazırlanması mümkün oldu. Tezliklə heykəltəraşlar bu çıxıntılı daş elementləri binaların mühüm dekorativ bəzək motivlərindən birinə çevirdilər.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Təxminən 1225-ci ildə yenidən inşa edilmiş Paris Notr-Dam kafedralının yuxarı karnizlərində artıq ilk qarqoyllar görünməyə başlayır. Onlar hələ qısa və möhkəm olsa da, artıq yüksək ustalıqla yonulmuşdular.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Nefin [[arkbutan]]larının su axıdıcı novlarının sonunda yerləşdirilən və təxminən eyni dövrə aid olan qarqoyllar isə artıq daha uzun, daha incə idi və konsollar üzərində dayaqlanırdı. Bu konstruksiya sayəsində onları arkbutanların dayaq kütlələrinin xarici səthindən xeyli irəli çıxarmaq mümkün olmuşdu. Təxminən 1240-cı ildən etibarən qarqoyllar sistemli şəkildə Notr-Dam kafedralının bütün yüksək konstruksiya hissələrində quraşdırılmışdır. <gallery mode="packed" heights="150px" caption="Paris Notr-Dam kilsəsinin qarqoylları"> Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris 61.JPG Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris 18.JPG| Fayl:Cathédrale Notre-Dame (gárgolas).003 - Paris.jpg Fayl:Cathédrale Notre-Dame de Paris 57.JPG Fayl:Notre-Dame de Paris 049.jpg </gallery> [[Sena çayı|Sena]] hövzəsindən çıxarılan bəzi əhəngdaşı növləri tikilidən çıxıntı şəklində uzanan bu uzun daş elementlərin yonulması üçün xüsusilə əlverişli idi. Belə daş həm kifayət qədər sərt, həm də müxtəlif dağıdıcı təsirlərə davam gətirəcək qədər möhkəm olmalı idi. Buna görə də bu günə qədər ən gözəl qarqoyl nümunələrini məhz Parisdə və ya liais daşının yayıldığı digər bölgələrdə görmək mümkündür. Bundan əlavə, orta əsrlərdə Paris heykəltəraşlıq məktəbi, xüsusilə monumental heykəltəraşlıq sahəsində, ətraf bölgələrin məktəbləri üzərində danılmaz üstünlüyə malik idi.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> Bu da təbiidir, çünki böyük şəhər həm ən keyfiyyətli xammalı, həm iri tikinti meydançalarını, həm də təcrübəli ustaları bir araya gətirirdi. Həmin ustalar isə öz bilik və bacarıqlarını, xüsusilə şagirdləri vasitəsilə, geniş şəkildə yayırdılar.<ref name="Dictionnaire_raisonné"/> == İstinadlar == {{İstinad siyahısı}} == Ədəbiyyat == * {{cite book |last1=de Guilhermy |first1=Ferdinand |last2=Viollet-le-Duc |first2=Eugène |title=Description de Notre-Dame, cathédrale de Paris |date=1856 |publisher=Bance |location=Paris |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Dictionnaire_raisonn%C3%A9_de_l%E2%80%99architecture_fran%C3%A7aise_du_XIe_au_XVIe_si%C3%A8cle/Gargouille}} * {{cite book |last1=Camille |first1=Michael |title=The Gargoyles of Notre-Dame: Medievalism and the Monsters of Modernity |date=2008 |publisher=University of Chicago Press |pages=464}} == Xarici keçidlər == {{Xarici keçidlər}} * {{cite web |title=Architecture extérieure - Cathédrale Notre-Dame de Paris |url=https://www.notredamedeparis.fr/comprendre/architecture/facades-architecture-exterieure/ |website=Notre-Dame de Paris |access-date= |language=fr-FR}} {{Paris Notr-Dam kilsəsi}} [[Kateqoriya:Orta əsrlər memarlığı]] [[Kateqoriya:Memarlıq elementləri]] [[Kateqoriya:Naxışlar]] [[Kateqoriya:Qotik heykəllər]] [[Kateqoriya:Paris Notr-Dam kilsəsi|Qarqoyl]] eqhf7s062ycxzdvnlu9scfba0rkkn4u Kateqoriya:Avstriya biotası 14 992695 8981760 2026-06-28T11:35:06Z Araz Yaquboglu 17991 Səhifə "[[Kateqoriya:Avstriyada ətraf mühit|Biota]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə Avropa biotası]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə biota]]" məzmunu ilə yaradıldı 8981760 wikitext text/x-wiki [[Kateqoriya:Avstriyada ətraf mühit|Biota]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə Avropa biotası]] [[Kateqoriya:Ölkələrinə görə biota]] 5jefjsbt1qzr54sxgp5h2ffiwwyna1b İstifadəçi:Elcan Nəzər 2 992696 8981765 2026-06-28T11:46:38Z Elcan Nəzər 348951 /* */ Yenidən yazdım 8981765 wikitext text/x-wiki ELCAN NƏZƏR 9cxy3irm822dl8mndfmjdnq4bghkigq 8981768 8981765 2026-06-28T11:48:29Z Elcan Nəzər 348951 /* */ 8981768 wikitext text/x-wiki ELCAN NƏZƏR-yazıçı,Tənqidi Rəqəmsal Realizmin banisi roeunuvg2ab7vgmnwteyb202qhwluth İvan Şeblıkin 0 992697 8981770 2026-06-28T11:50:51Z Nemoralis 128937 o biri məqalə mövcud olmaya olmaya istiqamətləndirmə qoymamaq düz deyil, keçidlər var 8981770 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[İvan Şeblıkin (arxeoloq)]] 5rnt71qv08nf8g3lzhln4zbdt23s3xt Pənahəli xan türbəsi 0 992698 8981771 2026-06-28T11:52:59Z Nemoralis 128937 [[Pənahəli xanın türbəsi]] səhifəsinə istiqamətləndirilir 8981771 wikitext text/x-wiki #İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Pənahəli xanın türbəsi]] ew6munsyfvfvcw5kxuspjvg46at91dg