Sərvi-azad qədinilə mana yeksan görünür

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="az">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikimənbə</sitename>
    <dbname>azwikisource</dbname>
    <base>https://az.wikisource.org/wiki/Ana_s%C9%99hif%C9%99</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Xüsusi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Müzakirə</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">İstifadəçi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">İstifadəçi müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vikimənbə</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Vikimənbə müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaViki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaViki müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Şablon müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Kömək</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Kömək müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kateqoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kateqoriya müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Müəllif</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Müəllif müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Səhifə</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Səhifə müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">İndeks</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">İndeks müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul müzakirəsi</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Tədbir</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Tədbir müzakirəsi</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Sərvi-azad qədinilə mana yeksan görünür</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23268</id>
    <revision>
      <id>97361</id>
      <parentid>61080</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T14:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49812-82</username>
        <id>12828</id>
      </contributor>
      <comment>Söz düzgünlüyü</comment>
      <origin>97361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1303" sha1="dzuxgi7g0j6rn5aa4usohej22gdblqr" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = Sərvi-azad qədinilə mana yeksan görünür
| müəllif            = Məhəmməd Füzuli
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = 
| keçidsiz tərcüməçi = 
| bölmə              = 
| əvvəlki            = 
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              =  Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005. s.13.
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}
&lt;poem&gt;Sərvi-azad-i qədinlə mənə yeksan görünür,
Nəyə sərgəştə olan baxsa, xuraman görünür.

Can görünməz desələr təndə inanman, nişə kim,
Lütfdən hər necə baxsam təninə, can görünür.

Derəm əhvalımı cananə qılam ərz, vəli,
Görə bilmən özümü onda ki, canan görünür.

Ey deyən: səbr qıl, ah eyləmə yari görcək,
Mənə düşvardır ol, gər sənə asan görünür.

Sordum əhvalımı eşqində münəccimlərdən,
Baxdılar tale’ evinə, dedilər: qan görünür.

Nə kəmandarsan, ey məh, ki, atıb qəmzə oxun,
Yıxdığın seyddə nə zəxm, nə peykan görünür.

Bir sənəm zülfünə guya ki, veribdir könlün
Ki, Füzulinin ikən halı pərişan görünür.&lt;/poem&gt; 

[[Kateqoriya:Qəzəllər]]</text>
      <sha1>dzuxgi7g0j6rn5aa4usohej22gdblqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>İstifadəçi:Şafaqna</title>
    <ns>2</ns>
    <id>34044</id>
    <revision>
      <id>97362</id>
      <parentid>97360</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T20:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şafaqna</username>
        <id>12918</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifənin məzmunu '== Fəaliyyətim == * [[Səhifeyi-Səccadiyyə]] {{Header  == [[Tövhid-i Müfəzzəl]]' yazısı ilə dəyişdirildi</comment>
      <origin>97362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="7xuxgkc8npzasvf4gixqejzvqfg8xw1" xml:space="preserve">== Fəaliyyətim ==
* [[Səhifeyi-Səccadiyyə]]
{{Header

== [[Tövhid-i Müfəzzəl]]</text>
      <sha1>7xuxgkc8npzasvf4gixqejzvqfg8xw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97407</id>
      <parentid>97362</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fəaliyyətim */</comment>
      <origin>97407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="2zdnav44cc0nk2ijeg4f2dnspnnvdcv" xml:space="preserve">== Fəaliyyətim ==
* [[Səhifeyi-Səccadiyyə]]
* [[Tövhid-i Müfəzzəl]]</text>
      <sha1>2zdnav44cc0nk2ijeg4f2dnspnnvdcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Səhifeyi-Səccadiyyə/12-ci dua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34066</id>
    <revision>
      <id>97404</id>
      <parentid>97263</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5772" sha1="551d14wan6kqgoh6ccgslisfrys6wfd" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Səhifeyi-Səccadiyyə]]
| müəllif            = İmam Səccad
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = 
| keçidsiz tərcüməçi = 
| bölmə              = 12-ci dua: Günahları etiraf və tövbə edərkən İmamın (ə) etdiyi dua
| əvvəlki            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/11-ci dua|11-ci dua]]
| növbəti            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/13-cü dua|13-cü dua]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

=== Günahları etiraf və tövbə edərkən İmamın (ə) etdiyi dua ===
İlahi, üç səbəb, mənim Səndən bir hacət diləməyimə mane olur, bir səbəb isə məni bu işə rəğbətləndirir. Məni mane olan səbəblər bunlardır: Sənin (yerinə yetirməyi) əmr etdiyin işdə süstlük göstərmişəm, nəhy (qadağa) etdiyin bir işi görməyə tələsmişəm və bəxş etdiyin ne᾽mətin şükrünü yerinə yetirməkdə səhlənkarlıq etmişəm.

Səndən hacət diləməyə məni rəğbətləndirən səbəb isə hüsnü-niyyətlə Sənə doğru üz tutan və hüsnü-zənlə dərgahına gələn şəxsə etdiyin fəzl və ehsanındandır. Etdiyin bütün ehsanlar alicənablığındandır (mərhəmətindən irəli gəlir) və (bəxş etdiyin) ne᾽mətlərin, ünvansız və səbəbsizdir (ne᾽mət bəxş etmək üçün bir səbəb axtarmırsan).

İlahi, budur, mən, təslim olan zəlil bir fərd kimi Sənin izzətli dərgahında dayanmışam və möhtac olan evli bir fərdin həya və çəkdiyi xəcalətlə Səndən (pay) diləyirəm. E᾽tiraf edirəm ki, Sən, mənə ehsan etdiyin vaxt Sənə qarşı göstərdiyim itaətkarlıq, yalnız günahdan çəkinmək olub. Daim sənin ne᾽mətlərindən bəhrələnmişəm.

İlahi, görəsən, qarşında (dayanıب) əməllərimizə pis olduğunu e᾽tiraf etməyimin mənə bir faydası dəyəcəkmi? Yaxud bu e᾽tiraf, mənə əzabdan nicat verəcəkmi? Yoxsa bu məqamda məni Öz qəzəbinə layiq bilirsən? Yoxsa Sənə dua etdiyim bu anda məni şiddətli əzaba düçar edəcəksən?

Sən, pak və münəzzəhsən! Tövbə qapısını üzümə açdığın üçün Səndən ümidimi üzmürəm. Mən, özünə zülm etmiş və Rəbbinin ehtiramını saxlamayan zəlil bir bəndənin dilindən danışıram. Elə bir bəndə ki, günahı çox böyükdür və üst-üstə qalaqlanıb. (Sanki) Fələk ondan üz döndərmiş və ömrü (bu minvalla) ötüb-keçmişdir. Bir də baxıb görür ki, əməl zamanı ötmüş və ömrü sona yetmişdir. Əmin olub ki, Sənin əzabından bir pənah yeri və intiqamından qaçmağa bir sığınacaq yoxdur. Bu vaxt ah-nalə ilə Sənə doğru üz tutub və Sənə olan tövbəsini xalisləşdirir. Pak və təmiz bir qəlblə Sənə doğru (hərəkət etmək üçün) ayağa qalxıb, ahəstə və (için-için) yanıqlı bir nalə ilə Səni çağırır. Son həddə təvazökarlıqla qarşında əyildiyi, xəcalətindən boynunu bükdüyü, Sənin qorxundan ayaqları əsdiyi və göz yaşları üzünü bürüdüyü bir halda Səni bu sözlərlə çağırır:

&quot;Ey rəhmlilərin ən rəhmlisi! Ey rəhmət diləyənlərin biri-digərinin ardınca üz tutduğu ən mərhəmətli varlıq! Ey bağışlanmaq diləyənlərin təvaf etdiyi ən mehriban varlıq! Ey əfvi intiqamından çox olan! Ey rizası (razılığı) qəzəbinə üstün gələn!

Ey bəyənilən güzəştinlə məxluqları özünə həmd-sənaya də᾽vət edən! Ey tövbələrin qəbul olunmasını bəndələrin adətinə çevirən! Ey bəndələrin islahını tövbə yolu ilə istəyən (tə᾽min edən)! Ey bəndələrin az əməlləri ilə şad olan və bu az əmələ böyük savab verən! Ey bəndələrin duasının icabətinə zamin olan! Ey fəzli ilə bəndələrinə gözəl mükafat və᾽d verən!

Mən, nə bağışladığın ən böyük günahkarların cərgəsindəyəm, nə üzrümü qəbul etdiyin hədsiz danlaq sahibiyəm, nə də ki, tövbə qismət etdiyin ən zalım bir şəxsəm. Bu tövbə, tutduğu işdən peşman olan, başına gələnlərdən nigaran qalan və düşdüyü vəziyyətə görə, həqiqətən, xəcalət çəkən bir şəxsin tövbəsidir. О, bilir ki, böyük günahı bağışlamaq Sənin nəzərində böyük deyil, böyük günahdan keçmək Sənin üçün ağır deyil və ağır cinayətlərə dözmək Sənin üçün çətin deyil.

Həqiqətən, Sənin ən sevimli bəndən, Sənə qarşı itaətsizlikdən əl çəkən, günahı təkrar etməkdən çəkinən və daim bağışlanmaq istəyən bir bəndədir.

(İlahi) günahı təkrar etməkdən Sənə pənah aparıram, səhlənkarlıq göstərdiyim işlərə görə bağışlanmaq diləyirəm və yerinə yetirməkdə aciz olduğum işlərdə Səndən köməklik istəyirəm.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və boynumda olan haqqını bağışla, layiq olduğum əzabdan məni əfv et və günahkarların qorxduqları şeylərdən mənə sığınacaq ver. Çünki Sən bağışlamağa tam qadirsən, bağışlamağın ümid yerisən və bağışlamaqla tanınmısan. Səndən başqa ehtiyaclarımı istəmək üçün bir kəs yoxdur və Səndən başqa günahlarımı bağışlayan yoxdur. Haşa (vay о gündən ki,) əgər belə olmasan!

Səndən başqa hiç kimdən qorxum yoxdur və Sən, bu qorxuya layiqsən və bağışlayansan.

Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və hacətimi rəva et, mətləbimi ver, günahımı bağışla və məni qorxudan amanda saxla. Çünki Sən, hər şeyə qadirsən və bu, Sənin üçün asandır. Duamı qəbul et, ey aləmlərin Rəbbi!

[[Kateqoriya:Səhifeyi-Səccadiyyə|*12]]</text>
      <sha1>551d14wan6kqgoh6ccgslisfrys6wfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Səhifeyi-Səccadiyyə/22-ci dua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34076</id>
    <revision>
      <id>97403</id>
      <parentid>97274</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5729" sha1="fagp4aspfr1lco5nq6igkvoajlcnber" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Səhifeyi-Səccadiyyə]]
| müəllif            = İmam Səccad
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = 
| keçidsiz tərcüməçi = 
| bölmə              = 22-ci dua: Çətinliyə düşdükdə İmamın (ə) etdiyi dua
| əvvəlki            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/21-ci dua|21-ci dua]]
| növbəti            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/23-cü dua|23-cü dua]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

=== Çətinliyə düşdükdə İmamın (ə) etdiyi dua ===
İlahi, mənə elə bir iş həvalə etmisən ki, Özün onu yerinə yetirməkdə daha qüdrətlisən və qüdrətin həm о iş üçün, həm də mənim üçün mənim qüvvəmdən çoxdur!

Bəs elə et ki, məndən razı qalasan. Salamatlığıma toxunmadan razılığına səbəb olanları məndən Özün üçün götür.

İlahi, çətinliyə dözməyə taqətim, bəlaya dözməyə səbrim və yoxsulluğa dözməyə qüvvəm yoxdur. Elə isə ruzini məndən kəsmə və məni bəndələrinə həvalə etmə. Özün ehtiyacımı tə᾽min et və özün işlərimə sərəncam ver. Mənə rəhmət nəzərini sal və bütün işlərimdə xeyrimi nəzərə al. Yoxsa əgər məni özbaşına buraxsan, aciz qalaram və xeyrimə olan işi görmərəm. Əgər məni bəndələrinə həvalə etsən, üz turşudarlar. Əgər məni qohum-əqrabalarıma həvalə etsən, ya məni məhrum edər, ya da çox az bir şey bağışlayarlar. Sonra da bunun üçün mənə böyük minnət qoyar və məni həddən artıq məzəmmət edərlər.

İlahi, odur ki, fəzlinlə məni qəni (zəngin) et, əzəmətinlə məni ucalt, geniş ehsanınla əlimi aç (çətinlikdən qurtar) və rəhmətinlə məni hər cəhətdən tə᾽min et.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və məni həsəddən xilas et, günahlardan çəkindir və haramlardan qoru. Məni günah işlətməyə cəsarətli etmə.

(İlahi) qoy, Sənin dərgahında olanları istəyim və başıma gələnlərdən razı qalım. Mənə verdiyin ruziyə, bəxşiş və ən᾽amlarına bərəkət ver. Hər bir halda məni qoru, eyiblərimi ört, məni gizlət və pənah ver.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və Özünə və ya bəndələrindən hər birinə vacib etdiyin hər bir itaətkarlığı yerinə yetirməkdə məni müvəffəq et. İlahi, əgər bu itaətkarlığı yerinə yetirmək üçün bədənim aciz qalsa, gücüm çatmasa, qüdrətimdən xaricdə olsa və mal-dövlətim bu işi görməyə yetməsə – istər bu iş yadımda olsun, istərsə də yadımdan çıxsın – ey Rəbbim, əgər bu işi öhdəmə qoymusansa və mən də ondan qafil olmuşamsa, о böyük ehsanına və geniş rəhmətinə xatir mənim yerimə о işi yerinə yetir. Çünki Sən, qüdrətli və kərimsən! Ta ki, mənim boynumda heç nə qalmasın və görüşünə gəldiyim gün bu işə görə əməllərimi azaltmayasan və günahlarımı çoxaltmayasan, ey mənim Rəbbim!

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və Axirətim üçün qürbətən iləllah (Allaha yaxın olmaq) olaraq əməl etmək rəğbətini mənə nəsib et. Belə ki, bu rəğbətin xalisliyini qəlbimdə duyum və bu müvəqqəti dünyaya qarşı rəğbətsizlik qəlbimə hakim olsun. Yaxşı işləri şövqlə yerinə yetirim və günahın xofundan və cəzasından amanda qalım.

Mənə elə bir nur bəxş et ki, onun sayəsində camaat arasında yaşaya bilim, zülmətlərdə yolu tapa bilim və bu nur, qəlbimdəki şəkk-şübhəni aydınlandırsın!

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və mənə əzab qəminin qorxusunu və savab və᾽dinin şövqünü əta et ki, Sənə dua etdiklərimdən həzz alım və Sənə pənah apardıqlarımdan kədərlənim.

İlahi, dünya və Axirət xeyrimin nə olduğunu bilirsən, odur ki, hacətlərimə rəhmət nəzərinlə bax.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər. Asayiş və ya çətinlikdə, sağlamlıq və ya xəstəlikdə ne᾽mətlərinin şükrünü yerinə yetirməkdə səhlənkarlıq göstərdiyim vaxt mənə qədrbilmə ne᾽mətini bəxş et. Ta ki, qorxu və ya arxayınlıq, qəzəb və ya riza (razılıq), ziyana uğradığım və ya xeyir əldə etdiyim hallarda Sənin qarşındakı vəzifəmi yerinə yetirməklə könül xoşluğuna və mə᾽nəvi asayişə nail olum.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və qəlbimi həsəddən amanda saxla. Ta ki, fəzlin sayəsində məxluqlarına bəxş etdiyin ne᾽mətlərə həsəd aparmayım. Ta ki, bəndələrinə əta etdiyin dünya və Axirət ne᾽mətlərindən, salamatlıq və təqva, firavanlıq və asayişindən daha yaxşısını Sənin lütfün sayəsində özüm üçün diləyim, ey şəriki olmayan!

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və həm qəzəb, həm də riza halında, heç bir fərq qoymadan, günahlardan qorunmağı, dünya və Axirət nöqsanlarından pərhiz etməyi mənə nəsib et. Ta ki, Sənə itaətlə məşğul olum, düşmənlərin və ya dostların barədə Sənin razılığını qeyrilərinin razılığı və itaətindən üstün tutum. Beləliklə, düşmənim mənim zülm və cəfamdan amanda qalsın, dostum isə haqdan üz döndərib, onun həva-həvəsinə təmayül göstərəcəyimdən naümid olsun.

(İlahi) Məni ixlaslı çarəsizlərin dua etdikləri kimi, asayişdə ixlasla dua edənlərdən qərar ver. Həqiqətən də, Sən həmd olunan və məcidsən!

[[Kateqoriya:Səhifeyi-Səccadiyyə|*22]]</text>
      <sha1>fagp4aspfr1lco5nq6igkvoajlcnber</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Səhifeyi-Səccadiyyə/32-ci dua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34099</id>
    <revision>
      <id>97405</id>
      <parentid>97333</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9784" sha1="73l5jrkpz3bum8jpp6wplkf37o95nz1" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Səhifeyi-Səccadiyyə]]
| müəllif            = İmam Səccad
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = 
| keçidsiz tərcüməçi = 
| bölmə              = 32-ci dua: Gecə namazından sonra İmamın (ə) etdiyi dua
| əvvəlki            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/31-ci dua|31-ci dua]]
| növbəti            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/33-cü dua|33-cü dua]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

=== Gecə namazından sonra İmamın (ə) etdiyi dua ===
İlahi, ey əbədi və cavidan mülk sahibi! Ey ordusu və köməkçisi olmayan fəth olunmaz səltənət sahibi! Ey daimi izzət sahibi ki, əsrlər, illər, günlər və anlar ötsə də, izzəti davam edir! Sənin səltənətin о qədər ucadır ki, bir başlanğıcı və ya bir sonu yoxdur! Mülkün о qədər ucadır ki, hər şey onun qülləsinə yetişməkdə acizdir! Vəsf edənlərin ən uca tə᾽rifi şə᾽ninin ən aşağı mərtəbəsinə belə çatmaz! Vəsflər Səni vəsf etməkdə çaşqınlığa düşür, tə᾽riflər Sənə gəldikdə yanılır və Sənin böyüklüyünü dərk etməkdə incə düşüncələr sərgərdan qalır. Elə bir mə᾽budsan ki, əzəliyyətində də əzəlisən *(yə᾽ni, Səndən əvvəl bir varlıq yoxdur)* və daim bu məqamda qalacaqsan!

Mən isə əməli az və arzusu çox olan bəndəyəm ki, dünya və Axirət səadətinə qovuşmaq üçün vasitələr əlimdən çıxmış və onlara qovuşmaq üçün yeganə vasitə Sənin (hamıya şamil olan) rəhmətindir. Ümid bağlarım qırılmış və tənha ümidim Sənin əfvindir.

Əgər sayaq, Sənə itaətkarlığım az və əgər e᾽tiraf etmək istəsəm Sənə qarşı günahım çoxdur. Günahkar olsa da, bəndəని bağışlamaq Sənin üçün çətin deyil. Bəs, məni əfv et.

İlahi, elmin hər bir gizli əməldən xəbərdardır və hər gizli iş Sənin elmin qarşısında aşkardır. Ən xırda əməl belə nəzərindən yayınmır və gizli sirlər Sənə məxfi deyil. Belə ki, məni azdırmaq üçün Səndən fürsət istəyən düşmənin mənə hakim olub və Sən də (məsləhətinlə) ona fürsət vermisən. О, məni azdırmaq üçün Qiyamətədək Səndən möhlət istəyib, Sən də ona möhlət vermisən.

Bu qəddar düşmən məni günaha saldı. Bir halda ki, mən, ondan qaçmışdım və həlakedici kiçik və böyük günahlardan Sənə tərəf üz tutmuşdum. Beləliklə, günaha düçar oldum və bu yaramaz əməlimə görə qəzəbinə layiq oldum. О, məkr və hiylə cilovunu mənə tərəf dönərdi və məni küfrünə də᾽vət etdi. Sonra da mənə arxa çevirib, yoluna davam etdi. Məni, Sənin qəzəbin qarşısında tənha qoydu və intiqamına həvalə etdi. İndi isə Sənin qarşında nə mənə şəfaət edən bir şəfaətçim var, nə də məni amanda saxlayan bir pənah verənim. Nə bir möhkəm qala məni Səndən gizlədə bilər, nə də bir pənah yeri var ki, Səndən ora sığınım.

Bu hal, Sənə sığınan və günahlarına e᾽tiraf edənin halıdır. Qoy, əfvin, fəzl və ehsanın mənim üzərimdən əskik olmasın! Qoy, tövbə edən bəndələrin içərisində ən çox ziyana uğrayanı və mərhəmətinə ümidvar olanların içərisində ən çox mə᾽yus olanı mən olmayım! Məni bağışla. Həqiqətən də, Sən, bağışlayanların ən yaxşısısan!

İlahi, mənə (itaət etməyi) əmr etdin, mən isə (itaətkarlığı) tərk etdim. Məni (günahlardan) çəkindirdin, mən isə onlara aludə oldum. Pis düşüncəm günahı mənim nəzərimdə gözəlləşdirdi və mən həddimi aşdım. Gündüzü oruc tutduğuma şahid tutmuram. Nə bir oyaq qaldığım gecəyə sığınıram, nə də ki, tə᾽rifə layiq bir müstəhəb əməl yerinə yetirmişəm. Vacib etdiyin əməllərdən qeyri – belə ki, kim onları yerinə yetirməsə, həlak olar – bir əməlim yoxdur və çoxlu müstəhəb əməlim də yoxdur ki, onunla Sənə təvəssül edim. Bir halda ki, vacib buyurduqlarının çoxundan da qafil olmuşam və qoyduğun həddi aşıb, haram pərdəsini yırtmışam. Elə böyük günahlara aludə olmuşam ki, bu rüsvayçılığımın üstünü yalnız əfvin örtmüşdür.

Bu hal, özünə görə Səndən xəcalətli, özünə qarşı qəzəbli, lakin Səndən razı qalan bir kəsin halıdır. Qəlbi qırıq, boynu bükük və günahın ağırlığından beli bükülmüş halda qarşında dayanmışam. Sən, ümid bəslənməyə və qorxulmağa daha layiqsən!

İlahi, bəs ümid bəslədiyimi mənə bəxş et, məni qorxduğumdan amanda saxla və rəhmətini mənə şamil et. Həqiqətən də, Sən, dilək dilənilənlərin ən kərimisən!

İlahi, indi ki, məni əfv libasına büründüsən və bu fani dünyada həmtaylarımın qarşısında məni ne᾽mətlərinə qərq etmisən, onda şəhadət verən yaxın mələklərinin, əziz peyğəmbərlərinin, şəhidlərin və salehlərin önündə, eləcə də günahlarımı gizlətdiyim qonşumun və eyiblərimi gizlədəcəyinə e᾽tibar etmədiyim və gizli işlərim üçün xəcalət çəkdiyim qohumumun önündə mənə əbədi dünyanın rüsvayçılıqlarından pənah ver.

İlahi, məni bağışlayacağına arxalanıram və Sən, arxalanmağa daha layiqsən! Sənə doğru yönələnlərə daha çox bəxş edənsən və mərhəmət dilənilənlərin ən mərhəmətlisən! Bəs, mənə rəhm et.

İlahi, Sən məni dəyərsiz bir su şəklində sıxılmış bel sümüyündən və darısqal yollardan, pərdələrlə örtülmüş dar uşaqlığa endirdin. Məni haldan-hala saldın və bədən üzvlərimi öz yerində qərar verib, məni kamil bir şəklə saldın. Kitabında vəsf etdiyin kimi, əvvəlcə nütfə, sonra ələqə *(laxtalanmış qan)* sonra müzğə *(ət parçası)* şəklinə saldın. Sonra sümüklərimi yaradıب, ətlə bürüdün və daha sonra istəyinə əsasən başqa bir xilqətlə məni tamamladın *(mənə ruh üfürdün)*.

Sənin ruzinə möhtac olduğum və ehsanına ehtiyacsız olmadığım vaxt bətnində mənə yer verdiyin və uşaqlığında məni əmanət qoyduğun kənizinin yediklərinin və içdiklərinin artdığından mənə ruzi verdin.

İlahi, əgər bu hallarda məni öz öhdəmə buraxsaydın və ya öz gücümdən bəhrələnməyə çarəsiz qalsaydım, buna, əsla güc-qüvvəm çatmazdı.

Ehsanın sayəsində xeyirxahcasına və şəfqətlə mənə qida verdin və fəzlinlə bu lütfkarlığı bu həddə yetişənədək mənim barəmdə davam etdirdin. Belə ki, xeyrindən məhrum qalmadım və bəxşişin mənim barəmdə tə᾽xirə düşmədi. Lakin bununla belə *(bu qədər lütfkarlığınla yanaşı ruzimin mənə yetişəcəyinə)* tam əmin olmadım ki, dərgahında mənim üçün daha faydalı olan *(ibadət və itaət)* işlərlə məşğul olum. Bədbinlik və inamsızlıqda şeytan cilovumu əlinə almışdır. Onun bu bədrəftarlığından və nəfsimin ona tabe olmasından Sənə şikayət edirəm. Onun *(şeytan)* mənə hakim olmasından Sənə pənah aparıram və Sənə yalvarıram ki, onun məkrini məndən döndərəsən *(uzaqlaşdırasan)*. Səndən diləyirəm ki, mənə asan yolla ruzi yetirəsən!

Böyük ne᾽mətlər bəxş etdiyin və ne᾽mətlər qarşısında şükür etməyi ilham etdiyin üçün Sənə həmd olsun! Bəs Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və ruzimi *(əldə etməyi)* asanlaşdır. Məni müəyyən etdiyin ruziyə qane et və ayırdığın paya razı et. Sərf etdiyim qüvvəmi və ömrümü Sənə qarşı itaətkarlıq hesab et. Həqiqətən, Sən, ən yaxşı ruzi verənsən!

İlahi, Sənə qarşı günah işlədənlərə əzab verdiyin oddan Sənə pənah aparıram. Çünki Sənin razılığından çıxanlara onunla əzab və᾽d etmisən. Elə bir od ki, nuru zülmətdir, mülayimliyi yaxıcıdır və uzaqlığı yaxındır. Elə bir od ki, alov dilimləri bir-birini yeyir *(üstələyir)* və bir-birinə hücum çəkir. Elə bir od ki, sümükləri xıncım-xıncım edir *(külə döndərir)* və öz sakinlərini qaynar su ilə sirab edir. Elə bir od ki, ona yalvaranlara rəhm etmir və ondan mərhəmət diləyənlərə mərhəmət göstərmir. Özü isə ona tabe olan və qarşısında təslim olanların əzabından azaltmağa qadir deyil. Elə bir od ki, sakinləri ilə ən şiddətli əzab və ən çətin müsibətlə rəftar edir.

(İlahi) Sənə pənah aparıram onun *(odun)* ağzını açan əqrəblərindən, sancan ilanlarından və sakinlərinin boğazını və ağzını parçalayan və ürəklərini yandırıb-yaxan içkilərindən!

(İlahi) Bu oddan uzaqlaşdıran yolu mənə göstərməyini diləyirəm.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və fəzlin və rəhmətinlə mənə bu oddan pənah ver. Gözəl güzəştinlə səhvlərimdən keç! Ey ən yaxşı pənah verən, məni xar etmə.

İlahi, Sən bəndələrini çətinliklərdən qoruyursan, ne᾽mət bəxş edirsən, istədiyini edirsən və hər şeyə qadirsən!

İlahi, yaxşı insanlar yad olunduğu vaxt Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər.

İlahi, gecə-gündüz bir-birini əvəz edənədək Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər. Sona yetməyən, saya gəlməyən, bütün fəzanı tutan və yeri-göyü dolduran bir salavat! Allah-Təala ona *(Peyğəmbərə və onun Əhli-beytinə)* razı qalanadək salavat göndərsin. Bu razılığı sonra yenə də Allah-Təala həddi-hüdudu olmayan bir salavat göndərsin! Ey rəhmlilərin rəhmlisi!

[[Kateqoriya:Səhifeyi-Səccadiyyə|*32]]</text>
      <sha1>73l5jrkpz3bum8jpp6wplkf37o95nz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Səhifeyi-Səccadiyyə/42-ci dua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34109</id>
    <revision>
      <id>97406</id>
      <parentid>97343</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9281" sha1="5hrshfamqvyhmbwkv2fmz7hsvlrydoh" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Səhifeyi-Səccadiyyə]]
| müəllif            = İmam Səccad
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = 
| keçidsiz tərcüməçi = 
| bölmə              = 42-ci dua: Quranı xətm etdiyi zaman İmamın (ə) etdiyi dua
| əvvəlki            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/41-ci dua|41-ci dua]]
| növbəti            = [[Səhifeyi-Səccadiyyə/43-cü dua|43-cü dua]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

=== Quranı xətm etdiyi zaman İmamın (ə) etdiyi dua ===
İlahi, nur olaraq göndərdiyin Kitabı köməyinlə oxuyub sona çatdırdım. Onu *(Qur᾽an)* nazil etdiyin bütün kitablara şahid tutdun, buyurduğun bütün kəlamlardan üstün etdin və halal və haramı onun vasitəsilə ayırdın. Hökmlərini Qur᾽an vasitəsilə çatdırdın və bu kitabda bəndələrinə *(lazım olan hər hökmü)* onlara şərh etdin.

Bu Kitabı peyğəmbərin Məhəmmədə – salamın ona və Əhli-beytinə olsun – vəhy olaraq nazil etdin və onu bizə nur qərar verdin ki, ona tabe olmaqla cəhalət və zəlalət zülmətindən nicat tapaq. Onu dinləyib təsdiq edənlərə şəfa qərar verdin. Onu, əsla haqdan yanılmayan ədalət tərəzisi qərar verdin. Qur᾽an, ana əsaslananlar üçün sönməyən bir hidayət çırağıdır! О nicat bayrağıdır ki, ona tabe olan heç vaxt azmaz. Onun ismət ipindən yapışan həlak olmaqdan nicat tapmışdır.

İlahi, indi ki, onu oxumaqda bizə kömək etmisən, dilimizin düyünlərini onun gözəl sözləri ilə açmısan, bizi elə şəxslərdən qərar ver ki, bu kitabın layiq olduğu haqqına riayət edək; möhkəm ayələrinə tabe olmaqla Sənə e᾽tiqad bəsləyib bəndəlik edək, mütəşabihlərini və aydın dəlillərini iqrar etməklə onlara sığınaq.

İlahi, Sən Qur᾽anı öz peyğəmbərin Məhəmmədə – salamın Ona və ailəsinə olsun – mücməl şəkildə nazil etdin və onun qəribə elmlərini kamil olaraq ona ilham etdin. Bizi onun elminə təfsiri ilə birgə varis etdin. Bizi ondan xəbərsiz olanlardan üstün tutdun. Bizi onun mə᾽nalarını başa düşməyənlərdən üstün etmək üçün о kitabı anlamaq qüdrətini bizə mərhəmət etdin. İlahi, qəlbimizi Qur᾽an daşıyıcısı etdiyin və Öz mərhəmətinlə onun şərəf və fəzilətini bizə tanıtdırdığın üçün onu oxuyan Məhəmmədə və Sənin kitabının qoruyucusu olan Əhli-beytinə salavat göndər. Bizi о kəslərdən qərar ver ki, Qur᾽anın Sənin tərəfindən olduğunu e᾽tiraf edir və beləliklə, şəkkə düşmür və düz yoldan azmırlar.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və bizi Qur᾽anın möhkəm ipindən yapışanlardan et. Şübhə doğuran işlərdə bu kitabın ayələrinə sığınanlardan et. Onun rəhmət qanadı altında yaşayanlardan et. Bizi, onun sübhün nuruna bənzər nuru ilə yolu tapan, dan yerinin parıltısına bənzər parıltısının ardınca gedən, çırağından çıraq yandıran və onun hidayətindən başqa hidayət axtarmayanlardan et.

İlahi, Qur᾽an vasitəsilə Məhəmmədi Özünə doğru hidayət nişanən etdiyin və Əhli-beyti ilə razılıq yollarını işıqlandırdığın kimi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər. Qur᾽anı bizə ən uca kəramət mənzillərinə çatmaq üçün vasitə, sağlamlığa çatmaq üçün nərdivan, Qiyamət səhnəsində nicat tapmaq üçün səbəb və əbədi aləmin ne᾽mətlərinə çatmaq üçün vəsilə et.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və Qur᾽ana xatir günahın ağır yükünü çiyinlərimizdən götür, yaxşı insanların gözəl əxlaqını bizə də bəxş et. Bizi gecə yarısı və gündüz çağı Qur᾽anı oxuyub ona əməl edənlərin davamçılarından qərar ver. Bizi Qur᾽anın paklığı ilə hər çirkinlikdən paklaşdır. Bizi Qur᾽anın nuru ilə aydınlığa çıxan, uzun-uzadı arzuları onları ibadətdən saxlamayan və arzulara aldanıb əməldən geri düşməyənlərin davamçılarından et.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və qoy, Qur᾽an qaranlıq gecələrdə bizə həmdəm olsun. Bizi şeytanın hiylələrindən və vəsvəsələrindən qorusun. Qədəmlərimizi günahlara doğru hərəkət etməkdən çəkindirsin, dilimizi batil söz danışmaqda lal etsin. Bütün əzablarımızı günahlardan çəkindirsin, düşünmək və ibrət götürməyimizin qarşısını alan qafillik və unutqanlığı aradan qaldırsın. Beləliklə, onun sarsılmaz dağların daşımaqda aciz qaldığı qəribəlikləri və *(pisliklərdən)* çəkindirdiyi öyüd-nəsihətləri qəlbimizə sal.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və zahiri xeyirimizi Qur᾽ana xatir daimi et. Onunla vücudumuzu vəsvəsələrdən qoru, qəlbimizin çirkinliklərini və günahlarımızın aludəliyini yu. Pərakəndə işlərimizi onunla səhmana sal. Qiyamət gününün istisindən yaranan susuzluğumuzu onunla yatır. Böyük vəhşət günündə dirildiyimiz zaman Onun vasitəsilə bizə əmin-amanlıq libası geydir.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və Qur᾽anla fəqirliyimizi aradan qaldır və onunla bizlərə bol ruzu bəxş et. Onunla bizi alçaq xislətlərdən və pis əxlaqdan uzaq et. Onunla bizi küfr çuxurundan və nifaqdan qoru. Ta ki, Qiyamət günü о, Sənin rizvanına və Cənnətlərinə doğru bizə rəhbərlik etsin *(bələdçi olsun)*, dünyada isə bizi Sənin qəzəbindən və dininin hüdudlarını aşmaqdan qorusun. Hüzurunda Sənin halalını halal, haramını haram bildiyimiz barədə şahidlik etsin.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və Qur᾽anın bərəkəti ilə ölüm vaxtı can verib nalə çəkməyin çətinliyini bizə asan et. Həmçinin, canımız boğazımıza çatıb son nəfəsimiz yaxınlaşanda və &quot;Kimdir şəfa verən?&quot; deyildiyi vaxt ölüm mələyi qeyb pərdələri arxasından canımızı almağa gələndə, dəhşətli ayrılıq oxları əcəl kamanından canları nişan alanda, acı ölüm şərbətini zəhərli qədəhlərdən canlara içəndə, Axirət dünyasına köç etməyimiz yaxınlaşanda, hər kəsin əməlləri boyunduruq kimi boyunlarından asılanda və qəbirlər Qiyamət gününə qədər yatağımız olduğu zaman ölümü bizə rahat və asan et.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və içərisində çürüyəcəyimiz bir evə daxil olmağımızı və torpaq altında qalmağımızı bizə mübarək et. Qəbirlərimizi dünyadan ayrıldıqdan sonra bizə ən yaxşı mənzil qərar ver. Öz rəhmətinlə oranı bizim üçün genişləndir. Qiyamət günü həlakedici günahlarımızla qiyamətdəkilərin qarşısında bizi rüsvay etmə. Qur᾽ana xatir dərgahında səfdə durduğumuz zaman bizim zillətimizə rəhm et. Sirat körpüsündən keçdiyimiz gün addımlarımızı büdrəməkdən qoru. Qiyamətdən qabaq qaranlıq qəbirlərimizi onunla *(Qur᾽anla)* nurlandır. Onunla Qiyamət gününün bütün kədərindən, qorxu və çətinliyindən bizə nicat ver. Həsrət və peşmançılıq günü zalımların üzü qaraldığı vaxt bizim üzümüzü ağ et. Məhəbbətimizi mö᾽minlərin qəlbində yerləşdir. Həyatı bizə çətin etmə.

İlahi, bəndən və rəsulun olan Məhəmmədə salavat göndər. Çünki О, Sənin risalətini *(xitab və hökmlər)* çatdıraraq, əmrini aşkar etdi və bəndələrinə öyüd-nəsihət verdi!

İlahi, Peyğəmbərimizi – Ona və Əhli-beytinə salamın olsun – Qiyamət günü Sənə ən yaxın peyğəmbərlərdən qərar ver. Öz dərgahında Onun şəfaətini hamıdan çox et. Məqam və mənzilini dərgahında hamıdan uca və məkanını cah-cəlallı et.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər və onun *(Məhəmmədin)* vücudunu şərəfləndir, aydın dəlillərini əzəmətli və mizanını ağır et vasitəsini yaxın et *(yə᾽ni Cənnətdəki dərəcəsini digər peyğəmbərlərdən (ə) özünə daha yaxın et)*, üzünü ağ və nurunu kamil et. Məqamını ucalt, bizi Onun sünnəsini yaşat *(Onun sünnəsin əməl edib, həyat sürək)* və Onun dinində öldür! Bizi onun yoluna yönəlt, onun davamçılarından et və Ona itaət edənlərdən qərar ver. Bizi Onun zümrəsində məşhur et, &quot;hovuz&quot;una daxil et və piyaləsi ilə susuzluğumuzu yatır.

İlahi, Məhəmməd və onun Əhli-beytinə salavat göndər. Elə bir salavat ki, onunla Səndən umduğu ən yaxşı xeyrinə, fəzilətinə və kəramətinə yetişsin. Sən, həqiqətən, geniş rəhmət və kəramətli fəzl sahibisən!

İlahi, Sənin risalətini çatdırdığına görə, xalqı Sənin nişanələrindən agah etdiyinə, bəndələrinə xeyirxah olduğuna və yolunda cihad etdiyinə görə, Onu, müqərrəb mələklərinə və seçilmiş peyğəmbərlərinə verdiyin ən yaxşı mükafatla mükafatlandır. Allahın salamı, bərəkəti və rəhməti Ona və ailəsinə olsun!

[[Kateqoriya:Səhifeyi-Səccadiyyə|*42]]</text>
      <sha1>5hrshfamqvyhmbwkv2fmz7hsvlrydoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhidi-Müfəzzəl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34114</id>
    <revision>
      <id>97364</id>
      <parentid>97350</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tovhidi mufazzal]] səhifəsinin adını [[Tövhidi-Müfəzzəl]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24529" sha1="slyf78svsf72e1ajiz2h53qo2qfth04" xml:space="preserve">{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Müfəzzəl ibn Ömər
 | section    = 1-ci Məclis: İnsanın yaranışı və bədən üzvlərindəki hikmətlər
 | previous   = 
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci məclis|2-ci məclis]]
 | notes      = İmam Cəfər əs-Sadiqin (ə) öz səhabəsi Müfəzzəl ibn Ömərə yaranışın hikmətləri haqqında diktə etdiyi mühüm kəlam əsəri.
}}


{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = Giriş və 1-ci Fəsl: İnsanın yaranışındakı hikmətlər
 | previous   = 
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | notes      = İmam Cəfər əs-Sadiqin (ə) öz səhabəsi Müfəzzəl ibn Ömərə yaranışın hikmətləri haqqında diktə etdiyi kəlam əsəri.
}}

== Ön Söz ==

**Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span). 

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

---

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *“Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi”*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *“Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir”*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *“İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir”*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

---

== BİRİNCİ FƏSL: İnsanın Yaranışı və Hikmətləri ==

### İbn Əbil-Ouca ilə Müfəzzəlin Söhbəti və Kitabın Yazılma Səbəbi

Axşamçağı Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasında oturub Rəsulullahın şərafəti haqda fikirləşərkən, zindiq İbn Əbil-Oucanın dostu ilə birlikdə gəlib Allahı inkar etdiyini, dünyanın öz-özünə yarandığını dediyini eşitdim[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu nəlayiq sözlərdən bərk qəzəblənib ona etiraz etdim[span_16](start_span)[span_16](end_span). O isə dedi: *“Əgər sən İmam Sadiqin (ə) yaxınlarındansansa, bil ki, o, bizimlə bu cür tünd rəftar etmir, həmişə səbirlə dinləyib təmkinlə cavab verir”*[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Bu sözlərin təsirindən qəmgin halda Mövlam İmam Sadiqin (ə) yanına getdim[span_18](start_span)[span_18](end_span). Həzrət məni nigaran görüb səbəbini soruşduqda hər şeyi danışdım[span_19](start_span)[span_19](end_span). İmam buyurdu: 
&gt; *“Sabah səhər yanıma gəl. Allahın, dünyanın, yırtıcıların, quşların, otların, meyvəli və meyvəsiz ağacların yaranışında olan hikməti sənin üçün bəyan edim. Ləyaqətli şəxslər ondan ibrət alar, müşriklər isə heyran qalarlar”*[span_20](start_span)[span_20](end_span).

Səhəri tezdən İmamın hüzuruna xəlvət otağa getdim[span_21](start_span)[span_21](end_span)[span_22](start_span)[span_22](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb və O, əbədidir, sonu yoxdur... O, öz elmi ilə bizi bütün yaranışdan seçmiş və öz hikməti ilə bizi onlara əmin qərar vermişdir”*[span_23](start_span)[span_23](end_span).

---

### Şəkk Əhlinin Xəbərsizliyi və Dünyanın Nəzmlə Yaranışı

Ey Müfəzzəl! Şəkk edənlər yaranışın mənasını bilmədilər. Ağılları Allahın hikmətini dərk etməkdə aciz qaldıqda hər şeyi, hətta Allahı inkar etdilər[span_24](start_span)[span_24](end_span). Onlar yolunu azmış, kor halda çox gözəl bir saraya daxil olan, lakin oradaki nemətləri və səliqəni görməyərək ayaqları altına alan kəslərə bənzəyirlər[span_25](start_span)[span_25](end_span). 

Allah-Təalanın birliyinə ən böyük dəlil — bu dünyanın nəzmlə yaranışıdır[span_26](start_span)[span_26](end_span). Səma tavan kimi ucalmış, yer xalça kimi sərilmiş, ulduzlar çıraqlar kimi düzülmüşdür[span_27](start_span)[span_27](end_span). İnsan isə bu evə sahib edilmiş və hər şey onun ixtiyarında qoyulmuşdur[span_28](start_span)[span_28](end_span).

---

### Körpənin Ana Bətnindəki İnkişafı və Doğuş

Ey Müfəzzəl! İnsanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq[span_29](start_span)[span_29](end_span):
1. **Ana Bətnində:** Körpə üç zülmətlə (qarın, bətn və uşaqlıq) örtülmüş yerdədir[span_30](start_span)[span_30](end_span). O, nə öz xeyrini dərk edir, nə zərərini dəf edə bilir; heyz qanı suyun bitkiyə qida olduğu kimi onun qidası olur[span_31](start_span)[span_31](end_span).
2. **Doğuş və Südəmərlik:** Yaradılışı kamil olduqda doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir[span_32](start_span)[span_32](end_span). Ana döşündən gələn süd körpə üçün ən faydalı qidadır[span_33](start_span)[span_33](end_span). 
3. **Dişlərin Çıxması:** Bədəni möhkəmlənib bərk qidalara ehtiyac duyduqda ağzında dəyirman dişləri çıxır[span_34](start_span)[span_34](end_span). Oğlan uşaqlarının üzündə isə həddi-büluğa çatanda tük çıxır ki, izzətinin və cinsinin nişanəsi olsun[span_35](start_span)[span_35](end_span).

* **Uşağın ağlamağının hikməti:** Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, əgər orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar[span_36](start_span)[span_36](end_span). Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edərək onu sağlam saxlayır[span_37](start_span)[span_37](end_span).
* **Ağıllı dünyaya gəlsəydi:** Əgər körpə ana bətnindən alim və ağıllı doğulsaydı, gördüyü qəribəliklərdən və zəif bədəni ilə başqalarına möhtac olmasından narahat olub xarlıq hiss edərdi[span_38](start_span)[span_38](end_span). Övlad şirinliyi və valideyn-övlad məhəbbəti aradan gedərdi[span_39](start_span)[span_39](end_span).

---

### Bədən Üzvləri, Həzm və Daxili Qüvvələr

* **Hiss Orqanları:** Gözlər, qulaqlar və digər hiss orqanları baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir ki, həm qorunsun, həm də ətrafı rahat müşahidə etsin[span_40](start_span)[span_40](end_span).
* **Həzm Prosesi:** Mədə qidanı həzm edir, incə məcralarla qara ciyərə çatdırır[span_41](start_span)[span_41](end_span). Ciyər onu qana çevirərək damarlar vasitəsilə bütün bədənə paylayır[span_42](start_span)[span_42](end_span). Artıq və zərərli maddələr isə özlərinə məxsus qablara (sidik kisəsi, kor bağırsaq) ötürülür[span_43](start_span)[span_43](end_span).
* **Dörd Daxili Qüvvə:** İnsan cismində *cazibə* (qidanı alan), *qoruyucu* (mədədə saxlayan), *həzm* (şirəni ayıran) və *dəf etmə* (artıqları xaric edən) qüvvələri fəaliyyət göstərir[span_44](start_span)[span_44](end_span).
* **Hafizə və Unutqanlıq:** Hafizə insanın elmini və xatirələrini qoruyur, **unutqanlıq** isə çəkilən müsibətləri və kədərləri unutduraraq insanın ruhuna rahatlıq bəxş edir[span_45](start_span)[span_45](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]

== İnsanın Yaranışı və Körpəlik Dövrü ==

Ey Müfəzzəl! Sözümüzü insanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq.
# '''Ana Bətnindəki Mərhələ:''' Körpə ana bətnində üç zülmətlə örtülmüşdür: qarın, bətn və uşaqlıq. O elə bir yerdədir ki, özünə qida almaq və ya zərəri dəf etmək gücündə deyildir. Heyz qanı suyun bitkiyə verdiyi qida kimi onun qidası olur.
# '''Doğuş və Südəmər Dövrü:''' Körpənin yaranışı kamil olduqda bədəni möhkəmlənir, gözü işığa alışır. Ananın doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir. Həmin qan başqa rəng və ətir alaraq ananın döşündən süd şəklində gəlir.
# '''Dişlərin Çıxması və Həddi-Büluğ:''' Körpə böyüdükcə bərk qidalara ehtiyac duyur. Ağzında dəyirman dişləri çıxır ki, qidanı xırdalasın. Oğlan uşağı həddi-büluğa çatdıqda üzündə tük çıxır ki, kişi cinsinin və izzətinin nişanəsi olsun; qızların isə üzünə tük çıxmır.

=== Üzdə Tükün Çıxmasının Sirri ===
Əgər kişinin üzündə tük çıxmasaydı, həmişə qadın və uşaq görkəmində qalar, əzəmətli görünməzdi.
* '''Müfəzzəl deyir:''' Ərz etdim: ''&quot;Ağa, mən bəzi qocalar görmüşəm ki, üzlərində tük çıxmayıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''“Bu onların əvvəldən etdikləri əməllərin nəticəsidir. Allah heç vaxt bəndəsinə zülm etməz” (Ənfal, 51). Əgər bu işlər təsadüfi və öz-özünə olsaydı, yaranışda nizam pozulardı.''

=== İnsan Ağıllı Dünyaya Gəlsəydi Nə Olardı? ===
Əgər körpə tam ağıllı və alim dünyaya gəlsəydi, görmədiyi aləmi və heyvanları gördükdə ağlı çaşır, valeh olardı. Həmçinin, körpə bədəncə zəif olduğu üçün başqalarının onu qucaqda daşımasını, beşiyə bələməsini gördükdə alçalmış hiss edərdi. Uşaqlıq şirinliyi, valideynin ona bəslədiyi təmənnasız sevgi və tərbiyə prosesindəki hikmət aradan gedərdi.

=== Uşağın Ağlamağının və Ağız Suyunun Faydaları ===
Ey Müfəzzəl! Uşağın ağlamağındakı faydalardan da agah ol. Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar. Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edir.
Həmçinin uşağın ağzından axan su bədəndə qalsa, iflic, dəlilik və axmaqlıq yarada bilər. Allah bu rütubətin uşaqlıqda xaric olmasını məsləhət görmüşdür.

== Bədən Üzvıərinin və Hiss Orqanlarının Hikməti ==

=== Təbiət Əhlinə Cavab ===
* '''Müfəzzəl deyir:''' Dedim: ''&quot;Ağa, bəziləri elə fikirləşirlər ki, kainatı təbiət yaradıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''Onlardan soruş: bu təbiətin elmi və qüdrəti varmı? Əgər var desələr, bəs niyə Xaliqi (Allahı) qəbul etmirlər? Yox, əgər elmsiz və qüdrətsiz bu işləri gördüyünü desələr, məlum olur ki, bu hikmətli işlər Həkim olan Allahındır. Onların &quot;təbiət&quot; dedikləri — elə Allahın yaratdığı nizamdır!''

=== Hiss Orqanları və Onların Yeri ===
Beş hiss orqanı baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir. Gözlər ayaqda və ya qarında olsaydı, zədələnər və ətrafı görmək çətin olardı. 
* '''Göz''' — rəng və surətlər üçün;
* '''Qulaq''' — səs dalğaları üçün;
* '''Hava və İşıq''' — onların gözə və qulağa çatması üçün bir vasitədir.

=== Bədən Üzvıərinin Tək və Cüt Yaradılışı ===
* '''Baş təkdir:''' İki baş olsaydı, insan iki hissəyə bölünərdi, tənzimləmək mümkün olmazdı.
* '''Əllər cütdür:''' İnsan tək əllə bənnalıq, xarratlıq və digər ağır işləri görə bilməzdi.

=== Səs və Danışıq Sistemi ===
Qırtlaq bir boru kimi səsi çıxarır. Dil, dodaqlar və dişlər determines olunmuş hərfləri formalaşdırır. Bu sistem zurna alətinə bənzəyir: qırtlaq — səs borusu, ağciyər — hava kisəsi, dodaqlar və dişlər — səsi tənzimləyən dəmir alətdir.

=== Dırnaq, Tük və Ağız Suyu ===
Bədəndəki bəzi dərdlər tüklərin və dırnaqların uzanması ilə xaric olunur. Ona görə də həftəlik dırnaq tutmaq və tükləri təmizləmək tövsiyə edilir. 
Ağız suyu ağzı və boğazı yaş saxlayır, qidanı yumşaldaraq mədəyə rahat keçməsini təmin edir.

== Batini Qüvvələr və Ruhani Hikmətlər ==

=== Dörd Daxili Qüvvə ===
1. '''Cazibə qüvvəsi:''' Qidanı qəbul edib mədəyə göndərir.
2. '''Qoruyucu qüvvə:''' Qidanı mədədə saxlayır.
3. '''Həzm qüvvəsi:''' Qidanı həzm edib bədənə paylayır.
4. '''Dəf etmə qüvvəsi:''' Qidanın artıqlarını və çirkabını bədəndən xaric edir.

=== Hafizə və Unutqanlıq Neməti ===
İnsana hafizə verilməsəydi, keçmişini, dostunu-düşmənini, elmini unudardı. Lakin '''unutqanlıq''' da böyük bir nemətdir! Əgər unutqanlıq olmasaydı, heç kəs yaşadığı musibəti, kədəri, itinə dözdüyü yaxınını unuda bilməz, həyatı əzaba çevrilərdi.

=== Həya və Nitq ===
İnsanı heyvandan ayıran ən böyük xüsusiyyətlərdən biri '''Həya''' duygusudur. Həya olmasaydı, insan qonaq qəbul etməz, valideyninə hörmət etməz, əmanətə xəyanət edərdi. 
'''Nitq və Yazı''' qabiliyyəti sayəsində isə insan öz düşüncələrini gələcək nəsillərə ötürür, elmləri əbədiləşdirir.

=== Ömrün Gizli Qalmasının Hikməti ===
Əgər insan öləcəyi vaxtı dəqiq bilsəydi, qısa ömürlü insan həyatdan ləzzət ala bilməz, həmişə kədər içində olardı. Uzun ömürlü insan isə &quot;necə olsa tövbə edəcəyəm&quot; deyib günahlara batardı. Ömrün gizli olması insanı həmişə haqq yolda olmağa və hər an ölümə hazırlaşmağa sövq edir.

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | notes      = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında.
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==

### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı:** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

---

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 3-cü fəsl: Göy cisimləri və bitkilər
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl|4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]
 | notes      = Göy cisimlərinin nizamı, ulduzların hərəkəti, günəş, ay və bitki aləminin yaranışındakı hikmətlər.
}}

== ÜÇÜNCÜ FƏSL: Göy Cisimləri və Bitkilər ==

### Göy Cisimlərinin Nizamı, Günəş və Ay

Ey Müfəzzəl! İndi isə səmaya, ulduzlara və göy cisimlərinin hərəkətinə diqqət yetir[span_0](start_span)[span_0](end_span). Səmanın ucaldılması, ulduzların müəyyən bir nizamla hərəkət etməsi təsadüf ola bilməz[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Günəşin və Ayın Rolu:** Günəş gündüzü işıqlandırır, bitkilərin yetişməsinə, havanın istiləşməsinə səbəb olur[span_2](start_span)[span_2](end_span). Ay isə gecəni işıqlandırır, dənizlərdə qabarma-çəkilmə yaradır və vaxtın hesablanması üçün bir təqvim rolunu oynayır[span_3](start_span)[span_3](end_span). Əgər onlar olmasaydı, dünya qaranlıq və yaşayış üçün yararsız bir yerə çevrilərdi[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **Fəsillərin Dəyişməsi:** Günəşin hərəkəti və yerin meyilliliyi sayəsində dörd fəsil (yaz, yay, payız, qış) yaranır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Hər fəslin özündə ayrı bir hikmət, təbiətin yenilənməsi və məhsul verilməsi gizlindir[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Bitki Aləminin Yaranışı və Faydaları

Ey Müfəzzəl, bitkilərin yaranışına da nəzər sal[span_7](start_span)[span_7](end_span):
* **Toxumun Cücərməsi:** Kiçik bir toxum torpağa düşür, su ilə qarışaraq parça-parça olur və içindən böyük bir ağac və ya bitki boy atır[span_8](start_span)[span_8](end_span). Bu, Allahın qüdrətinin ən bariz nümunəsidir[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Ağacların Hissələri:** Ağacların kökləri torpağın dərinliklərinə gedərək su və qida maddələrini sorur, gövdəsi onları yuxarı – yarpaqlara və meyvələrə ötürür[span_10](start_span)[span_10](end_span). 
* **Meyvələrin Rəngi və Dadı:** Eyni torpaqdan və eyni sudan qidalanmasına baxmayaraq, müxtəlif ağaclar tamamilə fərqli rəngdə, ətrdə və dadlı meyvələr verirlər[span_11](start_span)[span_11](end_span). Kimi şirin, kimi turş, kimi isə dərman əhəmiyyətlidir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

Bütün bunlar insan övladının rahatlığı, qidalanması və şükür etməsi üçün 

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | next       = 
 | notes      = Dünyada baş verən çətinliklərin, xəstəliklərin və bəlaların ilahi hikməti və səbəbləri haqqında.
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==

### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *“Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?”*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span). 
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu: 
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin”*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *“İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim”*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

---

== Nəticə ==

Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).


[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]
[[Kateqoriya:Kəlam]]</text>
      <sha1>slyf78svsf72e1ajiz2h53qo2qfth04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97366</id>
      <parentid>97364</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24068" sha1="q84thd590q3u6qxluecq2efd0qulvpp" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = Tövhidi-Müfəzzəl
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 
| əvvəlki            = 
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = Tövhidi-Müfəzzəl
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}


== Ön Söz ==

**Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span). 

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

---

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *“Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi”*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *“Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir”*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *“İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir”*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

---

== BİRİNCİ FƏSL: İnsanın Yaranışı və Hikmətləri ==

### İbn Əbil-Ouca ilə Müfəzzəlin Söhbəti və Kitabın Yazılma Səbəbi

Axşamçağı Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasında oturub Rəsulullahın şərafəti haqda fikirləşərkən, zindiq İbn Əbil-Oucanın dostu ilə birlikdə gəlib Allahı inkar etdiyini, dünyanın öz-özünə yarandığını dediyini eşitdim[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu nəlayiq sözlərdən bərk qəzəblənib ona etiraz etdim[span_16](start_span)[span_16](end_span). O isə dedi: *“Əgər sən İmam Sadiqin (ə) yaxınlarındansansa, bil ki, o, bizimlə bu cür tünd rəftar etmir, həmişə səbirlə dinləyib təmkinlə cavab verir”*[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Bu sözlərin təsirindən qəmgin halda Mövlam İmam Sadiqin (ə) yanına getdim[span_18](start_span)[span_18](end_span). Həzrət məni nigaran görüb səbəbini soruşduqda hər şeyi danışdım[span_19](start_span)[span_19](end_span). İmam buyurdu: 
&gt; *“Sabah səhər yanıma gəl. Allahın, dünyanın, yırtıcıların, quşların, otların, meyvəli və meyvəsiz ağacların yaranışında olan hikməti sənin üçün bəyan edim. Ləyaqətli şəxslər ondan ibrət alar, müşriklər isə heyran qalarlar”*[span_20](start_span)[span_20](end_span).

Səhəri tezdən İmamın hüzuruna xəlvət otağa getdim[span_21](start_span)[span_21](end_span)[span_22](start_span)[span_22](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb və O, əbədidir, sonu yoxdur... O, öz elmi ilə bizi bütün yaranışdan seçmiş və öz hikməti ilə bizi onlara əmin qərar vermişdir”*[span_23](start_span)[span_23](end_span).

---

### Şəkk Əhlinin Xəbərsizliyi və Dünyanın Nəzmlə Yaranışı

Ey Müfəzzəl! Şəkk edənlər yaranışın mənasını bilmədilər. Ağılları Allahın hikmətini dərk etməkdə aciz qaldıqda hər şeyi, hətta Allahı inkar etdilər[span_24](start_span)[span_24](end_span). Onlar yolunu azmış, kor halda çox gözəl bir saraya daxil olan, lakin oradaki nemətləri və səliqəni görməyərək ayaqları altına alan kəslərə bənzəyirlər[span_25](start_span)[span_25](end_span). 

Allah-Təalanın birliyinə ən böyük dəlil — bu dünyanın nəzmlə yaranışıdır[span_26](start_span)[span_26](end_span). Səma tavan kimi ucalmış, yer xalça kimi sərilmiş, ulduzlar çıraqlar kimi düzülmüşdür[span_27](start_span)[span_27](end_span). İnsan isə bu evə sahib edilmiş və hər şey onun ixtiyarında qoyulmuşdur[span_28](start_span)[span_28](end_span).

---

### Körpənin Ana Bətnindəki İnkişafı və Doğuş

Ey Müfəzzəl! İnsanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq[span_29](start_span)[span_29](end_span):
1. **Ana Bətnində:** Körpə üç zülmətlə (qarın, bətn və uşaqlıq) örtülmüş yerdədir[span_30](start_span)[span_30](end_span). O, nə öz xeyrini dərk edir, nə zərərini dəf edə bilir; heyz qanı suyun bitkiyə qida olduğu kimi onun qidası olur[span_31](start_span)[span_31](end_span).
2. **Doğuş və Südəmərlik:** Yaradılışı kamil olduqda doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir[span_32](start_span)[span_32](end_span). Ana döşündən gələn süd körpə üçün ən faydalı qidadır[span_33](start_span)[span_33](end_span). 
3. **Dişlərin Çıxması:** Bədəni möhkəmlənib bərk qidalara ehtiyac duyduqda ağzında dəyirman dişləri çıxır[span_34](start_span)[span_34](end_span). Oğlan uşaqlarının üzündə isə həddi-büluğa çatanda tük çıxır ki, izzətinin və cinsinin nişanəsi olsun[span_35](start_span)[span_35](end_span).

* **Uşağın ağlamağının hikməti:** Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, əgər orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar[span_36](start_span)[span_36](end_span). Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edərək onu sağlam saxlayır[span_37](start_span)[span_37](end_span).
* **Ağıllı dünyaya gəlsəydi:** Əgər körpə ana bətnindən alim və ağıllı doğulsaydı, gördüyü qəribəliklərdən və zəif bədəni ilə başqalarına möhtac olmasından narahat olub xarlıq hiss edərdi[span_38](start_span)[span_38](end_span). Övlad şirinliyi və valideyn-övlad məhəbbəti aradan gedərdi[span_39](start_span)[span_39](end_span).

---

### Bədən Üzvləri, Həzm və Daxili Qüvvələr

* **Hiss Orqanları:** Gözlər, qulaqlar və digər hiss orqanları baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir ki, həm qorunsun, həm də ətrafı rahat müşahidə etsin[span_40](start_span)[span_40](end_span).
* **Həzm Prosesi:** Mədə qidanı həzm edir, incə məcralarla qara ciyərə çatdırır[span_41](start_span)[span_41](end_span). Ciyər onu qana çevirərək damarlar vasitəsilə bütün bədənə paylayır[span_42](start_span)[span_42](end_span). Artıq və zərərli maddələr isə özlərinə məxsus qablara (sidik kisəsi, kor bağırsaq) ötürülür[span_43](start_span)[span_43](end_span).
* **Dörd Daxili Qüvvə:** İnsan cismində *cazibə* (qidanı alan), *qoruyucu* (mədədə saxlayan), *həzm* (şirəni ayıran) və *dəf etmə* (artıqları xaric edən) qüvvələri fəaliyyət göstərir[span_44](start_span)[span_44](end_span).
* **Hafizə və Unutqanlıq:** Hafizə insanın elmini və xatirələrini qoruyur, **unutqanlıq** isə çəkilən müsibətləri və kədərləri unutduraraq insanın ruhuna rahatlıq bəxş edir[span_45](start_span)[span_45](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]

== İnsanın Yaranışı və Körpəlik Dövrü ==

Ey Müfəzzəl! Sözümüzü insanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq.
# '''Ana Bətnindəki Mərhələ:''' Körpə ana bətnində üç zülmətlə örtülmüşdür: qarın, bətn və uşaqlıq. O elə bir yerdədir ki, özünə qida almaq və ya zərəri dəf etmək gücündə deyildir. Heyz qanı suyun bitkiyə verdiyi qida kimi onun qidası olur.
# '''Doğuş və Südəmər Dövrü:''' Körpənin yaranışı kamil olduqda bədəni möhkəmlənir, gözü işığa alışır. Ananın doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir. Həmin qan başqa rəng və ətir alaraq ananın döşündən süd şəklində gəlir.
# '''Dişlərin Çıxması və Həddi-Büluğ:''' Körpə böyüdükcə bərk qidalara ehtiyac duyur. Ağzında dəyirman dişləri çıxır ki, qidanı xırdalasın. Oğlan uşağı həddi-büluğa çatdıqda üzündə tük çıxır ki, kişi cinsinin və izzətinin nişanəsi olsun; qızların isə üzünə tük çıxmır.

=== Üzdə Tükün Çıxmasının Sirri ===
Əgər kişinin üzündə tük çıxmasaydı, həmişə qadın və uşaq görkəmində qalar, əzəmətli görünməzdi.
* '''Müfəzzəl deyir:''' Ərz etdim: ''&quot;Ağa, mən bəzi qocalar görmüşəm ki, üzlərində tük çıxmayıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''“Bu onların əvvəldən etdikləri əməllərin nəticəsidir. Allah heç vaxt bəndəsinə zülm etməz” (Ənfal, 51). Əgər bu işlər təsadüfi və öz-özünə olsaydı, yaranışda nizam pozulardı.''

=== İnsan Ağıllı Dünyaya Gəlsəydi Nə Olardı? ===
Əgər körpə tam ağıllı və alim dünyaya gəlsəydi, görmədiyi aləmi və heyvanları gördükdə ağlı çaşır, valeh olardı. Həmçinin, körpə bədəncə zəif olduğu üçün başqalarının onu qucaqda daşımasını, beşiyə bələməsini gördükdə alçalmış hiss edərdi. Uşaqlıq şirinliyi, valideynin ona bəslədiyi təmənnasız sevgi və tərbiyə prosesindəki hikmət aradan gedərdi.

=== Uşağın Ağlamağının və Ağız Suyunun Faydaları ===
Ey Müfəzzəl! Uşağın ağlamağındakı faydalardan da agah ol. Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar. Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edir.
Həmçinin uşağın ağzından axan su bədəndə qalsa, iflic, dəlilik və axmaqlıq yarada bilər. Allah bu rütubətin uşaqlıqda xaric olmasını məsləhət görmüşdür.

== Bədən Üzvıərinin və Hiss Orqanlarının Hikməti ==

=== Təbiət Əhlinə Cavab ===
* '''Müfəzzəl deyir:''' Dedim: ''&quot;Ağa, bəziləri elə fikirləşirlər ki, kainatı təbiət yaradıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''Onlardan soruş: bu təbiətin elmi və qüdrəti varmı? Əgər var desələr, bəs niyə Xaliqi (Allahı) qəbul etmirlər? Yox, əgər elmsiz və qüdrətsiz bu işləri gördüyünü desələr, məlum olur ki, bu hikmətli işlər Həkim olan Allahındır. Onların &quot;təbiət&quot; dedikləri — elə Allahın yaratdığı nizamdır!''

=== Hiss Orqanları və Onların Yeri ===
Beş hiss orqanı baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir. Gözlər ayaqda və ya qarında olsaydı, zədələnər və ətrafı görmək çətin olardı. 
* '''Göz''' — rəng və surətlər üçün;
* '''Qulaq''' — səs dalğaları üçün;
* '''Hava və İşıq''' — onların gözə və qulağa çatması üçün bir vasitədir.

=== Bədən Üzvıərinin Tək və Cüt Yaradılışı ===
* '''Baş təkdir:''' İki baş olsaydı, insan iki hissəyə bölünərdi, tənzimləmək mümkün olmazdı.
* '''Əllər cütdür:''' İnsan tək əllə bənnalıq, xarratlıq və digər ağır işləri görə bilməzdi.

=== Səs və Danışıq Sistemi ===
Qırtlaq bir boru kimi səsi çıxarır. Dil, dodaqlar və dişlər determines olunmuş hərfləri formalaşdırır. Bu sistem zurna alətinə bənzəyir: qırtlaq — səs borusu, ağciyər — hava kisəsi, dodaqlar və dişlər — səsi tənzimləyən dəmir alətdir.

=== Dırnaq, Tük və Ağız Suyu ===
Bədəndəki bəzi dərdlər tüklərin və dırnaqların uzanması ilə xaric olunur. Ona görə də həftəlik dırnaq tutmaq və tükləri təmizləmək tövsiyə edilir. 
Ağız suyu ağzı və boğazı yaş saxlayır, qidanı yumşaldaraq mədəyə rahat keçməsini təmin edir.

== Batini Qüvvələr və Ruhani Hikmətlər ==

=== Dörd Daxili Qüvvə ===
1. '''Cazibə qüvvəsi:''' Qidanı qəbul edib mədəyə göndərir.
2. '''Qoruyucu qüvvə:''' Qidanı mədədə saxlayır.
3. '''Həzm qüvvəsi:''' Qidanı həzm edib bədənə paylayır.
4. '''Dəf etmə qüvvəsi:''' Qidanın artıqlarını və çirkabını bədəndən xaric edir.

=== Hafizə və Unutqanlıq Neməti ===
İnsana hafizə verilməsəydi, keçmişini, dostunu-düşmənini, elmini unudardı. Lakin '''unutqanlıq''' da böyük bir nemətdir! Əgər unutqanlıq olmasaydı, heç kəs yaşadığı musibəti, kədəri, itinə dözdüyü yaxınını unuda bilməz, həyatı əzaba çevrilərdi.

=== Həya və Nitq ===
İnsanı heyvandan ayıran ən böyük xüsusiyyətlərdən biri '''Həya''' duygusudur. Həya olmasaydı, insan qonaq qəbul etməz, valideyninə hörmət etməz, əmanətə xəyanət edərdi. 
'''Nitq və Yazı''' qabiliyyəti sayəsində isə insan öz düşüncələrini gələcək nəsillərə ötürür, elmləri əbədiləşdirir.

=== Ömrün Gizli Qalmasının Hikməti ===
Əgər insan öləcəyi vaxtı dəqiq bilsəydi, qısa ömürlü insan həyatdan ləzzət ala bilməz, həmişə kədər içində olardı. Uzun ömürlü insan isə &quot;necə olsa tövbə edəcəyəm&quot; deyib günahlara batardı. Ömrün gizli olması insanı həmişə haqq yolda olmağa və hər an ölümə hazırlaşmağa sövq edir.

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | notes      = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında.
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==

### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı:** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

---

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 3-cü fəsl: Göy cisimləri və bitkilər
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl|4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]
 | notes      = Göy cisimlərinin nizamı, ulduzların hərəkəti, günəş, ay və bitki aləminin yaranışındakı hikmətlər.
}}

== ÜÇÜNCÜ FƏSL: Göy Cisimləri və Bitkilər ==

### Göy Cisimlərinin Nizamı, Günəş və Ay

Ey Müfəzzəl! İndi isə səmaya, ulduzlara və göy cisimlərinin hərəkətinə diqqət yetir[span_0](start_span)[span_0](end_span). Səmanın ucaldılması, ulduzların müəyyən bir nizamla hərəkət etməsi təsadüf ola bilməz[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Günəşin və Ayın Rolu:** Günəş gündüzü işıqlandırır, bitkilərin yetişməsinə, havanın istiləşməsinə səbəb olur[span_2](start_span)[span_2](end_span). Ay isə gecəni işıqlandırır, dənizlərdə qabarma-çəkilmə yaradır və vaxtın hesablanması üçün bir təqvim rolunu oynayır[span_3](start_span)[span_3](end_span). Əgər onlar olmasaydı, dünya qaranlıq və yaşayış üçün yararsız bir yerə çevrilərdi[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **Fəsillərin Dəyişməsi:** Günəşin hərəkəti və yerin meyilliliyi sayəsində dörd fəsil (yaz, yay, payız, qış) yaranır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Hər fəslin özündə ayrı bir hikmət, təbiətin yenilənməsi və məhsul verilməsi gizlindir[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Bitki Aləminin Yaranışı və Faydaları

Ey Müfəzzəl, bitkilərin yaranışına da nəzər sal[span_7](start_span)[span_7](end_span):
* **Toxumun Cücərməsi:** Kiçik bir toxum torpağa düşür, su ilə qarışaraq parça-parça olur və içindən böyük bir ağac və ya bitki boy atır[span_8](start_span)[span_8](end_span). Bu, Allahın qüdrətinin ən bariz nümunəsidir[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Ağacların Hissələri:** Ağacların kökləri torpağın dərinliklərinə gedərək su və qida maddələrini sorur, gövdəsi onları yuxarı – yarpaqlara və meyvələrə ötürür[span_10](start_span)[span_10](end_span). 
* **Meyvələrin Rəngi və Dadı:** Eyni torpaqdan və eyni sudan qidalanmasına baxmayaraq, müxtəlif ağaclar tamamilə fərqli rəngdə, ətrdə və dadlı meyvələr verirlər[span_11](start_span)[span_11](end_span). Kimi şirin, kimi turş, kimi isə dərman əhəmiyyətlidir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

Bütün bunlar insan övladının rahatlığı, qidalanması və şükür etməsi üçün 

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | next       = 
 | notes      = Dünyada baş verən çətinliklərin, xəstəliklərin və bəlaların ilahi hikməti və səbəbləri haqqında.
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==

### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *“Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?”*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span). 
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu: 
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin”*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *“İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim”*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

---

== Nəticə ==

Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).


[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]
[[Kateqoriya:Kəlam]]</text>
      <sha1>q84thd590q3u6qxluecq2efd0qulvpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97367</id>
      <parentid>97366</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nəticə */</comment>
      <origin>97367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24025" sha1="hs11z79h88ba9p0bk4xz920hg3l162v" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = Tövhidi-Müfəzzəl
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 
| əvvəlki            = 
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = Tövhidi-Müfəzzəl
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}


== Ön Söz ==

**Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span). 

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

---

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *“Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi”*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *“Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir”*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *“İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir”*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

---

== BİRİNCİ FƏSL: İnsanın Yaranışı və Hikmətləri ==

### İbn Əbil-Ouca ilə Müfəzzəlin Söhbəti və Kitabın Yazılma Səbəbi

Axşamçağı Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasında oturub Rəsulullahın şərafəti haqda fikirləşərkən, zindiq İbn Əbil-Oucanın dostu ilə birlikdə gəlib Allahı inkar etdiyini, dünyanın öz-özünə yarandığını dediyini eşitdim[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu nəlayiq sözlərdən bərk qəzəblənib ona etiraz etdim[span_16](start_span)[span_16](end_span). O isə dedi: *“Əgər sən İmam Sadiqin (ə) yaxınlarındansansa, bil ki, o, bizimlə bu cür tünd rəftar etmir, həmişə səbirlə dinləyib təmkinlə cavab verir”*[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Bu sözlərin təsirindən qəmgin halda Mövlam İmam Sadiqin (ə) yanına getdim[span_18](start_span)[span_18](end_span). Həzrət məni nigaran görüb səbəbini soruşduqda hər şeyi danışdım[span_19](start_span)[span_19](end_span). İmam buyurdu: 
&gt; *“Sabah səhər yanıma gəl. Allahın, dünyanın, yırtıcıların, quşların, otların, meyvəli və meyvəsiz ağacların yaranışında olan hikməti sənin üçün bəyan edim. Ləyaqətli şəxslər ondan ibrət alar, müşriklər isə heyran qalarlar”*[span_20](start_span)[span_20](end_span).

Səhəri tezdən İmamın hüzuruna xəlvət otağa getdim[span_21](start_span)[span_21](end_span)[span_22](start_span)[span_22](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb və O, əbədidir, sonu yoxdur... O, öz elmi ilə bizi bütün yaranışdan seçmiş və öz hikməti ilə bizi onlara əmin qərar vermişdir”*[span_23](start_span)[span_23](end_span).

---

### Şəkk Əhlinin Xəbərsizliyi və Dünyanın Nəzmlə Yaranışı

Ey Müfəzzəl! Şəkk edənlər yaranışın mənasını bilmədilər. Ağılları Allahın hikmətini dərk etməkdə aciz qaldıqda hər şeyi, hətta Allahı inkar etdilər[span_24](start_span)[span_24](end_span). Onlar yolunu azmış, kor halda çox gözəl bir saraya daxil olan, lakin oradaki nemətləri və səliqəni görməyərək ayaqları altına alan kəslərə bənzəyirlər[span_25](start_span)[span_25](end_span). 

Allah-Təalanın birliyinə ən böyük dəlil — bu dünyanın nəzmlə yaranışıdır[span_26](start_span)[span_26](end_span). Səma tavan kimi ucalmış, yer xalça kimi sərilmiş, ulduzlar çıraqlar kimi düzülmüşdür[span_27](start_span)[span_27](end_span). İnsan isə bu evə sahib edilmiş və hər şey onun ixtiyarında qoyulmuşdur[span_28](start_span)[span_28](end_span).

---

### Körpənin Ana Bətnindəki İnkişafı və Doğuş

Ey Müfəzzəl! İnsanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq[span_29](start_span)[span_29](end_span):
1. **Ana Bətnində:** Körpə üç zülmətlə (qarın, bətn və uşaqlıq) örtülmüş yerdədir[span_30](start_span)[span_30](end_span). O, nə öz xeyrini dərk edir, nə zərərini dəf edə bilir; heyz qanı suyun bitkiyə qida olduğu kimi onun qidası olur[span_31](start_span)[span_31](end_span).
2. **Doğuş və Südəmərlik:** Yaradılışı kamil olduqda doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir[span_32](start_span)[span_32](end_span). Ana döşündən gələn süd körpə üçün ən faydalı qidadır[span_33](start_span)[span_33](end_span). 
3. **Dişlərin Çıxması:** Bədəni möhkəmlənib bərk qidalara ehtiyac duyduqda ağzında dəyirman dişləri çıxır[span_34](start_span)[span_34](end_span). Oğlan uşaqlarının üzündə isə həddi-büluğa çatanda tük çıxır ki, izzətinin və cinsinin nişanəsi olsun[span_35](start_span)[span_35](end_span).

* **Uşağın ağlamağının hikməti:** Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, əgər orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar[span_36](start_span)[span_36](end_span). Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edərək onu sağlam saxlayır[span_37](start_span)[span_37](end_span).
* **Ağıllı dünyaya gəlsəydi:** Əgər körpə ana bətnindən alim və ağıllı doğulsaydı, gördüyü qəribəliklərdən və zəif bədəni ilə başqalarına möhtac olmasından narahat olub xarlıq hiss edərdi[span_38](start_span)[span_38](end_span). Övlad şirinliyi və valideyn-övlad məhəbbəti aradan gedərdi[span_39](start_span)[span_39](end_span).

---

### Bədən Üzvləri, Həzm və Daxili Qüvvələr

* **Hiss Orqanları:** Gözlər, qulaqlar və digər hiss orqanları baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir ki, həm qorunsun, həm də ətrafı rahat müşahidə etsin[span_40](start_span)[span_40](end_span).
* **Həzm Prosesi:** Mədə qidanı həzm edir, incə məcralarla qara ciyərə çatdırır[span_41](start_span)[span_41](end_span). Ciyər onu qana çevirərək damarlar vasitəsilə bütün bədənə paylayır[span_42](start_span)[span_42](end_span). Artıq və zərərli maddələr isə özlərinə məxsus qablara (sidik kisəsi, kor bağırsaq) ötürülür[span_43](start_span)[span_43](end_span).
* **Dörd Daxili Qüvvə:** İnsan cismində *cazibə* (qidanı alan), *qoruyucu* (mədədə saxlayan), *həzm* (şirəni ayıran) və *dəf etmə* (artıqları xaric edən) qüvvələri fəaliyyət göstərir[span_44](start_span)[span_44](end_span).
* **Hafizə və Unutqanlıq:** Hafizə insanın elmini və xatirələrini qoruyur, **unutqanlıq** isə çəkilən müsibətləri və kədərləri unutduraraq insanın ruhuna rahatlıq bəxş edir[span_45](start_span)[span_45](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]

== İnsanın Yaranışı və Körpəlik Dövrü ==

Ey Müfəzzəl! Sözümüzü insanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq.
# '''Ana Bətnindəki Mərhələ:''' Körpə ana bətnində üç zülmətlə örtülmüşdür: qarın, bətn və uşaqlıq. O elə bir yerdədir ki, özünə qida almaq və ya zərəri dəf etmək gücündə deyildir. Heyz qanı suyun bitkiyə verdiyi qida kimi onun qidası olur.
# '''Doğuş və Südəmər Dövrü:''' Körpənin yaranışı kamil olduqda bədəni möhkəmlənir, gözü işığa alışır. Ananın doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir. Həmin qan başqa rəng və ətir alaraq ananın döşündən süd şəklində gəlir.
# '''Dişlərin Çıxması və Həddi-Büluğ:''' Körpə böyüdükcə bərk qidalara ehtiyac duyur. Ağzında dəyirman dişləri çıxır ki, qidanı xırdalasın. Oğlan uşağı həddi-büluğa çatdıqda üzündə tük çıxır ki, kişi cinsinin və izzətinin nişanəsi olsun; qızların isə üzünə tük çıxmır.

=== Üzdə Tükün Çıxmasının Sirri ===
Əgər kişinin üzündə tük çıxmasaydı, həmişə qadın və uşaq görkəmində qalar, əzəmətli görünməzdi.
* '''Müfəzzəl deyir:''' Ərz etdim: ''&quot;Ağa, mən bəzi qocalar görmüşəm ki, üzlərində tük çıxmayıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''“Bu onların əvvəldən etdikləri əməllərin nəticəsidir. Allah heç vaxt bəndəsinə zülm etməz” (Ənfal, 51). Əgər bu işlər təsadüfi və öz-özünə olsaydı, yaranışda nizam pozulardı.''

=== İnsan Ağıllı Dünyaya Gəlsəydi Nə Olardı? ===
Əgər körpə tam ağıllı və alim dünyaya gəlsəydi, görmədiyi aləmi və heyvanları gördükdə ağlı çaşır, valeh olardı. Həmçinin, körpə bədəncə zəif olduğu üçün başqalarının onu qucaqda daşımasını, beşiyə bələməsini gördükdə alçalmış hiss edərdi. Uşaqlıq şirinliyi, valideynin ona bəslədiyi təmənnasız sevgi və tərbiyə prosesindəki hikmət aradan gedərdi.

=== Uşağın Ağlamağının və Ağız Suyunun Faydaları ===
Ey Müfəzzəl! Uşağın ağlamağındakı faydalardan da agah ol. Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar. Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edir.
Həmçinin uşağın ağzından axan su bədəndə qalsa, iflic, dəlilik və axmaqlıq yarada bilər. Allah bu rütubətin uşaqlıqda xaric olmasını məsləhət görmüşdür.

== Bədən Üzvıərinin və Hiss Orqanlarının Hikməti ==

=== Təbiət Əhlinə Cavab ===
* '''Müfəzzəl deyir:''' Dedim: ''&quot;Ağa, bəziləri elə fikirləşirlər ki, kainatı təbiət yaradıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''Onlardan soruş: bu təbiətin elmi və qüdrəti varmı? Əgər var desələr, bəs niyə Xaliqi (Allahı) qəbul etmirlər? Yox, əgər elmsiz və qüdrətsiz bu işləri gördüyünü desələr, məlum olur ki, bu hikmətli işlər Həkim olan Allahındır. Onların &quot;təbiət&quot; dedikləri — elə Allahın yaratdığı nizamdır!''

=== Hiss Orqanları və Onların Yeri ===
Beş hiss orqanı baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir. Gözlər ayaqda və ya qarında olsaydı, zədələnər və ətrafı görmək çətin olardı. 
* '''Göz''' — rəng və surətlər üçün;
* '''Qulaq''' — səs dalğaları üçün;
* '''Hava və İşıq''' — onların gözə və qulağa çatması üçün bir vasitədir.

=== Bədən Üzvıərinin Tək və Cüt Yaradılışı ===
* '''Baş təkdir:''' İki baş olsaydı, insan iki hissəyə bölünərdi, tənzimləmək mümkün olmazdı.
* '''Əllər cütdür:''' İnsan tək əllə bənnalıq, xarratlıq və digər ağır işləri görə bilməzdi.

=== Səs və Danışıq Sistemi ===
Qırtlaq bir boru kimi səsi çıxarır. Dil, dodaqlar və dişlər determines olunmuş hərfləri formalaşdırır. Bu sistem zurna alətinə bənzəyir: qırtlaq — səs borusu, ağciyər — hava kisəsi, dodaqlar və dişlər — səsi tənzimləyən dəmir alətdir.

=== Dırnaq, Tük və Ağız Suyu ===
Bədəndəki bəzi dərdlər tüklərin və dırnaqların uzanması ilə xaric olunur. Ona görə də həftəlik dırnaq tutmaq və tükləri təmizləmək tövsiyə edilir. 
Ağız suyu ağzı və boğazı yaş saxlayır, qidanı yumşaldaraq mədəyə rahat keçməsini təmin edir.

== Batini Qüvvələr və Ruhani Hikmətlər ==

=== Dörd Daxili Qüvvə ===
1. '''Cazibə qüvvəsi:''' Qidanı qəbul edib mədəyə göndərir.
2. '''Qoruyucu qüvvə:''' Qidanı mədədə saxlayır.
3. '''Həzm qüvvəsi:''' Qidanı həzm edib bədənə paylayır.
4. '''Dəf etmə qüvvəsi:''' Qidanın artıqlarını və çirkabını bədəndən xaric edir.

=== Hafizə və Unutqanlıq Neməti ===
İnsana hafizə verilməsəydi, keçmişini, dostunu-düşmənini, elmini unudardı. Lakin '''unutqanlıq''' da böyük bir nemətdir! Əgər unutqanlıq olmasaydı, heç kəs yaşadığı musibəti, kədəri, itinə dözdüyü yaxınını unuda bilməz, həyatı əzaba çevrilərdi.

=== Həya və Nitq ===
İnsanı heyvandan ayıran ən böyük xüsusiyyətlərdən biri '''Həya''' duygusudur. Həya olmasaydı, insan qonaq qəbul etməz, valideyninə hörmət etməz, əmanətə xəyanət edərdi. 
'''Nitq və Yazı''' qabiliyyəti sayəsində isə insan öz düşüncələrini gələcək nəsillərə ötürür, elmləri əbədiləşdirir.

=== Ömrün Gizli Qalmasının Hikməti ===
Əgər insan öləcəyi vaxtı dəqiq bilsəydi, qısa ömürlü insan həyatdan ləzzət ala bilməz, həmişə kədər içində olardı. Uzun ömürlü insan isə &quot;necə olsa tövbə edəcəyəm&quot; deyib günahlara batardı. Ömrün gizli olması insanı həmişə haqq yolda olmağa və hər an ölümə hazırlaşmağa sövq edir.

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | notes      = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında.
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==

### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı:** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

---

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 3-cü fəsl: Göy cisimləri və bitkilər
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl|4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]
 | notes      = Göy cisimlərinin nizamı, ulduzların hərəkəti, günəş, ay və bitki aləminin yaranışındakı hikmətlər.
}}

== ÜÇÜNCÜ FƏSL: Göy Cisimləri və Bitkilər ==

### Göy Cisimlərinin Nizamı, Günəş və Ay

Ey Müfəzzəl! İndi isə səmaya, ulduzlara və göy cisimlərinin hərəkətinə diqqət yetir[span_0](start_span)[span_0](end_span). Səmanın ucaldılması, ulduzların müəyyən bir nizamla hərəkət etməsi təsadüf ola bilməz[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Günəşin və Ayın Rolu:** Günəş gündüzü işıqlandırır, bitkilərin yetişməsinə, havanın istiləşməsinə səbəb olur[span_2](start_span)[span_2](end_span). Ay isə gecəni işıqlandırır, dənizlərdə qabarma-çəkilmə yaradır və vaxtın hesablanması üçün bir təqvim rolunu oynayır[span_3](start_span)[span_3](end_span). Əgər onlar olmasaydı, dünya qaranlıq və yaşayış üçün yararsız bir yerə çevrilərdi[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **Fəsillərin Dəyişməsi:** Günəşin hərəkəti və yerin meyilliliyi sayəsində dörd fəsil (yaz, yay, payız, qış) yaranır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Hər fəslin özündə ayrı bir hikmət, təbiətin yenilənməsi və məhsul verilməsi gizlindir[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Bitki Aləminin Yaranışı və Faydaları

Ey Müfəzzəl, bitkilərin yaranışına da nəzər sal[span_7](start_span)[span_7](end_span):
* **Toxumun Cücərməsi:** Kiçik bir toxum torpağa düşür, su ilə qarışaraq parça-parça olur və içindən böyük bir ağac və ya bitki boy atır[span_8](start_span)[span_8](end_span). Bu, Allahın qüdrətinin ən bariz nümunəsidir[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Ağacların Hissələri:** Ağacların kökləri torpağın dərinliklərinə gedərək su və qida maddələrini sorur, gövdəsi onları yuxarı – yarpaqlara və meyvələrə ötürür[span_10](start_span)[span_10](end_span). 
* **Meyvələrin Rəngi və Dadı:** Eyni torpaqdan və eyni sudan qidalanmasına baxmayaraq, müxtəlif ağaclar tamamilə fərqli rəngdə, ətrdə və dadlı meyvələr verirlər[span_11](start_span)[span_11](end_span). Kimi şirin, kimi turş, kimi isə dərman əhəmiyyətlidir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

Bütün bunlar insan övladının rahatlığı, qidalanması və şükür etməsi üçün 

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | next       = 
 | notes      = Dünyada baş verən çətinliklərin, xəstəliklərin və bəlaların ilahi hikməti və səbəbləri haqqında.
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==

### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *“Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?”*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span). 
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu: 
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin”*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *“İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim”*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

---

== Nəticə ==

Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).


[[Kateqoriya:Tövhidi-Müfəzzəl| ]]</text>
      <sha1>hs11z79h88ba9p0bk4xz920hg3l162v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97371</id>
      <parentid>97367</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:Tövhidi-Müfəzzəl]] silindi [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23985" sha1="bflcf3gqg9qea9vv3233xflk9vbnmbe" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = Tövhidi-Müfəzzəl
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 
| əvvəlki            = 
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = Tövhidi-Müfəzzəl
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}


== Ön Söz ==

**Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span). 

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

---

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *“Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi”*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *“Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir”*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *“İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir”*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

---

== BİRİNCİ FƏSL: İnsanın Yaranışı və Hikmətləri ==

### İbn Əbil-Ouca ilə Müfəzzəlin Söhbəti və Kitabın Yazılma Səbəbi

Axşamçağı Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasında oturub Rəsulullahın şərafəti haqda fikirləşərkən, zindiq İbn Əbil-Oucanın dostu ilə birlikdə gəlib Allahı inkar etdiyini, dünyanın öz-özünə yarandığını dediyini eşitdim[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu nəlayiq sözlərdən bərk qəzəblənib ona etiraz etdim[span_16](start_span)[span_16](end_span). O isə dedi: *“Əgər sən İmam Sadiqin (ə) yaxınlarındansansa, bil ki, o, bizimlə bu cür tünd rəftar etmir, həmişə səbirlə dinləyib təmkinlə cavab verir”*[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Bu sözlərin təsirindən qəmgin halda Mövlam İmam Sadiqin (ə) yanına getdim[span_18](start_span)[span_18](end_span). Həzrət məni nigaran görüb səbəbini soruşduqda hər şeyi danışdım[span_19](start_span)[span_19](end_span). İmam buyurdu: 
&gt; *“Sabah səhər yanıma gəl. Allahın, dünyanın, yırtıcıların, quşların, otların, meyvəli və meyvəsiz ağacların yaranışında olan hikməti sənin üçün bəyan edim. Ləyaqətli şəxslər ondan ibrət alar, müşriklər isə heyran qalarlar”*[span_20](start_span)[span_20](end_span).

Səhəri tezdən İmamın hüzuruna xəlvət otağa getdim[span_21](start_span)[span_21](end_span)[span_22](start_span)[span_22](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb və O, əbədidir, sonu yoxdur... O, öz elmi ilə bizi bütün yaranışdan seçmiş və öz hikməti ilə bizi onlara əmin qərar vermişdir”*[span_23](start_span)[span_23](end_span).

---

### Şəkk Əhlinin Xəbərsizliyi və Dünyanın Nəzmlə Yaranışı

Ey Müfəzzəl! Şəkk edənlər yaranışın mənasını bilmədilər. Ağılları Allahın hikmətini dərk etməkdə aciz qaldıqda hər şeyi, hətta Allahı inkar etdilər[span_24](start_span)[span_24](end_span). Onlar yolunu azmış, kor halda çox gözəl bir saraya daxil olan, lakin oradaki nemətləri və səliqəni görməyərək ayaqları altına alan kəslərə bənzəyirlər[span_25](start_span)[span_25](end_span). 

Allah-Təalanın birliyinə ən böyük dəlil — bu dünyanın nəzmlə yaranışıdır[span_26](start_span)[span_26](end_span). Səma tavan kimi ucalmış, yer xalça kimi sərilmiş, ulduzlar çıraqlar kimi düzülmüşdür[span_27](start_span)[span_27](end_span). İnsan isə bu evə sahib edilmiş və hər şey onun ixtiyarında qoyulmuşdur[span_28](start_span)[span_28](end_span).

---

### Körpənin Ana Bətnindəki İnkişafı və Doğuş

Ey Müfəzzəl! İnsanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq[span_29](start_span)[span_29](end_span):
1. **Ana Bətnində:** Körpə üç zülmətlə (qarın, bətn və uşaqlıq) örtülmüş yerdədir[span_30](start_span)[span_30](end_span). O, nə öz xeyrini dərk edir, nə zərərini dəf edə bilir; heyz qanı suyun bitkiyə qida olduğu kimi onun qidası olur[span_31](start_span)[span_31](end_span).
2. **Doğuş və Südəmərlik:** Yaradılışı kamil olduqda doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir[span_32](start_span)[span_32](end_span). Ana döşündən gələn süd körpə üçün ən faydalı qidadır[span_33](start_span)[span_33](end_span). 
3. **Dişlərin Çıxması:** Bədəni möhkəmlənib bərk qidalara ehtiyac duyduqda ağzında dəyirman dişləri çıxır[span_34](start_span)[span_34](end_span). Oğlan uşaqlarının üzündə isə həddi-büluğa çatanda tük çıxır ki, izzətinin və cinsinin nişanəsi olsun[span_35](start_span)[span_35](end_span).

* **Uşağın ağlamağının hikməti:** Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, əgər orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar[span_36](start_span)[span_36](end_span). Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edərək onu sağlam saxlayır[span_37](start_span)[span_37](end_span).
* **Ağıllı dünyaya gəlsəydi:** Əgər körpə ana bətnindən alim və ağıllı doğulsaydı, gördüyü qəribəliklərdən və zəif bədəni ilə başqalarına möhtac olmasından narahat olub xarlıq hiss edərdi[span_38](start_span)[span_38](end_span). Övlad şirinliyi və valideyn-övlad məhəbbəti aradan gedərdi[span_39](start_span)[span_39](end_span).

---

### Bədən Üzvləri, Həzm və Daxili Qüvvələr

* **Hiss Orqanları:** Gözlər, qulaqlar və digər hiss orqanları baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir ki, həm qorunsun, həm də ətrafı rahat müşahidə etsin[span_40](start_span)[span_40](end_span).
* **Həzm Prosesi:** Mədə qidanı həzm edir, incə məcralarla qara ciyərə çatdırır[span_41](start_span)[span_41](end_span). Ciyər onu qana çevirərək damarlar vasitəsilə bütün bədənə paylayır[span_42](start_span)[span_42](end_span). Artıq və zərərli maddələr isə özlərinə məxsus qablara (sidik kisəsi, kor bağırsaq) ötürülür[span_43](start_span)[span_43](end_span).
* **Dörd Daxili Qüvvə:** İnsan cismində *cazibə* (qidanı alan), *qoruyucu* (mədədə saxlayan), *həzm* (şirəni ayıran) və *dəf etmə* (artıqları xaric edən) qüvvələri fəaliyyət göstərir[span_44](start_span)[span_44](end_span).
* **Hafizə və Unutqanlıq:** Hafizə insanın elmini və xatirələrini qoruyur, **unutqanlıq** isə çəkilən müsibətləri və kədərləri unutduraraq insanın ruhuna rahatlıq bəxş edir[span_45](start_span)[span_45](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]

== İnsanın Yaranışı və Körpəlik Dövrü ==

Ey Müfəzzəl! Sözümüzü insanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq.
# '''Ana Bətnindəki Mərhələ:''' Körpə ana bətnində üç zülmətlə örtülmüşdür: qarın, bətn və uşaqlıq. O elə bir yerdədir ki, özünə qida almaq və ya zərəri dəf etmək gücündə deyildir. Heyz qanı suyun bitkiyə verdiyi qida kimi onun qidası olur.
# '''Doğuş və Südəmər Dövrü:''' Körpənin yaranışı kamil olduqda bədəni möhkəmlənir, gözü işığa alışır. Ananın doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir. Həmin qan başqa rəng və ətir alaraq ananın döşündən süd şəklində gəlir.
# '''Dişlərin Çıxması və Həddi-Büluğ:''' Körpə böyüdükcə bərk qidalara ehtiyac duyur. Ağzında dəyirman dişləri çıxır ki, qidanı xırdalasın. Oğlan uşağı həddi-büluğa çatdıqda üzündə tük çıxır ki, kişi cinsinin və izzətinin nişanəsi olsun; qızların isə üzünə tük çıxmır.

=== Üzdə Tükün Çıxmasının Sirri ===
Əgər kişinin üzündə tük çıxmasaydı, həmişə qadın və uşaq görkəmində qalar, əzəmətli görünməzdi.
* '''Müfəzzəl deyir:''' Ərz etdim: ''&quot;Ağa, mən bəzi qocalar görmüşəm ki, üzlərində tük çıxmayıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''“Bu onların əvvəldən etdikləri əməllərin nəticəsidir. Allah heç vaxt bəndəsinə zülm etməz” (Ənfal, 51). Əgər bu işlər təsadüfi və öz-özünə olsaydı, yaranışda nizam pozulardı.''

=== İnsan Ağıllı Dünyaya Gəlsəydi Nə Olardı? ===
Əgər körpə tam ağıllı və alim dünyaya gəlsəydi, görmədiyi aləmi və heyvanları gördükdə ağlı çaşır, valeh olardı. Həmçinin, körpə bədəncə zəif olduğu üçün başqalarının onu qucaqda daşımasını, beşiyə bələməsini gördükdə alçalmış hiss edərdi. Uşaqlıq şirinliyi, valideynin ona bəslədiyi təmənnasız sevgi və tərbiyə prosesindəki hikmət aradan gedərdi.

=== Uşağın Ağlamağının və Ağız Suyunun Faydaları ===
Ey Müfəzzəl! Uşağın ağlamağındakı faydalardan da agah ol. Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar. Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edir.
Həmçinin uşağın ağzından axan su bədəndə qalsa, iflic, dəlilik və axmaqlıq yarada bilər. Allah bu rütubətin uşaqlıqda xaric olmasını məsləhət görmüşdür.

== Bədən Üzvıərinin və Hiss Orqanlarının Hikməti ==

=== Təbiət Əhlinə Cavab ===
* '''Müfəzzəl deyir:''' Dedim: ''&quot;Ağa, bəziləri elə fikirləşirlər ki, kainatı təbiət yaradıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''Onlardan soruş: bu təbiətin elmi və qüdrəti varmı? Əgər var desələr, bəs niyə Xaliqi (Allahı) qəbul etmirlər? Yox, əgər elmsiz və qüdrətsiz bu işləri gördüyünü desələr, məlum olur ki, bu hikmətli işlər Həkim olan Allahındır. Onların &quot;təbiət&quot; dedikləri — elə Allahın yaratdığı nizamdır!''

=== Hiss Orqanları və Onların Yeri ===
Beş hiss orqanı baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir. Gözlər ayaqda və ya qarında olsaydı, zədələnər və ətrafı görmək çətin olardı. 
* '''Göz''' — rəng və surətlər üçün;
* '''Qulaq''' — səs dalğaları üçün;
* '''Hava və İşıq''' — onların gözə və qulağa çatması üçün bir vasitədir.

=== Bədən Üzvıərinin Tək və Cüt Yaradılışı ===
* '''Baş təkdir:''' İki baş olsaydı, insan iki hissəyə bölünərdi, tənzimləmək mümkün olmazdı.
* '''Əllər cütdür:''' İnsan tək əllə bənnalıq, xarratlıq və digər ağır işləri görə bilməzdi.

=== Səs və Danışıq Sistemi ===
Qırtlaq bir boru kimi səsi çıxarır. Dil, dodaqlar və dişlər determines olunmuş hərfləri formalaşdırır. Bu sistem zurna alətinə bənzəyir: qırtlaq — səs borusu, ağciyər — hava kisəsi, dodaqlar və dişlər — səsi tənzimləyən dəmir alətdir.

=== Dırnaq, Tük və Ağız Suyu ===
Bədəndəki bəzi dərdlər tüklərin və dırnaqların uzanması ilə xaric olunur. Ona görə də həftəlik dırnaq tutmaq və tükləri təmizləmək tövsiyə edilir. 
Ağız suyu ağzı və boğazı yaş saxlayır, qidanı yumşaldaraq mədəyə rahat keçməsini təmin edir.

== Batini Qüvvələr və Ruhani Hikmətlər ==

=== Dörd Daxili Qüvvə ===
1. '''Cazibə qüvvəsi:''' Qidanı qəbul edib mədəyə göndərir.
2. '''Qoruyucu qüvvə:''' Qidanı mədədə saxlayır.
3. '''Həzm qüvvəsi:''' Qidanı həzm edib bədənə paylayır.
4. '''Dəf etmə qüvvəsi:''' Qidanın artıqlarını və çirkabını bədəndən xaric edir.

=== Hafizə və Unutqanlıq Neməti ===
İnsana hafizə verilməsəydi, keçmişini, dostunu-düşmənini, elmini unudardı. Lakin '''unutqanlıq''' da böyük bir nemətdir! Əgər unutqanlıq olmasaydı, heç kəs yaşadığı musibəti, kədəri, itinə dözdüyü yaxınını unuda bilməz, həyatı əzaba çevrilərdi.

=== Həya və Nitq ===
İnsanı heyvandan ayıran ən böyük xüsusiyyətlərdən biri '''Həya''' duygusudur. Həya olmasaydı, insan qonaq qəbul etməz, valideyninə hörmət etməz, əmanətə xəyanət edərdi. 
'''Nitq və Yazı''' qabiliyyəti sayəsində isə insan öz düşüncələrini gələcək nəsillərə ötürür, elmləri əbədiləşdirir.

=== Ömrün Gizli Qalmasının Hikməti ===
Əgər insan öləcəyi vaxtı dəqiq bilsəydi, qısa ömürlü insan həyatdan ləzzət ala bilməz, həmişə kədər içində olardı. Uzun ömürlü insan isə &quot;necə olsa tövbə edəcəyəm&quot; deyib günahlara batardı. Ömrün gizli olması insanı həmişə haqq yolda olmağa və hər an ölümə hazırlaşmağa sövq edir.

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | notes      = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında.
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==

### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı:** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

---

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 3-cü fəsl: Göy cisimləri və bitkilər
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl|4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]
 | notes      = Göy cisimlərinin nizamı, ulduzların hərəkəti, günəş, ay və bitki aləminin yaranışındakı hikmətlər.
}}

== ÜÇÜNCÜ FƏSL: Göy Cisimləri və Bitkilər ==

### Göy Cisimlərinin Nizamı, Günəş və Ay

Ey Müfəzzəl! İndi isə səmaya, ulduzlara və göy cisimlərinin hərəkətinə diqqət yetir[span_0](start_span)[span_0](end_span). Səmanın ucaldılması, ulduzların müəyyən bir nizamla hərəkət etməsi təsadüf ola bilməz[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Günəşin və Ayın Rolu:** Günəş gündüzü işıqlandırır, bitkilərin yetişməsinə, havanın istiləşməsinə səbəb olur[span_2](start_span)[span_2](end_span). Ay isə gecəni işıqlandırır, dənizlərdə qabarma-çəkilmə yaradır və vaxtın hesablanması üçün bir təqvim rolunu oynayır[span_3](start_span)[span_3](end_span). Əgər onlar olmasaydı, dünya qaranlıq və yaşayış üçün yararsız bir yerə çevrilərdi[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **Fəsillərin Dəyişməsi:** Günəşin hərəkəti və yerin meyilliliyi sayəsində dörd fəsil (yaz, yay, payız, qış) yaranır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Hər fəslin özündə ayrı bir hikmət, təbiətin yenilənməsi və məhsul verilməsi gizlindir[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Bitki Aləminin Yaranışı və Faydaları

Ey Müfəzzəl, bitkilərin yaranışına da nəzər sal[span_7](start_span)[span_7](end_span):
* **Toxumun Cücərməsi:** Kiçik bir toxum torpağa düşür, su ilə qarışaraq parça-parça olur və içindən böyük bir ağac və ya bitki boy atır[span_8](start_span)[span_8](end_span). Bu, Allahın qüdrətinin ən bariz nümunəsidir[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Ağacların Hissələri:** Ağacların kökləri torpağın dərinliklərinə gedərək su və qida maddələrini sorur, gövdəsi onları yuxarı – yarpaqlara və meyvələrə ötürür[span_10](start_span)[span_10](end_span). 
* **Meyvələrin Rəngi və Dadı:** Eyni torpaqdan və eyni sudan qidalanmasına baxmayaraq, müxtəlif ağaclar tamamilə fərqli rəngdə, ətrdə və dadlı meyvələr verirlər[span_11](start_span)[span_11](end_span). Kimi şirin, kimi turş, kimi isə dərman əhəmiyyətlidir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

Bütün bunlar insan övladının rahatlığı, qidalanması və şükür etməsi üçün 

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | next       = 
 | notes      = Dünyada baş verən çətinliklərin, xəstəliklərin və bəlaların ilahi hikməti və səbəbləri haqqında.
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==

### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *“Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?”*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span). 
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu: 
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin”*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *“İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim”*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

---

== Nəticə ==

Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).</text>
      <sha1>bflcf3gqg9qea9vv3233xflk9vbnmbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97376</id>
      <parentid>97371</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24082" sha1="qnb9pbvup1m3oyd5vmjvcw3o2v92ls3" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = Tövhidi-Müfəzzəl
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 
| əvvəlki            = 
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = Tövhidi-Müfəzzəl
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}


== Ön Söz ==

**Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span). 

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

---

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *“Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi”*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *“Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir”*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *“İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir”*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

---

== BİRİNCİ FƏSL: İnsanın Yaranışı və Hikmətləri ==

### İbn Əbil-Ouca ilə Müfəzzəlin Söhbəti və Kitabın Yazılma Səbəbi

Axşamçağı Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasında oturub Rəsulullahın şərafəti haqda fikirləşərkən, zindiq İbn Əbil-Oucanın dostu ilə birlikdə gəlib Allahı inkar etdiyini, dünyanın öz-özünə yarandığını dediyini eşitdim[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu nəlayiq sözlərdən bərk qəzəblənib ona etiraz etdim[span_16](start_span)[span_16](end_span). O isə dedi: *“Əgər sən İmam Sadiqin (ə) yaxınlarındansansa, bil ki, o, bizimlə bu cür tünd rəftar etmir, həmişə səbirlə dinləyib təmkinlə cavab verir”*[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Bu sözlərin təsirindən qəmgin halda Mövlam İmam Sadiqin (ə) yanına getdim[span_18](start_span)[span_18](end_span). Həzrət məni nigaran görüb səbəbini soruşduqda hər şeyi danışdım[span_19](start_span)[span_19](end_span). İmam buyurdu: 
&gt; *“Sabah səhər yanıma gəl. Allahın, dünyanın, yırtıcıların, quşların, otların, meyvəli və meyvəsiz ağacların yaranışında olan hikməti sənin üçün bəyan edim. Ləyaqətli şəxslər ondan ibrət alar, müşriklər isə heyran qalarlar”*[span_20](start_span)[span_20](end_span).

Səhəri tezdən İmamın hüzuruna xəlvət otağa getdim[span_21](start_span)[span_21](end_span)[span_22](start_span)[span_22](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb və O, əbədidir, sonu yoxdur... O, öz elmi ilə bizi bütün yaranışdan seçmiş və öz hikməti ilə bizi onlara əmin qərar vermişdir”*[span_23](start_span)[span_23](end_span).

---

### Şəkk Əhlinin Xəbərsizliyi və Dünyanın Nəzmlə Yaranışı

Ey Müfəzzəl! Şəkk edənlər yaranışın mənasını bilmədilər. Ağılları Allahın hikmətini dərk etməkdə aciz qaldıqda hər şeyi, hətta Allahı inkar etdilər[span_24](start_span)[span_24](end_span). Onlar yolunu azmış, kor halda çox gözəl bir saraya daxil olan, lakin oradaki nemətləri və səliqəni görməyərək ayaqları altına alan kəslərə bənzəyirlər[span_25](start_span)[span_25](end_span). 

Allah-Təalanın birliyinə ən böyük dəlil — bu dünyanın nəzmlə yaranışıdır[span_26](start_span)[span_26](end_span). Səma tavan kimi ucalmış, yer xalça kimi sərilmiş, ulduzlar çıraqlar kimi düzülmüşdür[span_27](start_span)[span_27](end_span). İnsan isə bu evə sahib edilmiş və hər şey onun ixtiyarında qoyulmuşdur[span_28](start_span)[span_28](end_span).

---

### Körpənin Ana Bətnindəki İnkişafı və Doğuş

Ey Müfəzzəl! İnsanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq[span_29](start_span)[span_29](end_span):
1. **Ana Bətnində:** Körpə üç zülmətlə (qarın, bətn və uşaqlıq) örtülmüş yerdədir[span_30](start_span)[span_30](end_span). O, nə öz xeyrini dərk edir, nə zərərini dəf edə bilir; heyz qanı suyun bitkiyə qida olduğu kimi onun qidası olur[span_31](start_span)[span_31](end_span).
2. **Doğuş və Südəmərlik:** Yaradılışı kamil olduqda doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir[span_32](start_span)[span_32](end_span). Ana döşündən gələn süd körpə üçün ən faydalı qidadır[span_33](start_span)[span_33](end_span). 
3. **Dişlərin Çıxması:** Bədəni möhkəmlənib bərk qidalara ehtiyac duyduqda ağzında dəyirman dişləri çıxır[span_34](start_span)[span_34](end_span). Oğlan uşaqlarının üzündə isə həddi-büluğa çatanda tük çıxır ki, izzətinin və cinsinin nişanəsi olsun[span_35](start_span)[span_35](end_span).

* **Uşağın ağlamağının hikməti:** Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, əgər orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar[span_36](start_span)[span_36](end_span). Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edərək onu sağlam saxlayır[span_37](start_span)[span_37](end_span).
* **Ağıllı dünyaya gəlsəydi:** Əgər körpə ana bətnindən alim və ağıllı doğulsaydı, gördüyü qəribəliklərdən və zəif bədəni ilə başqalarına möhtac olmasından narahat olub xarlıq hiss edərdi[span_38](start_span)[span_38](end_span). Övlad şirinliyi və valideyn-övlad məhəbbəti aradan gedərdi[span_39](start_span)[span_39](end_span).

---

### Bədən Üzvləri, Həzm və Daxili Qüvvələr

* **Hiss Orqanları:** Gözlər, qulaqlar və digər hiss orqanları baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir ki, həm qorunsun, həm də ətrafı rahat müşahidə etsin[span_40](start_span)[span_40](end_span).
* **Həzm Prosesi:** Mədə qidanı həzm edir, incə məcralarla qara ciyərə çatdırır[span_41](start_span)[span_41](end_span). Ciyər onu qana çevirərək damarlar vasitəsilə bütün bədənə paylayır[span_42](start_span)[span_42](end_span). Artıq və zərərli maddələr isə özlərinə məxsus qablara (sidik kisəsi, kor bağırsaq) ötürülür[span_43](start_span)[span_43](end_span).
* **Dörd Daxili Qüvvə:** İnsan cismində *cazibə* (qidanı alan), *qoruyucu* (mədədə saxlayan), *həzm* (şirəni ayıran) və *dəf etmə* (artıqları xaric edən) qüvvələri fəaliyyət göstərir[span_44](start_span)[span_44](end_span).
* **Hafizə və Unutqanlıq:** Hafizə insanın elmini və xatirələrini qoruyur, **unutqanlıq** isə çəkilən müsibətləri və kədərləri unutduraraq insanın ruhuna rahatlıq bəxş edir[span_45](start_span)[span_45](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]

== İnsanın Yaranışı və Körpəlik Dövrü ==

Ey Müfəzzəl! Sözümüzü insanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq.
# '''Ana Bətnindəki Mərhələ:''' Körpə ana bətnində üç zülmətlə örtülmüşdür: qarın, bətn və uşaqlıq. O elə bir yerdədir ki, özünə qida almaq və ya zərəri dəf etmək gücündə deyildir. Heyz qanı suyun bitkiyə verdiyi qida kimi onun qidası olur.
# '''Doğuş və Südəmər Dövrü:''' Körpənin yaranışı kamil olduqda bədəni möhkəmlənir, gözü işığa alışır. Ananın doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir. Həmin qan başqa rəng və ətir alaraq ananın döşündən süd şəklində gəlir.
# '''Dişlərin Çıxması və Həddi-Büluğ:''' Körpə böyüdükcə bərk qidalara ehtiyac duyur. Ağzında dəyirman dişləri çıxır ki, qidanı xırdalasın. Oğlan uşağı həddi-büluğa çatdıqda üzündə tük çıxır ki, kişi cinsinin və izzətinin nişanəsi olsun; qızların isə üzünə tük çıxmır.

=== Üzdə Tükün Çıxmasının Sirri ===
Əgər kişinin üzündə tük çıxmasaydı, həmişə qadın və uşaq görkəmində qalar, əzəmətli görünməzdi.
* '''Müfəzzəl deyir:''' Ərz etdim: ''&quot;Ağa, mən bəzi qocalar görmüşəm ki, üzlərində tük çıxmayıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''“Bu onların əvvəldən etdikləri əməllərin nəticəsidir. Allah heç vaxt bəndəsinə zülm etməz” (Ənfal, 51). Əgər bu işlər təsadüfi və öz-özünə olsaydı, yaranışda nizam pozulardı.''

=== İnsan Ağıllı Dünyaya Gəlsəydi Nə Olardı? ===
Əgər körpə tam ağıllı və alim dünyaya gəlsəydi, görmədiyi aləmi və heyvanları gördükdə ağlı çaşır, valeh olardı. Həmçinin, körpə bədəncə zəif olduğu üçün başqalarının onu qucaqda daşımasını, beşiyə bələməsini gördükdə alçalmış hiss edərdi. Uşaqlıq şirinliyi, valideynin ona bəslədiyi təmənnasız sevgi və tərbiyə prosesindəki hikmət aradan gedərdi.

=== Uşağın Ağlamağının və Ağız Suyunun Faydaları ===
Ey Müfəzzəl! Uşağın ağlamağındakı faydalardan da agah ol. Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar. Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edir.
Həmçinin uşağın ağzından axan su bədəndə qalsa, iflic, dəlilik və axmaqlıq yarada bilər. Allah bu rütubətin uşaqlıqda xaric olmasını məsləhət görmüşdür.

== Bədən Üzvıərinin və Hiss Orqanlarının Hikməti ==

=== Təbiət Əhlinə Cavab ===
* '''Müfəzzəl deyir:''' Dedim: ''&quot;Ağa, bəziləri elə fikirləşirlər ki, kainatı təbiət yaradıb?&quot;''
* '''İmam (ə) buyurdu:''' ''Onlardan soruş: bu təbiətin elmi və qüdrəti varmı? Əgər var desələr, bəs niyə Xaliqi (Allahı) qəbul etmirlər? Yox, əgər elmsiz və qüdrətsiz bu işləri gördüyünü desələr, məlum olur ki, bu hikmətli işlər Həkim olan Allahındır. Onların &quot;təbiət&quot; dedikləri — elə Allahın yaratdığı nizamdır!''

=== Hiss Orqanları və Onların Yeri ===
Beş hiss orqanı baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir. Gözlər ayaqda və ya qarında olsaydı, zədələnər və ətrafı görmək çətin olardı. 
* '''Göz''' — rəng və surətlər üçün;
* '''Qulaq''' — səs dalğaları üçün;
* '''Hava və İşıq''' — onların gözə və qulağa çatması üçün bir vasitədir.

=== Bədən Üzvıərinin Tək və Cüt Yaradılışı ===
* '''Baş təkdir:''' İki baş olsaydı, insan iki hissəyə bölünərdi, tənzimləmək mümkün olmazdı.
* '''Əllər cütdür:''' İnsan tək əllə bənnalıq, xarratlıq və digər ağır işləri görə bilməzdi.

=== Səs və Danışıq Sistemi ===
Qırtlaq bir boru kimi səsi çıxarır. Dil, dodaqlar və dişlər determines olunmuş hərfləri formalaşdırır. Bu sistem zurna alətinə bənzəyir: qırtlaq — səs borusu, ağciyər — hava kisəsi, dodaqlar və dişlər — səsi tənzimləyən dəmir alətdir.

=== Dırnaq, Tük və Ağız Suyu ===
Bədəndəki bəzi dərdlər tüklərin və dırnaqların uzanması ilə xaric olunur. Ona görə də həftəlik dırnaq tutmaq və tükləri təmizləmək tövsiyə edilir. 
Ağız suyu ağzı və boğazı yaş saxlayır, qidanı yumşaldaraq mədəyə rahat keçməsini təmin edir.

== Batini Qüvvələr və Ruhani Hikmətlər ==

=== Dörd Daxili Qüvvə ===
1. '''Cazibə qüvvəsi:''' Qidanı qəbul edib mədəyə göndərir.
2. '''Qoruyucu qüvvə:''' Qidanı mədədə saxlayır.
3. '''Həzm qüvvəsi:''' Qidanı həzm edib bədənə paylayır.
4. '''Dəf etmə qüvvəsi:''' Qidanın artıqlarını və çirkabını bədəndən xaric edir.

=== Hafizə və Unutqanlıq Neməti ===
İnsana hafizə verilməsəydi, keçmişini, dostunu-düşmənini, elmini unudardı. Lakin '''unutqanlıq''' da böyük bir nemətdir! Əgər unutqanlıq olmasaydı, heç kəs yaşadığı musibəti, kədəri, itinə dözdüyü yaxınını unuda bilməz, həyatı əzaba çevrilərdi.

=== Həya və Nitq ===
İnsanı heyvandan ayıran ən böyük xüsusiyyətlərdən biri '''Həya''' duygusudur. Həya olmasaydı, insan qonaq qəbul etməz, valideyninə hörmət etməz, əmanətə xəyanət edərdi. 
'''Nitq və Yazı''' qabiliyyəti sayəsində isə insan öz düşüncələrini gələcək nəsillərə ötürür, elmləri əbədiləşdirir.

=== Ömrün Gizli Qalmasının Hikməti ===
Əgər insan öləcəyi vaxtı dəqiq bilsəydi, qısa ömürlü insan həyatdan ləzzət ala bilməz, həmişə kədər içində olardı. Uzun ömürlü insan isə &quot;necə olsa tövbə edəcəyəm&quot; deyib günahlara batardı. Ömrün gizli olması insanı həmişə haqq yolda olmağa və hər an ölümə hazırlaşmağa sövq edir.

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | notes      = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında.
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==

### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı:** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

---

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 3-cü fəsl: Göy cisimləri və bitkilər
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl|4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]
 | notes      = Göy cisimlərinin nizamı, ulduzların hərəkəti, günəş, ay və bitki aləminin yaranışındakı hikmətlər.
}}

== ÜÇÜNCÜ FƏSL: Göy Cisimləri və Bitkilər ==

### Göy Cisimlərinin Nizamı, Günəş və Ay

Ey Müfəzzəl! İndi isə səmaya, ulduzlara və göy cisimlərinin hərəkətinə diqqət yetir[span_0](start_span)[span_0](end_span). Səmanın ucaldılması, ulduzların müəyyən bir nizamla hərəkət etməsi təsadüf ola bilməz[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Günəşin və Ayın Rolu:** Günəş gündüzü işıqlandırır, bitkilərin yetişməsinə, havanın istiləşməsinə səbəb olur[span_2](start_span)[span_2](end_span). Ay isə gecəni işıqlandırır, dənizlərdə qabarma-çəkilmə yaradır və vaxtın hesablanması üçün bir təqvim rolunu oynayır[span_3](start_span)[span_3](end_span). Əgər onlar olmasaydı, dünya qaranlıq və yaşayış üçün yararsız bir yerə çevrilərdi[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **Fəsillərin Dəyişməsi:** Günəşin hərəkəti və yerin meyilliliyi sayəsində dörd fəsil (yaz, yay, payız, qış) yaranır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Hər fəslin özündə ayrı bir hikmət, təbiətin yenilənməsi və məhsul verilməsi gizlindir[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Bitki Aləminin Yaranışı və Faydaları

Ey Müfəzzəl, bitkilərin yaranışına da nəzər sal[span_7](start_span)[span_7](end_span):
* **Toxumun Cücərməsi:** Kiçik bir toxum torpağa düşür, su ilə qarışaraq parça-parça olur və içindən böyük bir ağac və ya bitki boy atır[span_8](start_span)[span_8](end_span). Bu, Allahın qüdrətinin ən bariz nümunəsidir[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Ağacların Hissələri:** Ağacların kökləri torpağın dərinliklərinə gedərək su və qida maddələrini sorur, gövdəsi onları yuxarı – yarpaqlara və meyvələrə ötürür[span_10](start_span)[span_10](end_span). 
* **Meyvələrin Rəngi və Dadı:** Eyni torpaqdan və eyni sudan qidalanmasına baxmayaraq, müxtəlif ağaclar tamamilə fərqli rəngdə, ətrdə və dadlı meyvələr verirlər[span_11](start_span)[span_11](end_span). Kimi şirin, kimi turş, kimi isə dərman əhəmiyyətlidir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

Bütün bunlar insan övladının rahatlığı, qidalanması və şükür etməsi üçün 

{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = 4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | next       = 
 | notes      = Dünyada baş verən çətinliklərin, xəstəliklərin və bəlaların ilahi hikməti və səbəbləri haqqında.
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==

### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *“Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?”*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span). 
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu: 
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin”*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *“İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim”*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

---

== Nəticə ==

Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).</text>
      <sha1>qnb9pbvup1m3oyd5vmjvcw3o2v92ls3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97393</id>
      <parentid>97376</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="968" sha1="l4r87bqro0ii9cs2s9n76h5vf6jxsvc" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = Tövhidi-Müfəzzəl
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 
| əvvəlki            = 
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = Tövhidi-Müfəzzəl
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

* [[Tövhid-i Müfəssəl/Ön söz|Ön söz]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil|1-ci fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil|2-ci fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil|3-cü fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil|4-cü fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/Nəticə|Nəticə]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl| ]]</text>
      <sha1>l4r87bqro0ii9cs2s9n76h5vf6jxsvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97394</id>
      <parentid>97393</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="921" sha1="6a4s4yp7e02y6z7l8f53bbj1rmm0sjy" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = Tövhidi-Müfəzzəl
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 
| əvvəlki            = 
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = Tövhidi-Müfəzzəl
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

* [[Tövhid-i Müfəssəl/Ön söz|Ön söz]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil|1-ci fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil|2-ci fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil|3-cü fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil|4-cü fəsil]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/Nəticə|Nəticə]]

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl| ]]</text>
      <sha1>6a4s4yp7e02y6z7l8f53bbj1rmm0sjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34115</id>
    <revision>
      <id>97385</id>
      <parentid>97356</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8715" sha1="5evw8zlhtt9hjt4sd9d3o9s6yka4ml0" xml:space="preserve">{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | section    = Giriş və 1-ci Fəsl: İnsanın yaranışındakı hikmətlər
 | previous   = 
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | notes      = İmam Cəfər əs-Sadiqin (ə) öz səhabəsi Müfəzzəl ibn Ömərə yaranışın hikmətləri haqqında diktə etdiyi kəlam əsəri.
}}

== Ön Söz ==

**Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span). 

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

---

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *“Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi”*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *“Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir”*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *“İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir”*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

---

== BİRİNCİ FƏSL: İnsanın Yaranışı və Hikmətləri ==

### İbn Əbil-Ouca ilə Müfəzzəlin Söhbəti və Kitabın Yazılma Səbəbi

Axşamçağı Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasında oturub Rəsulullahın şərafəti haqda fikirləşərkən, zindiq İbn Əbil-Oucanın dostu ilə birlikdə gəlib Allahı inkar etdiyini, dünyanın öz-özünə yarandığını dediyini eşitdim[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu nəlayiq sözlərdən bərk qəzəblənib ona etiraz etdim[span_16](start_span)[span_16](end_span). O isə dedi: *“Əgər sən İmam Sadiqin (ə) yaxınlarındansansa, bil ki, o, bizimlə bu cür tünd rəftar etmir, həmişə səbirlə dinləyib təmkinlə cavab verir”*[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Bu sözlərin təsirindən qəmgin halda Mövlam İmam Sadiqin (ə) yanına getdim[span_18](start_span)[span_18](end_span). Həzrət məni nigaran görüb səbəbini soruşduqda hər şeyi danışdım[span_19](start_span)[span_19](end_span). İmam buyurdu: 
&gt; *“Sabah səhər yanıma gəl. Allahın, dünyanın, yırtıcıların, quşların, otların, meyvəli və meyvəsiz ağacların yaranışında olan hikməti sənin üçün bəyan edim. Ləyaqətli şəxslər ondan ibrət alar, müşriklər isə heyran qalarlar”*[span_20](start_span)[span_20](end_span).

Səhəri tezdən İmamın hüzuruna xəlvət otağa getdim[span_21](start_span)[span_21](end_span)[span_22](start_span)[span_22](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb və O, əbədidir, sonu yoxdur... O, öz elmi ilə bizi bütün yaranışdan seçmiş və öz hikməti ilə bizi onlara əmin qərar vermişdir”*[span_23](start_span)[span_23](end_span).

---

### Şəkk Əhlinin Xəbərsizliyi və Dünyanın Nəzmlə Yaranışı

Ey Müfəzzəl! Şəkk edənlər yaranışın mənasını bilmədilər. Ağılları Allahın hikmətini dərk etməkdə aciz qaldıqda hər şeyi, hətta Allahı inkar etdilər[span_24](start_span)[span_24](end_span). Onlar yolunu azmış, kor halda çox gözəl bir saraya daxil olan, lakin oradaki nemətləri və səliqəni görməyərək ayaqları altına alan kəslərə bənzəyirlər[span_25](start_span)[span_25](end_span). 

Allah-Təalanın birliyinə ən böyük dəlil — bu dünyanın nəzmlə yaranışıdır[span_26](start_span)[span_26](end_span). Səma tavan kimi ucalmış, yer xalça kimi sərilmiş, ulduzlar çıraqlar kimi düzülmüşdür[span_27](start_span)[span_27](end_span). İnsan isə bu evə sahib edilmiş və hər şey onun ixtiyarında qoyulmuşdur[span_28](start_span)[span_28](end_span).

---

### Körpənin Ana Bətnindəki İnkişafı və Doğuş

Ey Müfəzzəl! İnsanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq[span_29](start_span)[span_29](end_span):
1. **Ana Bətnində:** Körpə üç zülmətlə (qarın, bətn və uşaqlıq) örtülmüş yerdədir[span_30](start_span)[span_30](end_span). O, nə öz xeyrini dərk edir, nə zərərini dəf edə bilir; heyz qanı suyun bitkiyə qida olduğu kimi onun qidası olur[span_31](start_span)[span_31](end_span).
2. **Doğuş və Südəmərlik:** Yaradılışı kamil olduqda doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir[span_32](start_span)[span_32](end_span). Ana döşündən gələn süd körpə üçün ən faydalı qidadır[span_33](start_span)[span_33](end_span). 
3. **Dişlərin Çıxması:** Bədəni möhkəmlənib bərk qidalara ehtiyac duyduqda ağzında dəyirman dişləri çıxır[span_34](start_span)[span_34](end_span). Oğlan uşaqlarının üzündə isə həddi-büluğa çatanda tük çıxır ki, izzətinin və cinsinin nişanəsi olsun[span_35](start_span)[span_35](end_span).

* **Uşağın ağlamağının hikməti:** Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, əgər orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar[span_36](start_span)[span_36](end_span). Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edərək onu sağlam saxlayır[span_37](start_span)[span_37](end_span).
* **Ağıllı dünyaya gəlsəydi:** Əgər körpə ana bətnindən alim və ağıllı doğulsaydı, gördüyü qəribəliklərdən və zəif bədəni ilə başqalarına möhtac olmasından narahat olub xarlıq hiss edərdi[span_38](start_span)[span_38](end_span). Övlad şirinliyi və valideyn-övlad məhəbbəti aradan gedərdi[span_39](start_span)[span_39](end_span).

---

### Bədən Üzvləri, Həzm və Daxili Qüvvələr

* **Hiss Orqanları:** Gözlər, qulaqlar və digər hiss orqanları baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir ki, həm qorunsun, həm də ətrafı rahat müşahidə etsin[span_40](start_span)[span_40](end_span).
* **Həzm Prosesi:** Mədə qidanı həzm edir, incə məcralarla qara ciyərə çatdırır[span_41](start_span)[span_41](end_span). Ciyər onu qana çevirərək damarlar vasitəsilə bütün bədənə paylayır[span_42](start_span)[span_42](end_span). Artıq və zərərli maddələr isə özlərinə məxsus qablara (sidik kisəsi, kor bağırsaq) ötürülür[span_43](start_span)[span_43](end_span).
* **Dörd Daxili Qüvvə:** İnsan cismində *cazibə* (qidanı alan), *qoruyucu* (mədədə saxlayan), *həzm* (şirəni ayıran) və *dəf etmə* (artıqları xaric edən) qüvvələri fəaliyyət göstərir[span_44](start_span)[span_44](end_span).
* **Hafizə və Unutqanlıq:** Hafizə insanın elmini və xatirələrini qoruyur, **unutqanlıq** isə çəkilən müsibətləri və kədərləri unutduraraq insanın ruhuna rahatlıq bəxş edir[span_45](start_span)[span_45](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]</text>
      <sha1>5evw8zlhtt9hjt4sd9d3o9s6yka4ml0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97387</id>
      <parentid>97385</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6242" sha1="qalzxt35o0pqnuy779v5sme163h7rcs" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 1-ci fəsil: İnsanın yaranışındakı hikmətlər
| əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/Ön söz|Ön söz]]
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil|2-ci fəsil: Heyvanların yaranışı]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== BİRİNCİ FƏSL: İnsanın Yaranışı və Hikmətləri ==
### İbn Əbil-Ouca ilə Müfəzzəlin Söhbəti və Kitabın Yazılma Səbəbi

Axşamçağı Peyğəmbərin (s) qəbri ilə minbəri arasında oturub Rəsulullahın şərafəti haqda fikirləşərkən, zindiq İbn Əbil-Oucanın dostu ilə birlikdə gəlib Allahı inkar etdiyini, dünyanın öz-özünə yarandığını dediyini eşitdim[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu nəlayiq sözlərdən bərk qəzəblənib ona etiraz etdim[span_16](start_span)[span_16](end_span). O isə dedi: *&quot;Əgər sən İmam Sadiqin (ə) yaxınlarındansansa, bil ki, o, bizimlə bu cür tünd rəftar etmir, həmişə səbirlə dinləyib təmkinlə cavab verir&quot;*[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Bu sözlərin təsirindən qəmgin halda Mövlam İmam Sadiqin (ə) yanına getdim[span_18](start_span)[span_18](end_span). Həzrət məni nigaran görüb səbəbini soruşduqda hər şeyi danışdım[span_19](start_span)[span_19](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *&quot;Sabah səhər yanıma gəl. Allahın, dünyanın, yırtıcıların, quşların, otların, meyvəli və meyvəsiz ağacların yaranışında olan hikməti sənin üçün bəyan edim. Ləyaqətli şəxslər ondan ibrət alar, müşriklər isə heyran qalarlar&quot;*[span_20](start_span)[span_20](end_span).

Səhəri tezdən İmamın hüzuruna xəlvət otağa getdim[span_21](start_span)[span_21](end_span)[span_22](start_span)[span_22](end_span). İmam buyurdu:
&gt; *&quot;Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb və O, əbədidir, sonu yoxdur… O, öz elmi ilə bizi bütün yaranışdan seçmiş və öz hikməti ilə bizi onlara əmin qərar vermişdir&quot;*[span_23](start_span)[span_23](end_span).

----

### Şəkk Əhlinin Xəbərsizliyi və Dünyanın Nəzmlə Yaranışı

Ey Müfəzzəl! Şəkk edənlər yaranışın mənasını bilmədilər. Ağılları Allahın hikmətini dərk etməkdə aciz qaldıqda hər şeyi, hətta Allahı inkar etdilər[span_24](start_span)[span_24](end_span). Onlar yolunu azmış, kor halda çox gözəl bir saraya daxil olan, lakin oradaki nemətləri və səliqəni görməyərək ayaqları altına alan kəslərə bənzəyirlər[span_25](start_span)[span_25](end_span).

Allah-Təalanın birliyinə ən böyük dəlil — bu dünyanın nəzmlə yaranışıdır[span_26](start_span)[span_26](end_span). Səma tavan kimi ucalmış, yer xalça kimi sərilmiş, ulduzlar çıraqlar kimi düzülmüşdür[span_27](start_span)[span_27](end_span). İnsan isə bu evə sahib edilmiş və hər şey onun ixtiyarında qoyulmuşdur[span_28](start_span)[span_28](end_span).

----

### Körpənin Ana Bətnindəki İnkişafı və Doğuş

Ey Müfəzzəl! İnsanın yaranışını bəyan etməklə başlayaq[span_29](start_span)[span_29](end_span):
1. **Ana Bətnində:** Körpə üç zülmətlə (qarın, bətn və uşaqlıq) örtülmüş yerdədir[span_30](start_span)[span_30](end_span). O, nə öz xeyrini dərk edir, nə zərərini dəf edə bilir; heyz qanı suyun bitkiyə qida olduğu kimi onun qidası olur[span_31](start_span)[span_31](end_span).
2. **Doğuş və Südəmərlik:** Yaradılışı kamil olduqda doğum sancıları başlayır və körpə dünyaya gəlir[span_32](start_span)[span_32](end_span). Ana döşündən gələn süd körpə üçün ən faydalı qidadır[span_33](start_span)[span_33](end_span).
3. **Dişlərin Çıxması:** Bədəni möhkəmlənib bərk qidalara ehtiyac duyduqda ağzında dəyirman dişləri çıxır[span_34](start_span)[span_34](end_span). Oğlan uşaqlarının üzündə isə həddi-büluğa çatanda tük çıxır ki, izzətinin və cinsinin nişanəsi olsun[span_35](start_span)[span_35](end_span).

* **Uşağın ağlamağının hikməti:** Uşağın beynində bir rütubət vardır ki, əgər orda qalsa korluq kimi xəstəliklər yaradar[span_36](start_span)[span_36](end_span). Ağlamaq həmin zərərli rütubəti beyndən xaric edərək onu sağlam saxlayır[span_37](start_span)[span_37](end_span).
* **Ağıllı dünyaya gəlsəydi:** Əgər körpə ana bətnindən alim və ağıllı doğulsaydı, gördüyü qəribəliklərdən və zəif bədəni ilə başqalarına möhtac olmasından narahat olub xarlıq hiss edərdi[span_38](start_span)[span_38](end_span). Övlad şirinliyi və valideyn-övlad məhəbbəti aradan gedərdi[span_39](start_span)[span_39](end_span).

----

### Bədən Üzvləri, Həzm və Daxili Qüvvələr

* **Hiss Orqanları:** Gözlər, qulaqlar və digər hiss orqanları baş nahiyəsində yerləşdirilmişdir ki, həm qorunsun, həm də ətrafı rahat müşahidə etsin[span_40](start_span)[span_40](end_span).
* **Həzm Prosesi:** Mədə qidanı həzm edir, incə məcralarla qara ciyərə çatdırır[span_41](start_span)[span_41](end_span). Ciyər onu qana çevirərək damarlar vasitəsilə bütün bədənə paylayır[span_42](start_span)[span_42](end_span). Artıq və zərərli maddələr isə özlərinə məxsus qablara (sidik kisəsi, kor bağırsaq) ötürülür[span_43](start_span)[span_43](end_span).
* **Dörd Daxili Qüvvə:** İnsan cismində *cazibə* (qidanı alan), *qoruyucu* (mədədə saxlayan), *həzm* (şirəni ayıran) və *dəf etmə* (artıqları xaric edən) qüvvələri fəaliyyət göstərir[span_44](start_span)[span_44](end_span).
* **Hafizə və Unutqanlıq:** Hafizə insanın elmini və xatirələrini qoruyur, **unutqanlıq** isə çəkilən müsibətləri və kədərləri unutduraraq insanın ruhuna rahatlıq bəxş edir[span_45](start_span)[span_45](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*01]]</text>
      <sha1>qalzxt35o0pqnuy779v5sme163h7rcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34116</id>
    <revision>
      <id>97374</id>
      <parentid>97353</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3627" sha1="0atoz0p1jmmaxje8sblfj3iwkq36ohz" xml:space="preserve">{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | section    = 2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | notes      = Heyvanların növləri, onların bədən quruluşu, qidalanması və təbiətdəki rolu haqqında.
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==

### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı:** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

---

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]</text>
      <sha1>0atoz0p1jmmaxje8sblfj3iwkq36ohz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97377</id>
      <parentid>97374</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3783" sha1="l9gvlxbfrj2pq17avfuhsgjyxoybm7b" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 
| əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil|1-ci fəsil: İnsanın yaranışı]]
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil|3-cü fəsil: Göy cisimləri və bitkilər]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==
### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span).

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı: ** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

----

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

----

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*02]]</text>
      <sha1>l9gvlxbfrj2pq17avfuhsgjyxoybm7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97381</id>
      <parentid>97377</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3820" sha1="edrn0bh2gy09xbsz6sip65o8zl8qvky" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 2-ci fəsil: Heyvanların yaranışı
| əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil|1-ci fəsil: İnsanın yaranışı]]
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil|3-cü fəsil: Göy cisimləri və bitkilər]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== İKİNCİ FƏSL: Heyvanların Yaranışı ==
### Heyvanların Xقت (Yaradılış) Müxtəlifliyi və Dörd Ayaqlılar

Ey Müfəzzəl! İndi isə heyvanların yaranışına diqqət et[span_0](start_span)[span_0](end_span). Allah-Təala heyvanları müxtəlif formalarda, fərqli xüsusiyyətlərlə yaratmışdır ki, hərəsi bir hikmətə xidmət etsin[span_1](start_span)[span_1](end_span).

* **Dördayaqlıların Bədən Quruluşu:** Dörd ayaqlı heyvanların başları aşağı, yerə doğru salınmışdır. Çünki onların ruzisi yerdəki otlar və bitkilərdir[span_2](start_span)[span_2](end_span). Əgər onların boyunları insan kimi dik olsaydı, otları yeyə bilməz və çətinlik çəkərdilər[span_3](start_span)[span_3](end_span).
* **Quşların Yaranışı: ** Quşlar isə iki ayaq üzərində yaradılmış, onlara uçmaq üçün qanadlar verilmişdir[span_4](start_span)[span_4](end_span). Onların dişləri yoxdur; çünki dişlərin ağır yükünü daşımaq uçmağa mane olar[span_5](start_span)[span_5](end_span). Bunun əvəzinə onlara sərt dimdik verilmişdir ki, dən və qurdları rahatlıqla yığsınlar[span_6](start_span)[span_6](end_span).

----

### Heyvanların Dili, Dərisi və Qorunma Mexanizmləri

* **Heyvanların Dərisi (Tük və Yun):** Bir çox heyvanın bədəni qalın tük və ya yunla örtülmüşdür[span_7](start_span)[span_7](end_span). Bu, onları soyuqdan, istidən və zərbələrdən qoruyur[span_8](start_span)[span_8](end_span). İnsanın isə dərisi zərifdir, çünki insan paltar tikməyi və özünü qorumağı bacarır[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Bəzi Heyvanların Hiss Orqanları:** Vəhşi heyvanların eşitmə və qoxu alma qabiliyyəti insanlardan çox güclüdür[span_10](start_span)[span_10](end_span). Bu, onlara təhlükəni uzaqdan hiss etməyə və ovlarını tapmağa kömək edir[span_11](start_span)[span_11](end_span).
* **Filin Xortumu:** Fildə olan xortum əvəzsiz bir hikmət əlamətidir[span_12](start_span)[span_12](end_span). O, əli olmayan fil üçün əl əvəzinə xidmət edir, su içir, yemək yığır və ağır yükləri qaldırır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

----

### Heyvanların Ağılları və Təbiətə Uyğunlaşması

Ey Müfəzzəl! Bəzi heyvanlar elə bir təbiətlə yaradılmışdır ki, sanki kiçik bir mühəndis kimi özlərinə ev tikirlər[span_14](start_span)[span_14](end_span):
* **Arıların Pətəyi:** Bal arısı altbucaqlı (həndəsi baxımsından ən mükəmməl) evlər tikir, bal yığır və cəmiyyət halında yaşayır[span_15](start_span)[span_15](end_span). Bu, onlara verilən ilham və instinkt sayəsindədir[span_16](start_span)[span_16](end_span).
* **Quşların Yuvaları:** Quşlar budaqlardan, otlardan elə möhkəm yuvalar qururlar ki, balalarını və yumurtalarını küləkdən və yağışdan qorusunlar[span_17](start_span)[span_17](end_span).

Allah bütün bunları insan övladının xidmətinə vermişdir ki, onlardan faydalansınlar və Yaradanın əzəmətini dərk etsinlər[span_18](start_span)[span_18](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*02]]</text>
      <sha1>edrn0bh2gy09xbsz6sip65o8zl8qvky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34117</id>
    <revision>
      <id>97378</id>
      <parentid>97354</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2876" sha1="5n0dj7arhnyu2a70rwo5h5lhjjgiq2j" xml:space="preserve">{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | section    = 3-cü fəsl: Göy cisimləri və bitkilər
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|2-ci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl|4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]
 | notes      = Göy cisimlərinin nizamı, ulduzların hərəkəti, günəş, ay və bitki aləminin yaranışındakı hikmətlər.
}}

== ÜÇÜNCÜ FƏSL: Göy Cisimləri və Bitkilər ==

### Göy Cisimlərinin Nizamı, Günəş və Ay

Ey Müfəzzəl! İndi isə səmaya, ulduzlara və göy cisimlərinin hərəkətinə diqqət yetir[span_0](start_span)[span_0](end_span). Səmanın ucaldılması, ulduzların müəyyən bir nizamla hərəkət etməsi təsadüf ola bilməz[span_1](start_span)[span_1](end_span). 

* **Günəşin və Ayın Rolu:** Günəş gündüzü işıqlandırır, bitkilərin yetişməsinə, havanın istiləşməsinə səbəb olur[span_2](start_span)[span_2](end_span). Ay isə gecəni işıqlandırır, dənizlərdə qabarma-çəkilmə yaradır və vaxtın hesablanması üçün bir təqvim rolunu oynayır[span_3](start_span)[span_3](end_span). Əgər onlar olmasaydı, dünya qaranlıq və yaşayış üçün yararsız bir yerə çevrilərdi[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **Fəsillərin Dəyişməsi:** Günəşin hərəkəti və yerin meyilliliyi sayəsində dörd fəsil (yaz, yay, payız, qış) yaranır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Hər fəslin özündə ayrı bir hikmət, təbiətin yenilənməsi və məhsul verilməsi gizlindir[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Bitki Aləminin Yaranışı və Faydaları

Ey Müfəzzəl, bitkilərin yaranışına da nəzər sal[span_7](start_span)[span_7](end_span):
* **Toxumun Cücərməsi:** Kiçik bir toxum torpağa düşür, su ilə qarışaraq parça-parça olur və içindən böyük bir ağac və ya bitki boy atır[span_8](start_span)[span_8](end_span). Bu, Allahın qüdrətinin ən bariz nümunəsidir[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Ağacların Hissələri:** Ağacların kökləri torpağın dərinliklərinə gedərək su və qida maddələrini sorur, gövdəsi onları yuxarı – yarpaqlara və meyvələrə ötürür[span_10](start_span)[span_10](end_span). 
* **Meyvələrin Rəngi və Dadı:** Eyni torpaqdan və eyni sudan qidalanmasına baxmayaraq, müxtəlif ağaclar tamamilə fərqli rəngdə, ətrdə və dadlı meyvələr verirlər[span_11](start_span)[span_11](end_span). Kimi şirin, kimi turş, kimi isə dərman əhəmiyyətlidir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

Bütün bunlar insan övladının rahatlığı, qidalanması və şükür etməsi üçün yaradılmışdır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]</text>
      <sha1>5n0dj7arhnyu2a70rwo5h5lhjjgiq2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97380</id>
      <parentid>97378</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3038" sha1="3beya3gvzhb8jpkme9cfcxv8vlp249l" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 3-cü fəsil: Göy cisimləri və bitkilər
| əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil|2-ci fəsil: İnsanın yaranışı]]
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil|4-cü fəsil: Göy cisimləri və bitkilər]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== ÜÇÜNCÜ FƏSL: Göy Cisimləri və Bitkilər ==
### Göy Cisimlərinin Nizamı, Günəş və Ay

Ey Müfəzzəl! İndi isə səmaya, ulduzlara və göy cisimlərinin hərəkətinə diqqət yetir[span_0](start_span)[span_0](end_span). Səmanın ucaldılması, ulduzların müəyyən bir nizamla hərəkət etməsi təsadüf ola bilməz[span_1](start_span)[span_1](end_span).

* **Günəşin və Ayın Rolu:** Günəş gündüzü işıqlandırır, bitkilərin yetişməsinə, havanın istiləşməsinə səbəb olur[span_2](start_span)[span_2](end_span). Ay isə gecəni işıqlandırır, dənizlərdə qabarma-çəkilmə yaradır və vaxtın hesablanması üçün bir təqvim rolunu oynayır[span_3](start_span)[span_3](end_span). Əgər onlar olmasaydı, dünya qaranlıq və yaşayış üçün yararsız bir yerə çevrilərdi[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **Fəsillərin Dəyişməsi:** Günəşin hərəkəti və yerin meyilliliyi sayəsində dörd fəsil (yaz, yay, payız, qış) yaranır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Hər fəslin özündə ayrı bir hikmət, təbiətin yenilənməsi və məhsul verilməsi gizlindir[span_6](start_span)[span_6](end_span).

----

### Bitki Aləminin Yaranışı və Faydaları

Ey Müfəzzəl, bitkilərin yaranışına da nəzər sal[span_7](start_span)[span_7](end_span):
* **Toxumun Cücərməsi:** Kiçik bir toxum torpağa düşür, su ilə qarışaraq parça-parça olur və içindən böyük bir ağac və ya bitki boy atır[span_8](start_span)[span_8](end_span). Bu, Allahın qüdrətinin ən bariz nümunəsidir[span_9](start_span)[span_9](end_span).
* **Ağacların Hissələri:** Ağacların kökləri torpağın dərinliklərinə gedərək su və qida maddələrini sorur, gövdəsi onları yuxarı – yarpaqlara və meyvələrə ötürür[span_10](start_span)[span_10](end_span).
* **Meyvələrin Rəngi və Dadı:** Eyni torpaqdan və eyni sudan qidalanmasına baxmayaraq, müxtəlif ağaclar tamamilə fərqli rəngdə, ətrdə və dadlı meyvələr verirlər[span_11](start_span)[span_11](end_span). Kimi şirin, kimi turş, kimi isə dərman əhəmiyyətlidir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

Bütün bunlar insan övladının rahatlığı, qidalanması və şükür etməsi üçün yaradılmışdır[span_13](start_span)[span_13](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*03]]</text>
      <sha1>3beya3gvzhb8jpkme9cfcxv8vlp249l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34118</id>
    <revision>
      <id>97382</id>
      <parentid>97355</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="0k77wk19rp6ecquysq7cpoxmwyxw7fx" xml:space="preserve">{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | section    = 4-cü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
 | previous   = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsl|3-ci fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
 | next       = 
 | notes      = Dünyada baş verən çətinliklərin, xəstəliklərin və bəlaların ilahi hikməti və səbəbləri haqqında.
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==

### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *“Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?”*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

---

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span). 
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu: 
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin”*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *“İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim”*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

---

== Nəticə ==

Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam]]</text>
      <sha1>0k77wk19rp6ecquysq7cpoxmwyxw7fx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97384</id>
      <parentid>97382</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3206" sha1="0xsigzvvp5acb3imrctdk0kufexia58" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 4-cü fəsil: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
| əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil|3-cü fəsil: İnsanın yaranışı]]
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==
### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *&quot;Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?&quot;*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

----

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span).
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu:
&gt; *&quot;Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin&quot;*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *&quot;İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim&quot;*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

----

== Nəticə ==
Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*04]]</text>
      <sha1>0xsigzvvp5acb3imrctdk0kufexia58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97390</id>
      <parentid>97384</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2972" sha1="jsie901owa0qtq1z06wka7uptxyzswq" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 4-cü fəsil: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi
| əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil|3-cü fəsil: İnsanın yaranışı]]
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/Nəticə|Nəticə]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== DÖRDÜNCÜ FƏSL: Dünyada Baş Verən Bəlaların və Çətinliklərin Hikməti ==
### Xəstəliklərin, Ağrıların və Ölümün Fəlsəfəsi

Ey Müfəzzəl! Bəziləri dünyadakı xəstəlikləri, çətinlikləri və bəlaları görüb irad tutaraq deyirlər: *&quot;Əgər dünya rəhmli Allah tərəfindən yaradılıbsa, niyə orada bəla və əzab var?&quot;*[span_0](start_span)[span_0](end_span) Onlar bu sualın cavabını bilmədikləri üçün səhvə yol verirlər[span_1](start_span)[span_1](end_span). Bil ki, bu çətinliklərin arxasında böyük hikmətlər dayanır[span_2](start_span)[span_2](end_span):

* **İnsanın Təkəbbürünün Qırılması:** Əgər insan həmişə sağlam, rahat və istəyinə çatan olsa idi, azğınlaşar, təkəbbür edər və öz Yaradanını unudardı[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bəla və xəstəliklər insanın nəfsini sındırır, onu təvazökar edir və Allaha sığınmağa vadar edir[span_4](start_span)[span_4](end_span).
* **İmtahan və Səbir:** Bu dünya əbədi qərar tutmaq yeri deyil, imtahan meydanıdır[span_5](start_span)[span_5](end_span). Çətinliklər insanın səbrini üzə çıxarır və onu axirət üçün hazırlayır[span_6](start_span)[span_6](end_span).

----

### Ölümün Zəruriliyi və İnsanın Sonu

Ey Müfəzzəl! Əgər ölüm olmasaydı, dünya insanlarla dolub-daşar, yaşamaq üçün yer və qida qalmazdı[span_7](start_span)[span_7](end_span).
* Ölüm köhnə nəsillərin gedib, yeni nəsillərin gəlməsi, dünyanın tənzimlənməsi və hər kəsin əməlinin qarşılığını alması üçün İlahi bir qanundur[span_8](start_span)[span_8](end_span).
* İnsan dərk etməlidir ki, onun həyatı sonlanacaq və o, əbədi aləmə – axirətə köçəcəkdir[span_9](start_span)[span_9](end_span).

İmam Cəfər əs-Sadiq (ə) sözlərini bitirərək buyurdu:
&gt; *&quot;Ey Müfəzzəl! Bu dediklərim barədə dərin-dərin düşün, onları dərk et və nankorlardan olma. Allah səni və bütün möminləri öz hikməti ilə hidayət etsin&quot;*[span_10](start_span)[span_10](end_span).

Müfəzzəl deyir: *&quot;İmamın bu nəsihətlərindən sonra qəlbim nurla doldu, bütün şəkk-şübhələr yox oldu və mən Allaha hədsiz şükür etdim&quot;*[span_11](start_span)[span_11](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*04]]</text>
      <sha1>jsie901owa0qtq1z06wka7uptxyzswq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəzzəl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34119</id>
    <redirect title="Tövhidi-Müfəzzəl" />
    <revision>
      <id>97363</id>
      <timestamp>2026-10-28T20:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Şafaqna</username>
        <id>12918</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Header  | title      = Tövhid-i Müfəssəl  | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)  | translator = Ramil Novruzoğlu  | section    = Ana Səhifə  | previous   =   | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]  | notes      = İmam Cəfər əs-Sadiqin (ə) islam toxumu və yaradılış hikmətləri haqqında əsəri. }}  == Tövhid-i Müfəssəl Kitabına Xoş Gəlmişsiniz! ==  Bu səhifədə İmam Cəfə...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>97363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1325" sha1="aph8kzo3c48znznwez9qf8go59yz801" xml:space="preserve">{{Header
 | title      = Tövhid-i Müfəssəl
 | author     = İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)
 | translator = Ramil Novruzoğlu
 | section    = Ana Səhifə
 | previous   = 
 | next       = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|1-ci fəsl: İnsanın yaranışı]]
 | notes      = İmam Cəfər əs-Sadiqin (ə) islam toxumu və yaradılış hikmətləri haqqında əsəri.
}}

== Tövhid-i Müfəssəl Kitabına Xoş Gəlmişsiniz! ==

Bu səhifədə İmam Cəfər əs-Sadiqin (ə) öz səhabəsi Müfəzzəl ibn Ömərə diktə etdiyi və kainatın, insanın, heyvanların və təbiətin yaradılışındakı ilahi hikmətləri ehtiva edən **&quot;Tövhid-i Müfəssəl&quot;** əsəri təqdim olunur.

### Kitabın Fəsilləri:
* [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl|Birinci fəsl: İnsanın yaranışı və hikmətləri]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl|İkinci fəsl: Heyvanların yaranışı]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl|Üçüncü fəsl: Göy cisimləri və bitkilər]]
* [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl|Dördüncü fəsl: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]

---
&gt; *“Ey Müfəzzəl! Allah həmişə olub, Ondan qabaq heç nə olmayıb... Bu kainatın hər bir zərrəsində böyük hikmətlər gizlənib.”* — İmam Cəfər əs-Sadiq (ə)

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl]]
[[Kateqoriya:İslam Kitabları]]</text>
      <sha1>aph8kzo3c48znznwez9qf8go59yz801</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97395</id>
      <parentid>97363</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Tövhidi-Müfəzzəl]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>97395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="exxxvuvajvu3nfpd513j6077bwlzb21" xml:space="preserve">#redirect[[Tövhidi-Müfəzzəl]]</text>
      <sha1>exxxvuvajvu3nfpd513j6077bwlzb21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tovhidi mufazzal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34120</id>
    <redirect title="Tövhidi-Müfəzzəl" />
    <revision>
      <id>97365</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tovhidi mufazzal]] səhifəsinin adını [[Tövhidi-Müfəzzəl]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="0dhd58v0lx6irx4jug0vz5jg8iofglg" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Tövhidi-Müfəzzəl]]</text>
      <sha1>0dhd58v0lx6irx4jug0vz5jg8iofglg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl</title>
    <ns>14</ns>
    <id>34121</id>
    <revision>
      <id>97368</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{catmore}}&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>97368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="co14t6zd6tzm4ugm6s5twxn4ikv2ukr" xml:space="preserve">{{catmore}}</text>
      <sha1>co14t6zd6tzm4ugm6s5twxn4ikv2ukr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97369</id>
      <parentid>97368</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:IX əsrin ərəb dilində kitabları]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="148qsruf77nnlevqq6jcp44wk567cgy" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kateqoriya:IX əsrin ərəb dilində kitabları]]</text>
      <sha1>148qsruf77nnlevqq6jcp44wk567cgy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97372</id>
      <parentid>97369</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:Şiə ilahiyyatı kitabları]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="mwl0uhkrg79gmmpdxk8wn3xxrm9vpsw" xml:space="preserve">{{catmore}}

[[Kateqoriya:IX əsrin ərəb dilində kitabları]]
[[Kateqoriya:Şiə ilahiyyatı kitabları]]</text>
      <sha1>mwl0uhkrg79gmmpdxk8wn3xxrm9vpsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34122</id>
    <redirect title="Tövhidi-Müfəzzəl" />
    <revision>
      <id>97370</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Tövhidi-Müfəzzəl]] səhifəsinə istiqamətləndirilir</comment>
      <origin>97370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="exxxvuvajvu3nfpd513j6077bwlzb21" xml:space="preserve">#redirect[[Tövhidi-Müfəzzəl]]</text>
      <sha1>exxxvuvajvu3nfpd513j6077bwlzb21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:Şiə ilahiyyatı kitabları</title>
    <ns>14</ns>
    <id>34123</id>
    <revision>
      <id>97373</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;[[Kateqoriya:Şiə ədəbiyyatı]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>97373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="lf3dmetrl4mkkbb9vpbd1vjpaorq8t6" xml:space="preserve">[[Kateqoriya:Şiə ədəbiyyatı]]</text>
      <sha1>lf3dmetrl4mkkbb9vpbd1vjpaorq8t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34124</id>
    <redirect title="Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil" />
    <revision>
      <id>97375</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="2pw7060ceygiuk15rxgwhe85xo0dcvv" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Tövhid-i Müfəssəl/2-ci fəsil]]</text>
      <sha1>2pw7060ceygiuk15rxgwhe85xo0dcvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34125</id>
    <redirect title="Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil" />
    <revision>
      <id>97379</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/3-ci fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="m1utpxwow4fsbwfxah1gkd5hi3hxwf0" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Tövhid-i Müfəssəl/3-cü fəsil]]</text>
      <sha1>m1utpxwow4fsbwfxah1gkd5hi3hxwf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34126</id>
    <redirect title="Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil" />
    <revision>
      <id>97383</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="hdbywm63lmqfe67pen8bwksvce7iwgu" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil]]</text>
      <sha1>hdbywm63lmqfe67pen8bwksvce7iwgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34127</id>
    <redirect title="Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil" />
    <revision>
      <id>97386</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Araz Yaquboglu [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsl]] səhifəsinin adını [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil]] olaraq dəyişdi</comment>
      <origin>97386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="96c5taluxa4onoqqxi16qibmydjd6yw" xml:space="preserve">#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil]]</text>
      <sha1>96c5taluxa4onoqqxi16qibmydjd6yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/Ön söz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34128</id>
    <revision>
      <id>97388</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>[[Vikimənbə:Qadcetlər/Vikiləşdirici|vikiləşdirmə]]</comment>
      <origin>97388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3272" sha1="r0jj4wzv05e2shi0m0pykmxkyfcpnz0" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 1-ci fəsil: İnsanın yaranışındakı hikmətlər
| əvvəlki            = 
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil|1-ci fəsil: İnsanın yaranışındakı hikmətlər]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== Ön Söz ==
** Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span).

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

----

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *&quot;Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi&quot;*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *&quot;Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir&quot;*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *&quot;İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir&quot;*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*01]]</text>
      <sha1>r0jj4wzv05e2shi0m0pykmxkyfcpnz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97389</id>
      <parentid>97388</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3272" sha1="fftvbmjtts1a0v76yqc6vc8frcl2crz" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = 1-ci fəsil: İnsanın yaranışındakı hikmətlər
| əvvəlki            = 
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil|1-ci fəsil: İnsanın yaranışındakı hikmətlər]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== Ön Söz ==
** Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span).

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

----

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *&quot;Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi&quot;*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *&quot;Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir&quot;*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *&quot;İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir&quot;*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*00]]</text>
      <sha1>fftvbmjtts1a0v76yqc6vc8frcl2crz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97392</id>
      <parentid>97389</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3228" sha1="ttuygv7hcam2csvitdllq4dlvq2rlgw" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = Ön söz
| əvvəlki            = 
| növbəti            = [[Tövhid-i Müfəssəl/1-ci fəsil|1-ci fəsil: İnsanın yaranışındakı hikmətlər]]
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== Ön Söz ==
** Bismillahir Rəhmanir Rəhim.** Həmd və səna aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavatı və salamı məxluqatı düz yola hidayət edənə (Məhəmmədə və onun pak Əhli-beytinə) olsun[span_0](start_span)[span_0](end_span).

Əziz oxucu! Bildiyimiz kimi, İslam elmi inkişaf etmiş elmlərdən biridir[span_1](start_span)[span_1](end_span). Əgər Quranın və məsum İmamların (ə) buyurduqlarına nəzər salsaq, İslamda təkcə ibadət və itaət hökmlərinin deyil, həm də elmi mövzuların geniş şəkildə yer aldığını görərik[span_2](start_span)[span_2](end_span). Təqdim etdiyimiz bu kitabda İslamın tövhid bölməsi yaradılışın ecazkarlığı ilə isbat olunur[span_3](start_span)[span_3](end_span). Bu əsər İmam Sadiqin (ə) ən yaxın səhabəsi olan Müfəzzəl ibn Ömər tərəfindən toplanmışdır[span_4](start_span)[span_4](end_span).

Kitab dörd fəsildən ibarətdir:
# **Birinci fəsl:** İnsanın yaranışında olan hikmətlər və tədbirlər[span_5](start_span)[span_5](end_span).
# **İkinci fəsl:** Heyvanların yaranışı[span_6](start_span)[span_6](end_span).
# **Üçüncü fəsl:** Göy cisimləri və bitkilər[span_7](start_span)[span_7](end_span).
# **Dördüncü fəsl:** Dünyada baş verən xoşagəlməz hadisələrin və bəlaların fəlsəfəsi[span_8](start_span)[span_8](end_span).

----

## Müfəzzəl ibn Ömərin Həyatı və Məqamı

Müfəzzəl hicrətin birinci yüzilliyinin axırı və ya ikinci yüzilliyin əvvəlində Kufə şəhərində dünyaya gəlmişdir[span_9](start_span)[span_9](end_span). Künyəsi Əbu Məhəmməd və ya Əbu Abdullahdır[span_10](start_span)[span_10](end_span). O, İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) ən yaxın səhabələrindən və xüsusi vəkillərindən olmuşdur[span_11](start_span)[span_11](end_span).

* **İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur:** *&quot;Ey Müfəzzəl! Allaha ant olsun ki, səni və səni sevənləri sevirəm. Əgər mənim bütün səhabələrim sənin qədər bilsəydi, heç vaxt onların arasında ixtilaf düşməzdi&quot;*[span_12](start_span)[span_12](end_span).
* Seyyid ibn Tavus (rəh.) buyurur: *&quot;Tövhid-i Müfəzzəl kitabı hikmətlərin tanınması və yaranışın gizli sirrləri haqqındadır və Müfəzzəl onu İmam Sadiqdən (ə) nəql etmişdir&quot;*[span_13](start_span)[span_13](end_span).
* Ayətullah Xoyi buyurur: *&quot;İmam Sadiqin (ə) lütf edib məşhur ‘Tövhid-i Müfəssəl’ kitabını ona öyrətməsi Müfəzzəlin böyüklüyünün və əzəmətinin bariz nümunəsidir&quot;*[span_14](start_span)[span_14](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*00]]</text>
      <sha1>ttuygv7hcam2csvitdllq4dlvq2rlgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tövhid-i Müfəssəl/Nəticə</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34129</id>
    <revision>
      <id>97391</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Başlıq | başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]] | müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq | keçidsiz müəllif   =  | tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər | keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu | bölmə              = Nəticə | əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil|4-cü fəsil: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]] | növbəti            =  | il                 =  | qeydlər            =  | m...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>97391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="kbazbwsq451di3lvy2s7eqrqsmc5l18" xml:space="preserve">{{Başlıq
| başlıq             = [[Tövhidi-Müfəzzəl]]
| müəllif            = İmam Cəfər əs-Sadiq
| keçidsiz müəllif   = 
| tərcüməçi          = Müfəzzəl ibn Ömər
| keçidsiz tərcüməçi = Ramil Novruzoğlu
| bölmə              = Nəticə
| əvvəlki            = [[Tövhid-i Müfəssəl/4-cü fəsil|4-cü fəsil: Dünya bəlalarının fəlsəfəsi]]
| növbəti            = 
| il                 = 
| qeydlər            = 
| mənbə              = 
| vikipediya_keçidi  = 
| vikisitat_keçidi   = 
| commons_keçidi     = 
}}

== Nəticə ==
Tövhid-i Müfəssəl əsəri insanı kainata, öz bədən quruluşuna və təbiətə diqqətlə baxmağa, hər şeydə bir nizam və hikmət olduğunu görməyə dəvət edən unikal bir elmi-fəlsəfi mənbədir[span_12](start_span)[span_12](end_span).

[[Kateqoriya:Tövhid-i Müfəssəl|*05]]</text>
      <sha1>kbazbwsq451di3lvy2s7eqrqsmc5l18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kateqoriya:IX əsrin ərəb dilində kitabları</title>
    <ns>14</ns>
    <id>34130</id>
    <revision>
      <id>97396</id>
      <timestamp>2026-10-29T05:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Əsr kateqoriyaları|9|əsrin|ərəb dilində kitabları}}  [[Kateqoriya:Əsrlərə görə ərəb dilində kitablar|*09]] [[Kateqoriya:IX əsrin kitabları|Ərəb dilində]] [[Kateqoriya:Ərəb dilində kitablar|*09]]&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>97396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="h3clmapznzz2rjkz8vwq10iu4zmphsd" xml:space="preserve">{{Əsr kateqoriyaları|9|əsrin|ərəb dilində kitabları}}

[[Kateqoriya:Əsrlərə görə ərəb dilində kitablar|*09]]
[[Kateqoriya:IX əsrin kitabları|Ərəb dilində]]
[[Kateqoriya:Ərəb dilində kitablar|*09]]</text>
      <sha1>h3clmapznzz2rjkz8vwq10iu4zmphsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müəllif:İmam Cəfər əs-Sadiq</title>
    <ns>102</ns>
    <id>34131</id>
    <revision>
      <id>97397</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Müəllif  |ad                = İmam Cəfər əs-Sadiq  |soyad             =   |baş hərf          = C  |doğum ili         = 702 və ya 699  |vəfat ili         = 765  |qeydlər           = Cəfərilikdə 6-cı, İsmaililikdə 5-ci imam  |şəkil             = Eight_imams_and_Hakima_next_to_Jawad.jpg  |şəkil başlığı     =   |vikipediya_keçidi = İmam Cəfər əs-Sadiq  |vikisitat_keçidi  =   |commons_keçidi    =  }}   == Xarici keçidlər =...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>97397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="481" sha1="21sg86vop287unxma3vam7le2i6ucoe" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |soyad             = 
 |baş hərf          = C
 |doğum ili         = 702 və ya 699
 |vəfat ili         = 765
 |qeydlər           = Cəfərilikdə 6-cı, İsmaililikdə 5-ci imam
 |şəkil             = Eight_imams_and_Hakima_next_to_Jawad.jpg
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}


== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}</text>
      <sha1>21sg86vop287unxma3vam7le2i6ucoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97398</id>
      <parentid>97397</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <origin>97398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="mbyceb42chocqvfjjwhf3tepma13dbs" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |soyad             = 
 |baş hərf          = C
 |doğum ili         = 702 və ya 699
 |vəfat ili         = 765
 |qeydlər           = Cəfərilikdə 6-cı, İsmaililikdə 5-ci imam
 |şəkil             = Eight_imams_and_Hakima_next_to_Jawad.jpg
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}

* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}</text>
      <sha1>mbyceb42chocqvfjjwhf3tepma13dbs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97399</id>
      <parentid>97398</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:702-ci ildə doğulanlar]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="549" sha1="li7xy624vi1ir4cvxuleyjacfpkrhh0" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |soyad             = 
 |baş hərf          = C
 |doğum ili         = 702 və ya 699
 |vəfat ili         = 765
 |qeydlər           = Cəfərilikdə 6-cı, İsmaililikdə 5-ci imam
 |şəkil             = Eight_imams_and_Hakima_next_to_Jawad.jpg
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}

* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:702-ci ildə doğulanlar]]</text>
      <sha1>li7xy624vi1ir4cvxuleyjacfpkrhh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97400</id>
      <parentid>97399</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:699-cu ildə doğulanlar]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="giuddpydfjliy8dfgr8kfnb8bsy2ssx" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |soyad             = 
 |baş hərf          = C
 |doğum ili         = 702 və ya 699
 |vəfat ili         = 765
 |qeydlər           = Cəfərilikdə 6-cı, İsmaililikdə 5-ci imam
 |şəkil             = Eight_imams_and_Hakima_next_to_Jawad.jpg
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}

* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:702-ci ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:699-cu ildə doğulanlar]]</text>
      <sha1>giuddpydfjliy8dfgr8kfnb8bsy2ssx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97401</id>
      <parentid>97400</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:765-ci ildə vəfat edənlər]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="634" sha1="179msn5u94ll0oyn18s02yhc05r93b5" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |soyad             = 
 |baş hərf          = C
 |doğum ili         = 702 və ya 699
 |vəfat ili         = 765
 |qeydlər           = Cəfərilikdə 6-cı, İsmaililikdə 5-ci imam
 |şəkil             = Eight_imams_and_Hakima_next_to_Jawad.jpg
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}

* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:702-ci ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:699-cu ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:765-ci ildə vəfat edənlər]]</text>
      <sha1>179msn5u94ll0oyn18s02yhc05r93b5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97402</id>
      <parentid>97401</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:İmamlar]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="o2pkf9xn6tdw25w7z7rwqmsu28eioa4" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |soyad             = 
 |baş hərf          = C
 |doğum ili         = 702 və ya 699
 |vəfat ili         = 765
 |qeydlər           = Cəfərilikdə 6-cı, İsmaililikdə 5-ci imam
 |şəkil             = Eight_imams_and_Hakima_next_to_Jawad.jpg
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = İmam Cəfər əs-Sadiq
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}

* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:702-ci ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:699-cu ildə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:765-ci ildə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:İmamlar]]</text>
      <sha1>o2pkf9xn6tdw25w7z7rwqmsu28eioa4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Müəllif:Müfəzzəl ibn Ömər</title>
    <ns>102</ns>
    <id>34132</id>
    <revision>
      <id>97408</id>
      <timestamp>2026-10-29T06:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <comment>Səhifə &quot;{{Müəllif  |ad                = Müfəzzəl ibn Ömər  |soyad             =   |baş hərf          = M  |doğum ili         = VIII əsr  |vəfat ili         = 762  |qeydlər           = tanınmış hədis ravisi, ilahiyyatçı və Kufə şəhərində imamlara maliyyə işləri üzrə vəkillik etmiş nüfuzlu ictimai xadimdir. O, İmam Cəfər əs-Sadiq və İmam Musa əl-Kazimin ən yaxın və sadiq səhabələrindən biri hesab olunur.  |şəkil...&quot; məzmunu ilə yaradıldı</comment>
      <origin>97408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="fipgz4zt1vdsqy4kr900u2juqqrlgj7" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = Müfəzzəl ibn Ömər
 |soyad             = 
 |baş hərf          = M
 |doğum ili         = VIII əsr
 |vəfat ili         = 762
 |qeydlər           = tanınmış hədis ravisi, ilahiyyatçı və Kufə şəhərində imamlara maliyyə işləri üzrə vəkillik etmiş nüfuzlu ictimai xadimdir. O, İmam Cəfər əs-Sadiq və İmam Musa əl-Kazimin ən yaxın və sadiq səhabələrindən biri hesab olunur.
 |şəkil             = 
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = Müfəzzəl ibn Ömər
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}
== Tərcümələri ==
* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}</text>
      <sha1>fipgz4zt1vdsqy4kr900u2juqqrlgj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97409</id>
      <parentid>97408</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:VIII əsrdə doğulanlar]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732" sha1="obi0am0c32cufuh4a8g7cl68pqyufq9" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = Müfəzzəl ibn Ömər
 |soyad             = 
 |baş hərf          = M
 |doğum ili         = VIII əsr
 |vəfat ili         = 762
 |qeydlər           = tanınmış hədis ravisi, ilahiyyatçı və Kufə şəhərində imamlara maliyyə işləri üzrə vəkillik etmiş nüfuzlu ictimai xadimdir. O, İmam Cəfər əs-Sadiq və İmam Musa əl-Kazimin ən yaxın və sadiq səhabələrindən biri hesab olunur.
 |şəkil             = 
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = Müfəzzəl ibn Ömər
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}
== Tərcümələri ==
* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:VIII əsrdə doğulanlar]]</text>
      <sha1>obi0am0c32cufuh4a8g7cl68pqyufq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97410</id>
      <parentid>97409</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:762-ci ildə vəfat edənlər]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="777" sha1="3pyd2efm21v0arl0px7ejxq21823hdo" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = Müfəzzəl ibn Ömər
 |soyad             = 
 |baş hərf          = M
 |doğum ili         = VIII əsr
 |vəfat ili         = 762
 |qeydlər           = tanınmış hədis ravisi, ilahiyyatçı və Kufə şəhərində imamlara maliyyə işləri üzrə vəkillik etmiş nüfuzlu ictimai xadimdir. O, İmam Cəfər əs-Sadiq və İmam Musa əl-Kazimin ən yaxın və sadiq səhabələrindən biri hesab olunur.
 |şəkil             = 
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = Müfəzzəl ibn Ömər
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}
== Tərcümələri ==
* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:VIII əsrdə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:762-ci ildə vəfat edənlər]]</text>
      <sha1>3pyd2efm21v0arl0px7ejxq21823hdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97411</id>
      <parentid>97410</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:Müsəlman dini liderlər]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="qo3sfb45j8ttcorehjqmltvevzcz7ah" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = Müfəzzəl ibn Ömər
 |soyad             = 
 |baş hərf          = M
 |doğum ili         = VIII əsr
 |vəfat ili         = 762
 |qeydlər           = tanınmış hədis ravisi, ilahiyyatçı və Kufə şəhərində imamlara maliyyə işləri üzrə vəkillik etmiş nüfuzlu ictimai xadimdir. O, İmam Cəfər əs-Sadiq və İmam Musa əl-Kazimin ən yaxın və sadiq səhabələrindən biri hesab olunur.
 |şəkil             = 
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = Müfəzzəl ibn Ömər
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}
== Tərcümələri ==
* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:VIII əsrdə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:762-ci ildə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman dini liderlər]]</text>
      <sha1>qo3sfb45j8ttcorehjqmltvevzcz7ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>97412</id>
      <parentid>97411</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Araz Yaquboglu</username>
        <id>734</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Kateqoriya:VIII əsr şiələri]] əlavə olundu [[VM:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>97412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="854" sha1="g6yrd681zvj3rfw3s82d9uwihmlwza9" xml:space="preserve">{{Müəllif
 |ad                = Müfəzzəl ibn Ömər
 |soyad             = 
 |baş hərf          = M
 |doğum ili         = VIII əsr
 |vəfat ili         = 762
 |qeydlər           = tanınmış hədis ravisi, ilahiyyatçı və Kufə şəhərində imamlara maliyyə işləri üzrə vəkillik etmiş nüfuzlu ictimai xadimdir. O, İmam Cəfər əs-Sadiq və İmam Musa əl-Kazimin ən yaxın və sadiq səhabələrindən biri hesab olunur.
 |şəkil             = 
 |şəkil başlığı     = 
 |vikipediya_keçidi = Müfəzzəl ibn Ömər
 |vikisitat_keçidi  = 
 |commons_keçidi    = 
}}
== Tərcümələri ==
* [[Tövhidi-Müfəzzəl]]

== Xarici keçidlər ==
{{Xarici keçidlər}}

[[Kateqoriya:VIII əsrdə doğulanlar]]
[[Kateqoriya:762-ci ildə vəfat edənlər]]
[[Kateqoriya:Müsəlman dini liderlər]]
[[Kateqoriya:VIII əsr şiələri]]</text>
      <sha1>g6yrd681zvj3rfw3s82d9uwihmlwza9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>